Agaton Giller

ALEKSANDER

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

ALEKSANDER HR. WIELOPOLSKI

Margrabia Gonzaga Myszkowski

Giller Agaton

I.

Czytając sądy i opinje o działalności politycznej i prywatnej niedawno zmarłego Aleksandra hrabiego Wielopolskiego, margrabi Gonzagi Myszkowskiego, zdawaćby się mogło, iż działalność ta wypadła w czasach bardzo oddalonych a nie rozwijała się przed oczami współczesnych, którzy te sądy dzisiaj o nim wypowiadają.

Jedni widzą w postaci margrabiego typ obywatela i męża stanu, całkowicie oddanego myśli oswobodzenia Polski; inni, jak Czas, wielbią go za to, iż nie myślał o oswobodzeniu Polski lecz wynalazł sposób zapełnienia tej przepaści, jaka się wytworzyła przez rozbiory pomiędzy narodem a obcymi rządami, nad nim panującymi; inni wreszcie w zapale pochwał, wszystko co tylko margrabia uczynił, starają się przedstawić jako doskonałe, rozumne i wielkiej światowej doniosłości, pociągając naród do odpowiedzialności za to, iż nie widział w Wielopolskim zbawcy swojego, lecz go odtrącił jako odszczepieńca idei narodowej.

Zbyt by nam wiele miejsca zajęło sprawozdanie ze wszystkich poglądów, jakie wypisano w ostatnich czasach z okazji margrabiego Wielopolskiego. To tylko powiemy, iż żaden z tych poglądów nie jest oparty na rzeczywistości, żaden z nich nie przedstawia nam margrabiego w prawdziwem świetle faktów, wszystkie zaś odzywając się o nim jakby o człowieku mało znanym, usiłują otoczyć go blaskiem, pełnym ułudy, z zamiarem nowego kuszenia narodu na drogi obce jego interesom i celom.

Stronnictwo dominujące u nas t.j. stronnictwo reakcyjne, robi z Wielopolskiego bohatera prawie tej miary a większej dla narodu ważności niż Kościuszko i przedstawia w nim wzór prawdziwie polskiego polityka, który odgadł sposoby, prowadzące do ostatecznego załatwienia kwestji polskiej, przez zrzeczenie się narodu dążeń do niepodległości a skłonienie rządów do nadania mu autonomii.

Sprzeczność jaka zachodzi pomiędzy prawem narodu a ostatecznym celem polityki Wielopolskiego, zamiast powstrzymać ich od panegirykowego opisywania jego działalności, zdaje się być dla nich podnietą do tem gorliwszego określenia w tej polityce systemu, godnego naśladowania po wszystkie czasy. W tej to chęci narzucenia narodowi wzoru i metody do nowej dla niego polityki, leży właśnie owe niebezpieczeństwo panegiryków Wielopolskiego, nie ulega bowiem wątpliwości, iż w obecnym upadku ducha, spowodowanego przez kilkunastoletnią, propagandę stronnictwa reakcyjnego i przy pomięszaniu pojęć o tem co jest rzeczywistym interesem oraz prawem narodu, co jest jego godnością a co hańbą, znaleźć się mogą umysły słabe, które dadzą się łatwo złudzić kłamliwym wzorem.

Nigdy też, przy żadnej okoliczności nie ujawnił się bardziej stanowczo rozbrat pomiędzy ideałami narodu a dążeniem stronnictwa reakcyjnego, jak przy okazji pisania tych właśnie panegiryków.

Już bowiem bez żadnej osłony stronnictwo to podnosi jako chlubę rozumu stanu polskiego ten fakt, iż znalazł się w dziejach porozbiorowych mąż, który uznawszy niezależność Polski za marzenie, nie dające się ziścić, nadzieje przyszłości obalił i śmiało a energicznie wziął się do narzucenia narodowi nowych dążności, niemających nic wspólnego z odrębnym politycznym bytem. Jakie zaś dążności, Wielopolski narodowi chciał narzucić, a które są wiadome jego panegirystom w Czasie i w innych reakcyjnych pismach, najdokładniej przekonają nas własne słowa margrabiego, który w sławnym swoim liście do Meternicha o rzezi galicyjskiej, wzywając wszystkich Polaków do poddania się Moskwie, oddaje carom w niewolę dobrowolną cały naród, jego prawa i jego nadzieje, tę jedynie stawiając prośbę, ażeby cesarze Moskwy wywarli zemstę na Austrji za krew rozlaną w r. 1846 w Galicji.

Cytujemy w dosłownem tłumaczeniu słowa Wielopolskiego: „Przychodzimy — pisze on — oddać ci się, tobie, najwspaniałomyślniejszemu z nieprzyjaciół naszych. Dotąd należeliśmy do ciebie jako niewolnicy przez podbój i grozę i mieliśmy sobie za nic przysięgi na nas wymuszone; dziś zdobywasz sobie nowe prawo nad nami. Łącząc odtąd nasze losy z losami twego państwa, oddajemy ci się jako ludzie wolni, którzy mają odwagę uznać się zwyciężonymi; robimy to z własnej woli, bez chełpliwości i rachuby, z serca i przekonania. Od dnia dzisiejszego stajesz się (t.j. car) także dla nas jak to już byłeś pomimo nas, naszym panem z łaski Boga, którego oddajemy się wyrokom, objawianym w przeznaczeniu narodu naszego. Porzucamy wszystkie nasze zasoby, owe sympatje wyrachowane i zwodnicze, ową niekosztowną wymowę, owe gwarancje i to wszystko co ludzie ubierają w szumny tytuł prawa narodów, resztki odzieży, jaką litość europejska raczyła nas odziewać, a która jednak nie pokrywa ran i hańby naszego ciała zbolałego.

Nie, nie wyłamujemy się z pod żadnego z praw rządzących twem państwem; żadnych warunków nie kładziemy: sam osądzisz, kiedy ci się spodoba zwolnić surowość swych ustaw względem nas; a więc bezwzględnie poddajemy ci się. Jedną tylko wysłuchaj prośbę, prośbę pokorną, zapisaną w naszych sercach palącemi głoskami; tę prośbę jedyną: nie zostaw bez kary zbrodni, popełnionej przez cudzoziemca na braciach naszych w Galicji, a we krwi rozlanej nie zapominaj krwi słowiańskiej, o pomstę wołającej." *)

W tych słowach mieści się cała idea Wielopolskiego. Niewola przymuszona, zamieniona na niewolę dobrowolną; posłuszeństwo carowi utrzymywane dotąd przez grozę, zamienione w przyszłości na posłuszeństwo z własnej woli, z serca i z przekonania. Rzucenie pod nogi władcy północy wszystkich praw narodowych, nie tylko zapisanych przez historję i zrosłych z sumieniem Polaków, ale nawet praw gwarantowanych przez międzynarodowe traktaty; oddanie się w niewolę z całemi zasobami tak moralnemi jak materjalnemi bez żadnych warunków, bez żadnych żądań, bez autonomii i wcielenie zupełne do państwa moskiewskiego z zachowaniem całej surowości praw tego państwa, których złagodzenie zależnem uczynił jedynie od łaski cara, oto czem Wielopolski zapełnić chciał przepaść, jaką rozbiory i rządy moskiewskie wykopały pomiędzy Polakami a Moskalami.

Zaiste nie można było jaśniej się wyrazić i dobitniej zgodzić się na ostateczny cel polityki moskiewskiej w Polsce, t.j. na zagładę imienia polskiego. Ze słów prośby o zemstę nad Austrją, wysuwa się niedwuznacznie myśl panslawistyczna. Uważając Moskali za Słowian, w imię wspólnej krwi przekazuje Wielopolski Moskalom jako braciom Słowianom, zemstę na cudzoziemcach, którzy tę krew rozlali. Wspólność ta krwi w wyobrażeniu margrabiego motywuje dobrowolne złączenie się Polaków z Moskalami i usprawiedliwia zrzeczenie się samodzielnego bytu na rzecz państwa moskiewskiego. Jest to więc najpospolitszy paaslawizm, ten sam, który porywa Czechów, Czarnogórców, Bułgarów, Serbów i jest przyczyną toczącej się obecnie zaborczej wojny w Turcji.

Wprawdzie do zakreślonych panslawistycznie konturów polityki Wielopolskiego, przybył z czasem jeden jeszcze szczegół, niewspomniany w liście do Meternicha, szczegół, który maskując ostateczne cele jego polityki, stał się powodem obałamucenia Polaków i wywołał owe różne sądy oraz poglądy na działalność margrabiego, wspomniane na początku naszego studjum szczegółem tym jest zachowanie narodowości polskiej przy wcielenia politycznem do państwa moskiewskiego, i pewien szczupły wymiar administracyjnej autonomii, który miał w tym systemie zastąpić ostateczny cel wiekowej dążności Polaków, t.j. odzyskanie bytu politycznego.

Wspomnieliśmy, iż uzupełnienie to systematu Wielopolskiego stało się dzisiaj źródłem niebezpiecznych złudzeń w łonie samego narodu, dało bowiem pozór panegirystom margrabiego do ubrania jego polityki w szaty i kolory narodowe. Złudzenia te jednak rozchwiać się muszą,, skoro przytoczymy tę charakterystyczną okoliczność, iż nie margrabia Wielopolski postawił żądanie zachowania narodowości i autonomii, i nie on sformułował program koniecznych dla Polaków koncesyj. Program autonomiczny sformułowany został przez warszawskie mieszczaństwo, wywalczonym zaś został przez tak zwaną „ulicę" w r. 1861. Wielopolski przedstawił go tylko rządowi jako w niczem nie wykraczający przeciwko celom moskiewskiej polityki w Polsce, i przekonał, iż program ten ułatwia osiągnięcie tych celów przez to, iż nieznacznie, w sposób pośredni godzi Polaków z losem, jaki im rząd carski przeznaczyl, którego to losu dobrowolne przyjęcie margrabia w sławnym liście do Meternicha w imieniu narodu przyobiecał.

W dalszym ciągu postaramy się udowodnić niezbitemi, przez historją zapisanemi faktami, iż uzupełnienie systemu panslawistycznego autonomją Królestwa polskiego było dziełem przypadkowem, nie margrabia bowiem spowodował reformy 1861 r., lecz przyszedł do gotowych już, wezwany przez rząd do ich wykonania.

Przedstawimy zarazem i przyczyny, które częścią w rządzie moskiewskim spoczywały, częścią w charakterze i w pojęciach samego margrabiego miały swoje źródło a które zrobiły niewykonalnemi owe reformy. W przyczynach tych wyszła na jaw ponownie panslawistyczna doktryna Wielopolskiego, niedopuszczająca uznania Litwy, Wołynia, Podola i Ukrainy za ziemie polskie, i zastosowania do nich koncesyj, poczynionych narodowości polskiej w Kongresówce, czego usilnie domagała się opinia całego narodu, manifestująca się w dobitny sposób co do tych prowincyj.

Oznaczywszy t.z. ideę Wielopolskiego jego własnemi słowami, wyrazić tu musimy zadziwienie nad sposobem, jakim panegiryści zmarłego margrabiego usiłują, spopularyzować pomiędzy Polakami jego panslawistyczną politykę, przedstawiając ją jako narodową i mogącą jedynie nas ocalić, jej zaś autora, jako męża przeznaczeń i bohatera, godnego stanąć wobec tych mężów stanu, którzy tak co do zasad, jako też i celu nie sprzeniewierzyli się nigdy tradycji, na którą złożyła się tysiącletnia przeszłość, wszystkie krzywdy i męczeństwo Polaków.

Zadziwienie to nasze nie jest wolnem od oburzenia. Wszakże to nasze oburzenie wydać się musi każdemu sprawiedliwemu a niezbłąkanemu doktryneryzmem umysłowi, jako zupełnie uzasadnione, skoro powiemy, iż w tem sfałszowaniu niedawnej historji margrabiego Wielopolskiego, kryje się nowe samobójcze pokuszenie, usiłujące Polaków rzucić w objęcia caratu, i tobez żadnych warunków, z jedyną pokorną prośbą, ażeby nam zapomniano, iż byliśmy narodem, że jesteśmy narodem, i że jako naród historyczny walczyliśmy i upominaliśmy się o nasze prawa i o naszą wolność.

Margrabia Wielopolski politykę swoją pojednania i państwowego złączenia się z Moskwą wyrabiał w długich chwilach samotności, które spędzał w dobrach swoich, odosobniony od ludzi, od których odpychała go duma i wyniosłość charakteru.

W młodości swojej gorącego serca, pałał żądzą odznaczenia się i gotów był orężem walczyć za Polskę. Stawszy się panem ordynacji, margrabia zajęty „własną, swą ważnością", szukał dla niej podstawy w rozległym majątku.

Objął on ordynację i majątki rodzinne, mocno obdłużone. Za ubogi, ażeby mógł odegrać rolę, o jakiej marzył, wziął się do powiększenia majątku dwoma sposobami. Pierwszy sposób była to oszczędność, posunięta aż do sknerstwa, drugi sposób procesa, jakie powytaczał nabywcom dóbr ordynackich z tytułu, iż sprzedaż ich była nieprawną. Procesów tych była znaczna liczba. Najdonioślejszym był proces, wytoczony Janowi Ulrykowi Szanieckiemu, mecenasowi warszawskiemu, następnie posłowi na sejm, który nabył część dóbr ordynackich za ośm milionów złp. od ojca Aleksandra, margrabiego Józefa.

Józef wyjednał u rządu austrjackiego, panującego naówczas w tej prowincji Polski, pozwolenie sprzedaży części ordynacji na spłacenie długów. Pozwolenie to, potwierdzone przez rząd księstwa Warszawskiego, uczyniło sprzedaż zupełnie prawną, pomimo to młody ordynat Aleksander najechał dobra Szanieckiego i zabrał je, z czego wytoczył się długo trwający proces, ukończony dopiero w r. 1839.

Margrabia dowodził, iż cesarz austrjacki niemiał prawa wydawać pozwolenia a Fryderyk August zatwierdzać tego pozwolenia. Sam stawał w sądach, dowodząc praw swoich; ogłaszał mowy swoje drukiem, następnie opisał proces ten w grubej książce. Skończył on się niepomyślnie dla margrabiego, jednakże przyniósł mu tę korzyść, iż przez lat kilkanaście ciągnął zyski z dóbr najechanych.

Szanieckiego proces ten zrujnował zupełnie i sprawił, iż zacny ten a zasłużony sprawie narodowej mąż umarł w Paryżu w nędzy.

O innych procesach nie piszemy; dość powiedzieć, iż nie było sąsiada, nie było rządzcy dóbr, ekonoma a nawet lokaja, z którymby się nie procesował o jakieś urojone pretensje lub niezapłaconą pensję. Procesa te uczyniły margrabiego prawnikiem, i wyrobiły w nim ów charakter zacięty, uparty a nieugięty, który następnie sprowadzić miał tak smutne skutki dla narodu, rządy swoje bowiem nawet zaczął pojmować jako proces wytoczony narodowi, któremu wydrzeć chciał cale mienie moralne i materjalne, ażeby je rzucić na łup swojej doktrynie pojednania i połączenia z Moskwą.

Wspominając o procesach, niepodobna nam pominąć jednego z najważniejszych, jakim był proces z rodzeństwem Konstantego Swidzińskiego, trwający cztery lata. Świdziński testamentem zapisał bibliotekę swoją wraz z dobrami Wielopolskiemu, z warunkiem, ażeby ją wcielił do ordynacji, otworzył na użytek publiczny, i utrzymał mianowanych w testamencie bibliotekarza i opiekuna biblioteki. Wielopolski warunków nie dopełnił, postępowaniem swojem zraził tak Edwarda Nowakowskiego, jak Juliana Bartoszewicza, którzy odstąpili od obowiązków, naznaczonych sobie w bibliotece przez Świdzińskiego, nie chcąc mieć nic do czynienia z margrabią. W końcu Wielopolski ustąpił, oddawszy bibliotekę Świdzińskiego ordynacji Krasińskich, proces jednak, jaki prowadził, uczynił go wielce w kraju niepopularnym, przedstawił go bowiem jako egoistę, za nic sobie mającego zaufanie zmarłego testatora i za nic opinię publiczną, upominającą się o to, ażeby wola testatora była święcie dopełnioną. Przytem wyszła obojętność jego na dobro publiczne kraju w jaskrawy sposób na wierzch, raziła zaś tem więcej Polaków, iż pokryta była pychą, w sposób lekceważący usiłującą przekonać wszystkich o szlachetności swojego postępowania.

Szlachetności tej nikt się jednak dopatrzeć nie mógł ani w prywatnem, ani w publicznem postępowaniu. Sąsiad niegościnny i odpychający, pan nad włościanami twardy i nieużyty, dla służby domowej srogi i niewypłatny, Wielopolski znany był tylko z licznych swoich procesów i z owego listu do Metternicha, w którym rozwinął system samobójczej polityki. Wprawdzie był także znanym ustęp z jego życia, który rzucał cokolwiek jaśniejsze światło na margrabiego, lecz nie zdołał on poprawić mu reputacji. Mówimy tu o jego udziale w powstaniu r. 1831 i o przyjęciu misji dyplomatycznej do Anglii. Misja ta była niefortunną, skutku żadnego nie przyniosła, lecz z tego powodu nie można mu było zrobić żadnego zarzutu, Wielopolski bowiem spełnił, co do niego należało.

Pomimo tego już w r. 1831 zwrócił uwagę na siebie charakter Wielopolskiego, i wywołał o nim sądy wcale niepochlebne. Joachim Lelewel, widząc jego działanie przy rządzie narodowym w stopniu radcy stanu, i słysząc jego mowy w sejmie, w którym zasiadał jako poseł z powiatu grodzieńskiego, nazwał go człowiekiem niepewnym, zdolnym intrygantem i szalbierzem Wielopolski pokazywał się i w klubach, gdzie także nienajlepsze zostawił po sobie wrażenie.

Po upadku powstania r. 1831 Wielopolski przebywał czas jakiś na emigracji w Dreznie, lecz niebawem zyskał amnestję, przedstawił się Paskiewiczowi, i powrócił do swoich dóbr i do przerwanych procesów przez r. 1831.

Od tego czasu aż do roku 1846 zajęty był wyłącznie sprawami majątkowemi. W pamiętnym zaś r. 1846 zgroza, jak powiada Roger Raczyński, uczyniła go mężem stanu. Zarzucając rządowi austrjackiemu, „że przyjął od demokracji to, co w niej jest najpodlejszem, nieustanne jątrzenie żądz i zawiści", napisał znany nam już z konkluzji list do Metternicha. W początkach tego listu powiada on: „Sam sobie kłamie monarchizm, gdy zachowania swego jedynie w rozwiązaniu historycznych stosunków i społecznych węzłów szuka. Chcecie na szerszej podstawie ustalić zasady potęgi waszej, a obchodzicie krwawemi cudzołoztwy, te nowe tajemnice prawowitości waszej. Teraz obyczaj jest zniszczonym, naród rozwiązany w proste żywioły, nowe więc formy, nowa idea i namiętności nowe, z tych rozbitych porodzą się żywiołów. Czyż Opatrzność nie wzbudzi męża silnego ku opanowaniu tylu obelg, tylu nieszczęść i tylu przekleństw, któryby te wieczyste furje sprzągł do swego wozu, i połączył ku zemście zbezczeszczone i rozerwane członki słowiańskich pokoleń? Organa opinii w całych Niemczech urągają wszystkim wspomnieniom i wspólnej części naszej, a mają nas za płód zbyt surowy i podły, aby się mógł do własnego uorganizować życia, a który Opatrzność na to skazała jedynie, aby służył ku rozwinięciu rzekomej Niemców wielkości."

Nie przeczymy, iż słowa te, pełno grozy, mają swoją wielkość, lecz wrażenie grozy i poczucie klęski bywa po wszystkie czasy ojcem złej i pikczemnej polityki. Tak stało się i w tym razie. W końcu tego obrazu, który podyktowało szlachetne oburzenie i wrażenie klęski podobnej, jaką już raz Polska widziała w samych początkach swoich nieszczęść, w rzezi Humańskiej, dokonanej nożami poświęconemi przez popów moskiewskich, Wielopolski zapomniawszy o przeszłości, zwraca się z okiem szukającem mściciela, do tych, którzy także wszystkie furje zniszczenia rozpuścili nad Polską. Nie czuł on, iż szlachetne oburzenie utracić musiało swoją, wielkość i słuszność, gdy wezwało o ratunek tych, którym się nieraz noga we krwi polskiej pośliznęła. System pojednania, lecz zle się, wyrażamy, system zrzeczenia się polskości na rzecz państwa moskiewskiego, byle tylko za tę ofiarę wywołać męża Opatrzności ku zemście za doznane obelgi i nieszczęścia, jest systemem gorszym od samego nieszczęścia, a sam w sobie jest największą, obelgą dla narodu.

Margrabia nie rozumiał hańby w tym systemie, nie przeczuł klęsk, jakie w sobie zawiera, nie przewidział niebezpieczeństwa zagłady, jakie w sobie mieści. Umysł jego zahartowany w praktykach pieniactwa nie miał w sobie owej wielkiej praktyczności, którą obdarzone są, dusze czyste i umysły podniosłe. Niemoralność węzła, jakim nas chciał połączyć z Moskwą, nie raziła go bynajmniej, a przecież zemsta, ów węzeł, którym chciał nas pojednać z najokrutniejszym nieprzyjacielem, jest nawskróś niemoralną. Podanie omdlałej ręki do uścisku zgody i pokoju tyranowi, którego dzieje zapisane są, krzywdami polskiemi, widok to ohydny, zdolny odjąć Polsce ten szacunek, jaki sobie ojczyzna nasza zjednała u narodów, wytrwale znosząc męczeństwo a z większą wytrwałością walcząc i upominając się o swoje prawa.

Pomijamy niepraktyczność myśli którą Wielopolski zaproponował. Wszakżeż już wprzódy książe Adam Czartoryski, w innych, dogodniejszych i więcej sprzyjających warunkach, pracował nad pojednaniem Polski z Moskwą za Aleksandra I. Polacy nie dali wtedy powodu do nieufności, nie podnieśli oręża przeciwko Moskwie, przyjęli szczerze autonomją konstytucyjnego Królestwa, wykonywali wiernie obowiązki poddanych, a przecież obudziła się przeciwko nim nieufność moskiewska, będąca w tym razie niepohamowaną żądzą zaboru i zagłady, tak Moskalom przyrodzona, i odjęła Polakom swobody, potargała konstytucję, zostawiając tylko jej strzępy przed godziną listopadową.

Doświadczenie księcia Czartoryskiego przeszło dla Wielopolskiego niepostrzeżonem. Podniósł on myśl jego w warunkach najniedogodniejszych, czyniąc zupełnie zależnym los Polaków od łaski lub niełaski cara. Wezwanie też jego odtrąciła na razie pycha cara, która nie dopuszcza nawet prośby poddanego. Pokora proszącego wydaje się autokracie buntem, jeżeli się zwraca z jakiemkolwiek żądaniem, a choćby nawet błaganiem. Jakoż uznanym będąc za akt buntowniczy, list do Metternicha został w Polsce zakazanym, a Kraków jakby dla pokazania wartości systemu Wielopolskiego, wydany został Austrjakom.

Pomimo tego margrabia nie porzucił swojej myśli. W r. 1847 i 48 widzimy go bardzo czynnie propagującego swój systemat poddania się Moskwie.

Pokazał się na pierwszym zjeździe Słowian w Pradze w r. 1848. Nie występował wprawdzie jawnie, lecz po za kulisami dowodził, iż Słowianie nie dla utrzymania państwa austrjackiego łączyć się powinni, jak opiewała odezwa Witalisa Grzybowskiego, wzywająca Polaków na ten zjazd, lecz stawać powinni pod sztandarem Moskwy. Rozpędzenie Zjazdu w Pradze przyjąwszy jako poparcie swojego dowodzenia, powrócił margrabia do Chrobrza i w szczupłem już tylko kółku nielicznych swoich przyjaciół propagował myśl swoją dobrowolnego poddania się Moskwie. Do rządu jednak się moskiewskiego nie zbliżał, czekając na wypadki, któreby powołały go na widownią i do tego rządu zbliżyły. Wszelakoż przejęty był tak dalece myślą związku z Moskwą, iż nie zaniechał jej wypowiadać nawet w mowach swoich procesowych.

Zygmunt Krasiński, słysząc jedną z tych mów, pełną staroszlacheckiej wyniosłości i nowoczesnej doktrynerskiej buty, powiedział te charakterystyczne słowa: „Czyż nie Nabuchodonozor, na trzy dni przedtem, nim poszedł na paszę?!"

Tymczasem zbliżyły się wypadki 1861 r., które wyprowadziły margrabiego z zacisza domowego na szeroką widownię publiczną i otworzyły mu pole do praktycznego zastosowania polityki, pod wrażeniem klęski, w zgrozie oburzenia zrodzonej a wypielęgnowanej w samotnych godzinach odosobnionego życia na zamku w Chrobrzu.

Zobaczmyż, jakiemi to sposobami przeprowadzał Wielopolski myśl swoją?

*) Lettre d'un genthillhome polonais sur les massacres de Galicie, adressée au prince de Metternich, a l'occasion de sa dépèche circulaire du 7 mars 1846.

II.

Stan Polski pod rządami Mikołaja był opłakany. Prześladowanie zamienione na systemat rządzenia i przeprowadzano go z szatańską konsekwencją.

Rząd moskiewski w sposób niedwuznaczny, lecz wyraźny i jasny postawił zagładę jako cel, do którego dążyć powinien wszelkiemi środkami. W środkach zaś bynajmniej nie przebierał; każdy był dobry, byle tylko Polaków tępił i ograniczał ich w swobodzie ruchów. Nietylko wszakże działanie Polaków zostało skrępowane, ale nawet ich sumienie, myślenie i uczucie wzięto w kluby najstraszniejszej niewoli. Dość było objawu przywiązania do narodu i jego przeszłości, ażeby ściągnąć na siebie baczne oko policji i wywołać śledztwa i więzienie. Podejrzenie starczyło za dowód i zastosowano go w postępowaniu policji oraz w sądach wojennych przeciwko wszystkim Polakom. Wystarczało doniesienie tajnego szpiega, iż ktoś czuje i myśli po polsku, ażeby się dostać do cytadeli i przejść krzyżową drogę śledztwa, nieprawnego wyroku i wygnania syberyjskiego. Posiadanie książki patrjotycznej poczytane było za zbrodnię stanu. Praca nad oświatą ludu, czyny miłosierdzia i dobrodziejstwa sprowadzały za sobą srogie kary, które pozbawiały człowieka szlachetnego osobistej wolności, a rodzinę jego majątku. Konfiskata dóbr przybrała rozmiary zatrważające; konfiskatę zaś wywoływano najbardziej błahemi pozorami. Nikt się nie czuł pewnym w swojej własności, nikt zabezpieczonym w swojem sumieniu. Religia katolicka doznawała nieustającego także prześladowania. Około pięciu milionów unitów na Litwie i Białorusi, Wołyniu i Ukrainie napędzono do schyzmy gwałtami i mękami, które przypomniały martyrologię pierwszych chrześcian. Liczbę wyznawców łacińskiego obrządku w tychże samych prowincjach zmniejszono podobnemi sposobami prawie o połowę. Gdy przytem nie było nawet swobody na polu przemysłu i handlu, cały zaś system ekonomiczny i administracyjny rządu dążył do zamienienia Polaków na nędzarzy, aby tem łatwiej uczynić z nich pokornych i posłusznych niewolników, dziwić się nie można, iż Polacy rzucili się dla własnego ratunku, do tajemnych związków i spisków.

Jawnie nie można było ocalić ani majątku, ani religii, ani nawet cnoty w społeczeństwie; trzeba się było kryć ze wszystkiem, każda więc czynność zachowawcza, każde staranie o rozwój i postęp tak materjalny jak moralny, odbywać się mogła tylko sposobem konspiracyjnym. Sposoby te były niedogodne i niebezpieczne, jednakże konieczne, gdyż innych nie było; cokolwiek też dzisiaj piszą o nich publicyści dla odstraszenia obecnego pokolenia od tajemnych związków, historja przecież przyzna tym związkom zasługę, iż one za panowania cara Mikołaja uratowały narodowość i wiarę, przechowały nieskazitelnym charakter polski, utrzymały moc i potęgę opinji publicznej i rozwinęły wszechstronną a różnokierunkową na wszystkich polach życia narodowego działalność, która złamała w końcu wszystkie ostrza rozporządzeń rządowych, zwrócone w serce narodu.

Rząd moskiewski przez związki tajemne doprowadzonym został do tego, iż wola jego przeniknąć nie zdołała tam, gdzie najskuteczniej szerzyć mogła zabijające naród spustoszenie. Machina jego państwowa gniotła i cisnęła z zewnątrz, lecz nie sięgła w głębie aż do fundamentów, tajemne bowiem działanie zneutralizować umiało jej moc szkodliwą i potęgę niebezpieczną.

Jest to fakt zaiste jedyny w dziejach, przedstawiający słabość najwyuzdańszego autokratyzmu wobec narodu ujarzmionego, lecz gorliwie przywiązanego do swoich praw i zdolnego do najwyższych poswięceń dla ocalenia dóbr moralnych, jakie Bóg i historja dały mu w jego narodowości.

W epoce już krymskiej wojny system rządu moskiewskiego we wszystkich prowincjach polskich, nad któremi car włada, był gruntownie podkopanym. Muchanów rządził w Warszawie jak prawdziwy satrapa, psuł, burzył, jątrzył, kłócił społeczeństwo, lecz i on okazał się niezdolnym do skutecznej eksterminacji. Niezdolność ta nie była osobistą, lecz leżała ona w samym systemie eksterminacyjnym. Smutnem bowiem i negującem wszystkie prawa ludzkości byłoby to zjawiskiem, gdyby znalazł się rząd zdolny wymyślić system skutecznego zabijania narodów. Opatrzność sprawiła, iż system taki jest niemożliwym, a Polska, na której ciele od wieków eksperementują najróżnorodniejsze, najbardziej złośliwe i namiętne pomysły zatracenia, zneutralizowała je wszystkie i chociaż okryta licznemi ranami, przebyła szczęśliwie wszystkie próby tych eksperymentów.

Poczucie tej wielkiej siły zachowawczej po doświadczeniach Mikołajowskich czasów było silniejsze niż kiedykolwiek, i wystąpiło na zewnątrz jako dążność organicznego odrodzenia w epoce pofolgowania jarzma i rozpoczętych reform w państwie moskiewskiem, do których dała powód przegrana wojna z Europą w Krymie. Reformy te stały się hasłem następcy Mikołaja, hasłem, które mu narzuciły nieprzeparte okoliczności.

Polacy powitali radośnie usiłowania reformy i o ile na to dozwalał system autokratyczny, postanowili wziąć w tych reformach inicjatywę, tajemne działanie zamieniwszy na jawne. Następstwem tego była chwalebna inicjatywa obywateli litewskich w sprawie uwłaszczenia i wolności włościan. Sprawa ta zwróciła naród stanowczo w kierunku społecznym i obudziła wielki ruch w całym narodzie.

Nie będziemy kreślić historji zainicjowanej przez Polaków społecznej reformy, powiemy tylko, iż pojętą ona została szeroko i rozumnie. Gdy z jednej strony pracowano nad obdarzeniem włościan własnością i wolnością, z drugiej strony zaczęto pracować nad przygotowaniem tychże włościan do przyjęcia i skorzystania z reformy. Od razu więc wzięto się do oświaty ludu i jego umoralnienia.

Towarzystwa wstrzemięźliwości uznano za środek najdzielniej przyczynić się mogący do podniesienia moralnego ludu, i zarazem chroniący go od zmarnowania własności, którą miał być obdarzonym. Duchowieństwo litewskie, a zwłaszcza też żmudzkie, rozwinęło w tym kierunku tak energiczne działanie, które przeszło i do Królestwa polskiego, iż wkrótce potem liczona już liczbę członków towarzystw wstrzemięźliwości prawie na milion.

Życie narodowe, gdziekolwiek się obudzi, udziela się w naszej ojczyźnie wszystkim prowincjom. Jest to dowodem żywotności i zdrowia narodowego organizmu. Społeczne działanie, o którem dopiero co wspominaliśmy, objawiło się też we wszystkich prowincjach, zwłaszcza pod caratem moskiewskim. Ponieważ jednak prowincje te rządzone były różnemi systematami administracyjnemi i sądowemi, w skutek czego i stosunki społeczne w tych prowincjach inaczej się ułożyły, — więc i ruch ku społecznemu odrodzeniu odbywać się musiał różnemi właściwemi każdej prowincji sposobami.

W Królestwie Polskiem poddaństwo włościan zniesione było jeszcze za Księstwa Warszawskiego. Tam więc, gdy już włościanie posiadali wolność osobistą, szło tylko o samo uwłaszczenie i uobywatelenie ludu środkami, jakie prawa moskiewskie jeszcze Polakom zostawiły. Andrzej Zamojski stanął na czele ruchu społecznego. Zawiązał on Towarzystwo rolnicze, które pracując nad ulepszeniem gospodarstw, wzięło sobie także za cel podniesienie ludu przez uwłaszczenie, oświatę, rządność i lepszą umiejętność gospodarczą.

Rząd moskiewski niechętnie dał pozwolenie na zorganizowanie Towarzystwa rolniczego, odmówić go jednak nie mógł, skoro sam okazał się stronnikiem reform, i pofolgował w jarzmie. Huchanów czuwał nad Towarzystwem rolniczem, stawiał ciągle tamy jego rozwojowi i  przeszkadzał w pracach. Taktowne jednak i rozumne postępowanie komitetu, a mianowicie jego prezesa, Andrzeja Zamojskiego, sprawiło, iż szczęśliwie pomijano pułapki Muchanowskie i Towarzystwo rozwijało się z taką pomyślnością, iż zagarnęło prawie całą szlachtę Królestwa Polskiego i objęło swoją kontrolą oraz bezpośrednim lub też pośrednim wpływem zakres wszystkich interesów i potrzeb społecznych oraz narodowych Królestwa polskiego. Powaga jego rosła z dniem każdym tak dalece, iż rząd sam uznać je musiał za rzeczywistą reprezentację narodową. Silna i rozległa jego organizacja wytworzyła ogromną narodową siłę, z którą rząd się liczyć musiał, nie mogąc jej obejść. Jakkolwiek Towarzystwo rolnicze nie przekroczyło zakresu swojego i pilnie trzymało się dróg legalnych, obrady jego walne miały przecież pozór sejmu prawodawczego.

Jakoż wszystko co na nim uchwalone zostało, zamieniało się w prawo, moralnie obowiązujące obywateli, chociaż przez rząd nie było sankcjonowane Popularność Zamojskiego była tak wielką, iż zdawał się być rzeczywistym, lubo tylko moralnym władcą narodu. Umiarkowany w swoich wyobrażeniach, pełen sumienia i powagi oraz taktu w postępowaniu, Zamojski posiadał wielką godność charakteru. Nieugięty i wytrwały, uczuć i myśli polskiej nie taił choć je miarkował. Rządowi moskiewskiemu imponował on swoją prawością i tą godnością Polaka, którą mu nie pozwoliła używać intrygi, kłamstwa, zdrady, ale która też nie dozwoliła mu wchodzić w żadne nieprawe związki z tymże rządem.

Różniący się z Wielopolskim tak co do charakteru, jako też wyobrażeń społecznych i politycznych, Zamojski wielkością swoją moralną stanął na drodze ambicji margrabiego, który w ciszy swojego gabinetu przygotowywał się do publicznego wystąpienia. Chciał on zrazu obrać sobie Towarzystwo rolnicze za pole działania i przedstawił się jako kandydat na jego członka. Niepopularność jego była atoli tak wielką z przyczyn, które już wykazaliśmy i pogarda dla autora pomysłów zlania się z Moskwą była tak głęboką,, iż przy głosowaniu przepadł i nie został przyjętym na członka Towarzystwa rolniczego.

Odrzucenie to margrabiego miało bardzo doniosłe następstwa, jak to w właściwem miejscu oznaczymy.

Obecnie wspomniawszy o fakcie nieprzyjęcia go na członka Towarzystwa rolniczego, co w owe czasy poczytane było za największą hańbę, jaka spotkać mogła obywatela, przechodzimy do dalszej charakterystyki Towarzystwa rolniczego!

Chociaż rząd nie mógł mu zrobić zarzutu, iż przekroczyło zakres swojego działania, jednakże mocno się niepokoił jego wzrostem i szerokim wpływem. Niepokój Moskali miał swoje źródło w tem, iż rząd carski nie mogąc się nigdy rozstać z zamiarem zagłady Polaków, patrzy zawsze zawistnem okiem na wszystko, co tylko nam daje, siłę i zdrowie. Zawistne to usposobienie rosło w miarę rozwijającego się ruchu do społecznego odrodzenia w ziemiach polskich i wyraziło się przez usta samego cara Aleksandra II., który przyjmując Polaków w Warszawie, powiedział ową sławną mowę, zawierającą program jego rządów nad Polską.

W mowie tej car powiedział, iż wszystko, co jego ojciec Mikołaj zrobił w Polsce, było dobre i że on, jego następca, pójdzie śladami swego poprzednika. Przestrzegał dalej, ażeby Polacy nie pielęgnowali w sobie nadziei politycznej niepodległości i odrodzenie Polski nazwał marzeniem.

„Żadnych marzeń, Panowie!" — rzekł car do Polaków, — inaczej karać będę surowo jak mój ojciec."

W innych miastach polskich, jakkolwiek go wszędzie przyjmowano gościnnie i wspaniale i wszędzie Polacy garnęli się do niego z zaufaniem, car Aleksander II. dawał podobne upomnienia oraz podobne zapowiedzi prześladowania, jeżeli Polacy nie przestaną, marzyć o naprawieniu krzywd, jakie im rozbiory wyrządziły. Mowa ta, jak i wszystkie jego odzywania się tak w Kamieńcu Podolskim jak w Wilnie, nie pozwoliły łudzić się bynajmniej co do jakiegokolwiek znośnego bytu pod jego panowaniem.

Car przesunął przed oczami Polaków ten straszny obraz ucisku, jaki istniał za jego ojca, skreślony na początku rozdziału i pogroził nim, jeżeli Polacy nie wyprą się tego, iż są narodem. Wrażenie mowy cara było fatalne.

Wyrzuciło ono ruch narodowy z kolei jego społecznej i pchnęło od razu na tory polityczne, obudziło bowiem we wszystkich umysłach gorętszych potrzebę zamanifestowania dążności politycznych, bez których niema narodu.

Naród, który nie dąży do ideału politycznego, naród, który niema idei narodowej, narodem nie jest, chociażby mówił odrębnym językiem i posiadał własne obyczaje. Skoro zaś car zaprzeczył Polakom ich idei narodowej, uznał ją za zdrożną i nazwał marzeniem niedającem się ziścić; skoro nietylko działać, ale nawet i nadziei mieć nie pozwolił na przyszłość, było naturalnym wnioskiem, iż Polacy nie mogą się niczego od niego spodziewać i że muszą sami sobie wywalczyć warunki politycznego istnienia. Powstała więc myśl walki politycznej, do której zachęcała i ogólna sytuacja Europy, zwłaszcza też podniesienie idei narodowej przez Napoleona III. do znaczenia czynnika politycznego we Włoszech.

W imię idei narodowej działały Włochy, działały Niemcy, wszędzie dawał się spostrzegać ruch, dążący do postawienia państw na gruncie narodowym, nic więc naturalniejszego, że i w Polsce ruch ten objawić się musiał, zwłaszcza, że życie narodowe było już silnie rozbudzone przez reformy społeczne i Towarzystwo rolnicze, silnie zaś zostało podżegnięte przez prowokującą, mowę cara.

Wszystko to razem wzięte przygotowało działanie polityczne Polaków, które się rozpoczęło manifestacją w czerwcu 1860 na pogrzebie jenerałowej Sowińskiej.

Zjazd monarchów byłego św. przymierza i umowy, jakie miały być zawarte w Warszawie przeciwko Polsce, stały się nową zachętą do agitacji. Przyjęcie, jakiego doznali trzej monarchowie w Warszawie, okazywało już silnie bijący puls narodowy. Manifestacja przed kościołem Karmelitów na Lesznie w rocznicę 29. listopada, wyraziła po raz pierwszy w błagalnej pieśni do Boga o przywrócenie ojczyzny, iż ruch dotąd społeczny zaczął przybierać kształty polityczne.

Stały się one jeszcze wyraźniejsze w lutym podczas walnego zgromadzenia Towarzystwa rolniczego i manifestacji d. 25 i 27. lutego 1861 r. które zakończyły się krwi rozlewem.

Krew była po wszystkie czasy i będzie zawsze nasieniem ruchów narodowych — była niem i w r. 1861.

Tak się przygotował głośny i pamiętny w dziejach naszych ruch 1861 roku, z którego w pierwszym już dniu walki skorzystał margrabia Wielopolski i wysunął się naprzód pomiędzy ludzi działających.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej