Edward Lubowski

AKTORKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI

XXII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

AKTORKA

powieść

Lubowski Edward

I.

PRIMADONNA NA PROWINCYI.

— Niezgrabiaszu, dolej Jamajki! do niczego ten pierwszy łysoń!

— Pierwszy komik — chciałaś powiedzieć, pierwsza matko.

— Tylko bez ekspensu dowcipu, szanowni koledzy, zbraknie go wam na dnie uroczystej

— Ty bo nie masz, ani jednego uroczystego dnia w roku.

— Mam te zawsze, w których gram twego syna.

— Jaki grzeczny! czy przypadkiem niechcesz odemnie pożyczki?

— Mam całą prawie gażę w kieszeni.

— Poczciwy dyrektor, obszedł się z nami po królewsku. — Albo mu nie pracujemy jak woły!

— Ha, ha, ha! zaśmiało się towarzystwo — Macedończyk pracuje.

— Nie lubię tego epitetu, raz mówiłem! Nie jestem Macedończykiem, ale wiem co mi się należy.

— Szklanka ponczu. Pij zgryźliwcze. No dalej, zdrowie Melanii i lepszy jej humor!

— Prawda, zasępiona czegoś nasza gosposia.

— Zła, nie zasępiona.

— Matko, może to ten tłusty obywatel, znudził naszą primadonnę?

— Właśnie, że mnie chciał zanadto bawić. Lecz niechaj w moim domu, dobry humor panuje. Zdrowie talentów dramatycznych!

— W liczbie mnogiej? proszę!

— O tobie nie myślałam.

— Protestuję. Przedywszystkiem zdrowie naszej ślicznej, pulchniutkiej Melanii!

— Macedończyku, ty się coś zaczynasz kochać we mnie?

— Moja Melanciu, ty mnie przynajmniej tak nie nazywaj.

— Więc: "mój Walusiu", czego mi ty tak schlebiasz?

— Schlebiam? jak cię szanuję, tak cię uwielbiam bezinteresownie.

— Od którego to czasu?

— Odtąd, gdyś mnie ostrzegła, że mi peruka krzywo siedzi na głowie. To było pięknie z twojej strony, wspaniałomyślnie, bośmy się niedawno pokłócili. Tegoby nie zrobił nasz blady amant, który widząc to, śmiał się tylko ironicznie. Ale ja mu odpłacę!

— Czego się ty zawsze Walusiu ujadasz? od lat piętnastu jak się znamy....

— Od trzydziestu, dobra kobieto!

— Przepraszam, musiałabym chyba mieć dzisiaj 48.

— Musisz, musisz je mieć, przecież sama zdecydowałaś się na rolę matek.

— Bo lubię ustąpić młodszym. Z tem wszystkiem biorę amanta pod swoją opiekę.

— To już siódmego.

— Ho, ho, jak ty znasz arytmetykę, szkoda, że jej zapominasz przy płaceniu długów.

— Bez kłótni koledzy, bo zamknę posiedzenie, krzyknęła Melanja.

— Melanja ma głos! zawołał któryś.

— Ale nie do wodwilu! wtrąciła z docinkiem grająca subretki.

— Chcę wam powiedzieć coś ważnego.... — Słuchamy, słuchamy.

— Chcę wam zaproponować, abyśmy wpadli na dyrektora, i zmusili go do wyjazdu z tej mieściny. Ja nie mogę grać w szopie.

— Gdzie tam w szopie, w stajni.

— Dostałam już kataru.

— A ja plam na twarzy.

— Jest-to nieprzyzwoicie. Wezmą nas za najpospolitszych komedyantów.

— Prawda! wrzasnęli wszyscy chórem.

— Artysta pospolituje się, dla dyrektora nie możemy się poświęcać.

— Aha, dla tego to dał nam gażę z góry.

— Nie grajmy.

— Jutro jeszcze grać musimy, — pierwszy raz występuję w nowej sztuce! zawołał pierwszy amant.

— I we wtorek. Sprawiłem sobie umyślnie perukę'.

— Patrzaj, jaki Macedończyk skory, co mu się stało?

— Nie słyszycie? gra dla peruki?

— Pracowałem zanadto długo....

— Pracował! ha, ha, ha, ręczę, że ani słowa roli nie umie.

— Nie umiem? bierz Melanjo rolę i przesłuchaj mnie. Zacznę od najważniejszego monologu w scenie 4-ej:

"Odkąd-że to dziki szał owładnął tak dalece tobą., luba moja, że niczem dla ciebie młodości wspomnienia, niczem miłość nasza zaprzysiężona pod.... zaprzysiężona... aha!... pod starym... tak... nie mylę się... pod starym wiązem... "

— Fuszer!

— Stracił pamięć!

— Przepraszam — wołał Macedończyk — a od czego sufler? Jeżeli tylko wiem o co chodzi i sens rozumiem, to marne słówko dopomoże sufler. Byłeś ty amancie nie zacinał, tak jak wczoraj. Jak stanął na "brzemieniu nieszczęść, " tak ani rusz dalej.

— Do porządku koledzy. Więc zgodziliśmy się na to, że to stajnia, że tu zostać nie możemy?...

— Ja pierwsza odmawiam współudziału. Jutro miałam grać Adryannę Lecouvreur, nie będę, a wątpię czy mnie kto zastąpi.

— Chybaby pierwsza matka! wtrącił szyderczo Macedończyk.

— No, już ty — odgryzła się zaczepiona — w żaden sposób Maurycego grać nie możesz. Masz wprawdzie urodę, ale ci już nogi nie dopisują, a tu w piątym akcie, trzeba długo trzymać na ręku omdlałą bohaterkę.

W tej chwili otworzyła drzwi bocznego pokoju, młoda wysoka dziewczyna.

— Czy można z panią pomówić chwilkę?

— Przecież się nie pali! oburknęła się prawie srogo, pulchniutka primadonna.

Młoda dziewczyna przymknęła drzwi i znikła.

— Wielka z niej pani, a przyjęłam to — Panie odpuść — prawie z litości!

— A cóż ona Melanciu robi u ciebie? spytała chrapliwie pierwsza matka.

— Znałam matkę jej, która... nagle wyjechać musiała daleko... za granicę, wzięłam ją więc, sądząc, że się na coś przyda, ale to takie pyszne a niedostępne !...

— Ależ jak Boga kocham to mi kąsek! wrzasnął Macedończyk.

— Nie na twoję spróchniałe zęby.

— Masz nie lepsze aniołku, a jeszcze demonstrujesz nimi.

Drzwi otwarły się z trzaskiem. Stanął w nich wysoki mężczyzna, brunet, z dużą. czarną brodą., w czapce żokejskiej na głowie, szpicrutą w ręku.

Była to najświetniejsza moda kawalerów, popisujących się w małych miasteczkach, szykiem i dystynkcyą.

— Wiktor, pan Wiktor! wiwat! będzie szampan.

— Kiedy goły! syknął Macedończyk;

— Proszę zdjąć kapelusz, panie Wiktorze, tu są damy! zestrofowała Melanja.

— Wiem, wiem o tem — zaśmiał się. gość impertynencko. A przyjmiecie mnie damy?

— Kto próg tego domu przestąpi! —. zadeklamowała pierwsza matka.

— Ten uwięźnie, notabena, jeżeli się za nim wtoczy szampan.

— Szampan? zgoda, będzie szampan — odrzekł Wiktor — ale pod warunkiem.

— Podpiszemy się z góry na wszystkie.

— Czy i piękna gosposia?

— Wola gości, wolą świętą.... dodała spuszczając skromnie oczy.

— Warunek, warunek?

— Warunek malutki, że będzie z nami pić Anusia.

— Nigdy! zerwała się zawiedziona trochę i oburzona primadonna — to dziecko jeszcze.

— Więc konkluzyą? spytał szyderczo Wiktor.

— Nie wypada, ażeby młode, nie zepsute dziewczę...

— Ubliżasz nam Melanciu — powstała pierwsza matka — mnie się zdaje, że w naszem towarzystwie tylko skorzystać może.

— W artystycznym zwłaszcza względzie — wtrącił Macedończyk.

— W każdym mój panie!

— Wiem, wiem i nie sprzeczam się, a więc Anusia z nami, brawo!

— Nie, nie ma sensu, ona nie przyzwyczajona do większych towarzystw, a potem, ręczę wam, że się drożyć będzie, bo ja ją. znam.

— Nie bądź zazdrosną, Melanciu, jest ona wprawdzie bardzo ładną, ale ciebie nie zaćmi! dodała uspakajając pierwsza matka.

— Za cóż mnie pani bierzesz, mnie się zdaje, że mnie tu nikt nie posądzi o zazdrość.

— A więc? spytał lakonicznie Wiktor.

— Umywam ręce, róbcie co się wam podoba.

— Pójdziemy po nią. w assystencyi. I ruszyło się ku drzwiom kilku.

— A ja powracam z szampanem.

— Niech żyje Wiktorek z szampanem!

— I wesołe towarzystwo! dokończył Wiktor wybiegając.

— I umysł bez uprzedzeń! zagrzmiał Macedończyk, całując głośno rękę Melanji.

II.

PRZY SZAMPANIE.

— To złoty chłopiec, ten Wiktor!

— Złoty bo nie, gdyż zsekwestrowaliby go wierzyciele.

— Więc prawda, że ostatkami goni?

— Wczoraj sprzedał konie i kabryolet.

— Ten, obity czerwonym adamaszkiem?

— Innego nie miał.

— Ale co mu z tą. Anusia? przerwała zamyślona Melanja.

— Nic dziwnego, dziewczę hoże.

— Pociągające.

— Oczki czarne, głębokie.

— Wzrost gibki, wiesz co, wartoby z niej zrobić artystkę.

— To jej dobrze życzysz, stary!

— Wieczna praca to prawda — rzekł Macedończyk — ale zapał, oklaski, szał, tryumfy.

— I stajnia na prowincyi.

— Nie o to chodzi, ale tak młoda dziewczyna narażoną, jest na pewne trudności położenia...

— Dyplomatycznie wyrażasz się Melanciu, albo ona księżniczka? a jeśli ma tylko ochotę i zamiłowanie...

— Nie badałam jej, ale ona taka dzika, ucieka od ludzi, zamyka się wiecznie w swym pokoiku.... nie chciałabym jej puszczać na deski teatralne, tembardziej, że ten Wiktor, obieży - świat i awanturnik ściga ją... kobieta u niego bawidełkiem.

— No, przecież się nie stłucze.

— Kto wie!

W tej chwili, wróciła deputacya z nosem spuszczonym na kwintę.

No i cóż?

— Odpowiedziała nam krótko, że miejsce jej nie w gronie wesołych towarzystw.

— A co, nie mówiłam? wyrwała się z nieudaną, radością pani domu — ona zawsze taka.

— Lecz co powie Wiktor, gdy warunku nie dopełnimy? pytał zachmurzony Macedończyk.

— Co mu się będzie podobało.

— Biedny chłopiec, taki miły i wesoły.

— Zmartwi się!

— A cóż nas to obchodzić może! szarpnęła się znowu Melanja. Obejdziemy się bez jego szampana.

— Kto się obejdzie bez szampana? — zawołał roztwierając drzwi z łoskotem, pan Wiktor. Cóż to za heretyk?

— Melanja, kwaśna czegoś dzisiaj.

— Osłodzimy kwasy. Stawiaj tu kosz — dodał zwracając się do chłopca sklepowego.

— A to co za wieniec z kwiatów?

— Dla najpiękniejszej. Uwieńczymy ją przy ostatnim toaście.

— Sąd Parysa bez jabłka. Ale co się mnie tyczy — rzekła pierwsza matka z godnością. — wyłączam się dobrowolnie z rzędu bogiń.

— I ja — rzekła z docinkiem Melanja.

— Hola, hola, nie wolno — zawołał Wiktor. Areopag będzie radził, a ja rozstrzygnę.

— Wiem na kogo padłby wybór, ale cóż kiedy deputacya nam się nie udała.

— Nie przyjdzie panna Anna?

— Siedzi jak zaklęta, w swoim pokoiku.

— Cóż robić, zabawimy się i bez niej, — rzekł Wiktor udając wesołość, choć na twarzy widoczne było niezadowolenie.

— Jedzmy i pijmy! Na twoją cześć pani Melanjo wychylmy pierwszy toast, a mianowicie za twoją, wiecznie błyszczącą, piękność, i pierwszorzędny dramatyczny talent. Obyś nam grała jak najdłużej!

— Ale nie na takiej chyba scenie.

— Na pierwszej ze stolic Europy. Wszyscy zbliżyli kieliszki do ust.

— Pijmy szczerze — zachęcał Wiktor. Na co udawać, że się nie lubi szampana, kiedy dobry. Proszę do kapłona, i trufle są.

— Wstyd mi powiedzieć, żem jeszcze nigdy trufli nie jadł — rzekł pierwszy amant.

— No, to nie jedz dużo — zawołał Macedończyk, bo trufel dla niezaprawionego żołądka, przemienia się w truciznę.

— A tu tort dla pani Melanii — rzekł amfitryon — i koszyk z najlepszemi cukierkami, jakie posiada to sławetne miasto.

— Przyniósł łakoci dla panny Anny, biedaczysko! szepnął Macedończyk.

— Tęgi sobie! zawołali mężczyźni chórem.

— A dla was prawdziwe hawana.

— E, to nie człowiek chyba! ryknął z zapałem Macedończyk — Wikciu, ty powinieneś zostać naszym dyrektorem.

— A może i będę nim.

— Viwat! to mi dyrektor, dla takiego nie żal pracować. Niech żyje!

Wszyscy wypili duszkiem.

Twarze poczerwieniały, niektórzy zaczęli śpiewać, inni dyskutować o sztukach, rolach i talentach. Melanja z rozpalonem od szampana licem, deklamowała sążnisty, nie kończący się poemat.

Każdy zajęty był sobą, krzyczał, rozprawiał, a Wiktor korzystając z ogólnej wrzawy, wymknął się cichaczem, na palcach, z pokoju.

Przebiegłszy jeden pokój i sień, chwycił za klamkę u drzwi prowadzących do pokoju, w którym zwykle siedziało owo młode, blade dziewczę, nazwane Anusia.

Chwilkę się namyślał z pewną trwogą, lecz nagle szarpnął klamką i wszedł. Równocześnie ktoś krzyknął. Kobieta, siedząca przy lampie z książką w ręku, zerwała się z przestrachem, a ujrzawszy wchodzącego, zmierzyła go od stóp do głowy, mówiąc:

— Pan tutaj?

— Po stokroć przepraszam panią, ale tak się głośno bawią, że chciałem na chwilę odpocząć w ciszy, i dla tego....

— Wybrałeś pan moją izdebkę. Bardzo dziękuję, ale panu wiadomo, że nie będąc u siebie, nie mogę przyjmować wizyt.

— O! pani Melanja bynajmniej się o to nie zgniewa —

— Być może, ale ja się rozgniewać mogę.

— Lecz pani tego nie uczynisz. Cóżby ci bowiem szkodzić mogła rozmowa z człowiekiem, który od pięciu tygodni, czekał na tak szczęśliwą, dla niego sposobność?

— Istotnie, uważam od dawna, że mi pan czynisz wielki zaszczyt.

— Co pani urażać nie powinno. Przysięgam pani na honor, że skorom panią, po raz pierwszy ujrzał, uczułem, że gdybyś chciała, mogłabyś stać się moją przyszłością...

— Panie!

— A gdym się dowiedział smutnych szczegółów twego pani tu pobytu, chciałbym był, żebyś była moja siostrą, a przez to ochronioną od zetknięcia się — daruj pani — z towarzystwem tak nieodpowiedniem...

Anna wpatrzyła się bystro w twarz mówiącego, ułożoną w tak słodki i sympatyczny wyraz, że mimowoli ręką wskazała mu krzesło, stojące naprzeciw.

— Tak, łaskawa pani, — ciągnął dalej, — siadając z pośpiechem — pozory mogą mnie oskarżać, ale nie można było inaczej; szukałem sposobności po tysiąc razy, zazdrosna pani Melanja przeszkadzała zawsze...

— Zazdrosna? bardzo wątpię... Za kawałek chleba, który mam u niej, pracuję jej szczerze, zresztą nie mamy z sobą żadnych styczności — dodała z godnością.

— Otóż, ta praca pani tutaj.... czyż nie możnaby wynaleźć stosowniejszego miejsca i zatrudnienia?....

— Lecz czemuż mam przypisać, tę chęć opiekowania się osobą, obcą panu i nieznaną?

— Czemu? o Boże a przecież to tak proste! Czyż pani nie możesz wierzyć, że niewymowny urok całej twej postaci?...

Anna powstała, odsunąwszy krzesło.

— Bierzesz to pani za prosty komplement. A jednak, nigdy nie byłem szczerszy. Ludzie poznają się w tej lub innej formie. Niech pani przyjmie taką, na jaką się zdobyć mogłem, a wtedy nie wyda ci się tak nienaturalnem moje postępowanie. Widząc panią, tak młodą, tak opuszczoną, tak zawsze smutną, pomyślałem: byłby to dobry uczynek, gdybym tej pani pomógł w ustaleniu pozycyi....

— Dosyć panie tej obrazy. Wiktor zbliżywszy się, ujął jej rękę.

— Racz pani wysłuchać mnie do końca. Mam zacną ciotkę, samotną jak ty pani — Jakieżby to dla niej szczęście było, gdyby miała przy sobie przyjaciółkę tak dobrą, tak szlachetną! Nie byłabyś pani dla niej najmniejszym ciężarem, a ja byłbym dumny, żem raz w życiu sprawił coś dobrego. O wierzaj pani słowom, które z serca płyną.

Anna zdawała się wahać,

— Nie znam pańskiej ciotki, a potem zamieszkać w czyimś domu, za poręczeniem młodego człowieka...

— Pani droga, chwile są krótkie. Chcę Cię wydobyć z tej dusznej atmosfery, z tego otoczenia, które cię zepsuje, zepsuć musi...

Anna uśmiechnęła się gorzko.

— Pani czujesz sarna wagę słów moich. Gdybyś miała matkę...

Anna zbladła.

— Słowa moje wydać się mogą dziwne i narzucające się, ale są położenia, gdzie nie ma wyboru.

— Nie wiem co odpowiedzieć, na tak niespodziewaną propozycyę. Jestem opuszczoną, sierotą, wielką sierotą, wiem, że moje miejsce nie tutaj, ale cóż mam począć? Wychowano mnie i ukształcono do lepszego życia, straszne okoliczności pozbawiły mnie matki, i wszelkiej opieki. Pozostawiona sobie, sama nie wiem co począć, i dla tego chciałabym panu wierzyć...

Łzy przerwały jej mowę.

Wiktor całując jej rękę, mówił z cicha, nalegająco:

— A czyż mnie pani będziesz uważać za tak wielkiego zbrodniarza, gdy po jakimś czasie, wzajemnego poznania, poproszę Cię o podanie mi ręki przed ołtarzem? I wówczas będę najszczęśliwszym, bo charakter twój, czytam z ślicznych tych głębokich oczu...

— O nie! nigdy nie śmiałabym się powierzyć człowiekowi, którego znam zaledwie, a który mnie wcale nie zna. Jestem wprawdzie niedoświadczony, ale gorycze, jakich uniknąć nie mogłam, dały mi przeczuć wiele. Znam życie z surowej jego i bolesnej strony, nie wiem co mnie czeka przy mojem osamotnieniu i opuszczeniu, i dla tego tem bardziej szanuję świętość takiego uczucia, jakiem jest miłość. Poszłabym wszędzie za człowiekiem, którego bym kochała, lecz byłabym najnieszczęśliwszą, z tym, z którymby mnie złączył czczy tylko i formalny obrządek. Dziękuję panu za jego dobroć... ale pozostaw mnie pan w spokoju, i w cierpliwem oczekiwaniu dalszych przeznaczeń!

— Lecz ja Cię kocham Anno! Czyż potrzeba lat na to, ażeby pokochać?

— Potrzeba znać się przynajmniej.

— Więc będę czekał cierpliwie choćby lat dziesięć, ale przedtem zamieszkaj pani u ciotki mojej, gdzie unikniesz tych ludzi tułaczego życia, tułaczego sposobu myślenia. Zastanów się pani, tyś dla nich dziś obojętnym przedmiotem, jutro staniesz się ciężarem...

— Mięsza mnie to wszystko. Nie zastanawiałam się nigdy nad moją przyszłością, bo dość mi było bolesnej teraźniejszości. Być może, że pan perswadujesz trafnie, lecz mnie się to nie na wiele przyda.

— Więc panią, uratuję mimo jej woli. Tak, pani droga, honor twój i spokój drogiemi są. już dziś dla mnie, bo chcę gdy mnie poznasz, ofiarować ci serce i nazwisko, czyli wszystko, cokolwiek uczciwy człowiek ofiarować jest w stanie. Chcę...

Tu dostrzegł wyraz nieufności na jej twarzy.

— Widzę, że mi nie ufasz, myśląc zapewne, że ja sam w teru towarzystwie żyłem hulaszczo. Tak, nie zapieram się, ale życie moje było dotąd bez celu, me znałem cię, a potem od pięciu tygodni szukałem w jaki bądź sposób, zbliżenia z tobą. pani. Nie wierz, szydź z tego, ale cię kocham pani, a ta miłość wkłada na mnie obowiązek, uchronienia cię od niepowrotnego nieszczęścia!..

W tej chwili głośny toast, pomięszany z brzękiem kieliszków, doleciał ich uszu. Anna drgnęła. Wiktor kończył z pośpiechem, jakby obawiając się przeszkody.

— Nie namyślaj się pani długo, błagam cię w imieniu twego dobra i mojej miłości. Zawierz mi, wszak nie żądam nic takiego, czegoby kobieta uczciwa przyjąć nie mogła.

Złożył ręce błagalnie, Anna namyślała się chwilkę, nareszcie, blada, z drżeniem nieopisanego wzruszenia, rzekła:

— Więc co mi pan radzisz?

— Ucieczkę, i to jak najprędzej, jutro, a nawet za kilka godzin.

Anna chwyciła się za poręcz krzesła, mówiąc przygasłym głosem:

— A co powie pańska ciotka, widząc mnie przyjeżdżającą z panem?

— Ona zna mój charakter i kocha mnie. Uwierzy, że okoliczności usprawiedliwiają dwójznaczny na pozór postępek. Panno Anno — nie wahaj się, zdecyduj stanowczo i przygotuj do drogi; — za parę godzin powinniśmy być ztąd daleko.

— Lecz co powiedzą ci wszyscy?

— Opinia tych ludzi....

— Jest dzisiaj moją, jedyną.

— A gdy cię ujrzą mą. żoną. ? Powtarzam, będę czekał cierpliwie, dopóki ci serce nie podyktuje tego, co dziś wola twoja odpycha.

Anna porwała jego rękę, jakby ją ucałować chciała, i głosem przerywanym płaczem, mówiła:

— Wielki krok czynię, ale niech się dzieje wola Boga. Jestem samą, najokrutniej opuszczoną, nie widzę przed sobą. ratunku, powierzam się przeto pańskiemu honorowi i.... jeśli wierzyć mogę.... sercu. Ufam panu, oto moja ręka.

Wiktor ucałował ją z uniesieniem.

— Nie pożałujesz tej chwili nigdy droga... żono. Teraz powracam do nich, a za dwie godziny, czekać panią będę na rogu uliczki w powozie. Proszę mi ufać — i do widzeni.

Czas już był wielki, ażeby wrócił do wesoło bawiącej się kompanii.

Zaczęto już głośne robić wnioski, gdzie się mógł podziać, a Melanija podejrzliwsza od innych, niespokojnie kręciła się na miejscu.

— Gdzie ten "Wiktor, ten obieżyświat? Pewnie mi bałamuci dziewczynę, pójdę go poszukać..

— Ale nie bądż-żeż zazdrośną! krzyknęła pierwsza matka, przytrzymując ją na miejscu. Lepiej napij się tego likieru, a jaki tort dobry! dodała połykając kawał tortu, a drugi kładąc do torbeczki.

Melanija usłuchała, podniosła kielich, wołając:

— Pić chcę i śpiewać i hulać!

— To mi się podoba — krzyczał nalewając jej ciągle blady amant — to werwa, to humor, to prawdziwa artystka!

Mężczyzni tymczasem zaintonowali chór myśliwski, któremu pierwsza matka zawtórowała piskliwym głosem.

W tej chwili powrócił Wiktor.

— A dawajże go tutaj - wrzeszczał Macedończyk — my tu śpiewamy łowcze piosenki, a ty polujesz. Nalać mu!

Melanija upadła na wznak na kanapę, na wpół zemdlona.

— Słabo mi, wody!

Wiktor prysnął na nią strumieniem wody, Melanija przetarła oczy, a potem westchnąwszy głośno, zasnęła.

— Niech śpi snem sprawiedliwego, a my do roboty !

— Do roboty, trupem zasłać pole! wrzeszczał pijaniuteńki Macedończyk.

— Nie pij tak dużo Stefanku, szeptała na ucho blademu amantowi, pierwsza matka.

— Nic jesz.... cze. ee. nie.... pił.... łem, tłómaczył się bełkocząc.

Powtórzono drugą zwrotkę myśliwskiego chóru.

Przy trzeciej, Wiktor znowu się ulotnił.

Nazajutrz, w całem miasteczku o niczem nie mówiono, tylko o porwaniu pięknej Anusi. Między Melaniją a pierwszą matką, przyszło z tego powodu do.... paznokciowego starcia, blady amant odgrażał się po rycersku, że Wiktora przy pierwszem spotkaniu ubije na miazgę; jeden tylko Macedończyk uśmiechając się szyderczo, zacierał ręce i mówił:

— Zuch, niech go kaci.... a to mu się udało!

III.

WDRODZE.

Dziwne to było położenie tych dwojga osób, złączonych ze sobą. nagle, nieznających się prawie kilka dni temu. A jednak co w powieści, wyda się czasem dziwacznem i nienaturalnem, w życiu dzieje się bardzo często i koniecznie. Powieść nigdy nie dorówna prawdzie życia okrutnej i szyderczej, tylko, że spisane zdarzenia i wrażenia wyglądają zbyt złowieszczo, aby czytelnik siedzący na kanapie, chciał im na słowo autorskie uwierzyć, i szczerze zająć się losem bohaterów.

Tylko ci, co sami przeszli bolesne i straszliwe doświadczenia, rozumieją to życie pełne tajemniczych zagadek, nierozwikłanych tak samo jak los przyszły, pozagrobowy człowieka.

Anusia, dziewczę ubogie, przez własną matkę rzuconą już była samem fatalnem przeznaczeniem w wir świata, mętom którego trzeba się było obronić całą siłą świadomości i charakteru. Cierpiana zaledwie w domu, oddana, prawie narzucona pod opiekę takiej dwójznacznego życia kobiecie, jaką. była Melanija, nic dziwnego, że zawierzyć mogła i dać się uwieść namowom młodego człowieka, wytrawnego w sztuce bałamucenia serc, i fałszowania przysiąg. Sama forma wycieczki, sam na sam z młodym mężczyzną, nic wydawała się jej tak nadzwyczajną, bo wierzyła w szczerość oświadczeń jego, obiecujących jej w jak najkrótszym czasie, połączenie węzłem Sakramentu, a w każdym razie opiekę zacnej matrony! Gdyby miała doświadczenie, byłaby się chociaż zapytała, kto jest ten pan Wiktor, i czy słowo jego jest słowem męża, brzydzącego się haniebnem kłamstwem i podstępem. Lecz on uprzedzając zapytanie, rzekł jej, że ją chce ratować z dusznej i nieczystej atmosfery, a że czuła, iż otoczenie istotnie nie dawało jej moralnej rękojmi, więc i tę chęć, policzyła na karb uczciwości i szlachetności. Wyjechali ekstrapocztą w pełnym galopie. Anusia zatuliła się w kąt karety, i w niemem zdrętwieniu patrzała przed siebie, nie mogąc sobie dokładnie zdać sprawy z nagłej zmiany położenia. Wiktor wyglądał co chwila przez okno, jakby w obawie pogoni. Milczeli. Anusia wdzięczną była swemu towarzyszowi za to milczenie, i pełne uszanowania obejście. Niewiedziałaby co odpowiedzieć, bo słów nie dyktowałoby uczucie; Wiktor zaś mimo wrodzonej przewrotności, nie wiedział od czego zacząć, a nie chciał popsuć sobie planu zbytnim pośpiechem. Gdy na pierwszej stacyi sprowadził ja, z karety, ucałował jej rękę kilkakrotnie. Anusia zapytała:

— Kiedy staniemy na miejscu?

— Jutro po południu.

— I pojedziemy nocą?

— Tak. Wszak noce jasne, księżyc świeci.

— Ah, ja tak lubię noce księżycowe. Wdzięczną panu jestem — dodała z rumieńcem.

— Jeszcze mówisz mi "pan".

— Nie mam jeszcze prawa mówić inaczej.

— Lecz miłość moja...

— Panie Wiktorze, szanujmy się nawzajem — daj mi czas poznać cię i przywiązać się do ciebie. Nacóżbym dziś kłamała uczucie, którego we mnie nie ma? wszak sam nie zgodziłbyś się pan na stopień poufałości, jaki przystoi jedynie zakochanym!

Wiktor przygryzł wargi i rzekł chłodno:

— Bardzo pięknie rozumujesz panno Anno, lubo nie jak moja blizka narzeczona i blizka żona. Zostawiam jednak resztę czasowi.

— Uczynisz szlachetnie! zawołała Anusia, ściskając jego rękę.

Przez dalszą drogę, Wiktor milczał ponuro, niegrzecznie prawie, półsłowem zaledwie odpowiadając na uprzejme, niemal pieszczotliwe słowa towarzyszki. Kobiety nie lubią obojętności nawet tych, którzy są im obojętnymi, — cóż dopiero gdy takim okazuje się mężczyzna, mający się stać niedługo jedynym ich opiekunem.

Lecz milczenie ponure Wiktora, trwało tak długo i tak uporczywie, że Anusia gotowała się w duchu na postanowienie, wrócenia napowrót, choćby piechotą.

Zmrok wieczorny, zaległ okolicę. Cichość panowała dokoła. W polu pustki, nie słychać było ani wesołych piosnek powracających źniwiarzy, ani odgłosu dzwonka dalekiego wiejskiego kościołka; cichość ta, przerywana jedynie turkotem kół pocztowych, obiegła ołowiem umysł Anusi. Pierś wezbrało bolesne przeczucie, oczy zamgliły się łzą. W milczeniu Wiktora, niedawno tak wylanego, przewidywała jakąś dla siebie niechęć, lub może żal przedwczesny. Chciała mieć pewność koniecznie.

— Panie Wiktorze — odezwała się łagodnie, ale stanowczo — jeżeli może żałujesz w tej chwili, żeś się zajął losem biednej dziewczyny, to ja pana zwalniam i przebaczam, lepiej później jak nigdy. Powrócę" a może mi i ludzie przebaczą, a jeśli nie, pójdę w świat szeroki.

— Prawda, smutny jestem — bo ranie martwi twa obojętność, ale nie myśl, iżby żal był milczenia przyczyną. Dumałem nad sposobem pozyskania twego serca.

— Bądź dla mnie dobrym i szlachetnym, a wywdzięczę ci się przywiązaniem bez granic.

— Lecz ja chcę miłości wielkiej, gwałtownej, ognistej, któraby się zapaliła nagle....

— I nagle zgasła.

— Nie, taka miłość nie gaśnie Anno — rzekł cisnąc ręce jej do ust. Ty nie wiesz jaki żar wdmuchałaś w piersi. Pragnę, abyś mi wierzyła, abyś była moją.

Anna przestraszona tak dziwnym dla niej wybuchem, cofnęła się w głąb' karety, wyrywając mu rękę. Wiktor rozśmiał się szyderczo.

— Jakto? bronisz mi nawet ręki? Boisz się ciekawych oczu, złośliwego języka? Nie obawiaj się, tu nam nikt nie przeszkodzi, jesteśmy sami!

— Nie pojadę dalej, — rzekła kobieta głosem stanowczym, wołając na pocztyliona.

— Cóż to, żarty?

— Żarty? to chyba nie z mojej strony. Pańska. mowa, szyderstwo....

— Uspokój się Anno — sam nie wiem co czynię. Jeszczem nigdy nie doświadczał tylu naraz uczuć. Jakże byłbym szczęśliwy gdybyś chciała, jakże byłbym spokojny i ufający w przyszłość! O tak, czuję, że cię kocham, kocham po raz pierwszy, silnie i potężnie! Czego płaczesz Anusiu? dla czego mi nie wierzysz? przebacz chwilowemu uniesieniu, uczynię wszystko co każesz, będę cierpliwy, dopóki sama nie wyznasz mi....

W tem przechylił się powóz na bok z wielkim trzaskiem, a wnet otworzył drzwiczki pocztylion, drapiąc się w głowę.

— Co to? zapytał ostro Wiktor.

— Proszę jaśnie pana oś pękła — bestyalskie drogi ta i pękła. Niech jaśnie państwo wysiądą.

Wiktor skoczył, podając rękę Anusi. Gdyby nie było tak ciemno, byłaby dostrzegła złośliwy uśmiech na jego twarzy.

— Co teraz zrobimy? spytał pocztyliona.

— Ha, proszę jaśnie pana, miasteczko o ćwierć mili, trzeba będzie przejść państwu piechotą i przenocować.

— Przenocować? zawołała blednąc Anusia — nie, nigdy!

— Nie obawiaj się pani — uspakajał Wiktor, — w miasteczku wynajmiemy karetę.

Wziął ją pod ramię, i puścili się ścieżką, którą im wskazał pocztylion, jako prowadzącą do miasteczka.

Za kwadrans stanęli na miejscu, przed pierwszą oberżą.

Wiktor kazał przygotować dwa pokoje. Anusia cisnęła jego ramię, zwracając nań oczy błagalne.

— Czy nie ma tu powozu do najęcia? spytał kelnera — bo oś pękła u naszej pocztowej karety, a musimy jechać dalej.

— U nas nie ma proszę pana — rzekł kelner — ale w drugiej oberży wynajmują.

— Dobrze, poprowadź panią, a ja tymczasem poślę kogo za wynajęciem.

Anusia poszła na górę, Wiktor został w sieni sam. Skinął na stróża, stojącego w bramie.

— Chcesz ty zarobić parę złotych?

— Dla czegoby nie, proszę jaśnie pana.

— To słuchaj dobrze. Za godzinę przyjdziesz do mnie na górę, i na moje zapytanie czyś znalazł karetę, powiesz, że nie można nająć w całem mieście. Rozumiesz?

— Juścić, to nic trudno.

— No ruszaj, żeby cię nie widziano w bramie. Wyuczony stróż wszedł za godzinę na pierwsze piętro, do numeru, gdzie Wiktor i Anna siedzieli przy herbacie.

— A co? powóz gotowy?

— Nie, proszę jaśnie pana, chodziłem po całem mieście, nigdzie nie ma. Josek co ma konie i powóz, odwiózł dzisiaj jakiegoś podróżnego, a gdzieindziej to wcale także....

— Jakto? tu nocować? spytała Anusia powstając.

— Cóż dziwnego? są dwa osobne pokoje, więc chociaż uchodzimy za małżeństwo, nie jesteśmy wcale krępowani.

— Dobrze — odrzekła siadając.

Wiktor odwrócił się do okna, puszczając kłęby dymu z świeżo zapalonego cygara. Anna podparła się ręką zamyślona. Niktby nie powiedział, że to młoda para, która sobie do przyszłego połączenia ślubnego, pomogła wykradzeniem. Nareszcie Wiktor wstał, przeszedł się kilka razy po pokoju, i nagle stając przed nią, rzekł:

Gdybyś czytać mogła w mojej duszy, nie byłabyś tak nieufną i podejrzliwą. Wierzyłabyś, że mężczyzna, któremu powierzyłaś swoją, cześć i swoją. przyszłość, jest już przeto samo twym opiekunem na całe życie. Moralnie jesteś już moją. — gdzie wrócisz teraz i po co?

— Nie cofam się, panie Wiktorze, ale trzymam się własnych słów twoich. Miałeś mnie odwieźć do ciotki, gdzie mam zostawać, zanim mnie powiedziesz przed ołtarz. Tak było przyrzeczone, na to się zgodziłam i nic więcej nie żądam.

— A gdyby tej ciotki nie było wcale?

— Jakto? zerwała się przelękła dziewczyna.

— Gdybym żadnej nie miał? dodał patrząc jej czelnie w oczy.

— To byłoby.... kłamstwem, niegodnem uczciwego człowieka.

— A gdyby i tak, czyż kłamstwo w miłości plami honor?) Staranie o pozyskanie miłości, jest to polowanie na lisa, gdzie wolno użyć podstępu, przysiąg i kłamstwa! Anusiu, ty jeszcze nie znasz świata, to co się wydaje tobie i kilku moralistom zbrodnią, wywołuje tylko uśmiech są twarzy wszystkich innych, nazwanych: ogółem. Nie ma takiej drogi, którejby nie wolno było użyć, dla pozyskania kobiety.

— Więc pan skłamałeś, zwiodłeś mnie niegodnie?..

— Wszak jeszcze nie — odrzekł ironicznie — Anusiu, powierz mi się na łaskę i niełaskę, a bądź pewną, że czynisz to dla męża.

— Nigdy, teraz cię pojmuję nikczemniku!

— Hola, już i do nazwisk dramatycznych przychodzimy!

— Przysięgę daną biednej, niewinnej dziewczynie, Bóg słyszy i pomści.

— Jaka ty piękna w tej chwili! Te czarne, ciskające pioruny owy, ta postać wysoka i gibka, ta prześlicznej białości rączka wzniesiona w górę, o i ta nóżka maleńka, wąziutka...

— Boże, w jakież wpadłam ręce! zawołała upadłszy na krzesło.

— Klnę się na wszystko co mam najdroższe, że ty masz talent dramatyczny. Przysięgam, ta ręka wzniesiona do góry, a potem nawspółomdlałe opadnięcie na krzesło, jest boskie, genialne, niech się schowa Rachel i Kistori!...

Anusia popatrzała na niego osłupiałym wzrokiem.

— Albo to spojrzenie, jak Boga kocham, Ofelia czysta, Szekspirowska Ofelia, Anusiu, weź tylko kwiatki w rękę, a...

Lecz Anusia nagle poskoczyła do drzwi, i gwałtownie je szarpnęła. Wiktor jednym skokiem był przy niej.

Anusiu. — czyż znowu gniew, nie wolno nawet pożartować?

— Puść mnie pan!

— Dziecko — przysięgam ci, że mimowolnie admirowałem. Jakąbyś ty była artystka, co za natura!

— Precz!

— Nie bądź-że dzieckiem, gdzież pójdziesz, sama, piechotą, bez pieniędzy? Chcesz, to się oddalę natychmiast. Uspokój się i prześpij, skoro świt pojedziemy dalej, a raz stanąwszy na. miejscu, załatwiemy jak najprędzej formalności, i nazwę cię moją żoną.

— Teraz ja niechcę być żoną takiego, jak pan. człowieka.

— A czem? dokończył ironicznie. No, zostawiam cię sama do jutra, wiem, że się uspokoisz. Anusiu, dziecię — bądź rozsądną; kiedyś, gdy poznasz życie, przekonasz się, że jeszcze nie byłem najgorszy. Dobranoc.

I zamknął za sobą drzwi na klucz. Anusia padła na kolana.

Modliła się duchem, wewnętrznie, słów nie mogąc przywołać na usta. Nagle uczuła całą sromotę swego osierocenia, haniebnego opuszczenia. Nie było ojca, ani brata, któryby ją silnem ramieniem zasłonił od napastnika, nie było matki, któraby ją przestrzegła przed zwodniczo-szatańskiemi słowy kusiciela. Nikogo — na wielkim, szerokim świecie, nikogo! Myśl ucieczki zaświtała jej w głowie, lecz choć ucieknie, czy świat (dla niej światem, było grono jej znajomych) uwierzy, że powróciła czystą i nieskalaną., czy przez to ochroni cześć, bez której nie ma istnienia dla kobiety?

Samą się czuła na świecie. Wszechmocny tylko jeden mógł ją uratować, więc ku niemu stała głęboką wewnętrzną prośbę, akt załzawionej pokory.

Uspokojona, obejrzała się po pokoju, postanawiając nic spać noc całą. Teraz dopiero ujrzała środkowe drzwi, prowadzące do dalszych pokoi. Przyskoczyła, i z nowym lękiem dostrzegła, że zamykano je kluczem z tamtej strony; teraz też przypomniała sobie, że Wiktor wychodząc, drzwi na klucz zamknął. Coraz bardziej przestraszona, pobiegła do dzwonka nad słuchając, czy kto nie nadchodzi. Napróżno, nikt się nie zjawiał. Otworzyła okno, na ulicy pustki. Zapaliła drugą świecę i zasiadła przy stole, biorąc do ręki książkę. Czytaniem chciała zaspokoić dręczącą obawę. Tak upłynęło godzin cztery. Godzina trzecia wybiła na miejskim zegarze. Znużona, osłabła jakby po ciężkiej chorobie, podparła się ręką. Niedługo ręka zwisła, główka się pochyliła i biedna zasnęła. Lecz nie był to sen, przynoszący ulgę i spokój. Dręczące mary obsiadły mózg, i naciekały go ostremi szpony. Widziała jakby na jawie, cztery poczwary, w czterech rogach izby, wysuwające się zwolna z pod ziemi i rosnące coraz wyżej aż długiemi kościstemi palcami, splotły się szkaradnym wieńcam nad jej głową. Ugięła się pod tyto ciężarem, nie mogąc tchu złapać, nie mogąc krzyknąć o pomoc. Usta tylko poruszały się cichym szmerem, a oczy patrzyły błagalnie. Lecz odpowiedzią na taka niemą prośbę, był śmiech szyderczy, przeraźliwy, przeszywający dreszczem, śmiech jaki chyba szatani wydają, pastwiąc się nad swą ofiarą. Śmiech ten przyginał ją do ziemi, aż upadla na krzyż, czołem uderzając o zimną podłogę: Umarła. Umarłą zawlekły poczwary do trumny i zaczęły przybijać wieko z ogromnym łoskotem. Łoskot zagłuszał wszelki ruch świata, a przecież zdawało się jej że słyszy jakiś jęk cichy, żałosny jęk współczucia. Jęk ten bolał ją i koił. Już ciemność zaległa trumnę, a ciemnością cisza, gdy nagle uczuła ostrze żelaza w sercu. Krzyknęła z taką mocą, że... mary się rozwiały i otwarła oczy. Przetarła czoło paznogcie wpiła sobie w pierś obnażoną.... wytężyła wzrok. Świece dogorywały, stół przewrócony przywalał rzeczy spadłe w nieładzie, postąpiła krok naprzód nieprzytomna.... nie, to nie był sen... załamała ręce, i padła na ziemię, bez znaku życia.

W tej chwili jakiś mężczyzna, skradał się na palcach do drzwi środkowych. Przymknął je z cicha i ostrożnie. Tym mężczyzną był Wiktor.

IV.

MŁODA PARA.

W hotelu pod Słoniem w mieście N. zwracało uwagę sześć okien oświetlonych z frontu, na pierwszem piętrze. Sześć okien, to znaczyło trzy salony, a salony te zamieszkiwał znany nam Wiktor ze swą, jak powszechnie mniemano małżonką. W całem mieście nie mówiono o niczem od kilku miesięcy, jak o karecie wiedeńskiej pana hrabiego Wiktora, (o dowody, hrabiostwa nikt nie pytał, o dwóch anglezowanych jego rumakach, o cudownej urodzie i toalecie pani hrabiny Wiktorowej. Podziwiano jej posągową bladość, jej wielkie ponurym blaskiem świecące oczy, jej kibić wiotką, i postawę wspaniałą. Rodziny szlacheckie zamieszkałe w tym mieście, starały się usilnie o zbliżenie rodzin swych z hrabiostwem, nadającem ton modzie i gustowi. Bale, rauty, wieczorki grająco-tańcujące, szły za sobą o lepsze, ale nigdzie nie bawiono się z taką swobodą i z takim szykiem, jak u hrabiego Wiktora.

Tak przynajmniej ręczył baron Kipruli, milionowy bogacz, a codzienny domownik hrabiostwa. Zaręczenie jego było niemałej wagi, bo nie było miasta, ani kraju w Europie, któregoby baron nie zwiedził; on też najwięcej się przyczynił do rozpowszechnienia renomy domu hrabiostwa, klnąc się na swój baronowski honor, że nie znał w życiu dystyngowańszej kobiety nad hrabinę Wiktorową, ani przyjemniejszego i grzeczniejszego człowieka, nad hrabiego, jej męża. Niktby się nie poważył, przeczyć w oczy baronowi posiadającemu w każdej kieszeni milion, a kieszeni miał pięć; za oczy zaś, niktby nie posądził człowieka pięćdziesięcio-kilko-letniego o jakiekolwiek dwójznaczne zamiary. Prawda i to, że baron mimo pięćdziesięciu kilku lat, wyglądał zdrowo i czerstwo, trzymał się prosto, że miał głos donośny, podobny do tuby marynarskiej, a siłę taką, że jak raz uderzył pięścią w stół podczas hucznej kolacyi, to się stół rozłupał na dwoje. Prawda także, że miał jeszcze włosy czarne, bo trochę przeświecającej siwizny, gnębił paryzką czarną tynkturą, i że był zawsze ubrany świetnie, modnie, opięto i sztywnie, "à quatre é-pingles" jak to mówią, więc że wszystko to razem zacierało szczerby niedelikatnego czasu. Bądź co bądź, słowa jego znalazły wszędzie wiarę, bo wreszcie któżby chciał być tak niedyskretnym, i wglądać w czyjeś tajemnice w chwili, gdy otrzymuje zaproszenie na bal, na bardzo pięknej, francuzkiemi literami, wysztychowanej karcie? Nikt zapewne, chyba niezaproszony, a tacy jak wiadomo, gniewają, się, i wynajdują najzłośliwsze plotki i potwarze. Ci to szerzyli po mieście, że hrabia Wiktor nie jest hrabią, a hrabina nie jest jego ślubną żoną, że gonią pożyczkami i poparciem grzecznego barona Kipruli, dla którego jedyny procent stanowi serdeczna uprzejmość pani hrabiny.

Czy pani hrabina była istotnie uprzejmą dla barona Kipruli? Przyjrzyjmy się zblizka.

Codziennie, o godzinie pierwszej po południu, zjawiał się baron u hrabiostwa w sali jadalnej, gdzie już go małżonkowie czekali, przy zastawionym śniadaniu. Hrabia podawał mu obie ręce, czyniąc miłe wyrzuty, że daje zawsze na siebie czekać a hrabina ściskała serdecznie podaną sobie rękę, krasząc uściśnienie najsłodszym jaki miała uśmiechem. Poczem rozpoczynała się gawędka wesoła, dowcipna, przeplatana jedzeniem, poczem hrabia Wiktor siadał w głębokim fotelu i drzemał. Ażeby go nie zbudzić, rozmawiali pocichu baron z hrabiną. Za dobre pół godziny budził się hrabia, kazał sobie kulbaczyć wierzchowca, i wyjeżdżał na spacer, prosząc barona, ażeby tymczasem bawił małżonkę. Baron chciał się oddalić pod pozorem nagłego interesu, ale hrabina kazała mu dźwięcznym swym głosikiem zostać, i dla niej interesa porzucić! N taki rozkaz, któż nie gotów do poświęceń? Za małą. godzinkę hrabia wracał, i już nie zastawał barona, z którym znów schodził się wieczorem u siebie lub znajomych. Ot, to była i cała uprzejmość pani hrabiny dla barona. Zapomniałem dodać, że na balach miał już baron stale, urzędowego jednego kontredansa.

Wspomnieliśmy, że okna salonów hrabiostwa rzęsisto były oświetlone, i że gawiedź wnioskowała o balu. Istotnie hrabiostwo dawali wieczór pożegnalny, przed wyjazdem swoim zagranicę. Nie dali się ubłagać prośbom barona, chcącego ich koniecznie zatrzymać w mieście. Nawet o taką błahostkę, posprzeczali się dosyć żywo małżonkowie, bo małżonek chciał zostać, a małżonka wyjechać.

Jeszcze się goście nie zjechali, więc możemy zajrzyć do eleganckiego buduaru hrabiny, robiącej swoją toaletę. Zastaniemy ją przed wielkiem stojącem zwierciadłem, w lilia aksamitnej sukni, z girlandą z dębowego liścia, ślicznie odbijającego od kruczych jej włosów. Właśnie próbowała wsunąć na alabastrowej białości rękę, bransoletę czarną emaliowaną., z prześliczną w środku perłą.. Lecz twarz jej nie była w zgodzie z wesołością, odpowiednią świetnemu balowi, którego była gospodynią. Komu nawet wolno było przypatrzeć się zblizka, byłby dostrzegł czarną pręgą otoczono oczy, które trzeba było aż zatrzeć proszkiem pudrowym. Koło ust błądził jakiś wymuszony uśmiech, mało co różniący się od bolesnego skrzywienia. Kończyła toaletę nie z owym gorączkowym, pełnym oczekiwanych przyjemności pośpiechem, lecz raczej z powolnością, wyczekującą lada pozoru, ażeby zrzucić z siebie strój wieczorny, i zasiąść w cichym kącie i zapłakać. Sądząc jednak z pozoru, niktby w tej pani hrabinie, nie poznał niedawnej skromnej Anusi. Postać jej nabrała majestatu, ruchy śmiałości i pewności, a całe obejście, owej elegancyi imponującej mimowoli, i trzymającej z daleka. Oczy niedawno świecące pogodnym blaskiem, powlekły się teraz jakąś smętną zadumą czy powagą. Krzątająca się przy niej garderobiana, podawała jej właśnie rękawiczki i chustkę batystową, gdy uchylając gobelinowej kotary, ukazał się hrabia, wyświeżony i wyfraczony.

— Już? zapytał lakonicznie.

— W tej chwili.

— Bronisławo, powiedz Józefowi, żeby kwiaty poustawiał rzędem obok siebie.

Garderobiana wyszła.

— Chciałem z tobą Anusiu pomówić.

— Może odłożysz na jutro.

— Nie mogę, czas bardzo drogi a interes pilny.

— Zapewne jak zawsze: przykry.

— To zależy od ciebie. — Przeczuwam, ale proszę cię, jeśli chcesz, ażebym się dobrze wywiązała z obowiązków gospodyni, oszczędź mi tej rozmowy do jutra.

— Przeciwnie moje dziecię, — muszę z tobą pogadać natychmiast, bo to co ci powiem, wpłynąć powinno na twą rozmowę z....

— Z baronem? rozumiem! przerwała gorzko.

— Tem lepiej, będę więc mówił krótko i zmierzał wprost do rzeczy.

Anusia usiadła niedbale na krześle, odwróciwszy twarz od mówiącego.

— Wiadomo ci, że majątek mój.... — Twój! rozśmiała się szyderczo.

— Nie wystarcza na życie, jakie prowadzimy.

— Czym cię o to prosiła?

— Nie przerywaj mi aniele.... że ostatni prawie fundusz utopiłem w wydatkach dzisiejszego wieczora, a to głównie dla tego, żeby znaleźć nową. pożyczkę potrzebna do wyjazdu.

— Cóż mnie to wszystko obchodzi?

— Dziwna odpowiedź, ale przebaczam to twoim nerwom. O Anusiu, tyś bardzo nerwowa! Rozmyśliłem się jednak, i obliczyłem, że za te pożyczone pieniądze, moglibyśmy bawić zagranicą, zaledwie kilka miesięcy, a potem....

— Potem, poznałbyś mnie znowu z jakim baronem Kipruli.

— Nerwy, nerwy aniele, ale skoroś to nazwisko wymieniła, więc dobrze. Wiesz, że baronowi winien już jestem przeszło dwadzieścia tysięcy, i że jakkolwiek uprzejmy to człowiek, ale w końcu sprzykrzyć mu się musi...

— Cóż więc chcesz odemnie? przerwała ostro, patrząc mu w oczy.

— Bagatelka, ot, żebyśmy tu jeszcze jakiś czas zostali.

— I ty nie boisz się, że lada dzień taka nikczemna komedya wykryć się musi, że dowiedzą się wszyscy, że ani ty nie jesteś hrabią, ani ja twoją żona....

— To ostatnie wszak od ciebie zależy, a to pierwsze, bagatela. Kto mi zabroni tytułować się hrabią, gdy za wszystko płacę gotówką ?

— O! ty masz na wszystko wymówkę. Wytrawionyś w sztuce, fałszu i kłamstwa. Szlachetność i prawość, to dla ciebie marna słów igraszka. Zdradzić kobiete, przyjaciela, to nic, byłeś dogodził obrzydłemu twemu egoizmowi. Przeklinam chwilę, w której poszłam z tobą!...

Hrabia a raczej pan Wiktor, słuchał z nadzwyczajną uwagą, i z niemnieszą przypatrywał się mówiącej i gestykulującej namiętnie.

— Dalibóg, że z ciebie Anusiu potężny materyał na artystkę dramatyczną. Ty mi kiedyś dziękować będziesz z większym nierównie zapałem, niż teraz, gdy mnie przeklinasz. Ja w tobie odkryłem talent europejski.

— Czy chcesz, ażebym tak, jak jestem, w tym balowym stroju, poszła na ulicę, wyciągając rękę o jałmużnę, uwalniającą mnie od twego sztrasznego widoku?

— Pfe, a to po co? Czyż cię krzywdzę, czy się nie bawisz, nie masz brylantów, powozu?

— Brylanty! masz je! To mówiąc, zdarła z siebie koliję, bransoletki, pierścionki, i rzuciła mu je do nóg.

Wiktor poczerwieniał mocno, ale hamując ogarniający go gniew, rzekł z flegmą:

— Zastanów się Anusiu, przypomnij czem byłaś wprzódy. Prawa może rościć ten tylko, który ma praw tych jakąś podstawę. Otoczyłem cię zbytkiem, zrujnowałem się dla ciebie.

— Nikczemny, powiedz raczej, że chesz zrujnować barona.

Wiktor porwał się wściekły i pieniąc się prawie, krzyknął:

— Nie nadużywaj mej cierpliwości, bo gdy się zapomnę, przysięgam....

— Na co? na honor? rozśmiała się szyderczo.

— Zamorzę cię głodem, zamknę na cztery zamki, i nikt ani wiedzieć będzie, co się z tobą stało. Znikniesz nagle, bez wieści, i kiedy się we łzach pławić będziesz, przymomnisz sobie wtedy, czem być powinnaś dla mnie. Tak, kazałem ci kokietować barona, leżało to w moim planie, ale nie zapominaj, że jeśli nie jesteśmy małżonkami, to w każdym razie jesteśmy wspólnikami.

— Ja, wspólniczką twych niecnych czynów? nigdy! Nie przestraszą mnie twoje śmieszne groźby, nie jesteśmy w czasach feudalnych, a ty nie jesteś udzielnym panem. Mam swoją wolę i dowiodę ci jej siły. A zacznę od tego, że na balu dziś nie będę, — przyjmuj sam i baw się i kokietuj barona. Ja zamknę się w tym pokoju. Zobaczymy, kto na swojem postawi.

— Anno, nie draźń mnie! Żądam dziś jednej jeszcze ofiary, a potem będziemy wolni.

Anna znużona wysileniem, zasłoniła twarz rękami, głośno szlochając. Wiktor nagle złagodniał, i siadając obok niej na krześle, mówił głosem błagalnym:

— Anusiu, gdybyś mnie ty cokolwiek kochała, nie poniewierałabyś mną srodze, nie deptałabyś wszystkich uczuć, jakie tleją we mnie. Prawda, zbłądziłem, zgrzeszyłem, postępki moje nie zasługują na twój szacunek, ale ostatni raz żądam od ciebie ofiary. Przysięgam na wszystko, że to po raz ostatni. Powiedz tylko dziś baronowi o nagłej potrzebie, wymóż na nim pożyczkę dwudziestu tysięcy, a będziemy pracować uczciwie... Anusiu... przebacz.... zmyję plamę... i dalszem życiem, zasłużę na twój szacunek, jeżeli nie na miłość. Długi te, da Bóg, popłacę, bo mam plan, przecudny plan, który się, uda, udać musi, Anusiu, posłuchaj....

Wygalowany lokaj stanął w progu.

— Pan baron Kipruli prosi, czy może wejść?

— Poproś pana barona do sali — zaraz będziemy służyć.

— Anusiu, otrzyj łzy — wszak nie chcesz zgubić mnie i siebie. Przed baronem nie taj się ze smutkiem, i oświadcz prost o co cię prosiłem.

— Dosyć, przez Bogn!

— Po raz ostatni Anusiu, błagam cię, odegraj, przyznaję, tę komedyę.

Ukląkł i całował jej nogi.

— Jestem niegodny, zły, tyran, ale mimo to kocham cię, i odtąd będę żył, jak każesz, — zerwę ze zgiełkiem świata i będziemy pracować. Idę przyjąć barona.... przyjdź nie długo, odważ się na ten krok ostatni. Dla celu zapomnij o środku.

I wybiegł na palcach, lekki i uśmiechnięty.

Chwilkę jeszcze po jego odejściu siedziała Anna nieporuszona. Lecz nagle powstała, otarła łzy i rozśmiała się szyderczo, gorzko i donośnie,

W tym śmiechu czuć było przekleństwo życia, zerwanie z przeszłością, energję, i postanowienie pojmowania świata z innej niż dotąd strony.

Istotnie scena z Wiktorem, stanowiła nową. erę w życiu tej kobiety. Czysta, niewinna, zdolna do najszlachetniejszych porywów, dała się samą fatalnością sytuacyi wciągnąć w obrzydłe koło intryg

Wiktora. Bezbronna, nie mająca punktu oparcia, ani punktu wyjścia, spełniała we wspólnictwie czyny, któremi się brzydziła jej dusza i wrodzona szlachetność. Lecz nigdy jeszcze nie odsłonił się jej uwodziciel z takim cynizmem, z taką. swawolą czynu, z taką. pogardą, wszystkiego, co się należy szanować. I stało się nagle przeobrażenie. Zaczęła nienawidzić i pogardzać, doszła do przekonania, że miłości świat ten niechce, ale nienawiści się boi. Pierwszy człowiek, który jej ukazał życie, napoił ją jadem zepsucia i goryczy, więc tem samem potrzebowała odpłacić innym. Nie pozwolono jej kochać, w miłości spełnić najpiękniejsze przeznaczenie kobiety, więc postanowiła zastósować się i płacić tąż samą monetą: fałszu i udawania.

Nagle jakby przejrzała, bo zdawało się jej, że potrafi udawać jak nikt, że z pomocą wdzięków swych i umiejętności wrodzonej przypodobania, splącze każdego jak zechce. Uczuła się silną, bo serca jej nic nie krępowało; odgadła swój tryumf, bo świat miał być dla niej odtąd warcabnicą, na której ze spokojem chłodnym i takąż krwią, posuwać będzie swe pionki.

— Nie mogłam być — myślała — szczęśliwą sercem, będę nią rozumem.

Pierwszy mój mistrz otoczył mnie zepsuciem, uczył pogardy tego, co moje uniesienia duszy i młodości kazały czcić i kochać, dobrze więc, będę pogardzać, a zacznę od niego samego. Nie ja jego będę narzędziem, ale on mojem. Wyśmiewał łzy moje i rozpacz, i nazwał je talentem aktorskim — dobrze, zgoda, użyję go do swoich celów. Będę grać komedyę z ową. pewnością wytrawnego aktora, który się śmieje w duszy, gdy inni płaczą.

I stanęła przed zwierciadłem, i poczęła się upiększać. Pierwszy raz próbowała spojrzeć, nadając oczom odpowiedni wyraz, pierwszy raz próbowała odmienności uśmiechu zwodniczego, słodkiego, pełnego przyrzeczeń, obojętnego, miłosnego, tryumfalnego i im podobnych. Próba zadowoliła ją zupełnie.

Ktoby się przypatrzył z boku, ręczyłby, że ma przed sobą wytrawną artystkę. Gdy w kilka minut weszła do sali, Wiktor i baron spojrzawszy na nią, krzyknęli zachwyceni. Nigdy nie wydała się tak olśniewającą, ponętną, nigdy nie darzyła ich jeszcze uśmiechem, taką rozlewającym jasność. Baron spojrzał z zadziwieniem na Wiktora, Wiktor bardziej jeszcze zdziwiony na Annę. Zdawało mu się, że ją widzi po raz pierwszy. Dostrzegła wrażenia kobieta, bo podając baronowi rękę, rzekła, z tym samym rozkosznym uśmiechem:

— Jestem szczęśliwa jak nigdy, a to szczęście winnam tobie, drogi mój Wiktorze.

— Mnie? zapytał najzupełniej osłupiały. I pomyślał: "Co to za wielka artystka!" Naiwny nie domyślił się, że tych zdolności dramatycznych stał się pierwszy najwymowniejszą próbą, a wkrótce i ofiarą.

V.

NAZAJUTRZ RANO.

Znów jesteśmy w tym samym buduarze Anusi. I znów siedzi ona przed swą gotowalnią, ale tym razem spokojna, uśmiechnięta, prawie wesoła. Garderobiana czesząc jej włosy, opowiada jakiś skandalik miejski, a Anusia wypytuje troskliwie o szczegóły. Wczoraj jeszcze milczała, dziwiąc się jak kogo obchodzić mogą. cudze sprawy, dziś chwytała ciekawie plotki miejskie, jakby to potrzebne jej było do tajemnic uknutego planu, lub do lepszego zrozumienia życia.

— A ta tłusta radczyni — proszę pani hrabiny, mówiła garderobiana, co to ciągle wystawiała córkę naprzód, jak się też zazdrośnie patrzała na panią, tańczącą właśnie z panem baronem. Słyszałam jak namawiała córkę do wyjścia, ale ta odpowiedziała: "A może poprosi mnie do trzeciego kontredansa. " Hi, hi! albo ta pani mecenasowa z tą czerwoną girlandą na blond peruce. Tak coś szeptała panu hrabiemu... o, ażem pani zaraz powiedzieć chciała.... ale też to bal był świetny, jakem dziś poszła do sklepiku naprzeciw to wszystkie subjekty, aż se palce oblizywały, a jeden aże mi obiecał funt cukierków, żebym mu tylko opowiedziała, jak wszystko było... A zapomniałam, że się Mikołaj prosi na kamerdynera do pana hrabiego, i powiada, że w takim domu, to będzie służył za połowę tego, co bierze u państwa Wuków, bo tam — powiada — spać się kładą o 9-tej, a nudzą, się jak w klasztorze.

— Powiedz panu.

— A czy, proszę pani, posadzkę kazać froterować, bo pan hrabia mówił, że już balu nie będzie?

— Będzie, będzie! nawet poślę cię zaraz do Baniewskiej po ubranie na głowę.

— Spiesz się — czy pan już wstał?

— Wstał i kazał powiedzieć, że zaraz tu przyjdzie.

— Dobrze, już możesz odejść, ja sobie sama dam radę, a jak będziesz przechodzić, poproś pana.

Anna zostawszy samą, wydobyła z szufladki toalety maleńki pomięty bilecik; rozwinęła go, uśmiechając się szyderczo.

Pierwszy krok — mówiła do siebie, zrobiłam wczoraj, i już oczy moje, podbiły kilku i rozpromieniły. Astolf wcisnął mi bilecik w bukiet kwiatów, a ja zamiast go oddać, zasłoniłam ręką. Pierwszy bilet miłosny, więc potrzeba tylko zacząć? Czemuż nie jest to list człowieka, któregobym kochała. Jakżebym ucałowała każdą literkę, jak zachowała religijnie! Czuję, że serce biłoby mi gwałtownie, a twarz pałała, gdy tymczasem teraz chłodno i pogardliwie, rozbierać będę styl i ortografię tego panicza. Ach jaki styl tuzinkowy: "żyć bez ciebie nie mogę", o wy mężczyzni! mówicie, że nie możecie żyć bez nas, a jakże żyjecie z nami! "Miłość moja bez granic", jakie to pospolite, jakie gminne i trywialne! Czyż nigdy już nie spotkam człowieka, któregoby słowo uderzało mi wprost w serce!

— Jestem na twe usługi najdroższa Anusiu — rzekł wchodząc Wiktor — zamyślona jesteś? Cóż to za różowy bilecik?

— Miłosny — odrzekła obojętnie i nie wypuszczając go z ręki.

— Miłosny? żartujesz?

— Bynajmniej, jest-to list, najformalniej oświadczający mi się z miłością.

— I ty go czytasz tak spokojnie?

— Niestety, nie mogę inaczej.

— Ale chciałabyś inaczej?

— Być może.

— I któż to śmiał?

— Jeden z twoich gości, wszystko jedno, czy pan X., czy pan Y.

— Proszę cię o ten list, muszę wiedzieć, ukarzę śmiałka....

— Za co?

— Jakto za co? jakiem prawem?

— Tem samem co ty. W oświadczeniu się kobiecie, w zwodzeniu jej, macie zupełnie równe prawa.

Wiktor odstąpił parę kroków, i popatrzał na mówiącą z niezmienieni zdziwieniem.

— Przysięgam na Boga, żeś się zmieniła nie do poznania.

— Być może.

— Mówisz o mężczyznach z taką swobodą i tak lekko, jak gdyby wolno było pierwszemu lepszemu starać się o twoją, miłość.

— Dla czegóżby nic?

Wiktor o mało nie podskoczył na miejscu.

— Dla czegóżby nie? co się z tobą dzieje, Anusiu? Jakto? miałażbyś mnie już nie kochać?

— Czym cię kiedykolwiek kochała?

— Jednak kto z kim...

— Rozumiem, i proszę dosyć. Wszakże dotychczas zostawiałeś mnie sam na sam z baronem, i nie byłeś zazdrosny? Zkądżeby teraz nagle...

— Zkąd, zkąd ja sam nie wiem, ale to wiem, że jeżeli się raz jeszcze odważy jaki śmiałek pisać do ciebie listy miłosne, to go zabiję jak psa.

— Ciekawabym.

Wiktor poczerwieniał i szeptał pomięszany:

— Co się z tą kobietą stało? Od wczoraj nie poznaję wcale ani ciebie, ani siebie. Tyś chłodna, a ja kocham cię dziś rzeczywiście, prawdziwie i głęboko. Gdyby mi cię los odebrał, byłbym najnieszczęśliwszy.

— Cieszy mnie to.

— Cieszy cię?

— Tak, bo was teraz poznaję. Ażebyście nas kochali, potrzeba być dla was zimną i pogardliwą.

— Ale wszak ty mnie kochasz odrobinkę? — pytał całując po rękach.

— Tyle co wczoraj.

— A wczoraj.

— Tyle co wówczas, owego pamiętnego dnia, pamiętasz?

Wiktor zerwał się jak oparzony.

— Wiec mnie nienawidzisz?

— Co innego.

— Pogardzasz.

— Dowiesz się kiedyś.

— Anusiu — upadł jej do nóg — niegodny byłem, bom cię nie kochał, bom nie rozumiał takiej szlachetnej duszy, jak twoja, ale dziś czuję, żem zawinił, i poprawię się, powtarzam. Zmienimy życie, wszak ci mówiłem o moich planach — słuchać będę najmniejszego twego skinienia, życiem odpokutuję winę mego postępku. O! wczoraj — byłem ślepy i głuchy — dziś przejrzałem. W serce moje wstąpiła jakaś radość, jakaś siła upiękniająca mi nadzieję przyszłości. Wychowany najgorzej, popsuty łatwemi hołdami, obszedłem się z tobą jak z tyloma innemi, które przyzwyczajone do kłamstwa i zdrady, lecz dzisiaj miłością twą uszlachetniony, stanę do walki z życiem, oczyszczę mój charakter, i stanę się godnym ciebie. O Anusiu droga — przyjmij moją, rękę, bądź moją żoną, błagam cię o to na kolanach, uwierz uczuciu, które pierwszy raz w życiu doświadczam, ono dało mi wiarę, czyż mi odbierze nadzieję ?

— Proszę cię, Wiktorze, bez komedyi; widzę wprawdzie, że masz talent dramatyczny, że mógłbyś nie źle spełniać rok salonowe, ale ja przecież nie jestem publicznością, o którejby oklaski warto się starać.

— Anno, klnę się na popioły mej matki....

— A może matka pańska żyje ? przerwała szyderczo.

Wiktor powstał, chwiejąc się na nogach. Drżącym od wzruszenia głosem mówił:

— Odpłacasz mi tą samą monetą — zasłużyłem na to, ale uwierz mi ten jeden i ostatni raz, że chcę, że muszę być innym. Teraz pojmuję dopiero życie, moje obowiązki, teraz pojmuję, że miłość twoja byłaby mi nagrodą i wieńcem trudów.

Anna wydobyła duży pugilares z szuflady.

— Oto jest summa, której pan wymagałeś od barona. Bardzo miły człowiek, trés chevalerèsque. Zaledwie zmieszana, zaczęłam mu wyjawiać mą prośbę, gdy nie dając dokończyć, wręczył mi cały ten pugilares! Jest w nim więcej niźli żądałeś. Nie bierzesz? bierz-że, wszak to jest to, o coś mi wczoraj wyprawił taką scenę. Jak uważam, jesteś bardzo nerwowy, poddajesz się wrażeniom, wczoraj dziki i gwałtowny, dziś tkliwy i czuły. To nie dobrze, to tylko wolno kobietom, wolno mnie. Przyznałeś mi nerwy. Ale, ale baron, gdym mu mówiła o terminie oddania, zaklinał mnie, żebym o tem nie myślała, że mu wystarczy moja.....

— Miłość może? syknął Wiktor namiętnie.

— Dobroć; że będzie dość wynagrodzony, gdy mnie będzie mógł widywać codziennie, że....

— Nie będzie cię widywał codziennie. Nie pozwolę na to nigdy! Dziś zerwę z nim stosunki, oddam obrzydłe pieniądze....

Anna spojrzała nań zdziwiona i z pewną łagodnością, lecz prędko ochłonąwszy, rzekła:

— Oddać te pieniądze? to nie dosyć, potrzeba oddać i dawne; przyznasz zaś sam,. że zanadto przyzwyczaiłeś mnie do zbytków, ażebym dziś porzucać je miała dla lada twego kaprysu.

— Lecz ja nienawidzę tego barona, ja nie chcę, ażeby był z tobą sarn na sam.

— Wczoraj jeszcze błagałeś mnie właśnie o to, czego dziś nie chcesz. Nerwy mój aniele!

— Anno — zawołał targając sobie włosy — nie przyprowadzaj mnie do rozpaczy. Poniżyłaś mnie już srodze, przebacz i nie udręczaj więcej. Z pomocą tych haniebnych pieniędzy, pojedziemy do Pudłowa, gdzie mnie wzywa trupa artystów dramatytycznych na dyrektora. Będę pracował, i oddam te przeklęte pieniądze z procentem, lecz nie opuszczaj mnie, nie odwracaj odemnie przywiązania....

Anna poczęła się śmiać długo i głośno, i tak dziwnie, że Wiktora aż dreszcz przeszedł po całem ciele.

Nie zrozumiał kobiety, którą tak długo poniewierał. Stała się ona nagle w jego oczach tak wielką, tak niedościgłą, obejście jej było tak wspaniałe, królewskie i pewne siebie, że zaczął wątpić w zdrowy swój rozum, który tego wprzódy nie dostrzegł. Ani przypuszczał, że Anna miała jedną sekundę, jedno elektryczne drgnienie, w którem uczuła iskierkę dla niego uczucia. Była to sekunda, w której chciał oddać pieniądze, pracować samodzielnie. Zepsuty i przyzwyczajony do lenistwa, zatarł szybko popęd szlachetny.

— Więc puszczasz się na przewodnika tych pospolitych komedyantów, któremi się tak brzydziłeś?

— Poprowadzę teatr, polepszę scenę prowincyonalną, z której zwykli się śmiać wszyscy.

— Lecz cóżbym ja tam robiła? Prawda, tyś odkrył we mnie talent dramatyczny. To może mam zostać amantką tragiczną?

— O nie, ty grać nie będziesz. Ja nie pozwolę, ażeby patrzyła na ciebie ciekawa gawiedź, i rozkoszowała się urokiem wdzięków, które są moje....

— Twoje?

— Nie, nic z tego — mówił drżącemi wargi — nie wolno będzie nikomu patrzeć się na twoją śliczną, postać, i może potem starać się o pozyskanie twej łaski. Ty będziesz wypoczywać w gniazdeczku, które ci uścielę puchem i złotym meszkiem, ale nie dam główki wychylić. Los obdarzył mnie skarbem, którego nie umiałem cenić, ale którego nie dam sobie wydrzeć z ręki.

Mówił jeszcze długo, namiętnie, szybko, pieszczotliwie i gwałtownie, a co nadewszystko, mówił szczerze. Był całkowicie przeistoczony. Wzruszony, pomieszany, słaniał się jej do nóg z pokorną, czcią i miłością, zaklinał, obiecywał poprawę....

Anna milczała, Wiktor wziął to za dobrą wróżbę, i pytał:

— Więc kochasz mnie trochę, Anulu?

— Mój drogi, każ wyfroterować posadzkę, bo ja się chcę bawić.

Odskoczył wylękły i blady, bełkocząc:

— Jakaż to wielka aktorka!

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej