Młoda myśl wschodnia

Adam Lelonek • Adam Kowalczyk • Aleksandra Gryźlak • Dariusz Materniak • Dariusz Płochocki • Igor Sokołowski • Grzegorz Kądzielawski • Maciej Wapiński • Piotr A. Maciążek • Artur Kacprzak • Tomasz Otocki • Dominik Wilczewski • Paweł Musiałek • Paweł Pieniążek • Piotr Wołejko • Patryk Gorgol • Marek Połoński • Włodzimierz Sołowiej

Wstęp: Paweł Kowal

Wrocław 2014

Copyright © by Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego 2014

Copyright © by Fundacja Energia dla Europy, 2014

Projekt okładki: Jagoda Pecela

Redakcja i korekta: Magdalena Pawłowicz

Skład i opracowanie typograficzne: Ewa Mikołajczyk

Redaktor prowadzący: Laurynas Vaičiūnas

ISBN 978-83-7893-192-8

ISBN 978-83-7893-049-5 (ePub i mobi)

Fundacja Energia dla Europy

ul. Flory 5 m. 2

00-586 Warszawa

Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu

Plac Biskupa Nankiera 17

50-140 Wrocław

www.kew.org.pl

Książki wydawane przez Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu są do nabycia w księgarni internetowej www.east24.eu

Opracowanie wersji elektronicznej:

Karolina Kaiser

Paweł Kowal
Piąte pokolenie

Chcesz zrozumieć polską politykę, polskie ambicje i sentymenty? Jedna z dróg wiedzie poprzez przemyślenie naszego stosunku do Wschodu. To dlatego, począwszy od 1918 roku, każda epoka niepodległej Polski miała swoją młodą wschodnią myśl. Każde pokolenie ma własne podejście, własny styl. Nie ma myślenia o Polsce bez planowania, w jaki sposób mamy być obecni na Wschodzie.

Klasycy polskiej myśli politycznej, Ci, których teraz znamy jako dostojnych mentorów uczących o Wschodzie kolejne pokolenia, też kiedyś zaczynali. Kiedyś napisali swój pierwszy tekst, często jeszcze za młodu. Nie każdy z nich był pewnie tak samo ważny, ale prowadził ku kolejnym przemyśleniom. Na stulecie polskiej niepodległości – już za kilka lat – chciałoby się przeczytać pracę o pokoleniach „wschodniaków” – trudno znaleźć w głowie lepsze słowo na określenie tych wszystkich, dla których polityka na Wschodzie nie jest obojętna, którzy są kimś więcej niż politologami, chłodno opisującymi to, co widzą i układającymi to w schematy w takim czy innym paradygmacie. Łączyli i łączą swoje pisanie z zaangażowaniem – pracą edukacyjną czy dobroczynną, czy na polu gospodarki (rzadziej), z podróżami, pracami etnograficznymi i prawie zawsze łączą to z myśleniem o polskim interesie na Wschodzie. Napisać trzeba by nie tylko o ich twórczości, ale też jacy byli: czy spędzali ze sobą wolny czas, jak się bawili, jakie były ich ulubione miejsca w Warszawie i innych miastach, w jakich pismach publikowali, o co się spierali…

Pierwszy zapewne byłby rozdział o tych, którzy postawili polską myśl wschodnią po 1918 roku. Leon Wasilewski, gdy napisał Ukraina i sprawa ukraińska, miał 38 lat. Włodzimierz Bączkowski, gdy pisał Nie jesteśmy ukrainofilami, miał 30 lat. Adolf Bocheński, gdy opublikował Polityczne oblicza asymilacji narodowej, miał 26 lat. Trudno mówić więc o polskich prometeistach z okresu międzywojennego jako o „pokoleniu” w sensie generacyjnym. Rozpiętość wieku między nimi była niemała: Wasilewski był równo o 35 lat starszy od Bączkowskiego. Jan Kucharzewski starszy o 30 wiosen, Tadeusz Hołówko o połowę mniej. Ale Stanisław Swianiewicz (ur. 1899), Seweryn Wysłouch (ur. 1900) czy Wiktor Sukiennicki (ur. 1901) byli prawie rówieśnikami. Można jednak mówić o niebywałym intelektualnym bogactwie tamtej epoki i wielkiej ambicji pokolenia zmiany, pokolenia odzyskanej niepodległości – ambicji, która z perspektywy czasu wygląda na skrojoną ponad miarę. I po drugie: wielkie teksty pisali nie jako doświadczeni starcy na podsumowanie życia, ale raczej młodzi lub co najwyżej w średnim wieku aktywni, pełni planów.

Akcja drugiego rozdziału tomu o polskich „intelektualistach od Wschodu” działaby się głównie na przedmieściach Paryża. Pojawiłyby się wielkie nazwiska znawców tematu, ludzi kultury, którzy na emigracji przechowali dziedzictwo polskiej myśli wschodniej: myślenia o zasadach współżycia z sąsiadami, o dziedzictwie I Rzeczypospolitej, ale zawsze w kontekście tego, jak to będzie, gdy Polska znowu będzie wolna. Giedroyc, gdy kupił dość zwyczajny (o jego wielkości zdecydowała dopiero praca nowych lokatorów) podparyski dom, miał 41 lat. Mieroszewski gdy pisał swoje pierwsze teksty do „Kultury”, był ledwie po czterdziestce. No, ale ks. Józef Majewski, autor słynnego Listu do redakcji „Kultury” z 1952 roku, był ledwie 24-latkiem. Ta postać – raczej alumna jeszcze niż księdza – pojawia się tu tylko jako kontekst, bo człowiek ów, który w chwili opuszczenia Lwowa był zapewne nastolatkiem, pozostaje postacią dość tajemniczą.

Pod tekstami o Rosji czy Ukrainie współcześni internauci dopisują często: „lepiej zajmijcie się Polską a nie Ukrainą, Gruzją itd.”. Bez wątpienia tradycja Kultury najdobitniej pokazała, jak sprawy krajowe są blisko spraw wschodnich, a samo jądro myślenia Kultury dotyczyło właśnie ścisłego powiązania tych kwestii, bliskości polskiej polityki wschodniej i najważniejszych tematów państwa.

Trzeci rozdział pokoleń „wschodniaków” byłby o tym, jak myśl wschodnia z Maisons Laffite stała się w pokoleniu polskiej opozycji w PRL, już po 1956 roku, zaczynem dla myślenia o miejscu i roli Polski w Europie. Twórcami programowych tekstów byli najczęściej ważni opozycjoniści: Jacek Kuroń (ur. 1934 r.), Adam Michnik (ur. 1946 r.) czy Zdzisław Najder (ur. 1930 r.). Antoni Macierewicz (ur. 1948) wspólnie z Michnikiem i Kuroniem opublikowali w 1977 roku wspólny tekst Sprawa polska – sprawa rosyjska. Młodzież opozycyjna tworzyła lubelskie Spotkania. Wschód kolejny raz był nie abstrakcyjnym tematem specjalistów od polityki międzynarodowej, ale elementem walki „o wspólne” – polskie, ukraińskie, białoruskie – koszulą bliską ciału. To, co wychodziło w drugim obiegu w latach 1976–1989, było jak bezpośrednie przygotowanie ideowe polityki wschodniej dla Polski niepodległej. Było swego rodzaju krajową adaptacją myśli Kultury, chociaż często pozostawało tylko deklaracją ideową a nie realnym programem działania. Sprowadzona z daleka roślina wymaga czasu na aklimatyzację. Niby Kultura docierała do Polski na cieniutkich listkach biblijnego papieru, ale potrzebowała adaptacji – a raczej readaptacji – do krajowych warunków.

Czas po 1989 roku trudno naszkicować w kilku zdaniach: zaczynał się od dyskusji o wyprowadzeniu wojsk radzieckich z Polski czy polityce dwutorowości Skubiszewskiego. Ale te sprawy przynależą raczej do „międzyczasu” pomiędzy PRL a niepodległością. Pierwszą dekadę III Rzeczypospolitej zamyka i jednocześnie symbolizuje polemika wokół polityki wschodniej, której kolejne odsłony można było przeczytać m.in. na łamach Tygodnika Powszechnego w latach 2000–2001. Wśród opublikowanych wówczas artykułów znalazły się takie, które wyszły spod piór przedstawicieli starszej generacji (Przeciw minimalizmowi Czesława Miłosza z 2001 roku), jak i te autorstwa młodszych intelektualistów, którzy jednak mieli w swoich biografiach zaangażowanie opozycyjne w latach 80. (Bartłomiej Sienkiewicz, Wojciech Maziarski, Bogumiła Berdychowska). Ale tamte debaty prowadzone były już z pozycji posiadanej przez Polskę niepodległości i pewnej praktycznej wiedzy, w jakim kierunku zmierza transformacja na Wschodzie. Istniał już kierowany przez Marka Karpa i Bartłomieja Sienkiewicza Ośrodek Studiów Wschodnich – nowa rządowa instytucja studiująca czas transformacji na Wschodzie i oceniająca go z punktu widzenia polskiej polityki. Znane były już podstawowe zagrożenia, coraz bardziej jasne było co jest możliwe, a co jest tylko teoretyczną wizją. Właśnie ta sprawa – ocena możliwości Polski na Wschodzie – była, jak się wydaje, osią sporu. Dwa stanowiska można już chyba uznać za klasyczne: B. Sienkiewicza (Pochwała minimalizmu, „Tygodnik Powszechny” 24–31 grudnia 2000) i odpowiedź B. Berdychowskiej (Giedroyc nadal aktualny, Tygodnik Powszechny 4 marca 2001). Oba polemiczne wobec siebie teksty w istocie dotyczyły wątpliwości co do aktualności przesłania (politolog miałby w tym kontekście prawo mówić o doktrynie) Giedroycia i jego rozumieniu. Ale najważniejsze w nich było co innego – określiły pole debaty o Wschodzie na kolejne kilkanaście lat. Ówczesna „Tygodnikowa” polemika nie tylko dała ramy intelektualne polskiej dyskusji o Wschodzie po 1989 roku, ale też stworzyła swoistą barierę inicjacji dla osób chcących wziąć udział w tej debacie. Standardem dla każdego, kto chce się zajmować Wschodem, pozostała konieczność odniesienia się do spuścizny po Giedroyciu.

Pokolenie opozycji demokratycznej – z naszego tomu trzeciego – ciągle jest aktywne i zaangażowane we wschodnie debaty. Adam Michnik, oprócz krajowych spraw, wypowiada się w kluczowych momentach na temat tego, jak powinna wyglądać polska polityka wschodnia. W 2008 roku podczas inwazji rosyjskiej na Gruzję, wbrew wielu innym głosom i trudnym politycznym relacjom z prezydentem Lechem Kaczyńskim, wsparł jego politykę na Kaukazie (A. Michnik, Polska zdała gruziński egzamin, „Gazeta Wyborcza” 9 września 2008). W 2012 roku upomniał się o los Jurija Łucenki i Julii Tymoszenko (A. Michnik Bądź silny. Do Jurija Łucenki, GW 1 marca 2012; A. Michnik Uwolnijcie Julię Tymoszenko, GW 5 maja 2012). Podobnie – autorzy z naszego czwartego tomu nie milczą i oby jak najwięcej pisali – Berdychowska, Sienkiewicz (z przerwą na stanowisko, które akurat sprawuje w rządzie) i inni wypowiadają się na tematy polityki wschodniej.

Pomysł na niniejszy tom to więc w żadnym razie nie pożegnanie z pewną epoką, raczej próba uchwycenia najnowszych trendów w polskim myśleniu o Wschodzie, opis początków piątego pokolenia „wschodniaków”. W kuluarach wrocławskiej konferencji „Polska Polityka Wschodnia” słyszę od jednego z aktywistów portalu Eastbook.eu: „my jesteśmy odważniejsi”. To oczywiście pokaże historia – nie czas jeszcze oceniać. Faktycznie jednak – to powiedzieć już można – są inni niż poprzednie pokolenia. Po pierwsze, swoje pierwsze teksty chyba bez wyjątku napisali już w „czasach unijnych”: po wejściu Polski do UE i – uwaga – po pomarańczowej rewolucji, a te dwa wydarzenia zmieniły w polskiej polityce wschodniej szczególnie wiele. Dodały jej odwagi, pokazały możliwości – poprzez oddziaływanie za pomocą mechanizmów unijnych, z których można korzystać, jeżeli się to potrafi. Po drugie doświadczenie pomarańczowej rewolucji na Ukrainie pokazało, że Polska może na Wschodzie „coś zrobić”, że jej możliwości, gdy polskie elity polityczne są skonsolidowane wokół konkretnych celów, nie są wcale małe. Było to zresztą doświadczenie szczególne dla znacznie szerszego kręgu niż tylko badacze: pomarańczową rewolucję wsparły przecież tysiące Polaków. Najmłodsze pokolenie zainteresowanych Wschodem to nie tylko grupka publicystów, ale sporo praktyków, którzy pojechali w siarczysty mróz pilnować wyborów u sąsiadów i to doświadczenie jakoś w nich zostało. I jeszcze jedna rzecz, która charakteryzuje najmłodszych „wschodniaków”: użycie nowoczesnych technologii. Mało jest w tym tomie tekstów obszernych, nie ma sążnistych polemik, bo ich druga natura to wpis w formacie Facebooka i Twittera. Choć oczywiście najmłodsza myśl wschodnia ma też swoją trybunę tradycyjną, z typową narracją, gdzie może się konfrontować z autorami różnych pokoleń i profili zainteresowań – to „Nowa Europa Wschodnia” i „New Eastern Europe”.

I tu dotykamy sprawy kluczowej. Gabinet znanej profesorki w ważnym amerykańskim uniwersytecie, na szczycie stosu rzeczy „do przeczytania” – NEE. Rzecz w tym, że może najważniejszym zadaniem najmłodszej polskiej myśli wschodniej jest rozpropagowanie jej po świecie, dosłownie i w przenośni przetłumaczyć na język współczesnej zglobalizowanej rzeczywistości: wyjaśnić stare polskie doktryny, pokazać nowe podejście i jeszcze zrobić to w formacie przystającym do rzeczywistości, powiedzmy, w wersji 2.0. Dzisiejsze okoliczności dają taką możliwość w stopniu większym niż kiedykolwiek po 1918 roku.

Idea tego tomu polegała na tym, by był on jak seminarium polskiej najmłodszej myśli wschodniej, ale wcześniej chcieliśmy zapytać najmłodsze pokolenie polskich „wschodniaków”, co ich interesuje, jacy są, skąd wzięli się we sprawach wschodnich? Którzy swojej pasji ulegli podczas badań naukowych, wyjazdów, a którzy wskutek rodzinnych tradycji? Niektórzy w wolnej Polsce przeszli przez profesjonalne instytucje zajmujące się kształceniem specjalistów od Wschodu – z tą najważniejszą, czyli kierowanym przez Jana Malickiego Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego (słychać czasami zbitkę „dzieciaki Malickiego”), na czele. Oczywiście najnowsze pokolenie zainteresowanych Wschodem to nie jedna grupa, ale kilka częściowo przenikających się środowisk. Zaprosiliśmy do stworzenia wspólnego tomu tych, którzy już coś napisali, występowali na konferencjach, mają za sobą pierwsze udane przedsięwzięcia lub w takich przedsięwzięciach uczestniczą.

Czy czytając ich teksty dowiedzieliśmy się czegoś więcej o dzisiejszej Polsce i jej stosunku do Wschodu? To akurat trzeba pozostawić ocenie czytelników. Na pewno dzisiejsza myśl wschodnia daleka jest od pompatycznych idei, jest pragmatyczna, czasami nawet techniczna. Na ile może, trzyma się, inaczej niż poprzednie pokolenia polskiej myśli wschodniej, daleko od codziennej krajowej polityki – ale może to raczej wina jakości dzisiejszej polityki. Na pewno lubi tematy „konkretne”, jak energetyka, gospodarka, lubi unijny kontekst, czasami nadmiernie wikłając się w instytucjonalne meandry myślenia brukselskich urzędników. Część rozważań o Partnerstwie Wschodnim grzęźnie w takim właśnie urzędniczo-brukselskim paradygmacie i żargonie. Czy i w jakim stopniu na najnowszą myśl wschodnią oddziaływają współczesne doświadczenia polityki na Wschodzie? Czy pozostaje pod wpływem współczesnych obrazów, ikon niemalże polskiej polityki wschodniej: schorowanego Jacka Kuronia na Cmentarzu Łyczakowskim w 2002 roku, Polaków na kijowskim Majdanie w 2004 roku czy Lecha Kaczyńskiego w alei Szoty Rustawelego w Tbilisi w 2008 roku? Niestety (ktoś doda: i dobrze), najnowsza myśl wschodnia – i pokazuje to niniejszy tom – jest chyba mało sentymentalna. Ale też daleko nie wszystko jest w tym tomiku. A zdarzył się na przykład spektakularny powrót do wielkiego mitu polskiej polityki wschodniej – prometeizm. Odżył on w najmłodszym pokoleniu adherentów Wschodu za sprawą kilku konferencji, świetnej teki Klubu Jagiellońskiego Polska ejdetyczna z 2010 roku oraz redakcji Nowego Prometeusza, związanej ze wspomnianym już SEW UW. Ważny głos zajmują specjaliści z konkretnych branż, przede wszystkim energetyki, jak Wojciech Jakóbik i Piotr Maciążek.

Chociaż dzisiejsza myśl wschodnia nie lubi codziennej polityki i stroni od partyjnej afiliacji, to jednej debaty nie unika. Nie unika debaty o Kulturze i jej roli w polskim myśleniu na temat Wschodu. Najmłodsze pokolenie „wschodniaków” nie ma już szansy poznać Jerzego Giedroycia czy Jana Nowaka-Jeziorańskiego, nieliczni zapewne zdążyli się przedstawić Bohdanowi Osadczukowi. A pomimo to portret Giedroycia nie wędruje do muzeum idei. Jego koncepcje to – jak już było powiedziane – swoiste zwierciadło dla każdego, kto wchodzi do wschodniego salonu – zanim wejdzie, na moment się w nim przejrzy. Przykłady? Widać to w tekstach i Andrzeja Brzezieckiego, i Pawła Purskiego, u pozostałych autorów związanych z portalem Eastbook.eu, w środowisku Krytyki Politycznej i wielu innych.

* * *

Pewnie dużo osób będzie narzekać, że nie o wszystkich, o których być powinno, zostało tu wspomniane. Że „wschodniacy” to nie najszczęśliwsze słowo, że pokoleń nie pięć, tylko więcej lub mniej. Będzie wiele okazji, by o tym dyskutować, inaczej ustalać granice czasu itd. Przede wszystkim chodziło mi o to, żeby pokazać, że nic nowego w polskiej myśli nie powstaje na jałowej glebie, że wpisuje się w ciąg pokoleń, ale wnosi nowe. Staraliśmy się zaprosić do wspólnej publikacji kilkudziesięciu autorów. Nie wszyscy odpowiedzieli tekstami, do niektórych zapewne nie udało się dotrzeć – nasza wina. Ale zapewne będzie jeszcze wiele okazji, by pokazać znacznie szerszą paletę piszących o Wschodzie autorów najmłodszego pokolenia. Zapewne najważniejsze teksty mają przed sobą – to historia pokaże, które pomysły i koncepcje przetrwają próbę czasu. Bez wątpienia jednak w polskiej myśli wschodniej coś się rodzi. Warto oświetlić to na moment fleszem i zostawić jak zdjęcie w rodzinnym albumie na pamiątkę współczesnych debat.

Nota redakcyjna

Większość artykułów w tym zbiorze została napisana jeszcze w 2013 roku, więc nie uwzględnia wydarzeń, które nastąpiły po Szczycie Partnerstwa Wschodniego w Wilnie.