Stanisław Brzozowski

AFORYZMY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

AFORYZMY

Stanisław Brzozowski

I

Kaleka ze zwęgloną duszą chodzę sam wśród ludzi, którzy dalej są ode mnie niż te drzewa.

Nauczyłem się bać snów: przerażającym jest świat, z którego one idą; nie nagość ciała, ale nagość duszy jest straszna.

Każdy człowiek ma takie chwile, w każdym człowieku jest potencjalnie pełny cykl ludzkiego istnienia, ludzkiego — a wszystkie kosmologie i metafizyki to epizody biografii, to czyjś puls przyspieszony, czyjś błysk oczu — to wszystko w człowieku.

Troska codzienna w życiu myśliciela i poety bywa źródłem natchnienia, a przynajmniej pewnej drogocennej strugi krwi w tym natchnieniu.

Starać się, aby ani jeden dzień nie przechodził bez wzniesienia się myślą do zasadniczych celów i zadań.

Miej ciągłą obecność własnych zainteresowań.

Tylko kiedy mieszkasz myślą w sobie — jesteś tchórzem.

Strzec się trzeba pokusy samoukochania.

Nie pisz o nikim, z kim nie wiąże cię osobisty, sumieniowy stosunek.

Co wiesz, co czujesz, masz widzieć. Sam dla siebie, jakbyś był pierwszym i ostatnim okiem.

Twój los, twoja idea, twój Bóg — to ty...

Człowiek ma rację, kiedy poza nim nie ma już błędu.

Z doświadczenia osobistego wiem, jak często w pewnej szczęśliwej chwili odsłania się nam nagle prawdziwy sens myśli, które dotychczas znaliśmy czysto zewnętrznie.

Nikt nie zmieni faktu, że każdy z nas jest nieustannie przeżywany, że widzi, jak płyną fale życia, wsiąkając w coś nieznanego. Czas kradnie nam nas samych; na czym oprzeć się wobec niego?

Ja wiem tylko to, że jest to coś, w czym praca nasza trwa jak w krysztale.

Nieskończoność gwiazd, które płaczą tam w przestworzach, cały świat, który był i będzie: wszystko to nie przekracza mnie, to we mnie jest. To tylko to, co myśl moja ma, co myśl moja zrozumiała.

Myślę jak gdyby odwrotną stroną pojęć, jak gdyby tymi obrzeżami mroku, które rozpoczynają się poza krawędzią ich poznanej treści.

Myśl nasza, ilość pojęć — to równocześnie jakby ilość nowych organów, nowych soczewek wzroku duchowego.

Mam całe pokłady myśli, które, nie wypowiedziane, kamienieją.

Same myśli, myśli i myśli bez końca.

Nie znam historycznego przeznaczenia, znam tylko zadanie historii.

Nie wie, czym jest praca filozoficzna ten, kto nie rozumie wysiłku stopniowego wydobywania myśli, kto nie pojmuje, że widzenie zasadnicze musi żyć latami, musi latami dążyć do wypowiedzenia, nim wyrobi sobie wreszcie organy własnego istnienia.

Nieodwracalność i nie cofniona niezmienność czasu, załamana w fakcie naszego świadomego istnienia, jest równoznaczna z wiecznością wrastającą jako fakt w nasze życie, obecną w nim i nieuniknioną.

Zapomnieć można to, co się uczyniło, nigdy to, co uczyniono z nami, co w nas wrosło.

Bywają wypadki, kiedy społeczeństwo samo targa wszelkie węzły łączące z nim jednostkę.

Na dnie ostatecznego pognębienia znajduje się jeszcze możliwość kochania czegoś, życia w czymś, w jakimś okruchu, swobodzie.

Ale wiem, że myśli służyłem całą siłą: nie ukradłem jej ani jednej godziny.

Co nie jest biografią, nie jest w ogóle.

Nasza rdza, nasza rdza — krwi krople, zapomnianej, spiekłej, serdecznej.

II

Dzisiaj ja, rozbity i wyrzucony poza życie człowiek, przeklinam cię jeszcze, ty roztkliwiająca dobroci polskich rodzin.

Jakże nienawidziłem ja tego wszystkiego. Tej całej atmosfery relikwii i szkaplerzy, unii lubelskich i odsieczy wiedeńskich. Ja przecież dzieckiem widziałem odwrotną stronę tego sztychu.

Nikt tu nigdy nie był szczery z samym sobą. Prawda wewnętrzna i zewnętrzna były raz na zawsze usunięte z tej atmosfery myślowej.

Wychowanie rodzinne jest dziś u nas bezwiednym zaszczepianiem i pielęgnowaniem wszystkich instynktów i wszystkich kłamstw bezwiednych, wszystkich nałogowych wybiegów, jakie niezbędne są niewolnikowi, który ma się łudzić przez całe życie, że jest członkiem społeczeństwa, synem i obywatelem narodu.

Czymkolwiek bądź jest rzecz sama w sobie, bułka ranna nie zawiedzie, to był także dogmat.

Z jakim pańskim spokojem, z jaką poufałą dezynwolturą sądów tu klepano po ramieniu idee i ludzi.

Każdy z nas ma w sobie szlachcica i sądzi, że się wykupi, gdy ukaże, jak szlachcic ten jest w nim ukrzyżowany.

Widziałem jasno jak na dłoni, jakie drapieżne szpony, jakie wilcze głody, jaka lisia obłuda wyrastają i rozwijają się poza męczeńską maską.

Ile razy trafisz Polskę posiadającą w rentę, ona odkrzyknie jak widmo spod Maciejowic.

Byle Kmicic pojął Oleńkę, a pan Stach Marynię — wszystko da się przetrwać: cały pozostały świat to już tylko tło tej zasadniczej sprawy.

W razie ataku na beztroskliwość, lekkomyślność, próżniactwo, wywoływano wnet krwawe i żałobne mary: widmo Rejtana strzegło progu każdej polskiej spiżarni i każdej narodowej alkowy.

W imię rodziny popełnia się najwięcej podłości. Ona dostarcza największej ilości usprawiedliwień.

Polski indywidualizm to owoc tragizmu naszej historii: naszego odwróconego na wspak feudalizmu.

Optymizmem nazywa się w Polsce sprzyjającą pogodzie umysłu ograniczoność.

Każdy Polak, zaczynając myśleć, czuje się wierzycielem losu.

Od wspólności ze światem kultury i pracy myśl polska odrąbała się przede wszystkim czynem heroicznym. Warneńczyk, Zawisza, Żółkiewski, Jan III są wytycznymi postaciami tego dramatu. Jednak Król Duch dziejów polskich już od XVII wieku zwał się w Europie Don Kichotem.

Polskie Odrodzenie było olbrzymią maskaradą, zapustami weneckimi w Polsce.

Oddawszy się od świata szlachcic polski zaczaj się od niego gruntownie odsypiać.

Saski trąd, szlacheckie parchy nie przestają nas przeżerać.

Polski dorobek dziejowy, polska ukształtowana przez historię i niewolę psychika jako wystarczająca sobie całość — oto co stanowi sensorium naszych artystów, podstawę myślową naszych metafizyków, jądro rozumowań naszych politycznych doktrynerów.

Czy myślicie, że nasz socjalizm wolny jest od szlacheckich infiltracji, od szlacheckiego lenistwa?

Podstawą polskich metafizyk jednodniowych jest zastarzałe polskie nieuctwo, niedbała i leniwa uprawa polskich mózgów.

Tragedia duszy polskiej — an und für sich — ma wciąż to samo napięcie, jakie miała w pierwszym dniu niewoli.

Polski liryczny irracjonalizm to właściwie ta sama postawa duchowa, która wypowiada się w postępowym racjonalizmie.

Niewola jest zmienna jak Proteusz i analityka z wielkim mozołem bada i wykrywa jej nieskończenie wielorakie formy.

Męczymy się wszyscy w Polsce: nie jest to żaden argument.

Chęć zastąpienia myśli, prawdy przez kontemplację prawd, jakie by się znać mogło, poznania rzeczywistego przez wiedzę istniejącą jako fikcyjny gest sztuki, chęć zastąpienia własnej wewnętrznej pracy przez kontemplację pracy, która by mogła być dokonana, jest zjadliwą chorobą współczesnej myśli polskiej.

Emigracja musiała ocalić, ugruntować Polskę jako własne przeżycie wewnętrzne, jako własne przekonanie, akt woli i wiary, i jednocześnie tak ocaloną Polskę w życiu stworzyć.

Prawem zasadniczym romantyzmu polskiego jest ocalenie narodu, któremu nic prócz słowa nie pozostało, w słowie i przez słowo.

Pracujemy w kierunku wprost przeciwnym zadaniom życia, zamieniamy romantyzm w truciznę: z niego, który usiłował stworzyć moc zdolną przetrwać bezczynność przymusową, czynimy szkołę bezsiły i bezczynu.

Powiedzieć można, że dla Młodej Polski krzyż jest ucieczką przed pługiem, poprzez Golgotę dochodzi ona do krużganków hamletycznej Elsynory.

Istnieją tu dwa przeciwieństwa: łatwy spokój, bierny optymizm, lub też nie dostrzegający samego trudu życia, szybujący ponad nim — duch. Pan Jowialski i Król Duch spowinowaceni są ze sobą, wyrastają z tego samego dziejowego podłoża.

Sienkiewicz urodził się klasykiem, ale urodził się klasykiem warstwy znajdującej się w upadku.

Jest on skończonym przez ograniczoność, plastykiem przez ślepotę, artystą przez bezwiedny egoizm.

I u Żeromskiego wali się Żółkiewski do nóg upiora Samuela. Zawsze mit ukrzyżowanego szlachcica.

Człowiek, który chciałby w Polsce walczyć z samymi tylko ideami, nie napotkałby niemal oporu: idee jako takie nie obchodzą niemal nikogo.

Myślimy o sobie samych niehistorycznie i tę naszą niehistoryczność przenosimy do naszych poglądów na inne społeczeństwa.

Z Zachodu wzięliśmy to przede wszystkim, co wydaje nam się argumentem na korzyść bezwiednie, jak instynkt działających w nas postulatów.

W Polsce wynaleziono sposób tracenia wiar nawet nie pozyskanych. Polska nauczyła się przeżywać wszelkie załamania myśli nowoczesnej nie przeżywając jej wzlotów, wszystkie porażki nowoczesnego człowieka kładły się tu na duszę śmiertelnym pokostem.

Przeciętna dusza polska zatraciła poczucie rzeczywistości, gdyż sama nie ma jej w sobie.

Niczego tak chętnie nie składa Polak na ołtarzu Ojczyzny jak pracy swej wewnętrznej. Gdy chodzi o wykazanie pogardy i lekceważenia dla najgłębszych problematów myślowych, sumienie obywatelskie przemawia w nas niezwykle głośno.

Głowy nasze są urządzone na kształt latarni magicznej, w której ktoś nieznany zmienia nieustannie obrazki.

Polska staje się psychicznym zaciszem, w którym wypoczywa się po trudach europejskiej kultury; Europa broni nas od duchowej śmierci.

Rysem charakterystycznym naszego umysłowego życia jest, że naszymi autorytetami są najczęściej wielcy nieznajomi.

Własna bezdziejowość nasza ukazuje nam bezdziejowość wszędzie: widzimy bowiem w zjawiskach kultury to tylko, co jest związane z naszym do nich stosunkiem.

Wyrośliśmy na wszystkich klęskach nowoczesnej ludzkości. Teraz to wszystko będzie mnożyć się, żyć i działać.

Błazeństwo nasze ma zawsze mesjanistyczne zabarwienie, głupcami jesteśmy przez szlachetność, łotrami przez skromność, a szulerami przez altruizm.

Myśl Polski wytwarza się gdzieś poza nią lub w niej samej wprawdzie, lecz bez jej udziału.

Zrozumiejmy, że uczuciowy kult tradycji jest tylko formą naszego duchowego lenistwa.

Jedność narodowa była i jest dotąd zawsze dla większości żywych ludzi należących do narodu — tylko jednością ucisku i wyzysku.

W Polsce nie ma miejsca na właścicieli, na spożywających: tu jest zastęp oporu i pracy, więcej nic.

Jedność narodowa nakazywała zawsze wchodzić nam w sojusze z targowicą i władzę jej oddawać.

Niepodobna być przyjacielem zasad wolności w Rosji, gdy się jest ich wrogiem w Polsce.

Pierwiastki postępowe naród tworzą, wsteczne — imienia jego wzywają nadaremno.

Naród, który czci i wielbi przeszkody rozwoju, sam stanie się w końcu dla życia swego przeszkodą.

Każdy okruch duszy ludzkiej jest momentem dziejów tego narodu, w którym dusza ta stworzona została.

Kto się urodził i wychował w jakimś narodzie, nie zdoła już samego siebie twórczo przeżyć poza nim: albo ocali w nim duszę własną, albo zniknie.

Człowiek bez narodu jest duszą bez treści, obojętną, niebezpieczną i szkodliwą.

Kto narodowi każe szukać innego oręża prócz prawdy — nie wierzy w naród.

Gdy tylko Polak uwierzy, że ma prawo wybierać, wybiera bohaterstwo.

Słowo polskie zwiastować ma myśli, do których nikt w świecie się jeszcze nie dopracował.

III

Ja narodziło się z ciemnego trudu.

Bóstwa dojrzałych ludzi i ich demony obcują bez ich wiedzy z dziećmi.

Myślę, że uczucie głęboko wrośnięte w duszę nie zaciera się nigdy. Istnieją w nas sfery wzruszeń i uczuć, w których do zgonu pozostajemy dziećmi.

Aromat młodości i zdrowia bywa wielkiej wagi argumentem w wątpliwościach metafizycznych, argumentem, który przezwycięża je najskuteczniej, najpewniej bowiem zwalczamy to, czego nie jesteśmy w stanie przeżyć.

Wspomnienia młodości mogą stać się pokrzepieniem w walce z trudnościami nie mającymi nic wspólnego z treścią tych wspomnień.

Miłość i przyjaźń uczą psychologii.

Świat przeżyć płciowych jest dziedziną, w której mają swe źródła nieraz najbardziej zasadnicze bankructwa i upadki duchowe, zdrady człowieka względem samego siebie.

W duszy każdego z nas odnajdziemy zawsze coś, co jest podobne do każdego szczegółu naszego ciała. Pogarda ciała jest skutkiem zabicia ducha.

Przez nasze ja seksualne najściślej jesteśmy zrośnięci ze światem.

Społecznym wytworem jest stosunek nasz do własnego ciała.

Życie erotyczne to żywioł, w którym wchodzimy w grę nie jako psychika, lecz jako wytwarzający tę psychikę żywioł. Gdy poprzestajemy na pewnych formach psychiki, przyjmujemy właściwie te postacie żywiołu, które je wytworzyły.

W pogardzie dla cielesnej strony istnienia tkwi głębokie poczucie niewoli, odzwyczajenia się od samej myśli, że wartość ma konkretne nasze życie.

Ciało nasze jest organem całkowitym prawdy.

Ciało jest organem naszych stosunków z wszechświatem; myślą obcujemy tylko z samymi sobą.

Miara, jaką ktoś mierzy swą miłość, jest miarą biologicznej jego wartości.

Niewiara w miłość jest najgłębszą formą zaniku religijnych, głębokich sił w człowieku lub społeczeństwie.

Ideał prawny jest wtedy tylko mocno ugruntowany, gdy jest ściśle związany z ideałem erotycznym.

Ciało brzydkich kobiet stanowi ich prywatną własność, piękne są elementem życia jak powietrze.

Miłość jest dumna i bez dumy nie może się rozwinąć. Miłość bez dumy jest chora i upokarzająca.

Dlaczego boicie się namiętności i miłości ? Dlaczego to wszystko jest kłamstwem?

Poznać siebie, zobaczyć siebie można tylko ginąc.

Takie tylko samozaprzeczenie jest istotne, które zrodziło się z najwyższej autoafirmacji.

Człowiek na próżno obawia się snów, najstraszniejszy sen jest niczym wobec życia.

Kto z nas wie, umie rozróżniać, gdy myśli naprawdę, a gdy tylko sam siebie zwodzi?

Żyjemy nieustannie poza własnymi plecami: życie nasze ukrywa się przed nami za zakrętem myśli, jak ktoś, co wie, że mu niepodobna zaufać.

Widzimy właściwie tylko to, w co jesteśmy zdolni uwierzyć, tylko to, co nie przekracza granic nazbyt naszej osobistej natury.

Życie duchowe osób znanych nam wytwarzamy sami z zasobów własnego swego duchowego życia.

Często operujemy myślami, których nie analizujemy umyślnie w danym rozumowaniu, chcąc zabezpieczyć pewien charakter wynikowi.

Siła przekonań często w tym właśnie się wyraża, że żyją one w nas wbrew niekonsekwencjom, nielogicznościom, są one tak silne w nas, że mogą żyć tuż obok najzawziętszych nieprzyjaciół.

I doprawdy trudną jest sztuką zmusić ludzi do widzenia samych siebie.

Społeczna natura naszej psychiki bynajmniej nie wypowiada się w naszych świadomie uznawanych społecznych przekonaniach.

Każda jednostronność musi się mścić, bo zaniedbanie wyrasta jako wróg.

Kto może koordynować co najwyżej dwa, trzy szeregi pojęciowe — nie będzie w stanie zrozumieć myśli tego, kto koordynuje ich sześć lub siedem. Będzie miał zawsze do wyboru pomiędzy różnymi jednostronnościami.

Początkiem jakiegoś nowego barbarzyństwa jest stan, w którym pewne dziedziny duszy własnej są głuchonieme wobec siebie.

Nie dziwię się, że dla ludzi, którzy w siebie nie wierzą, życie duchowe innych jest tylko hipotezą.

Nie mając powagi w sobie, nie żąda się jej od innych.

Kto pozwala sobie żyć fikcyjnym znaczeniem swej psychiki — sam staje się fikcją.

Każda z nich, z tych sił, których kompromisowy stan nazywamy światem, działa na nas.

Jednostce silnej potrzebny jest cały świat i to głęboko potrzebny, brak jej czegoś nieustannie.

Psychika nasza dopiero wtedy ma znaczenie, gdy jej zwycięstwa nad sobą opierają się na zwycięstwach nad światem.

Siła indywidualności leży nie w tym, czym jest, lecz w tym, czym nie jest.

Stany dusz, ukazujące się nam zrazu jako wyniki czysto indywidualne, prowadzą nas niezmiernie głęboko w przeszłość.

Pewne nienawiści nie dojrzałyby w nas wcale, gdyby w pierwszych swoich fazach nie były podobne do uznania, podziwu, wdzięczności.

Nienawidzi tylko ten, kto czuje, że nigdy już nie uczyni niebyłym, nie istniejącym tego, co się stało.

Bardzo często surowość intelektualna i niezbłagana logika są tylko formami zewnętrznymi głębokiej, nieuświadomionej złości.

Nieustraszone okrucieństwo samopotępień i samooskarżeń to wyrafinowana i obłudna forma oszczędzającego siebie tchórzostwa.

Oschłość jest także sentymentem, jak i entuzjazm samozaparcia i poświęcenia.

Utajona apokalipsa jest zawsze obecna tam, gdzie mamy do czynienia z jakąś formą sentymentalnego zwyrodnienia świadomości.

Cierpienie określone jest zawsze optymistyczne, związane ono jest z tym lub innym przedmiotem.

Cierpienie łatwiejsze jest od pracy: nie wymaga ono tworzenia w sobie nowych wartości, zrywania z pewnymi okręgami duszy.

Poprzestać na odczuciu znaczy to wyznawać swą niemoc.

Rozpacz jest rzeczą łatwiejszą niż spokojne i zimne spojrzenie na rzeczy tak jak one są.

Rozpacz łatwiejsza i płytsza jest od walki.

Negacja bywa bardzo dogodną formą próżniactwa.

Idealizowanie klęski, rozbicia, wszystkich negatywnych stanów duszy, jest jedną z najzjadliwszych chorób.

Ostatnią formą bezsiły jest autohipnoza, mocą której wydaje się rozwiązaniem zdeptać siebie dobrowolnie.

Potępienie i zguba bywają niekiedy mocnym czynem duszy. Ktokolwiek wejdzie na pustynię, już jest zbłąkanym wędrowcem, jeżeli świat nasz jest lodowym bezbrzeżem — znamy tylko towarzyszy niedoli.

Gdy spotkasz nawet własną padlinę na drodze i zimne niebo powie ci: na próżno — cuchnie już! — nie trać odwagi; to ginie może serce wczorajsze.

Obcowanie z globem i jego przestrzeniami uczy rozumu i logiki w szacowaniu stosunków ludzkich.

Komu świat jest trumną, ten snadź jest już trupem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej