Sofokles

AJAS

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KRÓTKA WIADOMOŚĆ O ŻYCIU I PISMACH SOFOKLESA.

AJAS

OSOBY.

CZĘŚĆ I.

CZĘŚĆ II.

UWAGI.

AJAS

Tragedya Sofoklesa

Sofokles

przełożył z greckiego Antoni Mierzyński

KRÓTKA WIADOMOŚĆ O ŻYCIU I PISMACH SOFOKLESA.

Na północ od miasta Athen leżała gmina atheńska (demos), nazywająca się Kolonos Hippios i stojąca pod opieką Posejdona Hippiosa, Atheny Hippii i bóstw podziemnych. Liczne pagórki różnej wysokości pokryte były gęstym lasem drzew oliwnych, rozsiadłym ku zachodowi po uroczych dolinach. Kredowe skały, rozpierzchłe odłamy kamienne kryły swą nagość pod gęstym i ciemnym liściem żwawo pnącego się bluszczu. Gdzieniegdzie tajemnicze wyzierały pieczary, z których jedna prosto, jak twierdzono, wiodła do Podziemia. Przez gęste lasy, przez trawne łąki toczyły się wody rzeki Kefissa, zasilane w czasie wiosny drobniejszemi strumykami. Na ciemnem tle drzew odbijały się marmurowe posągi bóstw opiekuńczych i ołtarze ofiarne. W wonnych gajach, w ogrodach, w których pielęgnowano winograd, odzywały się głosy dzwoniących słowików. Otóż w ten mniej więcej sposób opisuje Sofokles miejsce swego urodzenia. Jeszcze do dziś dnia w tej samej miejscowości znajduje się las drzew oliwnych, znajdują się ogrody, gęsto zasadzone winem, a z pagórków wyższych odkrywa się widok uroczy na morze sąsiednie. Nie dziw więc, że mieszkańcy Athen w czasie piekących upałów, szukali tu chłodu przed znojem. Wszak i w sąsiedniej gminie, do której lasy sięgały, znajdowała się Akademia, dokąd spieszyli szermierze ćwiczeń gimnastycznych, i gdzie pod cieniem ganków, tworzonych przez wysokopienne kolumny, schodzili się na uczone rozmowy przedni, poważni mędrcowie atheńscy. Otóż w księgach gminy pierwszej zapisane było imie Sofoklesa. jako syna obywatela Sofila. Gmina ta należała do okręgu (fyle) Aegeis, imie, które na pamiątkę starożytnego króla Aegeusza nadał Klejsthenes. Sofii sam przemieszkiwał jak się zdaje, w Athenach, gdzie miał fabrykę noży, albo, jak inni chcą. kuźnią. Atheński obywatel nie zajmował się sam rzemiosłem; od tego byli w domu zrodzeni albo kupieni niewolnicy, zdatni do odpowiedniego zajęcia obywatela. Naturalnie że sam pan umiał zarządzać fabryką, gdyż warsztaty przechodziły dziedzicznie z ojca na syna i stanowiły majątek, z którego szły obfite dochody. Atheny w czasie młodości Sofoklesa zajaśniały niewygasłą chwałą; miał lat pięć kiedy bitwa pod Marathonem świetną okryła sławą obywatelstwo atheńskie. W dalszym ciągu coraz więcej rosło znaczenie miasta i słynni z uczoności i sztuki mężowie schodzili się do Athen. które powoli stało się centrem oświecenia, dzięki umiejętnym zabiegom samego obywatelstwa. W takiem mieście łatwiej było dawać wyższe wychowanie dzieciom, jak gdziekolwiek indziej, zwłaszcza jeśli rodzice mieli się dobrze i nie szczędzili starań około wychowania. Wymagano zaś prócz niezbędnej nauki czytania, pisania i rachowania, aby młody człowiek znał muzykę, tańce i śpiew, aby znał zasady poezyi, wymowy i polityki, aby brał udział w gimnastyce, której ćwiczenia wszystkie zmierzały do tego. aby obok rozwoju sił ciała wyrabiały się piękne jego formy. Podówczas przebywał w Athenach sławny mistrz Lampr, który w młodego Sofoklesa wpajał zasady poważnej muzyki i tańców. W poezyi miał świetnych przewodników w dziełach Pindara, Aeschyla, nie wspominając o starszych; na publicznych igrzyskach w teatrach wyrabiał się sąd o rzeczach, a po mistrzowsku wykonane rzeźby, posągi, stojące w znacznej liczbie na każdem miejscu publicznem, kształciły zmysł piękna i smaku.

Nie musiał się Sofokles zaniedbywać kiedy czytamy, że już za młodu zarówno w gimnastyce jak w muzyce i tańcach odznaczał się między rówieśnikami, tak że odbierał nagrody pierwszeństwa. Kiedy po świetnej bitwie morskiej pod Salaminą urządzano w Athenach radosne igrzyska na cześć bogów, wybrano Sofoklesa, piętnastoletniego pięknych kształtów ciała i twarzy młodzieńca, aby był przodownikiem w chórach. Było to roku 480. Jedenaście lat później t. j. w r. 469 Sofokles jako mąż dwudziestosześcioletni pierwszy raz wystąpił w szranki zapasów dramatycznych, walcząc o pierwszeństwo z mistrzem tragedji z pięćdziesięciosześcioletnim Aeschylem. O tem wspomina nam Plutarch (Kim. 8) ale z dodatkami takich okoliczności, które samo wystąpienie w tym roku mogą podać w powątpiewanie. Kiedy Sofokles, mówi nasz przewodnik, będąc młodzieńcem, pierwszy raz przedstawił swoje dramata. Apseflon, podówczas archon, widząc wielkie zamieszanie wśród publiczności, wynikłe z powodu sporu, komu przyznać pierwszeństwo, Aescliylowi czy Sofoklesowi, nie wybrał zwykłą koleją pięciu sędziów, ale wyznaczył dla rozsądzenia sprawy Kimona i dziewięciu strategów, którzy właśnie wróciwszy z pomyślnej wyprawy, weszli do teatru... Otóż wtedy przysądzili pierwszeństwo Sofoklesowi, a zniechęcony niepowodzeniem Aeschyl miał udać się do Sycylii. W tej powieści mieści się wiele rzeczy nieprawdopodobnych i sprzecznych z istniejącemi przepisami, a nawet chronologia jest na zawadzie. Wyprawa (przeciw wyspie Skyros) o której wspomniano, odbyła się 476 r. za archonta Faedona a nie 469 r. za archoata Apsefiona. W tymże roku nie mógł się wydalić Aeschyl z Athen do Sycylii, bo w r. 468 przedstawił trylogią Ojdipodeją. Następnie archon nie miał prawa zmieniać istniejących przepisów i zamiast pięciu wyznaczać sędziów dziesięciu. Za taką nieformalność byłby odpokutował przy zdaniu liczby z urzędowania. Wzburzenie zaś między publicznością mogło chyba nastąpić po odegraniu dramatów, współubiegających się o pierwszeństwo, a bynajmniej choć ku końcowi przedstawień. A jakże było sądzić Kimonowi i jego towarzyszom, kiedy oni w czasie zamieszek t. j. w końcu przedstawień do teatru weszli? Otóż z tych powodów trudno dać wiarę Plutarchowi. Atoli, że Sofokles współubiegał się z Aeschylem o palmę pierwszeństwa, rzecz jest pewna; również rzeczą prawdopodobną, że publiczność rozdzieliła się na stronników Sofoklesa i Aeschyla.

Z resztą mało mamy pewnych wiadomości o życiu Sofoklesa. Wiemy że piastował urząd podskarbiego związkowych (Hellenotamias); corocznie wybierano ich dziesięciu jako naczelników skarbca powstałego ze składek związkowych a znajdującego się na akropolidzie.
Po przedstawieniu tragedji Antigona. w której czytamy piękne zasady, jakiemi się władzca rządzić powinien, wybrano Sofoklesa w poczet dziesięciu wodzów, zwanych strategami, którzy stanąć mieli na czele wyprawy przeciw wyspie Samos, wyprawy, nazwanej niekiedy wojną przeciw Anajanom, od miasta Anaja. leżącego na brzegu Małej Azyi. Z początku wyspiarze wiedli wojnę z Miletem, którego mieszkańcy zwyciężeni wespółek z demokratami Samijskiemi, udają się o pomoc do Athen. Perikles na czele 60 okrętów przepędził arystokratów i ustanowił na wyspie rząd demokratyczny. Zaledwie Atheńczykowie zdążyli wrócić do domu, aliści arystokraci, udawszy się o pomoc do perskiego satrapy Pissuthnesa. zebrali wojsko, napadli na Samos i zdobyli. Położenie Atheńczyków było bardzo niebezpieczne, gdyż wyspa ta dała zgubny przykład innym związkowym Atheńskim do oderwania się od związku za pomocą odwiecznego wroga Persów i zazdrości Sparty. Atheńczykowie działali żywo i nim się zebrały siły nieprzyjacielskie w jedną całość, po kilku bitwach, stoczonych z różnem szczęściem, wyszli zwycięzko. Otóż w tych wyprawach brał udział Sofokles, jako strateg. Świetnej roli, co prawda nie odgrywał, jak sam świadczy o sobie. Wysłany dla zebrania posiłków na wyspy związkowe, po drodze do Leninu przybywa do Chiosu, gdzie zastał przyjaciela Jona, który w swej książce " Podróże" (Epidemiai) podał nam kilka szczegółów, charakteryzujących naszego poetę. Podczas uczty i przy pucharze wina pokazał Sofokles, mówi Jon, swój miły i ludzki charakter. Było to u Hermesilaosa, który prawem gościnności osobistej związany był z Sofoklesem, prawem zaś gościnności państwowej z Athenami. Podczas uczty pachole pięknej urody nalewało w puchary wino mocno się rumieniąc. Chcesz młodzieńcze, aby mi smakowało, pyta się Sofokles, a gdy odebrał odpowiedź twierdzącą, dodał: to ty mi nalewaj wina. Wtedy chłopiec jeszcze więcej się zarumienił, a Sofokles spostrzegłszy to zwrócił się do współbiesiadników i rzecze: Jak pięknie Frynich napisał: "Błyszczy na jagodach purpurowych płomień gorącej miłości". Na to odpowiada obecny nauczyciel gramatyki. Ty, Sofoklesie, prawda, piszesz piękne wiersze' ale Frynich bynajmniej dobrze się nie wysłowił, mówiąc, że policzki są purpurowe. Bo gdyby malarz purpurą twarz chłopca namazał, żadną miarą nie byłby pięknym; nie trzeba więc pięknego porównywać z tem, co nie piękne. Na to Sofokles roześmiawszy się odpowiada gramatykowi: wtedy, mój drogi, nie podoba ci się także wiersz Simonidesa, chwalony przez wszystkich Greków: "i z ust purpurowych dziewicy płynie to słowo" — ani także słowo poety: "złotowłosy Apollon". Bo gdyby malarz dał bóstwu włosy złote, a nie czarne, jakby wyglądał? Niepodobałyby ci się także słowa poety: różanopalcy, bo gdyby kto namalował palce różane, możnaby pomyśleć, że to ręce farbiarza a nie pięknej dziewicy. Na to się roześmiali wszyscy a gramatyk się gniewał. Więc Sofokles zwrócił się znowu do chłopca, który właśnie małym palcem chciał zrzucić słomkę pływającą na winie w pucharze, i zadał pytanie, czy słomkę widzi? Chłopiec naturalnie odpowiedział twierdząco, a wtedy Sofokles blizko siebie postawiwszy puchar dalej doń mówi: więc zdmuchnij ją a palcy nie maczaj. Gdy chłopiec posłuszny to czyni. Sofokles go uchwycił i pocałował. Zebrani goście głośnym huknęli śmiechem, chwaląc zręczność i podstęp, jakim podszedł chłopca. Zaiste, mówi Sofokles, staram się być strategiem; jednak Perikles mi mówi. że umiem być poetą, ale nigdy strategiem; a teraz czy moja strategia nie udała się? Otóż w tym rodzaju Sofokles umiał mile i zręcznie zabawiać towarzystwo; zasie w sprawach publicznych w rzeczy samej nie posiadał dostatecznej zręczności ani rzutkości, ale w ogóle należał do rzędu pożytecznych obywateli.
Przytoczyłem prawie dosłownie cały ten ustęp z Jona, w którym rysuje się ludzki charakter Sofoklesa, a zarazem mieści się o nim zdanie tak wytrawnego męża stanu, jakim był Perikles.

Jeśli damy wiarę Plutarchowi (Nik. 15). Sofokles powtórnie był wybrany wodzem (strategiem). Znany dowódzca Nikias na radzie wojennej zwraca się najpierw do niego, jako najstarszego wiekiem, by wypowiedział swe zdanie. Na to skromnie Sofokles: prawda żem najstarszy, ale ty najpoważniejszy. Weszło zaś w Grecyi w zwyczaj, że mężowie zajmujący przednie i wybitne stanowisko w literaturze, w sztukach pięknych, czy w naukach, bawili na dworach tyranów sycylijskich albo thessalskich. Sofokles tego nie pochwalał, o czem świadczy zachowany urywek:

"Kto się udaje na dwory tyrannów wolnym choć pójdzie, niewolnikiem ich jest."
Dla tego też nigdy nie opuszczał ojczyzny, chyba zniewolony czasowem urzędowaniem.

W pożyciu domowem miał być szczęśliwym. Ożenił się z obywatelką atheńską, Nikostratą, z którą miał dzieci kilkoro; z nich jeden Jofon nas bliżej obchodzi. Pisał bowiem tragedje, jak mówią, z pomocą ojca; jednak nie umiał się spodobać, gdyż starożytni krytycy nazywają go chłodnym i nudnym. Chodzi także pogłoska, jakoby ojca starego uważał za pozbawionego rozumu i o to go pozwał przed sąd fratriów dodawszy, że ojciec więcej kocha i' więcej sprzyja wnukowi, Sofoklesowi młodszemu, synowi Aristona. Ten Ariston był także synem Sofoklesa poety i Theoris, pochodzącej ze Sykionu. Wtedy Sofokles w dowód, że rozumu nie pozbawiony, przeczytał chór z Ojdipa w Kolonie a zachwyceni pięknością, pieśni sędziowie, uwolnili poetę. Bajka ta niezawodnie jest płodem komedjopisarzy, którzy nieszczęśliwie naśladując Aristofanesa, rozmaite pletli bajki o życiu sławniejszych i mniej sławnych pisarzy tragedji. Ztąd przeszły do zbieraczy anegdot, jakimi był między innymi Peripatetyk Satyr, a potem rozpowszechniały się plotki w literaturze.

O śmierci Sofoklesa także rozmaite chodziły wieści. Jedni mówią, że się udawił winogronem; inni, że głośno czytając Antigonę, ducha wyzionął; inni, że usłyszawszy, iż ogłaszają go zwycięzcą, z radości życia dokonał. Najprawdziwszą będzie, że umarł ze starości, bez cierpień, jak świadczy Frynich. Pochowano zwłoki w grobie familijnym, znajdującym się zewnątrz miasta na drodze wiodącej do Dekeleji, niezawodnie w gminie ojczystej Kolonie. Ziomkowie stawiali mu pomniki; statua jedna stała w teatrze, a dzieła, czterdzieści lat po jego śmierci zebrane, złożono w archiwum państwa.

Zasługi Sofoklesa na polu dramatycznem znaczne. Przyznane przez starożytnych krytyków, którzy jeden hymn pochwalny na cześć jego śpiewają, wyświetlone prawie we wszystkich europejskich literaturach, w jednej tylko polskiej literaturze czekają na męża. któryby na zasadzie własnych studjów i spostrzeżeń, wykazał ziomkom dziejowo ich znaczenie. Tymczasem niech służą następne wskazówki:
Aeschyl właściwym jest twórcą tragedji; jednym genialnym rzutem zakreślił główne zarysy dramatu. Sofoklesowi pozostało się wykończać pojedyńcze jego części a następnie trylogii, czego też dokonał.

Prolog t. j. wstępna część dramatu, w której się wykłada położenie rzeczy dla słuchaczy, która zatem przygotowuje ich do zrozumienia przedstawienia, u Aeschyla w samej rzeczy związany jest z akcyą dramatyczną, ale wypowiedziany jest w monologu, rzadko, jak w Prometeuszu, w dialogu. Sofokles używa konsekwentnie dialogu i w żwawej rozmowie wyjaśnia stan rzeczy, od której tragedja się rozpoczyna.

Przed Aeschylem dramat był głównie lirycznym; treść dramatu zawierały pieśni chóru. Aeschyl przeniósł punkt ciężkości do dialogu i dał mu główne znaczenie. Dla tego potrzeba było dodać drugiego aktora; albowiem przed nim czynność odbywała się między jednym aktorem i chórem. Z tych powodów pieśni chóru koniecznie musiał skrócić; zawsze jednak znaczne zabierały miejsce. Sofokles w większej mierze ujął miejsca chórowi na korzyść dialogu. Ogólne jednak, mojem zdaniem, zadanie chóru pozostało niezmienione; pieśni, jak dawniej, służyły do chwilowego wstrzymania akcyi, do wskazówek na moralne znaczenie tragedji, do zastanowienia się i wytchnienia dla znużonych uwagą słuchaczy. Zewnętrzną stronę pomijamy, jak zmianę dekoracyi, co rzadko bywa, i przebrania się aktorów, co częściej. Różnicę chyba jedną znaleźć można, że u Aeschyla pieśni zawierają głównie wyłożenie ogólnych zasad moralnych i, co zatem idzie, udzielenie nauk i wspaniałe modlitwy. Sofokles pieśni ściślej powiązał z przedstawionym przedmiotem, co naturalnie nie wyklucza udzielenia ogólnych uwag. Prócz tego używa pieśni treści radosnej, pomieszczonej dla kontrastu na tem miejscu, od którego poczyna się katastrofa.

Ubytek zaś długości pieśni wynagradza powiększeniem liczby choreutów. z 12 na 15, przez co mógł urozmaicić wykonywane na orkiestrze figury i tany i wzmocnić siłę śpiewu, ginącego często wśród muzyki. Musiało się to spodobać i okazać praktycznem, skoro Aeschyl w późniejszych swoich tragedjach poszedł za przykładem Sofoklesa.

Od czasów Aeschyla wszystkie role rozdzielone były między dwóch aktorów, tak że przychodziło jednemu wyuczyć się ról kilku, niekiedy 3 lub 4 ról rozmaitych, odegrać je i przynajmniej 3 do 4 razy się przebierać. Ważniejszą jeszcze, że trudno było jednej osobie utrzymać charakter ról różnych. Z temi okolicznościami także autor dramatu powinien się był liczyć. Ulgę wielką zaprowadził Sofokles, przybrawszy aktora trzeciego, która to liczba odtąd stała się prawidłową; rzadko kiedy występował czwarty.

W dalsze szczegóły wchodzić a mianowicie rozpatrzeć dogodności, jakie sprawiła ta nowość, należy do ścisłej monografii; nadmieniam tylko, że odtąd dialog nabrał więcej urozmaicenia i żywości. Przez wydzielenie ról podrzędnych dla aktora trzeciego, pierwsi dwaj uzyskali więcej swobody, a także role trzecie przybrały więcej' samodzielności. Przez to wygrała tragedja cała. Albowiem u Aeschyla dwa główne charaktery nie tylko odpychały się. ale, że tak powiem, odbijały się od siebie. Przez ujęcie ciężaru grającym, pisarz mógł wprowadzić czynniki drugorzędne, rzucające światło i cień z różnych stron na charakter ról głównych. Tym tylko sposobem w Antigonie, obok

Antigony powstać mogła Ismena i mogły odgrywać się sceny, między siostrą a siostrą, między Kreontem i Antigoną, między Kreontem i Ismeną, między Kreontem i synem Haemonem. Albowiem z uwagi spuszczać nie należy, że tragedje były pisane dla grania a nie dla czytania.

Nie na tem koniec ulepszeniom. Sofokles jeszcze poszedł dalej. Aeschyl jest twórcą tragedji, a Sofokles jej oswobodzicielem. Albowiem pierwszy powiązał trzy tragedje ze sobą na zasadzie praw moralnych, istniejących w społeczeństwie, przedstawiając w pierwszej z nich przewinienie, w drugiej odwet, a w trzeciej pogodzenie naruszonego porządku moralnego. Myśli te zasadnicze osnuwał na jednym mycie, w którym przejawiały się owe trzy fazy. Do takiego wniosku dochodzimy na zasadzie zachowanej nam trylogii Oresteji i trylogiach, z których pozostały nam tytuły. A lubo owe trzy chwile rozwoju przedstawiał Aeschyl w trzech oddzielnych tragedjach, stanowiących każda jedną całość, to jednak ze stanowiska górującej myśli etycznej, te tragedje należy uważać za trzy wielkie- akty jednej wielkiej tragedji. Sofokles przeciął ten węzeł wzajemnych stosunków, wyzwolił każdą tragedją i postawił ją jako samodzielną, zaokrągloną całość. Ze stanowiska więc dawnej trylogii patrząc, powiedzieć możemy, że przeniósł punkt ciężkości do ostatniej trzeciej tragedji, w której przewinienie, dawniej przedstawione w osobnej tragedji, zawarte było jako moment upłyniony, a odwet z pogodzeniem stanowiły oś główną, około której czynność się obracała. Odtąd tragedje, wyzwoliwszy się z więzów trylogii, aż do naszych czasów stanowiła jedną całość samą w sobie; a dopiero nowsze czasy kusiły się o wznowienie trylogii i postawiły pytanie, czy nazwać to postępem, czy nie.

Aeschyl i Sofokles. również jak wszyscy auto rowie dramatów, brali materjał dla swoich prac z niepożytego pola greckich narodowych podań. Ale Aeschyl używał tego materjału do rozwiązania olbrzymich zagadnień, które stawiała sobie każda szlachetna i myśląca dusza; do zadań, do których brali się nie bez pewnej trwogi poważne a wielkie umysły greckich filozofów. Do takich zagadnień należał stosunek wolnej woli człowieka, w obec pognębiającej wiary w niezmżoną siłę konieczności. A pamiętać należy, że pytanie to rozbierał Aeschyl w czasie, kiedy grecka inteligencya zaczęła się wyzwalać z pod ciężkiego brzemienia konieczności, jakiej uczyła religja starożytna. Podobny stosunek zachodził między udzieloną iskrą z nieba, inteligencją ludzką, z despotyczną samowolą, mającą po swojej stronie siłę zwycięzcy, rozpierającego się na rozwalinach i gruzach co tylko pokonanego świata. Rozwiązanie podaje nam poeta w Prometeuszu, w którym zapowiada ostateczne zwycięztwo gnębionej osobistości, ostateczne zwycięztwo inteligencyi. W innych znów tragedjach stawia zwycięztwo greckiego ducha nad dalekim wschodem (Persowie) i nad krajami nieodgadnionych sfinksów (Hiketides). Widzimy więc, że Aeschyl w swych tragedjach poruszał idee ogólne, idee wszechświatowe, któremi z młodzieńczym zapałem zajmowały się umysły poważne lepszej części narodu greckiego. Sofokles zaś wstępuje w dziedzinę osobistości, wgłębia się w ducha pojedynczego człowieka i tam przysłuchuje się tętnom pobudek kierujących czynami ludzkiemi. A marne są wszystkie ludzkie zabiegi, jeśli nie są w zgodzie z wolą Opatrzności, która całym rządzi światem. Człowiek najszlachetniejszych popędów i wysiłków ginie bez Bożej pomocy, a ginie nielitościwie. skoro więcej dufa w siły własne i tą zuchwałością obraża bóstwo. Ajas ginie i ginąć musi. Rodzicowi, wyprawiającemu syna na krwawe zapasy słowami:

"Synu! zwyciężaj
W bojach, lecz zawsze z Bogiem zwyciężaj!"
Ten mu chełpliwie i głupio odpowie:
"Ojcze! z bogami zwyciężać potrafi
Choć tchórz...
Ja sądzę i bez ich pomocy
Sławę tę posiąść..."
A kiedy boska Athena chce mu pomagać on straszne rzekł słowo bluźniercze:
"Królowo! do innych idź sobie Greków,
Gdzie ja... tam nigdy. szyku nie ziarnie bój!"

W innej tragedji wystawia zabiegi szlachetnego w popędach lecz gorączkowego króla przeciwko przeznaczeniu. I tutaj król ginie (Ojdip król) ale szlachetność jego zostaje wynagrodzoną apoteozą (Ojdip w Kolonie). Gdzieindziej znów wystawia młodzieńczą szlachetność w walce z przebiegłą chytrością wytrawnego w tym rzemiośle Odysseusza, z której szlachetność wychodzi zwycięzko (Filokletes). Słowem możnaby twierdzić, co w dziedzinie filozofii Sokrates, to w dziedzinie tragedji zdziałał Sofokles. Oba badali i zgłębiali duszę człowieka.
Na tem. zakończę pobieżne uwagi, uczynione na zasadzie pozostałych lepszych tragedji. Szkoda wielka, że mała tylko część pozostała się z okazałej liczby Sofoklesa dramatów. Jedni mówią o 130, drudzy o 123; do nas doszło nieco więcej jak 100 tytułów, co zawsze dowodzi nadzwyczajnej działalności poety. Liczba odniesionych zwycięztw także podawana różnie; jedni mówią, że Sofokles 24 razy. drudzy że 18 razy wyszedł zwycięzko. W kodeksie, pochodzącym z wieku X lub XI (Codex Laurentianus A.) zachowane nam siedm tragedji czytamy w takim porządku: Ajas, Elektra, Ojdip król, Antigona, Trachinki, Filoktetes, Ojdip w Kolonie.

W Polsce nie wyszło ani jedno wydanie całkowite Sofoklesa; nie wyszedł także Ajas oddzielnie. Z tłumaczeń znam Węclewskiego, przyda się może i moje.

AJAS

Tragedja Sofoklesa.

OSOBY.

ATHENA, bogini w pelnej zbroi, tak jak przedstawiała ją statua na akropolidzie w Athenach.

ODYSSEUSZ, syn Laertesa także w zbroi.

AJAS, syn Telamona, w zbroi bez chełmu, później bez zbroi.

TEKMESSA, córka króla Frygijskiego Teleutasa, branka Ajasa.

EURYSAKES, syn Ajasa i Tekmessy, chłopiec około 4 lat.

TEUKR, brat przyrodni Ajasa, uzbrojony w łuk i strzały.

Zbrojni: AGAMEMNON, król Mykeny; MENELAOS, król Sparty.

Chór z 15 żołnierzy Salamińskich.

GONIEC.

Czynność odbywa się pod Troją; scena aż do w. 814 przedstawia na prawo od widza obóz grecki, w dali góry; namiot Ajasa stoi na widoku, na lewo w głębi widać morze, przedgórze Rhoeteum; od w. 814 zmienia się scena na osamotnioną pustynią, tu i owdzie krzewy.

CZĘŚĆ I.

Scena I.

(Prolog)

Odysseusz ostrożnie zbliża się do namiotu Ajasa i pilnie rozważa ślady na ziemi. Za nim w dali Athena, niewidzialna dla Odysseusza.

ODYSSEUSZ. ATHENA. W końcu AJAS.

ATHENA.

[1] Ciągle uważam, o synu Laerta,

Że łowy urządzasz na zgubę wrogów;

I teraz cię widzę przy morskich namiotach.

Gdzie Ajas na skrzydle obóz rozłożył,

[5] Jak skrzętnie polujesz, tropy świeżutkie

Ajasa rozważasz, by się przekonać,

Czy w domu przebywa czy nie. A składnie,

Jakby za węchem lakońskiej wyżlicy,

Sprawiasz się z śladem. On właśnie w namiocie,

[10] Pot ścieka mu z czoła a z rąk jego krew.

Więc już nie potrzeba przez drzwi zaglądać.

Lecz powiedz, tak pilnie czego się krzątasz?

Sprawy świadoma pouczyć cię mogę.

ODYSSEUSZ.

O głosie Atheny! najmilszej bogini.

[15] Bo bardzo dokładnie, choć cię nie widzę.

By dźwięki tyrreńskiej trąby spiżowej.

Głos twój poznaję i duszą, pochłaniam.

I teraz poznałaś, krążąc że gonię

Za wrogiem, Ajasem Pawężonoscem,

[20] Gdyż jego jedynie dawno siaduję

Bo oto w tej nocy czyn niesłychany

Popełnił, jeśli doprawdy on sprawcą;

Pewności nie mamy, sąd nasz się wącha.

A z własnej woli tej sprawy dochodzę.

[25] Więc wspólne bydło, zdobyte na wrogu

Wraz z pastuchami znajdujem zabite;

Wszyscy zaś winę składają na niego.

Świadek też jeden naoczny mi mówił

Bardzo dokładnie, że widział Ajasa.

[30] Jak pędził przez błonie z mieczem skrwawionym.

Więc biegnę za śladem, a tropy jedne

Rozumiem — inne zbijają mnie z toru

I pojąć nie umiem, dokąd prowadzą.

Tak w porę przybyłaś; w każdej bo sprawie

[35] Zawsze i teraz kieruję się tobą.

ATHENA.

Wiem. synu Laerta; ztąd już oddawna

Na straży twej stoję, chętna twym łowom.

ODYSSEUSZ.

Luba bogini! czy trud mój pomyślny?

ATHENA.

Pomyślny, bo sprawcą wszystkiego ów mąż.

ODYSSEUSZ.

[40] Na jakież licho dopuścił się tego?

ATHENA.

Szalał ze złości dla zbroi Achilla.

ODYSSEUSZ.

Czegoż więc napadł na skoty i owce?

ATHENA.

Sądził, krwią waszą że rękę swą zbroczy.

ODYSSEUSZ.

Więc na nas Achejów zamach wymierzył?

ATHENA.

[45] I zamach spełniłby już, gdyby nie ja.

ODYSSEUSZ.

Przez jakie obroty? jakie zuchwalstwa?

ATHENA.

W nocy, tajemnie, sam jeden wyruszył.

ODYSSEUSZ.

Czy blizko był nas? czy dobiegł do celu?

ATHENA.

Już przy namiotach był obu hetmanów.

ODYSSEUSZ.

[50] A jakże powściągnął ręce krwi żądne?

ATHENA.

Jam go wstrzymała od dzikiej radości,

Błędne na oczy rzuciwszy mamidła,

I zamach odwracam na stada owiec,

Na woły zdobyte, łup niedzielony,

Wspólny wszem Grekom i na stad pasterzy.

[55] Więc na nich napada, szerząc mord krwawy,

Zwierz płata rogaty; jemu się zdaje,

Że własną ręką zabija Atrejdów,

To znów, że innych morduje hetmanów.

Tak podżegając zapędy szaleństwa

[60] Pędziłam go w matnie, zgubne dla niego.

Potem, gdy spoczął po rzezi tej krwawej,

Związawszy woły, co żywe zostały,

Razem z owcami do domu zapędza

W myśli, że jeńce, nie bydło rogate;

[65] A teraz w domu nad niemi się znęca.

Na własne już oczy tobie pokażę

Szał jego, byś o nim Grekom obwieścił;

Nie miej obawy, nieszczęścia żadnego

Nie doznasz od niego. Jego bo oczy

[70] Odwrócę od ciebie.

(zwracając się ku namiotowi Ajasa)

Hej! wychodź z namiotu, ty coś pętami

Ręce swych jeńców skrępował okrutnie,

Ajasie! wołam cię: wyjdźże z namiotu!

ODYSSEUSZ.

Co czynisz Atheno! nie wołaj jego!

ATHENA.

[75] Sprawuj się cicho, niczego się nie bój.

ODYSSEUSZ.

Na bogów nie wołaj! w szatrze niech siedzi!

ATHENA.

Czego się lękasz? i dawniej był mężem.

ODYSSEUSZ.

I dawniej był wrogiern i teraz nim jest.

ATHENA.

Śmiech z wroga najmilszy, śmiech w jego oczy.

ODYSSEUSZ.

[80] Dla mnie wystarcza, że siedzi w namiocie.

ATHENA.

Widocznie się lękasz męża w szaleństwie?

ODYSSEUSZ.

Obawy nie miałbym, gdyby był zdrowy.

ATHENA.

Ależ ci ręczę, nie ujrzy on ciebie.

ODYSSEUSZ.

Jak kto? gdy patrzy oczy własnemi?

ATHENA.

[85] By był najbystrzejszy, przytępię mu wzrok.

ODYSSEUSZ.

Za sprawą bogów stać wszystko się może.

ATHENA,

Stójże więc cicho i zostań na miejscu.

ODYSSEUSZ.

Stoję, lecz wolę, bym jego nie widział.

ATHENA.

Ajasie! słuchaj! powtórnie cię wołam

[90] Tak mało o swego dbasz sprzymierzeńca?

AJAS.

(wychodząc zmęczony i krwią zbroczsny).

Witaj! Atheno! witaj! córo Zeusa!

Jak w porę przybyłaś! Ciebie uwieńczę

Złotemi wiankami za tę wyprawę.

ATHENA.

Bardzo chwalebnie. Lecz powiedz mi, proszę,

[95] Dzielnie topiłeś miecz w piersiach Achejów?

AJAS.

Chełpię się z tego; bynajmniej nie przeczę.

ATHENA.

A na Atrejdów podniosłeś też ręce?

AJAS.

Tak, że już nigdy nie skrzywdzą Ajasa.

ATHENA.

Oni nie żyją. Tak słowa rozumiem.

AJAS.

[100] Zabici niech teraz wydrą mi zbroję.

ATHENA.

Dobrze, Ajasie! Lecz powiedz mi dalej,

Cóż z synem Laerta? czy uszedł twych rąk?

AJAS.

Ten szelma podły gdzie teraz? się pytasz.

ATHENA.

(z spokojem poprawiając Ajasa)

Mowa o wrogu twym, Odysseuszu.

AJAS.

[105] Najmilszy ten jeniec siedzi w namiocie,

Bo jeszcze nie pragnę by umarł mi wpierw —

ATHENA.

(przerywająć)

Nim co uczynisz? czyż więcej ci trzeba?

AJAS.

Aż przywiązany do słupa namiotu —

ATHENA.

(przerywając)

Jakież mu jeszcze gotujesz męczarnie?

AJAS.

[110] Pod batem nie skona, smagany do krwi.

ATHENA.

Tak srogo się nie mścij na nieszczęśliwym.

AJAS.

(stanowczo)

Taką, nie inną odbierze on karę.

Wszystko zaś inne po Twój będzie woli.

ATHENA.

Więc jak się tobie spodoba tak uczyń,

[115] I swoje wszystkie wykonaj zamysły.

AJAS.

(zabierając się wyjść z namiotu)

Spieszę do dzieła, byś nadal mi. proszę,

Zawsze tak dzielną dawała mi pomoc.

(wychodzi)

ATHENA.

Patrz Odysseju! moc bogów jak wielka!

Przezorniejszego czyś kiedy znal męża?

[120] Czy sprawy kto dzielniej w czas wykonywał?

ODYSSEUSZ.

Nie znam nikogo i szczery żal czuję

Nad nieszczęśliwym, choć moim jest wrogiem,

Gdyż widzę, że straszny ściga go los.

I z niego biorę naukę dla siebie:

[125] Widzę, że wszyscy, co tylko żyjemy,

My puste widziadła i marny my cień!

ATHENA.

Bacząc więc na to, pamiętaj byś nigdy

Słowem zuchwałem bogów nie obrażał,

Ani nie unoś się dumą zbyteczną,

[130] Gdy siłą ręki lub złota przemagasz.

Wszystko co ludzkie, to wschodzi to zchodzi,

Przemija jak dzień. A tylko rozsądnych

Bóztwo miłuje, nienawidzi zaś złych.

(Athena znika. Odysseusz wychodzi do obozu).

Pieśni I. wstępna.

(Parodos)

(Chór składający się z 15-tu mężów z drużyny Ajasa, która z wodzem płynęła pod Troją, wstępuje na orkiestrę krokiem marszowym, w 5-ciu szeregach po trzech. Uzbrojeni greckim zwyczajem, podczas pochodu śpiewają pieśń następną, szykując się około thymeli).

Telaniona potomku! Władzco nadmorskiej stolicy

[135] Ziem Sal aminy morzem obeszłych,

Gdy dni twe pomyślne.

Cieszę się z tobą twem szczęściem.

Lecz jeśli gniew Zeusa, lub wieści złośliwe

Ze strony Danaów, potwarczo ciebie opadną:

Wielce się lękam, drży dusza z przestrachu

[140] Jak oko lotnego gołębia.

Tak oto tej nocy, co tylko ubiegłej,

Wieści straszliwe na naszą się szerzą niesławę:

Że pędząc przez błonie, gdzie konie harcują.

[145] Tyś własność Danaów. stada zabijał,

Wzięte żelazem i nierozdzielone.

Mordując je mieczem błyszczącym.

Takie to wieści snując w skrytości

Na ucho każdemu szepce Odyssej.

[150] I wierzą niebawem, albowiem o tobie

Mile witane wieści rozsiewa.

A każdy co słucha więcej się cieszy

Od tego, co szerzy podłe oszczerstwa,

Znęcając się nad twą niedolą.

Bo jeśli kto puści hańbiącą obmowę

Na mężów dostojnych

Nie chybi, Wierzaj mi, celu.

[155] Jeśli zaś na nas potwarz podobną

Podpuszczą, bądź pewien, nikt nie uwierzy.

Za mężem bo wielkim zazdrość się wlecze;

A jednak maluczcy bez wyższych pomocy

Słabą są tylko państwa podporą,

[160] Gdyż razem z wyższymi i mały coś znaczy.

A wyższy przez niższych nabiera znaczenia.

Lecz rzecz niepodobna, by zdania rzeczone

Pojmował obrany z rozumu.

Taki to motłoch niepokój ci sprawia,

[165] A my przeciw tobie mało ważymy,

I niema obrony bez ciebie mój królu.

Bo tylko niech umkną z oblicza twojego.

By roje ptaków wnet wrzawę podniosą do koła;

A jaw się im tylko, już wszyscy z przestrachu.

[170] Jak ptastwo przed orłem,

w milczeniu skromniutko przycichną.

(Chór ukończywszy pieśń wstępną (parodos) ustawił się około thymeli i stojąc śpiewa).

Pieśń II.

(Stasimon I.)

STROFA I.

Albo cię Artemis, córa Zeusowa

Władczyni skotu dzikiego,

O wieści straszna, przyczyno mej hańby! —

[175] Na skoty rzeszy pędziła,

Czy że się gniewa za nieodebrane

Dary z powodu zwycięztwa,

Bądź zbroi zezutej z nieprzyjaciela

Bądź żertwy z łowów pomyślnych:

Albo też Ares w żelazo okuty,

[180] Za pomoc nieodwdzięczoną

Gniewając się srodze, nocnym podstępem

Krzywdy odemścił się swojej.

ANTISTROFA I.

Synu Telamona! nigdyby z drogi

Twój duch nie zboczył do tyla,

[185] Byś miał napadać na woły i owce!

Lecz szał ten bóstwo zesłało.

Ależ o Zeusie! o Fojbie Apollo!

Wieści wstrzymajcie Achejów!

A jeśli zmyślone słowa krzywdzące

Atrejdy skrycie roznoszą,

[190] Albo bezecny potomek Sizyfa:

Już odwróć wzrok twój, o królu.

Wlepiony bez przerwy w szatry nadmorskie.

Nie znoś już dłużej niesławy!

EPODA.

Lecz nuże! wstań z miejsca, gdzie nazbyt długo

Spoczywasz w trudzie bezczynnym,

[195] Niecącym żar krzywdy w płomień pod nieba.

Jak pożar w wietrznych dolinach,

Bez trwogi się wzmaga wrogów zuchwałość,

I szydny śmiech się rozlega;

Wszystkich języki ślą drwiny zjadliwe.

[200] Mnie zaś gotują zmartwienie.

Scena II.

Tekmessa weszła podczas ostatnich słów chóru na scenę i razem rozpamiętują, wieści o Ajasie. Rozmowę aktora z chórem nazywali starożytni Kommos.

TEKMESSA. CHÓR.

TEKMESSA.

Morska drużyno Ajasa!

Potomki dawnego rodu Erecheusza!

Żale rozwodzę z trwogą na duszy

O dom Telaniona daleki.

[205] Bo ów — wrogom straszny,

Olbrzymi i w bojach wytrwały

Ajas, leży przykuty

Do łoża szalonej niemocy!

CHÓR.

Na dzień jak okropny

Noc się zmieniła ostatnia!

[210] Powiedz, o córo Teleuty frygskiego.

Bo Ajas — strach wrogów —

Pojąwszy z branek wojennych

Ciebie za żonę, wysoko cię ceni.

Ty więc najlepiej

Rzecz całą nam możesz wyjawić.

TEKMESSA.

Jak wypowiedzieć słowo to ciężkie!

[215] Śmierci bo równych nowin się dowiesz.

Zdjęty szaleństwem sławny nasz Ajas

W nocy dzisiejszej okrył się hańbą!

Wewnątrz namiotu możesz obaczyć

Krwawe zabite ofiary,

[220] Żertwy to męża owego!

CHÓR.

STROFA.

Jaką o mężu porywczym wieść głosisz

Ciężką i nieuniknioną.

[225] Wszędzie skwapliwie ją szerzą witezie

I rośnie w ustach narodu!

Oj biada! o przyszłość trwoga mną miota,

Ajas na pewno nam zginie!

[230]W szaleństwie krwią czarną miecz swój skalawszy

Mordem pasterzy i skotów:

TEKMESSA.

Biada! więc ztamtąd, więc ztamtąd

Wracał on z bydłem związanem?

[235] Jedne od razu pchnięciem zakłuwał,

Innym na dwoje boki rozpłatał.

Potem dwóch kozłów białych schwyciwszy

Uciął jednemu język i głowę;

[240] Zasie drugiego przywiązał do słupa

Głową do góry i uzdę długą

Złożył we dwoje i głośnym świstem

Smagał okrutnie z ust swych miotając

Straszne przeklęstwa. Żaden śmiertelny

To demon ich jego wyuczył.

CHÓR.

ANTISTROFA.

[245] Pora już głowę zakrywszy obsłoną

Tajemnie pieszo uchodzić,

Albo czemprędzej usiadłszy na ławach

[250] Bystrym powierzyć się łodziom.

Pogróżki bo straszne obu Atrejdów!

Ja w trwodze, śmierć nam zagraża.

Kamieńmi zabiją mnie i Ajasa.

[255] Co w pętach szału niezbytych.

TEKMESSA.

Nie jeszcze! jak bowiem wiatr południowy

Bez jasnych błyskawic nagle zawyje

I nagle ustaje: tak i Ajasa

Nagle szał mija.

[260] Lecz w chwili zdrowej nowe go dręczą cierpienia

Bo patrzeć na męki własną ręką zadane,

Bez winy niczyjej,

Boleść sprawia dotkliwą.

CHÓR.

(Lecz szał gdy ustaje. Ajas szczęśliwszy.

Bo mniejsze cierpienie, szał kiedy minie.

TEKMESSA.

[265] Gdybyś miał wybór, cobyś przekładał.

Samemu się cieszyć z krzywdą przyjaciół.

Czy razem przechodzić wspólne cierpienia?

CHÓR.

Niewiasto! ból większy, wspólnie gdy cierpim.

TEKMESSA.

Więc szał kiedy minie, wtedy nam gorzej.

CHÓR.

[270] Co znaczą twe słowa? pojąć nie mogę?

TEKMESSA.

Bo póki choroba mężem władała.

Cieszył się w szale z własnego nieszczęścia

A jednej mnie zdrowej męki gotował,

Zasie, gdy zdrowszy i przyszedł do siebie,

[275] I on przejęty sam smutkiem głębokim

I ja tak cierpię, jak wtedy gdy szalał,

Zło więc z jednego dwa razy jest większe.

CHÓR.

Zgadzam się z tobą i lękam się. może

Bóg zesłał tę klęskę. Bowiem po szale

[280] Znowu tak cierpi jak przedtem gdy bolał.

TEKMESSA.

Bądź przekonany, tak jest rzeczywiście.)

CHÓR.

Początek był jaki szalu nagłego,

Powiedz nam, wspólnie co dzielim los jego.

TEKMESSA.

O wszystkiem się dowiesz, nieszczęść wspólniku!

[285] Około północy, kiedy wieczorne

Ogniska już gasną, miecz obosieczny

Porwawszy do pustej brał się wyprawy.

A ja podchodzę do niego i mówię:

Ajasie! co czynisz? dokąd wyprawa?

[290] Ni poseł cię wzywał, róg ni wojenny,

Przecież w tę porę już wszystko śpi wojsko.

On krótko mi rzecze starą piosenkę:

Niewiasto! milczenie niewiast ozdobą!

Na to zamilkłam, on pędem sam wybiegł.

(milczenie)

[295] Tarn zaś co zaszło, powiedzieć nie umiem.

(po chwili)

Potem, gdy wracał, przed sobą gnał w pętach

Woły i kozły i owce runiaste;

I jednym łby ścinał, inne zakłuwal.

Rozpłatał na dwoje; — inne związawszy

[300] Katował by ludzi. —

Nakoniec za drzwi wybiegłszy przemawiał

Do cienia jakiegoś, to o Atrejdach

To Odysseju ze śmiechem okrutnym,

Głosząc, jak srodze nad nimi się pastwił.

[805] Następnie gdy nazad wpadł do namiotu,

Zwolna, nareszcie, rozsądek mu wracał.

A kiedy obaczy! dom pełen grozy.

W głowę się bijąc zakrzyknął — i klęsnąc

Na krwawych ciałach siadł bydląt zabitych,

[310] Palce głęboko wpoiwszy w kędziory.

(po chwili)

Tak siedział długo w milczeniu ponurem.

(po chwili)

Następnie pod straszną zaklął mnie groźbą,

Bym mu dokładnie, co zaszło, wykryła,

A zwłaszcza się pytał, co się z nim dzieje.

[315] Ja, moi drodzy, z przestrachu mu mówię

Wszystko, co czynił, o ilem wiedziała.

Wtem nagle wybuchnął w jęki żałosne,

Jakich u niego nigdy nie słyszałam,

Bo zawsze mawiał, że jęki podobne

[320] Rzeczą są tchórzów nikczemnych i podłych;

Żali swych głośnem nie zawodził słowem,

Lecz głucho jęczał, by wół dziki rycząc.

A teraz zgnębiony ciężką niedolą.

Siedzi spokojnie bez jadła, napoju,

[325] Wśród zwierząt zabitych krwawem żelazem.

Widocznie, że zamiar waży złowrogi,

Bo coś w tym rodzaju jęczy i wzdycha.

(do chóru)

Więc, moi drodzy, bo w tej przyszłam myśli,

Pójdźcież, pomóżcież, jeżeli możecie,

[330] Słowa przyjaciół wpływ mają na takich.

Scena III.

TEKMESSA. CHÓR. AJAS. Potem EURYSAKES, którego prowadzi niewolnik.

CHÓR.

Tekmesso! straszne wyjawiasz nam słowa,

W jakie cierpienia szał wprawił Ajasa.

AJAS.

(z namiotu)

O biada mnie, biada!

TEKMESSA.

Wnet ujrzysz straszniejsze. Czyż nie słyszycie,

[335] Jakie są, ciężkie Ajasa wzdychania?

AJAS.

(z namiotu)

Oj biada mnie biada!

CHÓR.

On albo jest chory, albo się dręczy,

W myśli przechodząc cierpienia koleje.

AJAS.

O synu! synu!

TEKMESSA.

[340] (do siebie) Ja biedna! (głośno) Eurysak! ojciec cię woła!

(do siebie) Cóż. on zamyśla? (głośno) gdzie jesteś!

(do siebie) Ja biedna!

AJAS.

(z namiotu)

Teukra wołam. Gdzie Teukr? alboż on wiecznie

Na łowach za łupem? A ja tu ginę!

CHÓR.

Mąż zdaje się zdrów.

(do Tekmesy)

Drzwi nuże otworzyć!

[345] Może choć przy mnie twarz wstydem zapłonie.

TEKMESSA.

(usuwając zapony wejścia do namiotu)

Otóż otwieram. Obaczyć tu możesz.

Czego on sprawcą i co się z nim dzieje.

(Wewnątrz namiotu widać Ajasa. siedzącego czy opierającego się na zabitem zwierzęciu, w koło niego martw. woły, kozły, owce).

AJAS.

STROFA I.

O mili żeglarze! jedyni z mych druhów!

[350] Wy jedyni, co jeszcze w przyjaźni mi stali.

Patrzcie jak właśnie krwawe, pieniste

Wokoło mnie groźne bałwany się toczą!

CHÓR.

(do Tekmensy)

Niestety! twe słowa nadto prawdziwe.

[355] Z wszystkiego tu widać, on bez rozumu.

AJAS.

ANTISTROFA I.

O morskiej wyprawy pomocna drużyno!

Ty, coś ze mną płynęła na morskich okrętach,

[360] Jedni wy jedni pomoc niesiecie

Przeciwko Atrejdom. Mnie nuże zabijcie!

CHÓR.

Mówże rozsądnie! ziem zła nie uleczysz,

Przeciwnie powiększasz swoje cierpienia.

AJAS.

STROFA II.

Patrz! oto ten śmiały — ten wielkoduszny,

[365] Ten w krwawych walkach — nieustraszony!

Wśród zwierząt łaskawych — jaki bohater!

O pośmiewisko! o hańbo ma straszna!

TEKMESSA.

Panie mój! błagam cię! nie mów słów takich.

AJAS.

(gniewnie)

Nie wyjdzieszli ztąd? nie pójdziesz czemprędzej?

(z jękiem boesnych)

[370] O biada mnie, biada!

TEKMESSA.

Przebóg! zastanów się, rządź się rozsądkiem.

AJAS.

STROFA III.

O ja nieszczęśliwy, żem z rąk swych wypuścił tych łotrów

[375] I napadł na woły rogate i sławne kóz stada,

Krew lejąc ich czarną!

CHÓR.

Czegoż się smucić tem, co się już stało?

Bo co się stało nie może się odstać.

AJAS.

ANTISTROFA II.

Oj szpiegu nad szpiegi — ten syn Laerta!

[380] Do zła wszelkiego sprawco pochopny,

Najohydniejszy oszuście z wojsk naszych,

Jak śmiać się będziesz — z mej hańby radośnie!

CHÓR.

Radość czy smutek — z rąk bóstwa przychodzi.

AJAS.

Chciałbym go widzieć, choć hańbą okryty.

[385] Biada! o biada!

CHÓR.

Słów nie mów zuchwałych! znasz dobrze swój stan.

AJAS.

AMTISTROFA III.

O Zeusie! rodzicu mych przodków! jak chętnie pragnąłbym

[390] Chytrego tu zgnębić oszusta i obu Atrejdów,

A w końcu sam umrzeć!

TEKMESSA.

Gdy pragniesz swej śmierci, proś i o moją,

Bo cóż mi po życiu — ty jeśli umrzesz.

AJAS.

STROFA IV.

[395] O ciemnie śmiertelne! moja światłości!

0 ciemnie Podziemia! pełne, jak dla mnie jasności.

Zabierzcie, zabierzcie na swego mieszkańca,

Zabierzcie mnie! Ja już niegodzien wyglądać,

[400] Pomocy ni bogów, ni łudzi śmiertelnych!

Otóż! Zeusa córa, potężna bogini Athena.

Na śmierć mnie shańbiła!

Dokąd zbiedz zdołam?

[405] Gdzie zbiegłszy pozostać?

Jeśli cześć ma stracona

I zemsta przepadła razem z tym łupem!

I bawię się łowy głupiemi.

Za które Grek każdy radby mnie zabił.

[410] Biada! mąż dzielny narzeka bez myśli.

Przedtem by tego nie przeniósł na sobie.

AJAS.

ANTISTROFA IV.

O morze faliste! brzegi szumiące!

Pieczary nadmorskie! Gaje i ługi nabrzeżne!

[415] Przez czas mnie trzymacie zbyt długi, przedługi

Na Troi równinie. Lecz w krótce powietrzem

Ja innem odetchnę. Niech wie, kto rozumie!

Tak! o nurty rzeki Skamandra sąsiednie, faliste

[420] A Grekom przychylne,

Już więcej nie ujrzeć wam tego tu męża,

— Wielkie słowo wypowiem —

Jakiego równego Troja nie widzi

Wśród wojska przyszłego z ziem greckich;

[425] A teraz — ja taką hańbą okryty.

CHÓR.

Los twój tak ciężki, że nie wiem co czynić.

Wstrzymać cię od skarg, czy puszczać im wodze.

AJAS.

[430] Aj! któż mógł przypuścić, imię że moje

Tak zgadzać się będzie z moją niedolą!

Bo teraz można i dwakroć i trzykroć

Aj! aj! wyjęknąć tak straszna ma, dola.

Podczas gdy ojciec z Idejskiej tej ziemi,

[435] Odniósłszy pierwsze wśród wojska nagrody.

Wracał do domu ze sławą najwyższą:

Ja oto — syn jego — do ziem tych samych

Trojańskich przybywszy z męztwem nie mniejszem

Dzieł także nie gorszych sam dokonawszy,

[440] Ginę tak strasznie shańbiony wśród Greków.

A jednak tyle na pewno śmiem twierdzić.

Że gdyby za życia Achill swą zbroję

Przysądzał konin w nagrodę dzielności.

Nikt inny nie wziąłby jej. jeśli nie ja!

[445] A teraz Atrejdy zbroję wkręcili

Rajcy podstępów, dzielnością nią gardząc!

I gdyby nie oczy, nie myśli mętne

Mnie nagle nie zbiły z toru rozumu.

Już nie puszczaliby sprawy niczyjej

Z takim podstępem na głosy zdradzieckie!

[450] Lecz teraz Athena. gorgouooka

Potężna bogini, gdym ręką mściwą

Już sięgał ich karków — w szat mnie wprawiła,

Tak że swą rękę zbroczyłem w krwi — takiej!

A oni się śmieją, cało uszedłszy,

[455] Mimo mej woli. Bo jeśli odbiera

Bóg rozum — przed dzielnym ujść może i tchórz.

Mnie teraz co czynić? wszak bóstwa jawnie

Na mnie zawzięte, mnie Grek nienawidzi,

Mnie Troja nie cierpi, ni te równiny,

[460] Czy wrócić do dom przez tonie Aegejskie?

Opuścić leże? zostawić Atrejdów?

To z jakiem czołem pokażę się ojcu

Telamonowi? czyż zniesie, gdy zoczy,

Że wracam z niczem, bez nagród pierwszeństwa,

[465] Kiedy sam wracał z wawrzynem dzielności?

— Nie tego nie zniosę.

Albo pójść może

Pod wały Trojan. samemu na wszystkich

Napaść... i dzielnie sprawiwszy się poledz?

— Takbym dopiero wygodził Atrejdom!

[470] Nie — tego nie zrobię.

Czynu mi trzeba,

Któryby pokazał ojcu staremu.

Choć co do rodu — żem syn niewyrodny.

Boć hańbą, pragnieć żywota dłuższego.

Gdy pasmo nieszczęść bez przerwy się snuje.

[475] Jakąż przyjemność dzień po dniu przynosi,

Gdy li oddala lub zbliża dzień śmierci?

Za nic nie ważę człowieka takiego,

Co jedno płonną się żywi nadzieją.

Lecz albo żyć z chwałą, lub umrzeć z chwałą

[480] Przystoi na męża. Wszystko wiesz teraz.

CHÓR.

Mężu! nie rzekną, że słowa twe sztuczne,

Te słowa ci płyną z wnętrza twej duszy!

Ale uspokój się — myśli te zostaw

I chętne daj ucho radom przyjaciół.

TEKMESSA.

[485] Ajasie! królu! nad gorzką niewolę

Niema dla ludzi straszniejszej niedoli.

Wszak jam się rodziła z ojca wolnego.

Słynnego z dostatków między Frygami:

A teraz... jam sługa! Widać tak bogom,

[490] Najwięcej zaś tobie było po woli.

A odkąd jam twoją — wiernie ci służę.

Na Zeusa! co strzeże twego ogniska.

Na miłość, z którą zbliżałeś się do mnie.

Nie dozwól w moc wrogów bym się dostała,

[495] Niechaj ich słów nie usłyszę szczypiących!

Bo gdybyś miał umrzeć i mnie opuścić,

W dniu już tym samym, bądź pewien, przemocą

Mnie porwą Acheje razem z twym synem

I oba jeść będziem chleb gorzkiej niewoli!

[500] I szydząc ktoś rzeknie z przyszłych mych panów:

"Patrzajcie spólniczkę łoża Ajasa,

Który dzielnością wszech Greków przechodził,

Jak służy shańbiona! kiedyś tak czczona!"

W te słowa rzeknie. — Mnie ściga los zgubny,

[505] Lecz tobie, rodowi, sromem te słowa.

Wspomnij na ojca, którego zostawiasz

W przykrej starości! — Na matkę też wspomnij

W lutach, zgrzybiałą, która tak często

Wśród łez się modliła, zdrów byś powrócił!

[510] — Miej litość, o panie, nad synem twoim,

Gdy będzie sierotą i pozbawiony

Rad twoich w młodości, żywot przepędzi

Pod przykrą opieką; jakiż los srogi,

Gdy umrzesz, zgotujesz dla niego i mnie!

Dla mnie na świecie już niema ucieczki,

[515] Chyba ty jeden. — Wszak gród mój zburzyłeś,

Wszak ojca i matkę strącił los krwawy

Na wieczne mieszkanie w ciemnie Podziemia!

Jakąż prócz ciebie mieć mogę rodzinę?

Skarb jaki? Ty jeden — moję zbawienie!

[520] Więc wspomnij i na mnie. Wszak mąż powinien

Być pomny na wdzięczne, jeśli go doznał,

Bo wdzięczność z wdzięczności zawsze się rodzi.

A komu uleci pamięć dobrego,

Ten mężem szlachetnym być już nie może.

[525] Ajasie! wzrusz litość w twem sercu jak ja

A pewno pochwalisz słowa niewiasty.

AJAS.

Pochwały mojej nie małej uzyska,

Skoro wypełni to moje życzenie.

TEKMESSA.

Drogi Ajasie! we wszystkiem usłucham.

AJAS.

[530] Więc sprowadź mi syna, pragnę go widzieć.

TEKMESSA.

Prawda, z obawy go ztąd usunęłam.

AJAS.

Wtedy gdym cierpiał? czy z innej przyczyny?

TEKMESSA.

By w ręce twoje nie popadł i zginął.

AJAS.

Prawda, zły duch mój dokonać mógł tego.

TEKMESSA.

[535] Temu to właśnie pragnęłam zapobiedz.

AJAS.

Czyn twój pochwalam i twoją troskliwość.

TEKMESSA.

Czemże więc jeszcze przysłużyć się mogę?

AJAS.

Chciałbym z nim mówie, obaczyć go z twarzy.

TEKMESSA.

Właśnie on blizko pod okiem sług naszych.

AJAS.

[540] Czegóż więc zwleka i tu nie przychodzi?

TEKMESSA.

Synu! ojciec cię woła! Tutaj — sługo!

Spiesz się, za rękę co wiedziesz me dziecię.

AJAS.

Czy słucha gdy wołasz, czy nieposłuszny?

TEKMESSA.

Już go prowadzą.

(Sługa za rękę prowadzi Eurysakesa).

Patrz, otóż i on.

AJAS.

[545] Podaj go, podaj! on bać się nie będzie,

Patrząc na świeże me pole bojowe.

Jeżeli na prawdę on synem mej krwi.

Zawczasu trzeba by wkładał się w groźne

Ojca nawyki i równał się jemu.

(Tekmessa syna oddaje ojcu)

[550] Synu! bądź tylko szczęśliwszym od ojca.

W innem zaś równy — a złym być nie możesz.

Chociaż już teraz zazdrościć ci mogę.

Że nic nie rozumiesz, co się tu dzieje.

Bo życie najmilsze, życie bez wrażeń,

[555] Póki nie poznasz, co cieszy i boli.

A poznasz... wrogom tyś winien pokazać

Wszystkim: jakiego ojca jaki ty syn!

Do tego czasu, żyj sobie swobodnie,

Żywiąc wiek młody twej matce na radość.

[560] Wiem pewno, że nikt cię z Greków nie skrzywdzi

Słowem, ni czynem, bo mnie niech nie będzie.

Dzielnego ci w Teukrze stróża zostawię.

Pilnego piastuna, choć i obecnie

W dali zabawia na łowach za wrogiem.

(do chóru)

[565] Wy zaś, mężowie, orężni żeglarze.

Na was nakładam ten sam obowiązek.

Powiedzcież także Teukrowi zlecenie,

By syna mojego odwiózł do domu,

Przedstawił ojcu, Eriboi matce.

[570] By został w starości ich opiekunem,

(Póty nie zejdą do cieni podziemia.)

Mojej zaś zbroi niech nikt nie wystawia

Ni mój krzywdziciel w nagrodę zapasów.

(do syna)

A ty. mój synn, Eurysakes, zabierz

[575] i dzierżąc tarcz siedmioskórną, niezłomną.

Za rzemień podręczny, dzielnie nią władaj!

(do chóru)

Inną mą zbroję niech ze mną pogrzebią.

A teraz, niewiasto, odbierz czemprędzej'

Dziecię, drzwi zamknij a łez nie rozlewaj

[580] Przy szatrze. Ród niewiast pochopny do łez.

Idź! zamknij drzwi szybko! Lekarz rozsądny

Rany nie żegna, gdzie noża potrzeba.

CHÓR.

Lękam się słysząc stanowczą twą wolę,

Dobrego nie wróżą słowa tak ostre.

TEKMESSA.

[585] Ajasie! coż czynić w duszy zamierzasz!

AJAS.

Nie pytaj się, nie śledź, czas być rozsądnym.

TEKMESSA.

(w rozpaczy)

A! strach mnie zdejmuje! Na syna twego,

Na Boga cię błagam, nie opuszczaj nas!

AJAS.

Żałuję cię bardzo. Nie wiesz, żem bogom

[590] Nic winien nie jestem, bym słuchać ich miał.

TEKMESSA.

Uczciwe mów słowa!

Mów chcącym słuchać.

TEKMESSA.

Więc słuchać nie będziesz?

Ajas. Zbyt wiele już mówisz.

TEKMESSA.

Panie! drżę cała!

AJAS.

(wskazując obecnym drzwi namiotu)

Czemprędzej zamykać!

TEKMESSA.

Na Boga! miej litość!

AJAS.

Dziecinną jesteś

[595] Sądząc starego obyczaj że zmienisz.

Tekmessa z synem i sługą, zamykają za sobą, drzwi namiotu. Ajas wychodzi.

Pieśń III.

(Stasimon 2.).

STROFA I.

O Salamino! wyspo przesławna!

Ty sobie spoczywasz szczęśliwie gdzieś w dali

Wśród morza, co brzegi twe myje,

A wszystkim ze sławą przodujesz na wieki!

[600] Ja zaś nieszczęsny od czasu dawnego

Marnieję na trawnych ługach Idejskich,

Nękany ciągle wojny trudami,

Ciężkiemi, nieskończonemi,

[605] Z tym smutnym na przyszłość widokiem,

Że w końcu doczekam się jeszcze

Tutaj wstrętnego Podziemia czarnego!

ANTISTROFA I.

K temu się zjawia nowy zapaśnik,

[610] Król Ajas jest z nami, a trudna z nim sprawa,

O biada nam biada. Szaleństwo

Z Bożego dopustu go trapi okrutne!

Wyspo ojczysta! tyś jego wysłała

W bojowych zapasach dzielnym szampierzem!

Teraz samopas myśli puszczając

[615] Strapienie swoim gotuje.

A czyny nad podziw waleczne

[620] Dawniejsze przepadły w pamięci

Króli niechętnych, niewdzięcznych Atrejdów.

STROFA II.

A matka zaiste! pędząca dni późne

[625] W sędziwej starości, gdy wieści ją dojdą

O synu, że błądzi po duszy manowcach:

Nie pieśnią zakwili żałosną słowika,

[630] Lecz jęknie w płaczliwe pieśni pogrzebu,

W pieśni rozpaczy i głucho odstękną

Piersi tłuczone pięścią skurczoną,

A z głowy sędziwej włos spadnie siwy,

Targany ręką rozpaczy.

ANTISTROFA II.

[635] A lepiej by było, by spoczął w Podziemiu

Szalony, co z rodu pochodząc przedniego

Wśród dzielnych, walecznych, szlachetnych Achejów

Już teraz nie chodzi po drodze cnót rodu,

[640] Lecz zbacza na błędne szału manowce!

Biedny rodzicu! o klęsce jak strasznej

Syna biednego masz się dowiedzieć,

A jakiej nie doznał nikt z Aeakidów

[645] Wyjąwszy jego jednego.

Scena IV.

AJAS za nim TEKMESSA.

AJAS.

(spokojnie)

Wszystko czas długi, niepewny, co skryte,

Na jaw dobywa a jawne zakrywa.

Zmiany wszystkiego doczekać się możesz.

I straszna przysięga i upór się rwie.

[650] Tak upór i mój niedawno tak srogi

Przy tej niewieście złagodniał, jak twarda

Stal od oleju; i żal mi ją wdową

Wrogom zostawić a syna sierotą..

Więc pójdę nad morze, trawne gdzie ługi,

[655] Kąpielą się omyć z winy morderstwa,

Chcąc srogiej uniknąć zemsty Atheny.

A miejsce znalazłszy mało dostępne,

Ten miecz ukryję, miecz najwstrętniejszy

W ziemię zapuszczę, by nikt go nie ujrzał:

[660] Noc niech go dzierży i Hades podziemny!

Bo odkąd w me ręce dostał się w darze

Od najzaciętszego wroga Hektora,

Odtąd me szczęście przepadło u swoich!

A prawdę wygłasza nasze przysłowie:

[665] "Czem wróg ci dogodzi, Tobie zaszkodzi".

Wiem teraz, że bogom cześć się należy,

Nauczę się odtąd kłaniać Atrejdom,

Oni zwierzchnicy — więc kłaniać się trzeba.

Wszakże co straszne, co groźne w przyrodzie

[670] Przed władzą się korzy. Śnieżne zawieje

Wnet ustępują traworodnej wiośnie.

Ciemny strop nieba nocnego da miejsce

Dniowi białemu, by światłem zajaśniał.

Wichry to piętrzą to kładą bałwany

[675] Morza grzmotnego; a sen wielowładny

To chwyta, to puszcza — wiecznie nie wiąże.

A jabym się nie miał rządzić rozsądkiem?

Właśniem doświadczył i powziął naukę:

Z wrogiem o tyle obchodzić się wrogo,

[680] By mógł w przyszłości być mym przyjacielem;

A z przyjacielem o tyle być szczerym.

Jak z przyszłym wrogiem. Po większej bo części

Niepewna jest przystań ludzkiej przyjaźni.

Lecz o tem dosyć.

(do Tekmessy)

Ty zaś niewiasto,

[685] Wejdź spiesznie do szatry, módl się do bogów,

Niech spełni się, czego serce me pragnie.

(do chóru)

Wy zaś, mężowie, z nią razem to czyńcie

Dla mej miłości i zlećcie Teukrowi,

By mnie miał w opiece, a was w przyjaźni.

[690] Tam bowiem się spieszę, dokąd pójść trzeba.

Wy tak uczyńcie, jak pragnę: a wkrótce

Wieść może was dojdzie, żem wyszedł z mych klęsk.

(Ajas wychodzi na lewo od widzów. Tekmessa wchodzi do namiotu).

CHÓR.

Pieśń radości z tanami.

(Hyporchem)

STROFA.

Drze wszystek z zachwytu, podrywa mnie radość!

Io! o Pan, bożku Pan,

[695] O Pan, o Pan, jaw się przez morze

Ze szczytów skalistej góry Kylleny,

Śniegiem okrytej,

Jaw się o boski królu tanów,

Byś ze mną nysyjskie, knosyjskie wesołe

[700] Zachwytu tany przepląsał.

Teraz bo pora pląsać z radości.

Królu z Delos Apollo!

Przybądź przez tonie Ikarskie!

Przybądź w swej świętej osobie

[705] I bądź nam wszystkim miłościwi

ANTISTROFA.

Mars zgarnął mu z czoła ciężące trosk brzemię,

Io! Io! teraz znów

Io! Io! Zeusie niech jasne

Zabłyśnie tu światło dnia promiennego

[710] Bystrym okrętom,

Skoro swój żal ukoił Ajas

I spełnia znów boskie najwyższe przepisy

Z najżywszą czcią należycie.

Wszystko bo czasu kruszy potęga;

[715] Me możnego nic w świecie,

Skoro nad wszech spodziewanie

Ajas rożkajał się gniewu

I sporów zaciętych z królami.

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZĘŚĆ II.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Pieśń II.

Scena VII.

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UWAGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej