Wincenty Łoś

1780

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

AKT I.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

AKT II.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

SCENA X.

Scena XI.

Scena XII.

AKT III.

Scena XIII.

Scena XIV.

Scena XV.

Scena XVI.

Scena XVII.

Scena XVIII.

AKT III.

Scena XIX.

SCENA XX.

Scena XXI.

Scena XXII.

AKT IV.

Scena XXII.

AKT V.

SCENA XXVIII.

SCENA XXIX.

Scena XXX.

Scena XXXI.

Scena XXXII.

Scena XXXIII.

Scena XXXIV.

Scena XXXV.

SCENA XXXVI.

"1780"

obraz dramatyczny w pięciu aktach z faktów dziejowych

Łoś Wincenty

OSOBY.

KRÓL STANISŁAW AUGUST PONIATOWSKI.

ANDRZEJ ZAMOJSKI, ekskanclerz.

ANTONI TYZENHAUZ, podskarbi litewski.

HRABIA STACKELBERG, ambasador cesarzowej Katarzyny II-giej.

HRABIA PLATER KAZIMIERZ KONSTANTY.

FRANCISZEK KSAWERY BRANICKI, hetman polny lit. potem hetman w. kor.

KSIĘŻNA SAPIEŻYNA, wojewodzina mścisławska, siostra jego.

KSIĄŻĘ KAZIMIERZ SAPIEHA, jej syn.

GENERAŁOWA GRABOWSKA.

PANI KRAKOWSKA (BRANICKA) siostra króla.

KASZTELANOWA.

DAMA.

MASKA.

WĘGIERSKI, poeta.

MALARZ.

RYX, kamerdyner króla.

MARSZAŁEK DWORU KSIĘŻNEJ.

Paziowie, służba, maski, mieszczanie, służba ogrodowa i t.d.

Rzecz dzieje się w  Warszawie w roku 1780.

AKT I.

Scena I.

KRÓL, HR. PLATER, BRANICKI.

Gabinet króla; na ścianach obrazy, szafki z książkami; przy stoliku — po prawej stronie od widzów siedzi hr. Plater, przy biurku — po lewej król; w głębi na sofie na wpół leży Branicki; — widać główne wejście, boczne drzwi i okno.

KRÓL  (do hr. Platera).

Czy już ?

PLATER.

Już, najjaśniejszy panie.

KRÓL.

Więc list drugi...

PLATER.

Czy list prywatny najjaśniejszy panie ?

KRÓL.

Prywatny — do podskarbiego (dyktuje):

Mości panie podskarbi litewski!...

PLATER (przerywając).

Najjaśniejszy pan zamyślony... może się myli — może... kochany przyjacielu, jak zawsze zwykł najjaśniejszy pan pisać?

KRÓL.

Nie — ( dyktuje ) "mości panie podskarbi litewski ! (1) Dziękuję ci z wdzięcznością za starania i trudy, które podjąłeś na sejmiku poselskim... twoje prawdziwe poświęcenie się dla ojczyzny słodzi mi zmartwienia, jakich tu doznaję. Opozycya zyskuje na siłach. Dowiaduję się, że poseł otrzymał z Petersburga stanowcze rozkazy, aby wymógł na mnie usunięcie ciebie z urzędu. Me rozdrażniaj więc dość już szalonych głów, nie postępuj z właściwym ci despotyzmem"...

PLATER (niby, niemogąc nastarczyć).

(powtarza)

Nie... postępuj z despotyzmem.

KRÓL.

"Z właściwym ci despotyzmem".

PLATER.

Już.

KRÓL.

"Oszczędź mi zmartwień, które mną bezustannie miotają i na tym sejmie czekają. Wszelako w ogólności widzę ciągłe dowody twojego dla ojczyzny poświęcenia, za co wdzięczny jestem, a że ci sprzyjam zawsze i sprzyjać będę, doznasz tego jednostajnie. Wszelakich zatem od Boga wielmożnemu imci panu życzę pomyślności".

PLATER.

Już!... Śmiem się zapytać, czy najjaśniejszy pan pozwoli mi parę słów a propos podskarbiego powiedzieć.

KRÓL.

Wiesz, ze zawsze wszelkie uwagi chętnie przyjmuję.

PLATER.

Widzę — że najjaśniejszy pan ma niejaki żal do podskarbiego; nie da się zaprzeczyć, że podskarbi zbyt energicznie postępuje, tak troskliwy o dobro ojczyzny, tak starający się o polepszenie bytu Litwy. — Lecz, czyż można mu poczytać za złe, iż marząc tylko, jakby mógł stać się Ojczyznie użytecznym, naraża się niejednemu. Że posłowi nie chciał wydać kwitu na 100, 000 rs. których nawet nie widział, — to rzecz całkiem naturalna; każdy uczciwy człowiek w tym razie tak samo by sobie postąpił. O ile wiem, ten zacny człowiek, zawsze najjaśniejszemu panu przychylny — niewypowiedzianie cieszył się dotychczasowym jego zaufaniem i względami.

KRÓL.

Masz słuszność po części, pomówię z tobą o tem jutro, teraz nam się spieszyć wypada ( patrzy na zegarek przy rękawie u prawej ręki ). Już trzecia, obiad niezadługo. Wszak dzisiaj czwartek, Niemcewicz czytać będzie panowanie Zygmunta III., — wieczór przyjęcie.

PLATER.

Czy list prywatny?

KRÓL.

Prywatny do księżnej wojewodziny mścisławskiej. — Albo nie! podaj mi papier, sam napiszę — daj mi list podskarbiego, podpisze go, a ty tamte adresuj — (król pisze, Plater wstaje, kładzie list na biurku króla i wraca na swoje miejsce). "Wielmożna Pani! Zdziwiony milczeniem jej i oddaleniem się ze stolicy, nie przypuszczam, abyś pani szukała zacisza domowego. Zapewne wielmożna pani zajęta swatami syna z księżniczką Sanguszkówną, przeciw czemu, wielu tu występuje przeciwników. Na prośbę wielmożnej pani będę się starał, aby sprawa ta po jej myśli poszła.

Nie mogę jednak nadużywać mojego wpływu. Pomimo różnych dochodzących mię wieści, nie przypuszczam, abyś i pani za nadchodzącym sejmem w szeregi nieprzyjaciół zaciągnąć się miała. " (odkłada pióro i bierze je znowu) Trzeba ją zaspokoić ( pisze ) P. S. "Dołączam wiadomy wielmożnej pani blankiet na 2000 dukatów (1), z nadzieją zobaczenia jej niezadługo w stolicy".

BRANICKI (wstając i ziewając).

Czy już królu ? — godzina obiadu, bazgrzą i bazgrzą jak żaki u Pijarów.

KRÓL (obracając się).

Na pokojach zapewne już wszyscy zebrani!... Idź — ja zaraz przybędę.

BRANICKI (wychodząc).

Do kroćset! dalibóg! jestem głodny, — szalenie głodny, (za sceną) wściekle głodny!

1) Podług autografu St. Augusta.

Scena II.

Król, hr. Plater.

KRÓL (oglądając się).

Muszę ci powiedzieć, ze coś złego przeczuwam z nadchodzącym sejmem. Znasz hetmana, — jego zmienność; — ręczę ci, że i jego także lada czem na swoją stronę przeciągną. Kilka razy już nawet, chciał mi takiego figla w wigilią sejmu wypłatać. Jedynie znowu może groźbą odebrania buławy będę mógł ugłaskać zawsze pijanego wichrzyciela... (po chwili milczenia) Taką mam słabość do tego człowieka; zawsze mu przebaczam i to go psuje.

PLATER (wstaje, składa papiery).

Piękną cnotą jest przebaczać, lecz jakże niewdzięczną. Ileż to osób w nadziei, że prośbą i udaną pokorą jutro najjaśniejszego Pana przebłaga, dziś przeciw niemu knuje!

KRÓL.

Wielebym sobie zmartwień oszczędził, gdybym się gniewać umiał. (wstaje i przechodzi się po pokoju) Listy te trzeba, jak najprędzej wyekspedyować. — Możesz odejść, jutro o ósmej rano będę pisał listy — (uśmiechając się) Au revoir!

PLATER

(nizko się ukłoniwszy odchodzi).

KRÓL

(chce odejść drzwiami po prawej stronie; gdy wtem na pół otwiera główne drzwi Pani Krakowska, patrząc, czy nie ma nikogo).

1) Historyczne.

Scena III.

KRÓL, PANI KRAKOWSKA

PANI KRAKOWSKA.

Najjaśniejszy panie! (widząc, że król sam, — wchodzi).

Bracie! czemu tak bezustannie pracujesz? Czyś listy pisał? (patrząc na biurko) Od godziny jak czekam. — Takiś od niejakiego czasu zasępiony, dla siostry niedobry.

KRÓL.

Pilne miałem zajęcie, wszak sejm za tydzień, muszę się przygotować, listy popisać, aby osoby mi potrzebne miały czas przyjechać; — zresztą, podróż do Grodna wymaga Przygotowań; — ale co ? na dworze krążą pogłoski, że i pani przygotowujesz się odegrać pewną rolę. Przyzwyczajonym doznawać samego złego od najbliższych i to od tych, których największemi dobrodziejstwami obsypuję. Co do ciebie jesteś nienasyconą.

PANI KRAKOWSKA.

Zbyt surowy najjaśniejszy pan, na złą trafiłam chwilę. ( uśmiechając się ) Tyle najjaśniejszy pan powiedział pani hetmanowej, a cóż siostrze?

KRÓL (wychodząc)

Niestety! to samo...

Scena IV.

PANI KRAKOWSKA.

Trafiłam na chwilę rozdrażnienia, dziś już się nic nie dowiem. Czy król stanowczo zamierza tak uporczywie bronić Tyzenhauza, — czy nie? — któż to raczy wiedzieć. Ja nie daruję podskarbiemu. Co za śmiałość wyrzucać bratu, że całą rodzinę żywi! Co za odwaga powiedzieć królowi: "Królowie krewnych nie mają" (1). Tak jest, podskarbi wydał wojnę mnie, posłowi, ks. Józefowi, ks. Kazimierzowi, ks. Stanisławowi, nam wszystkim. — Zgnieciemy go na tym sejmie, wyzujemy ze wszystkiego, z dóbr, honoru, sławy; niech pozna, co to znaczy wojować z Litwą, a co — z kobietami. — O! mon chére! — sejm ten będzie sejmem niewieścim. Sapieha doskonale mówi, księżna Sapieżyna jest pierwszym mówcą. Mniszchowa, Ogińska, Radziwiłłowa i t.d. na czele nas Stackelberg, wszystkiego dokonamy... (spostrzega listy) Listy! — niezapieczętowane, do Tyzenhanza... drugi? do ks. wojewodziny — a!! ten przeczytam; — wewnątrz blankiet na 2000 dukatów, ten bardzo, bardzo ważny, ten list może pomieszać wszystkie nasze szyki (czyta prędko) .... (z przerażeniem) "Dołączam blankiet na 2000 dukatów". — A! 2000 dukatów, wszystko stracone! Księżna dostaje list, pieniądze, stanie wtedy po stronie króla, z nią ks. Kazimierz, — hetman! Z królem o tem nic mówić nie mogę — nie znosi, abym się do polityki mieszała, uważa to za wdzieranie się w swoje prawa, zresztą i tak mię ma w podejrzeniu. Księżnej wojewodziny już — można powiedzieć — nie mamy, strata okropna, — trzy najważniejsze figury: księżna, zdetronizowana kochanka, hetman potentat sejmowy, książę młody Cycero polski; trzy osoby, trzech przewodników tym listem utraca nasza liga. Ale drugi list?... ten zawiera też coś ważnego. O! król nie próżnuje. Ale czyż się to godzi? — czytać? — gdzie? w gabinecie króla?... Dla sprawy kraju! dla sprawy ojczyzny! (chce czytać, wtem słychać kroki) ktoś idzie! (odkłada list i siada na krześle, czyta gazety).

1)  Historyczne. 

Scena V.

PLATER, PANI KRAKOWSKA.

PLATER (wchodzi prawie na palcach nie widząc hetmanowej, mówi do siebie).

Zapomniałem listów, a trzeba je dziś wyekspedyować. (spostrzega panią Krakowską) A! pani hetmanowa.

PANI KRAKOWSKA.

W swej własnej osobie.

PLATER (na boku).

Listów wziąć nie mogę, — może ich jeszcze nie widziała.

PANI KRAKOWSKA.

Pan zapewne tu króla szukasz?

PLATER.

A... a tak najjaśniejszego pana szukam...

PANI KRAKOWSKA.

Obiad teraz; wątpię aby się już skończył.

PLATER.

Owszem, już się skończył, właśnie z obiadu wracam, król gdzieś zniknął w tłumie; myślałem, że się oddalił do gabinetu, zaraz więc przybiegłem, (na boku) Nie myśli odejść a król mi kazał natychmiast listy wyekspedyować. (z oburzeniem) Nic mi się nigdy udać nie może.

PANI KRAKOWSKA (na boku).

Po listy przyszedł, (do Platera) Jak to niezrównanemu Tremont, obiad się dziś nie udał?

PLATER.

A tak obiad się nie udał, nie udał się, — tak... trochę.

PANI KRAKOWSKA.

To król musi być niezadowolniony, a i tak jakieś niemałe ma kłopoty na głowie.

PLATER.

Przed każdym sejmem to bywa. Pani hetmanowa rzadko bywasz w stolicy w porze sejmowej, więc nie wiesz, jakie najjaśniejszy pan męki przechodzi. Ciągle zajęty, w dzień audyencye, rady; wieczór zaledwie może pojechać do teatru; w nocy nieraz bardzo późno listy pisze, o dwunastej idzie spać, o szóstej jaż wstaje.

PANI KRAKOWSKA.

Nie mógłbyś mi więc pan powiedzieć, jakie są te ważne sprawy? ja jestem bardzo ciekawa. Od śmierci ś.p. mego męża, tak mało udzielam się polityce, że nie mam wyobrażenia, jakie to mogą być sprawy, zajmujące ukochanego króla.

PLATER.

Co do tego, — przepraszam panią hetmanową, powiedziałbym że ją posądzać można o zbyteczną skromność; — ale o brak zmysłu politycznego?... nigdy! Nie mieszając się do polityki, lepiej ją znasz pani, niż niejeden z dzisiejszych mężów stanu. Najjaśniejszy pan często, szczególniej w ostatnich czasach, mawia: "kochana moja siostra, Pani Krakowska, to wielki polityk;" a wczoraj oto powiedział, gdy mu radziłem wstąpić w układy z opozycyą: "Nie masz rady, siostra moja jest jej głową".

PANI KRAKOWSKA.

Ja też to uważam, co mi bardzo przykro, że król mnie o jakieś knowania przeciw sobie posądza. A przyznasz sam pan, że. to byłoby z mojej strony niegodziwem, występować przeciw królowi, bratu...

Co innego, że zapatrywania nasze są odmienne, to tez stanowczo oświadczyć moge, iż w sprawie podskarbiego należę do partyi królowi przeciwnej i proszę pana nawet, abyś to w wolnej chwili tak en passant królowi powiedział — kiedybądź, gdy mowa o tem będzie.

PLATER.

Ależ zapomina pani hetmanowa, że podskarbi jest przyjacielem króla, sprawą jego najjaśniejszy pan bardzo się zajmuje i nie przeżyłby krzywdy wyrządzonej podskarbiemu.

PANI KRAKOWSKA.

Co pan mówisz ? — tak bardzo króla Tyzenhauz miałby obchodzić ? —

PLATER.

Jak przyjaciel przyjaciela obchodzić może, jak wierny poddany — króla; — zresztą odzywam się do serca, — jeżeli mój głos w stałem postanowieniu pani hetmanowej coś znaczy — do czułego serca pani hetmanowej, do jej moralnego zapatrywania się na wszystkie sprawy tak religijne, jako też światowe. Gubić uczciwego człowieka, to niereligijnie. — Coby na to (uśmiechając się) powiedział Bóg... którego...

PANI KRAKOWSKA.

W takim razie muszę razem z Molierem wyznać, że i z Panem Bogiem wolno czasem wchodzić w układy.

PLATER.

I to ostatnie słowo?

PANI KRAKOWSKA (siedząc naprzeciw otwartych drzwi po lewej stronie).

Słyszę kroki, król z... Zamojskim. O! nudny dyalog, ja wychodzę. Au révoir!... (u drzwi, obracając się) Nie udało się panu Platerowi, pierwszy szturm odparłam, na dalsze czekam... (wychodzi).

PLATER (do siebie).

Tej fortecy nie zdobędziemy! (wychodzi drzwiami po prawej stronie).

Scena VI.

KRÓL, ZAMOJSKI (wchodzą, rozmawiając).

KRÓL.

Nieszczęście po nieszczęściu w tę biedną Polskę uderza. Gdybyś wiedział Andrzeju, ile ja znoszę; gdybyś "wiedział, ile cierpię na tem, że w kraju ciągłe trwają burze, a ja zażegnać ich nie mogę. O! jakże mi tron zatruwa życie!

ZAMOJSKI.

Każdy tron, szczególniej też polski, daje za chwilę rozkoszy, lata całe utrapień, ale nie czas obecnie rozpaczać. Czynem tylko nie słowem zdołasz królu opozycyą pokonać, czynem tylko i energią zdołasz powstrzymać nieprzyjazne kroki Rosyi, wichrzenia arystokracyi. Siły nam potrzeba, siły — zawsze to mówię. — Czy rozporządziłeś królu pobór na Litwie ?

KRÓL.

Co do tego, rozkaz już wydany.

ZAMOJSKI.

Poczyń ludowi ustępstwa, — niech lud za broń chwyci, mieszczaństwo !... kiedy szlachta już nawet bronią władać nie umie.

KRÓL.

Wszak to kodeks twój ma uczynić (po chwili milczenia). Lecz czy nie lepiej byłoby przedstawienie kodeksu odłożyć? czy myślisz, że dwie tak ważne sprawy jak podskarbiego i kodeksu przejdą bez strasznej burzy ? Czy myślisz, ze to będzie tak łatwo wyzwolić lud w chwili, kiedy u nas szlachta do ostatnich krańców możnowładztwa doszła ? — Na sto razy większy opór natrafi kodeks niż Tyzenhauz. — Ja się lękam o ciebie — i o siebie.

ZAMOJSKI.

Nie sądź, królu, abym, pomimo 50-letniego wieku tak był krótkowidzącym i sądził, że przejście kodeksu bez burzy się obejdzie. Nietylko tak nie sądzę, lecz nawet jestem przekonany i pewny, że żadna ustawa za czasów istnienia rzeczypospolitej podobnego nie znalazłaby oporu. Jakżeby mogła patrzeć obojętnie prywata naszych magnatów na taki nagły zwrot; jakżeby mogła znieść ich wyuzdana duma równouprawnienie? O! tak nie sądzę; lecz królu, dziś myśl rzucona, wprawdzie odepchnięta — kiedyś, gdy może już żyć nie będziemy, przez inne zdrowsze społeczeństwo zostanie przyjętą. Długo na to czekać trzeba. Wiele krwi jeszcze przedtem wsiąknie w tę drogą nam ziemię.

KRÓL.

Czyś słyszał, co pisze "Gazeta Narodowa", że księża z rozkazu papieża lud przeciw prawu dotyczącemu buli papiezkich z ambon buntują? Czyś słyszał o ostatnich krokach opozycyi ? — Żaden sejm nie był tak licznym, jak oto ten nadchodzący. Dziś już cała Warszawa przepełniona nieznaną mi szlachtą, gdzie się ruszysz, napotykasz fizyonomie zagorzałych Litwinów, niezadowolnionych magnatów, przeżuwających zemstę w sercu, a na czole każdego wypisana jest ta nieugięta buta i chęć pokazania królowi, że i oni do tronu zrodzeni. — Kobiety nawet dziś już przeciw mnie knują; widzę niezwykłą oziębłość, tajemniczość mojej siostry hetmanowej; — wojewodzina mścisławska także zjeżdża do Warszawy, naturalnie nie bez przyczyny, i nie na karnawał, bo ten daleko jeszcze (oburzony), a ja przecież nic o tem nie wiem (wstaje z krzesła). Przecież ja tu królem jestem; nikomu o tem zapominać nie pozwolę?.. (chodzi po pokoju — uspokojony po chwili). Tandem tedy (1), cóż myślisz o kodeksie? —

ZAMOJSKI.

Już łódź odbiła, trzeba się puścić na fale (2).

KRÓL.

Może masz słuszność, — wszystkiemi siłami będę cię popierał, lecz jakby na złość, ten sejm nieszczęśliwy przypada w chwili, kiedy najwięcej mam nieprzyjaciół w kraju; wśród najnieprzychylniejszych okoliczności. Książe kanclerz chory, Radziwiłł niepotrzebnie z Drezna się przywlókł, a to jego "Panie kochanku" obija mi się wciąż o uszy; poi on szlachtę i... moim kosztem Warszawę bawi. Nieznośny, — trywialny, — gruby szlachcic (chodzi prędzej). Zresztą ja już głowę tracę. (siada)

ZAMOJSKI.

A otóż właśnie teraz potrzeba nam jak najwięcej rozwagi, przytomności umysłu. Królu! gdybyś miał tyle woli i charakteru, ile masz serca i chęci, inaczejby się działo w naszej Polsce; niezapominaliby dumni magnaci, żeś ty królem a kodeks wsparty twoją powagą, znalazłby liczne poparcie, gdybyś stanowczo jeno, mimo tysiąca przeciwnych głosów, za nim się oświadczył. Szlachta poszemrałaby, magnaci burzyliby się, możeby i sejm zerwali, lecz wreszcie musieliby się poddać. Króla! panujesz wprawdzie, ale nie znasz dobrze polskiej szlachty, przepędziłeś młodość za granica, dziś tron ci przeszkadza do bliższego jej poznania. Nie pojmujesz, nie możesz zrozumieć, jak nieraz nasi najpoważniejsi obywatele, mężowie stanu nawet, przy najzgubniejszych zdaniach uporczywie obstają. — Szlachcic polski w chwili zapału da się porąbać w obronie swego zdania, a cóż dopiero w obronie tej złotej wolności. Potem stygnie, rozwaga przychodzi mu w pomoc; zapomina wtedy o prywacie a zdanie "ne quid detrimenti res publica caperet" staje się przewodnią gwiazdą jego działalności. Nigdy nie sądź polaka po jego pierwszych słowach, zamiarach lub wreszcie i czynach.

KRÓL.

Chcesz, żebym był silnym, stałym — a powiedz mi Andrzeju, któryto z waszych królów tak dzielnie umiał bronić swego zdania? Czyż nie uległ Stefan lub Zygmunt III. tej szlachcie broniącej tylko swej złotej wolności? Czyż nie uległ Jan Kazimierz? nawet kochany Sobieski (oburzony) z kochaną Marysieńką.

ZAMOJSKI.

Tak źle, jak dzisiaj, nigdy nie było. Dziś polacy są pijani, pijani od czasów Augusta II., ani wyraźna hegemonia Rosyi, ani rozbiór Polski nie zdołał ich otrzeźwić; lecz mam tę silną wiarę, że przyjdzie czas, w którym się obudzi naród z letargu tak długiego; — wtenczas przekonasz się królu O prawdzie mych słów, razem liczyć będziemy może szeregi rzeczypospolitej, jeśli Bóg pozwoli.

KRÓL (rozczulony).

Zawsześ ten sam ekskanclerzu!...

ZAMOJSKI.

My zresztą w dzisiejszem położeniu rzeczy nic nie dokonamy; to sejm babski — kompletnie babski, — zamiast senatorów, kobiety się zjeżdżają; po całych nocach odbywają sesye, rady, stronników zbierają. — Rodzina królewska na podskarbiego osobiście obrażona; inne kobiety — jak księżna Sapieżyna, ks. marszałkowa, ks. podkomorzyca na sarnę osobę jego król. mości — z powodu pani Grabowskiej. Teraz przynajmniej przed sejmem królu, zbliżaniem się do jenerałowej, nie draźń dość już rozdąsanych a potężnych kobiet.

KRÓL (zdziwiony).

Co ty mówisz? Więc się już kobiet bać będziemy? Tak dalece? —

ZAMOJSKI.

Utinam falsus vates sim!

(chwila milczenia, król wstaje, chodzi po pokoju).

KRÓL.

Tandem tedy mości panie, źle rzeczy stoją i to pod każdym względem, ja funduszów żadnych nie mam, jestem dziś pozbawiony wszelkich dochodów. Tyzenhauz jedynie mnie wspomaga; nic nie mam, oprócz tego co on mi z dóbr na Litwie położonych dostarcza.

ZAMOJSKI.

Tak źle nie jest. Dwór waszej król. mości, — życie wytworne, utrzymywanie tej czeredy szambelanów, malarzy, poetów i t. d., pochłonęłoby dwa razy większe dochody; a gdyby były dwa razy większe, to stosunkowo cztery razy większe byłyby rozchody.

KRÓL.

Kochany Andrzeju, — doprawdy chciałbyś mnie na mnicha wykierować. To, co wydaje jest le stricte necéssaire. Muszę reprezentować władzę, jeżeli jej nie mam. Bale, przyjęcia, obiady, pomoc udzielana poetom, artystom, wreszcie mojej familii, — to być musi — są to wydatki, na które każdy dwór jest narażony; umknąć ich nie mogę. Widzisz, jaki zbytek panuje w stolicy; czyż mam pozwolić, aby mi i Szczęsny i poseł złotem świecili? Albo czyż można mi wyrzucać, że po kilka tysięcy dukatów wydaje na sztuki piękne, to jedyna moja pociecha. Zresztą wierzaj mi — ja — wierzaj mi, żadnych niepotrzebnych wydatków nie robię (chodzi prędzej).

ZAMOJSKI (który czytał tymczasem adresy listów na biurku).

A kobiety królu?

(chwila milczenia).

KRÓL (porywczo).Żony nie mam.

ZAMOJSKI.

Przebacz! przebacz! jeszcze raz proszę, jeżeli zapytam, na co posyłasz 2000 dukatów księżnej Sapieżynie?

KRÓL.

A! doprawdy, to inkwizycya, w tajemnice serca się nawet wdziera...

ZAMOJSKI (powoli).

Więc 2000 dukatów wyrzuconych najniepotrzebniej w świecie to tajemnica serca?

KRÓL.

Zresztą! aby ci dogodzić, — aby cię uspokoić... masz!.. (drze list) Te pieniądze przeznaczam na uregulowanie pułku gwardyi koronnej.

ZAMOJSKI.

Jakąż pociechę przynosisz memu sercu. Obyś królu zawsze szczerym radom wierzył, a nie ufał tak wiele tym otaczającym cię pochlebcom...

KRÓL

(z wzrastającym niepokojem, stojąc przy oknie i lornetując).

Tylko nic na Ryxa!... ale patrz jakaś piękna dama wychodzi z karety, — nie poznaję...(dzwoni, paź wchodzi ).

(Do pazia)

Dużo już osób na pokojach?

PAŹ.

Z pań tylko księżna Kurlandzka, pani Ożarowska i pani Julia Potocką.

KRÓL.

Skoro tylko która dama na pokoje wejdzie, to mi donoś za każdą razą — rozumiesz? (do Zamojskiego) Sądzę, że cię na dziś zaspokoiłem? (patrzy na zegarek) Już dziewiąta godzina... (do siebie) A jej — jeszcze nie ma.

ZAMOJSKI.

Gdy mi już dotąd tak dobrze poszło, skorzystam z dobrego humoru jego kr. mości, tak wiele dla rzeczy-pospolitej korzyści przynoszącego i jeden jeszcze plan podam.

KRÓL.

No mów — treściwie.

ZAMOJSKI.

Uważam, jak już mówiłem, że utrzymanie dworu zanadto dużo kosztuje, nietyle kosztuje — ile się zwiększa przez brak dozoru, rachunków...

KRÓL.

Ależ sam Ryx moje osobiste robi rachunki.

ZAMOJSKI.

Swego starostwa... Zaprowadź niektóre oszczędności na dworze, zmniejsz ilość gratyfikacyj, pensyj niepotrzebnych. Zrób przyjęcia mniej wystawnemi a głównie rząd... ścisłe rachunki, (widząc, że króla niepokój wzrasta) — wydaj rozkazy i to zaraz, dopóki ja tu jestem.

PAŹ (wchodzi).

Ks. Lubomirska w tej chwili na pokoje weszła.

KRÓL.

Kto?

PAŹ.

Księżna marszałkowa Lubomirską.

KRÓL.

Dobrze.

ZAMOJSKI.

Tak - dopóki ja tu jestem! słyszałem żeś już wydał rozkazy, dotyczące podróży do Nieświeża, Grodna. Jutro ma jechać Pokutyński po nowe powozy, ostrygi, — 700 (3) koni w dworskich stajniach stoi. Królu! błagam cię, odwołaj te zlecenia dane — albo zmniejsz przynajmniej.

KRÓL (podając rękę Zamojskiemu).

Poczciwy Andrzeju! (otwiera drzwi po prawej, Zamojski staje po lewej stronie od drzwi głównych, król woła do drugiego pokoju). Prosić marszałka dworu!

ZAMOJSKI  (do siebie).

Dzięki ci Panie! (do króla) Powoli, powoli, niczego sobie nie odmawiając — zobaczysz, o ile mniej dwór będzie kosztował. Niepotrzebnych tylko wydatków unikać, drobnych a w końcu wiele wynoszących.

(Wtem paź otwiera drzwi główne).

PAŹ.

Pani jenerałowa Grabowska o najjaśniejszego pana się pyta i tedy przechodzi...

(Król robi krok naprzód, wtem staje pani Grabowska we drzwiach i przeciągły oddaje ukłon, niby przechodząc; równocześnie Ryx otwiera drzwi po prawej ręce).

RYX.

Le grand maitre (4) już czeka.

(Król się waha, patrząc na jenerałowę i stojąc w miejscu).

ZAMOJSKI (spostrzegłszy wahanie)

Królu! marszałek dworu już czeka.

KRÓL (dumnie)

Do jutra odkładam (szybko wychodzi, podaje rękę pani Grabowskiej i razem znikają w głębi kurytarza).

ZAMOJSKI.

Kobiety! kobiety!

1)  "tandem tedy" przysłowie St. Augusta.

2) historyczne.

3)  Historyczne.

4) Tak nazywano Rzewuskiego, marszałka dworu.

KONIEC AKTU PIERWSZEGO.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT II.

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III.

Scena XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III.

Scena XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV.

Scena XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V.

SCENA XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej