Rekomendacje dla książki Przestań mówić, zacznij rozmawiać

„Ten pozytywny poradnik zawiera łatwe do zapamiętania pomysły i techniki do wykorzystania w trudnych, a czasem pozornie nieskomplikowanych sytuacjach, kiedy rodzicom brakuje słów. Do moich ulubionych należą: „zostawiamy w brzuszku miejsce na obiad”, a także „na jakiś czas zrobimy sobie przerwę od treningów piłki nożnej, żeby mieć wolne popołudnia na inne sprawy”, są to doskonałe przykłady proaktywnych, pozytywnych rozwiązań, które pomagają dzieciom zrozumieć nasze decyzje i nauczyć się lepiej komunikować”.

KJ Dell’Antonia, była redaktor naczelna bloga Motherlode publikowanego na stronie „New York Timesa”

„Techniki Heather i Julie dostarczyły mi narzędzia, których tak bardzo potrzebowałam, aby pomagać dzieciom radzić sobie w chwilach smutku, złości i uporu. Dzięki nim mnie i mojemu mężowi łatwiej się z nimi porozumieć, a im z kolei łatwiej się porozumieć między sobą”.

Joy Cho, założycielka i dyrektor kreatywna marki Oh Joy!

„Cudownie praktyczny poradnik o podejściu do wychowania, które jest nie tylko bardziej życzliwe, ale i znacznie skuteczniejsze. Najlepszym sposobem na to, aby nauczyć dzieci słuchać, jest słuchanie ich samych – to punkt wyjścia do prostego, składającego się z trzech etapów procesu, który przedstawiają tu autorki. Jako tata niesamowitej i przebojowej trzyletniej Holly pochłaniam tę książkę i mam zamiar na co dzień korzystać z zawartych w niej rad”.

Julian Treasure, pięciokrotny prelegent TED oraz autor książki How to Be Heard

„Ten niezwykle praktyczny poradnik na temat złożonych problemów rodzicielskich ratuje życie! Za pomocą wyjaśnień, opowieści i scenariuszy Wright i Turgeon pokazują rodzicom, jak okazywać empatię i miłość, a jednocześnie stawiać granice. Ta mądra i pełna zrozumienia książka wprowadza ducha uważności tam, gdzie rodzice i dzieci najbardziej tego potrzebują – kiedy jest naprawdę trudno. Nie mogę się już doczekać, by wypróbować ich porady na mojej córce!”

Diana Winston, dyrektor ośrodka Mindfulness Education, Mindful Awareness Research Center na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles oraz autorka książki Fully Present: The Science, Art, and Practice of Mindfulness

„Do natychmiastowego zastosowania. To praktyczne i pełne empatii podejście pozwala ruszyć z miejsca w patowych sytuacjach i dostarcza dzieciom narzędzia potrzebne do tego, by mogły wyrosnąć na odpowiedzialnych, emocjonalnie świadomych dorosłych”.

Lori Gottlieb, psychoterapeutka i autorka książki Marry Him

„Uwielbiam tę książkę! To doskonałe źródło wiedzy dla rodziców, którzy chcą się jasno komunikować z dziećmi w prawdziwie skuteczny sposób. Proponowana przez autorki koncepcja oparta na okazywaniu zrozumienia, wyznaczaniu granic i rozwiązywaniu problemów stanowi konstruktywną pomoc. Jednocześnie wzmacnia pozycję dzieci, ponieważ czują one, że ich głos zostaje wysłuchany, oraz przedstawia rodzicom konkretne techniki pozwalające na rozwiązywanie codziennych problemów wychowawczych. Heather Turgeon i Julie Wright opracowały proste, skuteczne scenariusze i przykłady, które łatwo wprowadzić w życie rodzinne. Tę książkę po prostu trzeba mieć!”

Pattie Fitzgerald, założycielka organizacji SafelyEverAfter.com

Tytuł oryginału: NOW SAY THIS: The Right Words to Solve Every Parenting Dilemma. The 3-Step Approach to Effective Communication

Menedżer projektu: Justyna Malatyńska

Przekład: Monika Malcherek

Redakcja: Agnieszka Al-Jawahiri

Korekta: Maria Żółcińska

Projekt okładki: Konrad Rószkowski

Zdjęcia autorek na okładce:

Heather Turgeon – Annie McElwain

Julie Wright – Docuvitae

Skład: Camélia Dizajn

Opracowanie e-wydania:

Grafiki w środku:

Strony 26, 68, 122, 130, 148, 224, 260, 298, 327: Ben Hansford

Strony 28, 42, 48, 67, 74, 125, 129: Kristen Barnhart

Strony 86, 329: Jack Sheehy

Copyright © 2018 by Heather Turgeon, MFT, and Julie Wright, MFT

All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form.

This edition published by arrangement with TarcherPerigee, an imprint of Penguin Publishing Group, a division of Penguin Random House LLC.

Copyright © 2019 for the Polish edition by MT Biznes Ltd.

All rights reserved

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

MT Biznes Sp. z o.o.

www.mtbiznes.pl

www.laurum.pl

handlowy@mtbiznes.pl

ISBN 978-83-8087-550-0 (format epub)

ISBN 978-83-8087-551-7 (format mobi)

Wprowadzenie

„Bardzo chcę być dobrą matką. Zaczynam dzień z postanowieniem, że będę supermamą, pozytywnie usposobioną i cierpliwą, która mówi to, co należy, ale kiedy nikt mnie nie słucha, buty nie są założone, a syn jest niemiły dla swojej siostry… po prostu tracę panowanie nad sobą”.

Takie wyznanie usłyszałyśmy pewnego dnia od mamy dwójki małych dzieci. Pełna dobrych chęci i życzliwości, z całych sił starała się być taką mamą, jaką zawsze pragnęła być, lecz każdego dnia towarzyszyło jej poczucie, że nie jest w stanie sprostać własnym oczekiwaniom. Kiedy pewnego popołudnia negatywne komentarze, narzekania i przepychanki przekroczyły wszelkie granice, w złości chwyciła domek dla lalek i cisnęła nim za drzwi. Dzieci były przerażone, ona zresztą też. I wtedy zwróciła się do nas o pomoc.

O podobnych problemach słyszymy codziennie podczas terapii grupowej i w trakcie indywidualnych sesji. Uczestniczą w nich kochające mamy i ojcowie, którzy pragną być jak najlepszymi rodzicami dla swoich dzieci. Chcą, by w rodzinie panowała atmosfera bliskości, lecz zamiast zabiegać o harmonijne relacje i współdziałanie, często czują się tak, jakby musztrowali własne dzieci, wciąż im czegoś zabraniając, krzycząc na nie i karząc izolacją, a kiedy proszą i negocjują, ostatecznie odnoszą wrażenie, że to dzieci przejęły władzę w domu.

Naszym zdaniem istnieją dobre strony tego rozdarcia, ponieważ świadczy ono o rozwijającym się poczuciu empatii. Rodzice zdają sobie sprawę z tego, jak ważne są bliskie relacje z dziećmi, wzajemne zrozumienie i ciepło. Prowadzone od dziesięcioleci badania wskazują, że instynktowna potrzeba pocieszania i słuchania przyczynia się do wzmacniania wzajemnych relacji, lepszych osiągnięć oraz obniżania poziomu lęku, a także zmniejsza prawdopodobieństwo depresji. Rodzicom radzi się, by wykazywali pozytywne nastawienie, że „nie powinni” krzyczeć, uciekać się do przekupstwa czy gróźb i że tradycyjne metody wychowawcze, takie jak klapsy czy kary, przynoszą szkodę obu stronom.

W pewnym sensie rodzice mają w związku z tym poczucie, że znaleźli się w próżni, ponieważ odebrano im prawo do tradycyjnego modelu wychowania, w zasadzie nie dając niczego w zamian. Rodzice mają najlepsze intencje, chcą być serdeczni i empatyczni, tymczasem w efekcie czują się zbyt pobłażliwi, co wywołuje u nich tak wielką frustrację, że ostatecznie mimo wszystko uciekają się do krzyków i kar.

Z naszego doświadczenia wynika, że istnieje ogromna potrzeba opracowania zrównoważonego podejścia do dyscypliny (od łacińskiego słowa disciplina, czyli „nauczanie”, a nie „karanie”), które jest oparte na empatii, ale zarazem skuteczne. Co więcej, miałyśmy świadomość, że proponowane przez nas rozwiązania, aby mogły pomagać rodzicom, muszą być łatwe do zapamiętania i stosowania. Wspaniałe jest to, że opracowane przez nas składające się z trzech etapów podejście OWR można stosować w każdym trudnym momencie życia, o czym przekonasz się z lektury tej książki. Nasi klienci wykorzystują je w przypadku problemów wychowawczych (jak napady złości, nieposłuszeństwo czy konflikty między rodzeństwem), a z czasem obserwują pozytywne efekty także w swoich związkach, w pracy i innych sferach życia. Wciąż słyszymy, że nasz trzyetapowy model całkowicie zmienia podejście do rodzicielstwa. Zamiast obawiać się trudnych chwil, rodzice podchodzą do problemów z pewnością siebie i optymizmem. Wiedzą, jak należy postąpić, co powiedzieć, jednocześnie pielęgnując bliską relację z dzieckiem i nie tracąc z oczu nadrzędnych celów wychowawczych.

Twoje dziecko jest bystre

Być może zauważyłeś, że kwestie wychowawcze wzbudzają skrajne emocje. Przez lata doświadczałyśmy tego, zajmując się tematem snu niemowląt, co skłoniło nas ostatecznie do napisania książki The Happy Sleeper. Z kwestią dyscypliny również wiąże się problem zbyt jednostronnego podejścia. Jedni opowiadają się za surowymi zasadami i karaniem za „złe zachowanie” oraz wyrażają pogląd, że pobłażliwość wobec dzieci sprawia, iż stają się nieposłuszne i rozkapryszone. Inni zaś uważają, że kluczem do wychowania jest empatia i ciepło, a bardzo surowa dyscyplina sprawia, że dzieci zamiast ufać swoim rodzicom, boją się ich. Każdego dnia obserwujemy te „wojny o dyscyplinę” podczas naszej pracy z rodzinami – czasem nawet między członkami tej samej rodziny! Jednak niezależnie od tego, który obóz reprezentują, większość rodziców dostrzega, że brakuje im pewnego elementu. Kiedy są bardzo surowi, mają poczucie winy i obawiają się, że nie uda im się nawiązać bliskiej więzi z dzieckiem. Z kolei kiedy starają się być empatyczni i elastyczni, często postrzegają samych siebie jako nieskutecznych i czują się rozgoryczeni. Nie dziwi zatem, że ponad 70 procent rodziców uznaje utrzymywanie dyscypliny za najtrudniejszy aspekt wychowania.

Według badań najlepsze efekty i poczucie satysfakcji osiąga się w rodzinie nie poprzez opowiedzenie się po jednej ze stron, lecz poprzez połączenie obu tych postaw. OWR to sposób, by to osiągnąć. Aby połączyć ze sobą oba podejścia, zaczynamy od przypomnienia rodzicom pewnych podstawowych faktów o dzieciach:

Twoje dziecko jest bystre.

Chce być posłuszne i się uczyć.

Jest skłonne do empatii.

Chce być pomocne.

Chce czuć się ważną częścią rodziny.

Jesteście po tej samej stronie.

Kiedy pokazujemy rodzicom tę listę, niektórzy przytakują, jakby chcieli powiedzieć „oczywiście”, natomiast inni kręcą głowami, ponieważ się z tymi poglądami nie zgadzają (jeszcze inni próbują sobie żartować). Te stwierdzenia nie tylko są prawdziwe – o czym świadczą wyniki wieloletnich badań na temat rozwoju dziecka, a także doświadczenia kliniczne – radykalnie zmieniają też to, w jaki sposób komunikujesz się z dzieckiem na co dzień, również w trudnych chwilach. Kiedy przyswoisz sobie te przekonania (w czym ci pomożemy w tej książce i to nawet w odniesieniu do siedmiomiesięcznych niemowląt), przekonasz się, że tradycyjne metody w postaci nagród i kar nie mają sensu, a w gruncie rzeczy działają na twoją niekorzyść. Zaczniesz postrzegać „złe zachowanie” jako oznakę tego, że twoje dziecko przechodzi kolejny etap rozwoju i kształtuje się u niego nowa umiejętność. Dowiesz się, jak współdziałać z dzieckiem, a twoje rodzicielskie obowiązki staną się jasne, logiczne i wykonalne.

Wielu klinicystów i naukowców poruszało temat znaczenia empatii w wychowaniu dzieci, zgłębiając teorię oraz naukowe podstawy takiego podejścia. Mamy nadzieję, że ta książka stanie się praktycznym i łatwym do stosowania przewodnikiem, który wszystkim tym znakomitym koncepcjom nada formę, dzięki której zabiegani rodzice będą mogli od razu wcielić je w życie.

Dlaczego powstała ta książka?

Pewnego dnia prowadziłyśmy warsztaty dla rodziców w lokalnym przedszkolu. Kiedy omawiałyśmy temat angażowania dziecka do współpracy podczas wieczornej rutyny (czyli idee zawarte w książce The Happy Sleeper), powiedziałyśmy: „Można na przykład powiedzieć…”.

Rodzice chwycili wtedy za notatniki i długopisy, po czym popatrzyli na nas wyczekująco. Owszem, przez całe zajęcia się angażowali, ale teraz miałyśmy wypowiedzieć konkretne słowa, zademonstrować zachowanie i przekazać odpowiedni ton – i to wzbudziło u nich jeszcze większe zainteresowanie.

Słowa mają potężną moc. Wiele stron objaśnień i teorii można często umiejętnie wyrazić za pomocą pauzy, odpowiednich gestów i tonu głosu oraz jednego czy dwóch zdań. Kiedy zabierałyśmy się do pisania książki o empatycznym wyznaczaniu granic – czyli o czymś, czego nauczyłyśmy tysiące rodzin – zależało nam na tym, by przedstawić ten temat w sposób jak najbardziej czytelny i przydatny. Początkowo nie byłyśmy przekonane do pomysłu, by skonstruować tę książkę wokół konkretnych wypowiedzi i scenariuszy. Komunikacja międzyludzka jest formą sztuki, a nie nauką ścisłą, dlatego też nie chcemy w żaden sposób sugerować, że nasze słowa to jedyne słowa. Każda rodzina posługuje się specyficznym dla siebie językiem, ma swoje powiedzonka i funkcjonuje w określonym kontekście kulturowym.

Jednak jak się wkrótce przekonałyśmy, rodzice uwielbiają przykłady. Pomagają one przekładać ogólne koncepcje na konkretny plan działania. Rodzice uczestniczący w organizowanych przez nas spotkaniach grup „Mama i ja” twierdzą, że empatyczna komunikacja to ich ulubiony temat, a model OWR zmienił sposób, w jaki przez wiele kolejnych lat odnoszą się do swoich niemowląt, maluchów, a potem starszych dzieci. Prowadzimy z naszymi klientami burze mózgów, podczas których pytamy: „Co można było wtedy powiedzieć, żeby dziecko poczuło się zrozumiane?” lub „Wyobraź sobie, jakie słowa ty chciałabyś usłyszeć, kiedy tobie jest smutno”. Uwielbiają to ćwiczenie, często robią notatki i mówią: „O, proszę powtórzyć!”. Wracają do nas, by podzielić się doświadczeniem w rodzaju: „Nasze dziecko zwierzyło nam się ze swojego problemu, nie mieliśmy pojęcia, jak się czuje!”.

Przykłady i konkretne słowa pozwolą ci od razu zmienić to, jak odnosisz się do swoich dzieci. Po przeczytaniu całej książki będziesz mógł uzupełnić scenariusze o własne pomysły. Jeśli jesteś rodzicem niemowlęcia, bardzo nas cieszy, że już teraz sięgnąłeś po tę książkę, ponieważ najłatwiej jest zaczynać od najwcześniejszych lat, a to, jak się zwracasz do swojego dziecka teraz, już na zawsze odmieni wasze relacje.

Rodzice często są zadziwieni skutecznością proponowanego tu podejścia. Są oszołomieni tym, jak chętne są ich dzieci do tego, by stać się kompetentnymi, pozytywnie nastawionymi, kreatywnymi, skłonnymi do współpracy członkami rodziny oraz jak przyczynia się do tego zmiana tonu i odpowiedni dobór słów. Jednak nam zależy na czymś więcej niż na samej skuteczności. Chcemy ci pomóc wychować dziecko, które będzie dobre dla siebie i dla innych, pewne siebie i niezależne, będzie też rozumiało, co jest dobre i słuszne. Dziecko, które będzie wierzyło, że zawsze je wysłuchasz i wesprzesz, niezależnie od tego, jak trudno ci będzie zaakceptować jego postępowanie. Dzieci nie są kształtowane „do bycia dobrymi” przez jakieś zewnętrzne siły; to my jako rodzice pielęgnujemy w nich dobre cechy i pokazujemy im, że już je w sobie mają.

Buty w końcu znajdą się na nogach, a wy przy okazji staniecie się sobie bliżsi.

Jak korzystać z tej książki

Rozdział 1: W tym rozdziale omówione zostaną fundamentalne koncepcje i zarysy trzyetapowego podejścia OWR, czyli modelu komunikacji. To ważne, aby go przeczytać, ponieważ zawarte w nim podstawowe założenia (takie jak definiowanie własnych nadrzędnych celów wychowawczych, zmiana sposobu patrzenia na kompetencje własnego dziecka oraz dostrzeganie tego, co kryje się pod powierzchnią) czynią model OWR tak skutecznym.

Rozdział 2: W tym rozdziale znajdziesz proaktywne techniki, które pomogą ci wprowadzić do rodzinnych relacji równowagę, co sprawi, że trudne sytuacje będą się po prostu rzadziej przydarzać. Dzięki koncepcjom zawartym w tym rozdziale zmieni się atmosfera w domu, co sprawi, że być może rzadziej będzie dochodzić do kryzysów. Te prewencyjne działania sprawią, że częściej będziecie cieszyć się swoim towarzystwem, a rzadziej popadać w konflikty.

Rozdziały 3–8: Z tych rozdziałów dowiesz się, jak stosować podejście OWR w różnych problematycznych sytuacjach (napady złości, agresja, nieposłuszeństwo, konflikty między rodzeństwem, korzystanie z urządzeń elektronicznych, kładzenie się spać).

Na początek przeczytaj rozdział 1 i przejrzyj praktyczne rozwiązania. Następnie możesz przejść bezpośrednio do kwestii, która jest dla twojej rodziny najistotniejsza.

Aby poznać inne rozwiązania, odwiedź strony: nowsaythisbook.com oraz thehappysleeper.com.

Rozdział 1 Trzy kroki do porozumienia w trudnych chwilach

Jeżeli nie reaguję całym sobą – jeśli tak naprawdę nie chcę, byś mnie zmieniał – prawdopodobnie wcale cię nie słucham.

Alan Alda

Czy któryś z poniższych scenariuszy coś ci przypomina?

Twoje dzieci nie chcą umyć zębów albo założyć butów. Czujesz, że wciąż tylko gderasz. W końcu wybuchasz i podnosisz głos, a potem dręczą cię wyrzuty sumienia.

Po tym, jak pięć razy prosiłeś pięcioletnią córkę, żeby odłożyła tablet, jej reakcją jest histeria i tarzanie się na podłodze w salonie.

Twoje dzieci dokuczają sobie nawzajem, prowokują się, a nawet biją. Wciąż tylko powtarzasz: „Bądź miła/y dla siostry/brata”, ale spokój nastaje tylko wtedy, kiedy je od siebie odseparujesz.

Twój syn w wieku szkolnym buntuje się i prowadzi z tobą negocjacje na temat niedokończonej pracy domowej. Usiłujesz wyjaśnić mu, jak ważna jest praca w ogóle. Wścieka się i trzaska drzwiami do swojego pokoju.

Twoja trzylatka wpada w szał w restauracji, ponieważ chce, żebyś dała jej telefon. Chciałaś, żeby to był miły rodzinny posiłek, ale w końcu i dzieci, i twój partner siedzą z nosami w telefonach.

Pomimo twoich cierpliwych prób uspokajania ośmiomiesięcznego niemowlaka dziecko nie przestaje płakać, wiercić się i kopać na przewijaku, kiedy próbujesz zmienić mu pieluszkę.

Chociaż wyraźnie powiedziałaś, że czas już spać, twój maluch biega po pokoju, chichocze i rzuca zabawkami – robi wszystko, byle tylko nie kłaść się do łóżka.

To sytuacje, w których jako rodzic próbujesz tylko przetrwać. Chcesz, żeby dziecko cię słuchało, przestało płakać i narzekać, zrobiło to, co należy, i nie sprawiało trudności.

Ale gdzieś z podświadomości dochodzi do ciebie głos, że bycie rodzicem oznacza coś więcej niż tylko przetrwanie. Wychowujesz człowieka. Spoczywa na tobie odpowiedzialność za pokierowanie tą młodą osobą i za zapewnianie jej wsparcia. Kiedy pytamy rodziców, z którymi pracujemy, o to, czego sobie życzą dla swojego dziecka – na kogo ma wyrosnąć w przyszłości – najczęściej słyszymy, że na osobę:

kochaną i kochającą,

pewną siebie,

kierującą się zasadami moralności,

pracowitą i ambitną,

zdyscyplinowaną,

która przez większość czasu czuje się spokojna i jest optymistycznie nastawiona do życia,

samoświadomą,

utrzymującą bliskie relacje z rodziną,

z empatią odnoszącą się do siebie i innych.

Mając na uwadze nadrzędne cele wychowawcze, zaczynasz inaczej postrzegać codzienne zmagania. Owszem, chcesz, żeby dziecko w końcu założyło buty, żeby przestało płakać, żeby odrobiło lekcje. Ale w gruncie rzeczy zależy ci przecież na czymś więcej. Pragniesz pełnej miłości, silnej relacji z własnym dzieckiem. Chcesz je edukować, wspierać jego rozwijający się umysł, by potrafiło myśleć kreatywnie, chcesz rozwijać w nim poczucie empatii, umiejętność rozwiązywania problemów i wiarę w siebie.

O tym właśnie jest ta książka. Istnieje wiele porad dotyczących dyscypliny – dzięki którym twoje dziecko będzie robić to, co mu każesz – ale my chcemy zaoferować ci coś więcej. Sposób, w jaki komunikujesz się w trudnych chwilach – twoja umiejętność słuchania, mowa ciała, dobór słów i postępowanie – będzie miał trwały wpływ na to, jak twoje dziecko będzie postrzegać siebie, swoje relacje z innymi i otaczający je świat.

Win-win dobrego rodzicielstwa

Zagadnienia dotyczące dziecięcego rozwoju oraz wychowania są złożone i pełne niuansów. Muszą takie być, bowiem człowiek to niezwykle skomplikowana istota, nie ma dwóch identycznych relacji między ludźmi. Ale na szczęście istnieją badania mówiące o tym, jak być dobrym rodzicem, który wychowa dobrze odnajdujące się w życiu dziecko. Chodzi o połączenie cech, które na pierwszy rzut oka mogą wydawać się ze sobą sprzeczne. Mogą wydawać się wręcz niemożliwe do pogodzenia, ale w tej książce udowodnimy, że doskonale ze sobą współgrają. Ten „złoty standard” rodzicielstwa był wielokrotnie opisywany przez klinicystów i naukowców na przestrzeni lat: ciepło oraz wysokie wymagania, empatia oraz jasne granice, życzliwość oraz konsekwencja. Badania wykazały, że dzieci wychowywane w ten sposób są pewne siebie, troskliwe, radzą sobie z własnymi emocjami i odnoszą sukcesy.

Niewątpliwie na tego rodzaju równowagę składa się codzienna praca. Masz dla swojego dziecka mnóstwo miłości, ale też chcesz, aby wiedziało, że to ty jesteś rodzicem i to ty rządzisz. To właśnie jest sytuacja win-win, czyli taka, na której wszyscy zyskują.

WIN

WIN

Ciepło

Wysokie wymagania

Empatia

Jasne granice

Życzliwość

Konsekwencja

Pokażemy, jak takie wychowanie nie tylko pomoże ci rozwiązać twoje problemy, ale także przyczyni się do realizacji ważniejszych celów. W istocie dzięki wykorzystaniu metod opisanych w tej książce uświadomisz sobie, zapewne nie bez zdziwienia, że najlepszym rozwiązaniem jest połączenie obu podejść. One ze sobą współdziałają. Większość rodzicielskich zmagań wynika z braku równowagi między nimi. Każdego dnia możemy to zaobserwować w naszej pracy: tata, który ma wysokie wymagania wobec syna, ale nie potrafi zaakceptować jego trudnych emocji. Mama, która ma w sobie niespożyte pokłady ciepła, ale nie umie egzekwować przestrzegania zasad, wobec czego czuje się lekceważona przez własne dzieci. W mediach czy we własnym otoczeniu wciąż słyszysz o podobnych problemach. Niektórzy sądzą, że powinniśmy wykazywać się większą delikatnością wobec niemowląt i dzieci, by zbudować bezpieczną więź. Inni są zdania, że dzieci są niedostatecznie dyscyplinowane, a rodzice − zbyt pobłażliwi.

Kilkadziesiąt lat badań naukowych potwierdza skuteczność modelu win-win. Badania wskazują, że style wychowania opierające się w głównej mierze na elastyczności (cieple i wrażliwości) oraz oczekiwaniach (wymaganiach stawianych dziecku, by dostosowywało się do zasad panujących w rodzinie i w społeczeństwie) przyczyniają się do lepszych wyników w nauce. Kiedy rodzice wychowują dzieci i zachęcają je do współdziałania w atmosferze pełnej ciepła, uczą się one więcej niż wtedy, gdy stosowany jest system nagród i kar.

Trzy kroki i odpowiednie słowa do realizacji modelu win-win

Nasze zadanie w tej książce polega na tym, aby nauczyć cię tej równowagi, tak jak to czyniłyśmy z tysiącami rodzin, wykorzystując nasz trzyetapowy model komunikacji. Za pomocą podejścia składającego się z trzech etapów – okazywanie zrozumienia, wyznaczanie granic, rozwiązywanie problemów, czyli inaczej OWR – wskażemy ci, jak utrzymywać tę korzystną równowagę. Rodzice, z którymi pracujemy, mówią, że dzięki stosowaniu naszego modelu czują się silni i pewni siebie.

Mówią, że spędzają teraz mniej czasu na przepychankach z dziećmi, dzięki czemu w ich wzajemnej relacji jest więcej miejsca na radość ze wspólnie spędzanego czasu. Podejście OWR pozwala im nie tylko na przetrwanie trudnych chwil, ale i na wzmacnianie oraz pogłębianie rodzinnych relacji.

Kiedy zapoznasz się z fundamentalnymi założeniami tego podejścia, pójdziemy o krok dalej – zaproponujemy wzory wypowiedzi. Nie musisz ich powtarzać dosłownie (mamy nadzieję, że z czasem będziesz tworzyć własne!). Scenariusze zawarte w tej książce należy traktować jako punkt wyjścia.

Zapewniając ci narzędzia na dobry początek, chcemy, abyś zmienił postrzeganie własnej roli jako rodzica. Zamierzamy zachęcić cię, abyś w pewnym sensie dążył do konfrontacji, zamiast się bać, a wtedy nawet w najbardziej frustrujących momentach będziesz wypowiadał słowa, które przyczynią się do podtrzymania pożądanej równowagi. Korzyści, jakie odniesie z tego twoja rodzina, będą procentować przez wiele kolejnych lat.

Trzy założenia podejścia OWR

OWR to nie tylko technika, to sposób postrzegania dzieci i relacji w rodzinie oparty na poniższych założeniach:

Twoje dziecko jest bystre.

Trudne zachowania to jedynie „wierzchołek góry lodowej”.

Silne emocje są jak burze.

Powyższe założenia to podstawa skuteczności podejścia OWR.

Założenie nr 1:
Twoje dziecko jest bystre i dobre z natury

Założenie, które przyświecało nam w trakcie pisania naszej poprzedniej książki The Happy Sleeper, było następujące: twoje dziecko chce spać, sen jest stanem naturalnym. To przekaz, który trafia do świadomości rodziców, ponieważ pomaga im uwierzyć w możliwości dzieci i pozwalać im robić to, do czego są zdolne.

A zatem oto sekret, który sprawia, że rodzice zmieniają sposób, w jaki się komunikują: dzieci są dobre z natury. Czasem może się wydawać inaczej, kiedy twój maluch z całej siły uderza brata twardą kulką z ciastoliny albo obraca wniwecz wysiłki, jakie włożyliśmy w przygotowanie obiadu, skopując talerz spaghetti na podłogę. Ale to prawda. Mówiąc, że dzieci są z natury dobre, mamy na myśli to, że mają w sobie potencjał do odczuwania empatii, życzliwości, wyciągania wniosków z własnego postępowania oraz budowania przyjaznych relacji.

CO POTRAFI NIEMOWLĘ

Nawet najmłodsze niemowlęta mają poczucie moralności – to wniosek, jaki płynie z badań dotyczących ich rozwoju. Naukowcy odkryli, że niemowlęta już w wieku od trzech do sześciu miesięcy potrafią ocenić, czy określone zachowanie jest dobre, czy złe oraz że bardziej je pociąga to dobre i pozytywne. Na przykład kiedy sześciomiesięczne niemowlęta oglądają pacynkę, która pomaga innym, a następnie taką, która przeszkadza innym, szybko wybierają tę pomocną. Dłużej na nią patrzą i wyciągają rączki, żeby się nią pobawić. Niemowlęta to nie czyste karty, mają wrodzone poczucie moralności i naturalny pociąg do tego, co dobre.

Nie musimy w każdej sytuacji mówić im, jak mają postąpić, popychać je w określonym kierunku ani narzucać im własnych zasad moralnych. Mają bowiem naturalną skłonność do uczenia się i współpracy. Możemy dać im przestrzeń do dokonywania własnych wyborów, popełniania błędów, zapewniając im wsparcie i modelując właściwe zachowania. Kiedy dzieci źle się zachowują, nie są „niegrzeczne”, lecz nabywają określoną umiejętność rozwojową, na przykład umiejętność samokontroli bądź radzenia sobie z frustracją, lub komunikują się z nami w jedyny dostępny dla siebie sposób na tym etapie rozwoju.

Założenie, że twoje dziecko jest dobre, pozwoli ci prawidłowo interpretować trudne zachowania i fazy jego rozwoju. Zamiast reagować groźbami i karaniem, możesz zacząć patrzeć na swoje dziecko jak na małą osobę pełną dobrych zamiarów, która próbuje odnaleźć się w wielkim świecie. Masz wtedy możliwość, by je zrozumieć, wyznaczać mu granice i kierunek. Wciąż słyszymy od rodziców, z którymi pracujemy, że dzięki temu mają więcej cierpliwości. Przestali się martwić o to, że coś jest nie tak, a zaczęli postrzegać emocje i trudne zachowania jako rzecz zupełnie normalną, a także jako okazję do doskonalenia.

PRZEKONANIA NIEKORZYSTNE/ TRADYCYJNE

PRZEKONANIA POŻYTECZNE/ZGODNE Z RZECZYWISTOŚCIĄ

Dzieci są z natury egoistyczne.

Dzieci mają wrodzoną zdolność do empatii.

Dzieci nie lubią odpowiedzialności.

Dzieci lubią czuć się potrzebne i być postrzegane jako kompetentne.

Dzieci nie potrafią odróżnić dobra od zła, należy je nagradzać i karać, żeby się tego nauczyły.

Dzieci mają naturalną umiejętność odróżniania dobra od zła. Pomagamy im ją uzewnętrzniać.

Dzieci są niezdolne do logicznego rozumowania.

Dzieci są zdolne do logicznego rozumowania i rozwijamy w nich tę umiejętność, objaśniając im świat i zwracając się do nich z szacunkiem.

Jeśli nie kontrolujesz dzieci, będą się źle zachowywać.

Kiedy dzieci „źle się zachowują”, oznacza to, że potrzebują wsparcia, wyjaśnienia lub pracują nad umiejętnością rozwojową.

Dzieci potrzebują szorstkiej miłości. Tak postępuje dobry rodzic.

To, jak traktujemy własne dzieci, ma wpływ na ich stosunek do wszystkich innych.

Dzieci należy zmuszać, by robiły to, co należy, i kontrolować.

Dzieci pragną być częścią grupy i być pomocne, chcą się liczyć w rodzinie.

Dzieci nie potrafią rozwiązywać konfliktów. Musimy to robić za nie.

Dzieci często same tworzą dobre rozwiązania.

Założenie nr 2:
Trudne zachowanie to wierzchołek góry lodowej

Wyobraźmy sobie typowy wieczorny scenariusz: dzieci „relaksują się” przed pójściem spać, czyli chichrają się jak szalone, biegają po domu, ignorują mamę, która raz po raz powtarza „umyjcie zęby”, i z każdą mijającą minutą zdają się oddalać od łóżek, zamiast się do nich zbliżać.

Co jako pierwsze rzuca się w oczy w tej sytuacji? Widzisz nieposłuszeństwo, krnąbrne zachowanie, może nawet bezczelność. W takim przypadku mama, czując frustrację z powodu bycia ignorowaną, może krzyknąć:

„Natychmiast umyjcie zęby albo nie będzie żadnej bajki na dobranoc i zaraz pomaszerujecie do łóżek!”

Ale mama reaguje wtedy tylko na to, co stanowi wierzchołek góry lodowej.

Co by było, gdyby się okazało, że mama cały dzień była w pracy, a dzieci właśnie wróciły z zabawy z rówieśnikami? Lekcje w końcu odrobione, a zwykła pora spania już minęła. Jak teraz postrzegasz tę sytuację? Możesz zauważyć, że dzieci chcą pobyć trochę z mamą, stęskniły się za nią (świetny sposób, by to wyrazić, prawda?). Widzisz hiperaktywność zmęczonych dzieciaków. Uświadamiając to sobie, mama może powiedzieć:

„Widzę rozrabiaków biegających wokoło. Uwaga, nagły wypadek, pilnie potrzebne przytulanie! Bardzo się za wami stęskniłam. Jestem bardzo ciekawa, co się zdarzy w następnym rozdziale książki, którą wczoraj zaczęliśmy czytać. Myjcie zęby i zaraz widzimy się na łóżku!”

W pierwszym przykładzie mama przemawia do wierzchołka góry lodowej, w drugim natomiast widzi też tę część góry lodowej, która znajduje się pod powierzchnią wody, i używa słów odnoszących się do niewyrażonych potrzeb. Wielu klinicystów (prawdopodobnie pierwszym z nich był Freud) używało metafory góry lodowej dla zilustrowania istotnego rozróżnienia pomiędzy tym, co widoczne, a tym, co ukryte głębiej. To zasadnicza kwestia dla modelu OWR.

Zamiast łamać sobie głowę nad zachowaniami charakterystycznymi dla wierzchołka góry lodowej, rozwiązania należy szukać głębiej. Wtedy pojawia się między tobą i dzieckiem płaszczyzna porozumienia i interakcja może przynieść pożądany skutek.

Umiejętność zaglądania pod powierzchnię oznacza, że potrafisz wytłumaczyć sobie dziecięce zachowania, które mogą być irytujące, zniechęcające, a nawet rozwścieczające, oraz zachowywać się jak osoba dorosła, czyli innymi słowy jak ktoś, kto wie, co tak naprawdę się dzieje. To istotny element podejścia OWR, który wymaga dociekliwości, pochylenia się nad problemem oraz zadawania sobie pytań w rodzaju: Co próbuje mi w ten sposób powiedzieć?, Co się za tym kryje?. Nie zawsze będzie to oczywiste, ale jeśli poćwiczysz patrzenie na dziecko w taki sposób, zauważysz, że stajesz się spokojniejszy oraz skuteczniejszy w swoich działaniach i w doborze odpowiednich słów.

Stosując proponowane tu podejście, zaczniesz dostrzegać, że za większością irytujących zachowań dziecka kryją się próby zdobycia umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w świecie.

Założenie nr 3:
Silne emocje są jak burze

Znając już analogię do góry lodowej, widzisz, że trudne zachowania to nie coś, co należy zdusić w zarodku czy zamieść pod dywan. To szansa. Napady złości, nieposłuszeństwo, bicie – wszystko to są ewidentne sygnały, że twoje dziecko zdobywa jakąś ważną umiejętność oraz że potrzebuje od ciebie zrozumienia i ukierunkowania, a nie zamartwiania się, kar czy gniewu.

Jeśli zaczniesz patrzeć na trudne zachowania w ten sposób, możesz zyskać spokój i stać się solidnym wsparciem dla swojego dziecka. Emocje są jak fale, a życie to unoszenie się na powierzchni wody – emocje towarzyszą nam przez cały czas (bez nich życie byłoby nudne!). Czasem wody są spokojne i lekko nas kołyszą, lecz zdarzają się też burze, które przychodzą i odchodzą. Płyniecie tą samą łodzią i zmagacie się z falami. Zachowując spokój i będąc obecnym, możesz sterować łodzią i wiesz, że burze (bardzo silne emocje) to na morzu normalne zjawisko, burze zawsze mijają. Nie trzeba krzyczeć ani wymierzać kar, nie musisz też ustępować ani zanadto pobłażać.

Kiedy nasze dzieci są spokojne, nie jest trudno. Wyzwaniem jest napięta sytuacja, kiedy wkrada się chaos i górę biorą emocje. W takich chwilach otwartość, cierpliwość i rzeczowa rozmowa mogą wydawać się niemożliwe. Dokładnie tak samo jest w relacjach między dorosłymi. Kiedy wszystko idzie gładko, czujemy się sobie bliscy, lecz kiedy ktoś robi coś, co nam się nie podoba, budzi nasz sprzeciw lub jest dla nas niezrozumiałe, zwykle podejmujemy z nim walkę albo go bojkotujemy.

Z wieloletnich badań naukowych w dziedzinie psychologii, jak również z doświadczeń klinicznych wynika, że jeśli potrafimy otwarcie ze sobą rozmawiać w sytuacji kryzysowej, nasza relacja się pogłębia. Dzieci, które spotykają się ze zrozumieniem i wsparciem w najtrudniejszych dla siebie chwilach, potrafią lepiej panować nad emocjami i uzyskują lepsze wyniki w szkole, mają też lepsze relacje z rówieśnikami. Związki, w których ludzie słuchają siebie nawzajem i nie osądzają się wzajemnie (nawet podczas nieporozumień), z czasem stają się mocniejsze i zdrowsze. Kiedy twoim dzieckiem targają silne emocje, wyobraź sobie falę przetaczającą się pod tobą, a nie taką, która smaga cię prosto w twarz. Zaakceptuj falę, zamiast próbować z nią walczyć.

Nie bez powodu dzieci zwracają się do nas ze swoimi najtrudniejszymi, najsilniejszymi, najbardziej irracjonalnymi emocjami. To my zapewniamy im bezpieczną, godną zaufania przestrzeń, gdzie mogą je przepracować. Zachowanie to zewnętrzna manifestacja wewnętrznego świata twojego dziecka, to przejaw wytężonej pracy, jaką wykonuje jego tętniący życiem, rozwijający się mózg. Dzięki radom i scenariuszom zawartym w tej książce zauważysz, że trudne chwile to wskazówki, że dziecko potrzebuje bliskości i wsparcia, a nie upokarzania czy karania. Również ty możesz potraktować te chwile jako szansę, by się rozwijać i wzrastać jako człowiek.

Przyjrzyj się swoim odruchowym reakcjom

W pracy zarówno z grupami, jak i z klientami indywidualnymi wysłuchujemy wielu relacji dotyczących tego, jak rodzice reagują w trudnych chwilach. Oto co najczęściej mówią o swoich odruchowych reakcjach:

„Szybko wpadam w złość”.

„Używam ostrego tonu, kiedy dziecko mnie nie słucha”.

„Tracę panowanie nad sobą, daję klapsa, a potem czuję się fatalnie”.

„Klaps to dla mnie forma kary wymierzanej z premedytacją”.

„Nie mogę znieść, kiedy moje dziecko ma napad złości”.

„Czuję się wyczerpana i przytłoczona, więc w końcu ustępuję”.

„Jestem zestresowana, kiedy moje dziecko się denerwuje”.

„Chcę, aby moje dziecko przez cały czas czuło się dobrze i było szczęśliwe”.

„Wątpię w siebie i własne kompetencje jako rodzica”.

SZORSTKOŚĆ, BEZWZGLĘDNOŚĆ BĄDŹ BRAK ZAINTERESOWANIA

Rodzice stosujący surowe metody wychowawcze często nie wyjaśniają swoich oczekiwań ani nie współdziałają ze swoimi dziećmi. Nie tolerują nieposłuszeństwa czy niepożądanych uczuć. Znani nam rodzice, zaliczający się do tej kategorii, często się obawiają, że nie wypełniają dobrze swojej roli i ich dziecko będzie „złe”. Jeśli sam doświadczyłeś tego w dzieciństwie, być może słyszysz w głowie głos własnych rodziców. Rodzice ci przyznają się nam, że często zwracają się do swoich dzieci tak, jak nigdy nie zwróciliby się do kogokolwiek innego. Nawet jeśli nie chcą tak postępować, nie umieją przestać.

Surowa dyscyplina może przynosić efekty na krótką metę, ale odbija się rykoszetem. Dzieci, które czują się osądzane, zastraszane czy poniżane przez rodziców, najczęściej albo się buntują i walczą o władzę, albo wprost przeciwnie – tłumią w sobie uczucia, instynkty i opinie. Kiedy dzieci są wychowywane za pomocą strachu i krytyki, nie wypracowują własnych zasad moralnych. Nie kształtuje się u nich wewnętrzne poczucie dobra, z którego mogą czerpać, gdy nikt nie patrzy. Kiedy krzyczysz na dzieci i wykorzystujesz to, że się ciebie boją, zamykają się w sobie, co uniemożliwia im przyswojenie sobie subtelnych aspektów życiowych lekcji, które powinny odebrać od rodziców. Upokarzanie i krytyka ze strony rodzica może wywołać u dziecka poczucie, że będzie kochane tylko wtedy, kiedy dobrze się zachowuje, a nie że jest kochane bezwarunkowo. To dlatego surowa dyscyplina utrudnia realizację nadrzędnych celów wychowawczych wyszczególnionych na początku tego rozdziału.

Warto zauważyć, że stwierdzenia na liście odruchowych reakcji są ułożone od zbyt impulsywnych czy surowych do zbyt pobłażliwych czy permisywnych. Większość rodziców ma skłonności do reagowania na jeden z tych sposobów. Czasem bywa, że przechodzimy od jednych do drugich – próbujemy dziecko zadowolić czy dogodzić mu tak bardzo, że w końcu czujemy się na tyle lekceważeni i sfrustrowani, że wybuchamy i wpadamy w drugą skrajność.

POBŁAŻLIWOŚĆ, NIEKONSEKWENCJA LUB NADOPIEKUŃCZOŚĆ

Drugą skrajnością jest skłonność do pobłażania i niekonsekwencja. Do pewnego stopnia czujemy potrzebę chronienia naszych dzieci przed cierpieniem i trudnościami – czasem wydaje nam się, że nasze zadanie polega na tym, aby dzieci były przez cały czas szczęśliwe. Kiedy coś im nie wychodzi, wkraczamy do akcji i wyręczamy je. Kiedy mają napad złości, tracimy pewność siebie i ustępujemy im. Albo chcemy po prostu, by nasze dzieci nas lubiły, w związku z czym trudno nam egzekwować zasady i granice, które wywołują u nich zdecydowany sprzeciw. Pobłażliwi rodzice często nie mają wobec swoich dzieci oczekiwań adekwatnych do ich wieku. Bywa na przykład, że nie wymagają od dzieci, aby same się ubierały czy sprzątały po sobie, kiedy są już dostatecznie duże, czasem nie wymagają przestrzegania przez dzieci zasad dobrego wychowania czy współżycia społecznego. Nie wymagają od dzieci adekwatnej dojrzałości.

Paradoks pobłażliwości polega na tym, że choć rodzice usiłują uszczęśliwiać dzieci, one w konsekwencji często bywają mniej szczęśliwe, mniej kompetentne, mniej samodzielne i bardziej zestresowane. Ich świat jest zbyt chaotyczny, nie istnieją w nim stałe, rozsądne granice, nie czują się w nim całkowicie bezpieczne. Z naszego doświadczenia wynika, że to właśnie pobłażliwi rodzice najczęściej znienacka wpadają w złość i wybuchają, ponieważ narasta w nich frustracja. To może być przerażające i niespodziewane zarówno dla samych rodziców, jak i dla dzieci.

Spotykamy wielu rodziców, którzy wiedzą, że nie powinno się krzyczeć czy dawać klapsów. Często czują się jednak sfrustrowani i nieskuteczni, gdy tak bardzo starają się być mili, a dzieci ich ignorują.

Podejście OWR pozwala ci pozostawać emocjonalnie otwartym, a równocześnie zachowywać władzę i stawiać jasne oczekiwania. Możesz słuchać swojego dziecka i wykazywać się wobec niego empatią bez przekraczania istotnych granic, ustępowania czy obłaskawiania.

Znaczenie codziennego przekazu

Słowa, które codziennie wypowiadamy, oraz ton naszego głosu − to istotny przekaz. Niektóre jego elementy są dosłowne, inne bardziej subtelne. Przyjrzyjmy się słowom najczęściej wypowiadanym przez rodziców w sytuacjach kryzysowych. Rozpoznasz siebie w niektórych z nich, a w innych nie (my jako matki też je wypowiadamy!). Nie martw się, jeśli wypowiedziałeś którekolwiek z nich lub nawet wszystkie – nie musisz poddawać cenzurze czy osądowi każdego słowa, które pada z twoich ust. A jeśli powiesz coś, czego później się wstydzisz (co naprawdę zdarza się wszystkim rodzicom), przeczytaj podrozdział zatytułowany „Cofnij się i napraw swój błąd”, ponieważ ten proces może jeszcze bardziej zacieśnić więź między tobą a dzieckiem. Przytaczamy tutaj wszystkie te wypowiedzi właśnie z tego jednego powodu – są powszechne!

Kiedy nasze dzieci mają trudne chwile, często mówimy coś takiego:

Osądzanie i zawstydzanie

„Przestań jęczeć. Trzeba było myśleć”.

„Ile razy ci mówiłam, żebyś mi nie uciekał? Co się z tobą dzieje?”

„Bądź dużym chłopcem. Nie płacz jak dzidziuś”.

Bagatelizowanie

„Ojej, no przecież nic takiego się nie stało, nie przejmuj się”.

„Daj spokój. Nic ci nie jest”.

„Pomyśl o czymś innym”.

„Skąd, świetnie grasz w koszykówkę, nie przejmuj się!”

Ostry ton

„Zachowujesz się teraz okropnie! Mam dosyć”.

„Doprowadzasz mnie do szału. Ile razy mam ci to powtarzać?”

Ucinanie rozmowy

„Nie. Przestań już. Bo ja tak powiedziałam”.

„Nie znaczy nie”.

Przekupstwo

„Jeśli zjesz warzywa, dostaniesz deser.”

„Jeśli dostaniesz piątkę, dam ci kieszonkowe”.

„Jeśli dziś przez cały dzień nie uderzysz brata, kupię ci zabawkę”.

Groźby i kary

„Chcesz za karę pójść do swojego pokoju?

„Nie idziesz? Dobra, to do zobaczenia później, pa, pa, ja wychodzę.

„Jeśli jeszcze raz to zrobisz, pożałujesz.

Porównywanie

„Widzisz, jaki grzeczny jest ten chłopiec? Popatrz, jak ładnie siedzi”.

Ustępowanie lub zmiana frontu

„No już dobrze, nieważne, co powiedziałam wcześniej, możesz jeszcze pooglądać telewizję”.

„No, dobrze, możesz zostać dłużej, chociaż jutro idziesz do szkoły”.

„Jeszcze pięć minut. Mówię poważnie. No dobrze, jeszcze pięć…”

Nadopiekuńczość, nadmiar kontroli

„Daj, ja to zrobię. Co się dzieje? Naprawię to”.

Wiele z tych reakcji ma na celu stłumienie pewnych niepożądanych uczuć albo kontrolowanie dzieci poprzez wywoływanie w nich strachu. Groźby i kary tak naprawdę oznaczają: „Wykorzystuję moją władzę. Zmuszam cię do zrobienia tego, co chcę, poprzez smutek i strach”. Płynie z tego następujący przekaz: „Muszę sprawiać, żebyś cierpiał, albo pozbawiać cię czegoś, abyś nauczył się postępować, jak należy. Zasługujesz, aby za to, co zrobiłeś, spotkało cię coś złego”. Kary pozbawiają dzieci umiejętności rozwiązywania problemów i nie uczą ich właściwego postępowania. Przekupstwo oznacza: „Będziesz dobrze postępował tylko wtedy, kiedy skłonię cię do tego sztuczką lub zachętą. Kiedy zachęty zabraknie, niczego się nie nauczysz ani nie postąpisz właściwie”. Przekupstwo z pewnością może pomóc pchnąć sprawy naprzód, ale w końcu obróci się przeciwko tobie. Pokażemy, jak wykorzystywać metodę naturalnych konsekwencji, motywację i argumenty, by zachęcić dziecko do właściwego postępowania.

Niekonsekwentne, nadgorliwe bądź nadopiekuńcze podejście także się nie sprawdza. Chcemy, aby nasze dzieci wyrobiły w sobie odporność psychiczną, a jeśli usiłujemy uchronić je przed wszelkimi trudnościami i zmaganiami, nie dajemy im szansy na zdobywanie doświadczeń i rozwijanie akceptacji dla trudnych emocji. Jeśli od razu wkraczamy do akcji i eliminujemy przyczynę cierpienia albo przejmujemy je na siebie, pokazujemy tym samym, że nie umiemy sobie radzić z cierpieniem i, co więcej, że w naszym przekonaniu dziecko także nie jest w stanie sobie z nim poradzić. Z czasem dziecko dochodzi do wniosku, że tylko pozytywne uczucia zasługują na akceptację.

Jeśli dzieci są z natury bystre i dobre, żadna z powyższych taktyk nie jest konieczna. Wszystkie sugerują, że dziecko postępuje właściwie tylko dzięki sztuczkom lub pod wpływem przymusu. Kiedy je stosujemy, przekazujemy tym samym, że nie ufamy naszemu dziecku, co uniemożliwia mu wyrobienie w sobie wewnętrznego poczucia tego, co jest właściwe. Taktyki te odbierają również dziecku zdolność do odnajdywania naturalnej przyjemności i radości w życiu. Postępuje ono w określony sposób, by zasłużyć na nasze pochwały i na nagrody.