Feliks Kozłowski

AMALIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WYPIS ÓSMY.

WYPIS DZIEWIĄTY.

WYPIS DZIESIĄTY.

AMALIA

T. 2 : powieść moralna z życia, wypisana dla życia

Kozłowski Feliks

WYPIS ÓSMY.

Że dola nasza mylnym idzie szykiem,
W sobie niechybną przyczynę nosimy.
Poczciwość szczęścia pewnym prognostykiem.
Płaczem na losy, bo takie mieć chcemy.
Niebo się dla nas i ziemia odmieni.
Niech się człek tylko lepszym być nie leni.
Naruszewicz w Odzie XI,

Słońce wczorajsze pospędzawszy chmurki" weszło pogodnie; blaskiem rumianym okrążyło pola, na których chłopi, przyśpiewując wołkom i konikom rączym, uprawiali rolę. Tadeusz taki ranek obrał do podróży. Było mu smutno i wesoło na raz, gdy się z Ojcem żegnał; ostatni pocałunek wespół z błogosławieństwem odbierał od niego. Chłopstwo i sługi patrzeli się za nim; bo nigdy nie widzieli, aby kiedy panicz z laską w ręku, z tłomoczkiem na plecach i pieszo, wybierał się w podróż. Dziwno im było, iż miasto za granicę, gdzie tyle osobliwości, kąty domowe zamyśla pozwiedzać. Głową potrząsając na to, rzekli między sobą: "może to panicz i dobrze robi; dyć ziemia nasza nie wszędzie pustkowie. " Szymuś szedł obok, niósł także tłomoczek; na stojących spoglądał wesoło, dumny że idzie swojskie zwiedzać kraje.

Tadeusz ledwo wioskę ojcowską pominął, aż mu gdyby góra, stanie przed oczami ważność przedsięwzięcia. Myśli twarde niby skała obsadziły głowę, nogi do powrotu nagliły koniecznie.

— Ni góry, ni skały nie rozerwą planu! — spojrzawszy w niebo, zawołał z ufnością.

— Tylu zwiedzało cudze okolice i dopięło celu; za cóż ja, żeglując po kraju własnym, nie mam dopłynąć do portu? Ledwom wyszedł, kroków kilkanaście zmierzył, a już mi się otwierają karty kochanego kraju. Gdzie rzucę okiem, pomniki dzieł Przodków, żywe świadki onychże kultury. Ledwom wyszedł, a już się rozpościera przed oka widokiem, przestrzeń niezmierzona ziemi, dziedzictwo nieocenione po szacownych Ojcach! —

Rozogniony wspaniałością tych lubych przedmiotów, tak się dalej rozpościerał w myślach: — Wstępuję w progi twoje ziemio ukochana! aliści w nie wstępuję nogą świętokradzką. Przez wszystkie lata młodości spędzonej, marnotrawiłem zewnątrz ciebie czas, nie rozpatrując się ni w twoich pięknościach, ni bogactw twoich przyswajając sobie. Cudzego świata nędzny wychowaniec, bez wzroku na twe roskoszne widoki; bez słuchu na dźwięk twej ślicznej przyrody; bez smaku na twoje obfite owoce! Wszystkie pięć zmysłów obumarły dla cię. Nie próżnoż biadam, nie próżnoż się rumienię na tyle przewinień?

Dziś to przeczuwam, żeś jest świątynią, skarbnicą świętości najświętszych. Dziś to wiem, iż do ciebie ziemianin od kolebki do grobu winien pielgrzymować, i swojego w tobie upatrywać szczęścia. A jam ziemianin, takiej pielgrzymki nie odprawiał nigdy, chociażem w twoje opływał dostatki. Niewdzięczny, w liczbie Faryzeuszów wolałem dni trawić, ciebie znieważać, w sobie przygłuszać uczucia rodzime!

Okryty wstydem, skruszony gdyby jawnogrzesznik, wkraczam w progi twoje. Tyś matką; więc ty mi przebaczysz, otworzysz podwoje, rozumem swojskim oświecisz mój rozum, wyprostujesz wolę, me kroki do swych świętości powiedziesz. —

Wyjął mapę z zanadrza, usiadł na kamieniu; rozwinął, Szymusiowi obok usiąść kazał, wzrok rozmierzył po niej, i w takie odezwał się słowa:

— Na tej karcie Szymusiu, stoi nasza ziemia; lecz ty tego nie rozumiesz, boś i ty na jej błoniach obcym! Zaniedbano i ciebie do jej wspaniałych wprowadzać przybytków; obcyś, nie znasz jej granic, płodów, mieszkańców, obyczajów, praw. Obcy obadwa, idźmy na naukę; idźmy przyglądać się obliczowi tej lubej krainy; uczmy się oddychać jej duchem, jej rozumem myśleć, za jej postępować wolą. —

Chłopiec z podziwem wlepił w papier oczy; a Tadeusz błyszcząc jasnością widoków, w zapale roskosznym porwał go za rękę, dalej się rozwodził:

— Patrz Szymusiu, tu ołtarz szczęśliwości naszej: patrz, jak to się te linje na wszystkie, roztaczają strony, i w odległości gubią niedościgłej. Było też to Szymusiu, gdzie zarabiać na chleb; było i miejsce do sławy naukowej i sławy wojennej. Na niczem nie zbywało, co robi byt dobry, co mocy przymnaża. Patrz, co za ruch po lądzie i wodach; po rzekach co statków pływało, dla handlu i przemiany płodów, wiązania dalekich okolic ze sobą.

Mój Dziadzio gadał mi to nie raz: jak to dalece ziemia nasza dostatnia w zboże wszelkiego gatunku, w drzewo, i insze przyrodzenia dary, iż ludy z odległych krajów przybywały do nas, swoje towary mieniając za nasze. Były też to czasy, gdzie nikt nie marnął chleba, okrasy i soli; miano się i w co ubrać; bo przemysł kwitnął, zarząd był uczciwy po gminach i domach. —

Szymuś ciekawie słuchając opisu, uśmiechał się z radości; do Tadeusza przysunął się bliżej, wzrok mu w oczach tem osadził żywiej, chwytając chciwie za dalsze wyrazy:

— Najpomyślniej dziać się miało za Kazimierza, co go Wielkim zowią, i za tych książąt co z Jagiellonów po nim panowali. Tam to umiano tę ziemię oceniać; nie myśleć tylko o ciała wygodach, ale też przecie i o świetle dla głowy.

Na ten cel świetny fundowano kościoły i klasztory liczne, i szkół nie mało wznoszono po tej powierzchni wspaniałej. Z tych to zakładów lały się nauki, miłość do pracy i obyczaj piękny po calutkim kraju. Były to zasoby, co wszystkim służyły; pan, chłopek czy mieszczanin ztamtąd światło mógł dla siebie czerpać. Bibliotek mnóstwo, jak Dziadzio powiadał, otwierało każdemu przystęp do wszelakich nauk, do uprawy stosunków społecznych. Śmiało się też nasi uczeni z zagranicznymi mierzyli w naukowych sporach, zkąd często zwycięzki odnosili wawrzyn. Nie naśladowcami, ale twórcami swojskich nauk byli to uczeni; umieli i wykopywać z gruntu rodzimego, i na krajowy trawić je pożytek.

Takie to piękne przywodzi ta karta obrazy; takie wspomnienia z lat młodych przychodzą na pamięć! —

Szymuś wszystkiego niezrozumiał, przecież to pojął i zapisał w sercu: że grunta nasze obfitowały we wszelakie, płody potrzebne do wygody życia, za co nie było na nich nikomu ni głodno ni chłodno.

Dobrocią ośmielony pana, zapyta: — A czemuż to dziś panie, nie każdemu tak dobrze jak dawniej? Bo jak się widzi nasze pola, łąki i lasy lepsze jak dziś, nie były przed laty.

— Sam ci nie umiem odpowiedzieć na to, Szymusiu kochany; różnych różne są w tym względzie zdania, i jam sobie do dziś własnego o tej rzeczy nie wyrobił sądu. Poczekaj, niech się podczas tej podróży sam lepiej oświecę, dziejów krajowych przynajmniej kart rozłożę kilka, obecnym się przysłucham czasom i stosunkom, a znajdę dla ciebie i siebie odpowiedź. —

Szli krokiem wolnym; co chwilę stawali, rozpuszczając wzrok swobodnie po łąkach i polach.

— Patrz Szymusiu, co za ozdobna i poważna tej ziemi postawa, którą ozimina niby suknia zielona suto przyodziewa. Spojrzyj się na łąki, ilu licznemi upstrzone kwiatami; jaką to bujną powleczone trawą, iżby je za wstęgi weselne wziąść można, rozciągnione sród pól przepysznych i wód przeźroczystych. Nieprawdaż, chłopczyku, ten widok uroczy, na taki skarbiec rozlicznych dostatków, co za miłe w sercu podnosi uczucia!

A owe bory wspaniałością swoją, ile wdzięku, powagi przydają tej roli? Sosny wysokie jakoby olbrzymy, dęby poważne i grube jakoby starosty, a brzozy i insze krzewiny, wyglądają raźnie niby dziewice lub matrony jakie. Wszystkim wiosna zielonej użyczyła szmaty, przystroiła wszystkie gałęzistym bluszczem; wszystkie też wyglądają czysto, gdyby ludek w święto. Patrz chłopasiu, na to maleństwo drzewek różnogatunkowych, co ledwo główkę podnoszą z pod ziemi; na te wysmukłe podrostki sosienek, dębniaków, buczyn i inszych, że wymówię potomków drzewiastych; co za piękna przyszłości nadzieja, wieńce tej niziny, ozdoba parowów.

Ach ! jakiż to obraz przyjemny to wszystko przesyła do duszy; ileż kształci zmysły, rozwesela ciało ? Cóż dopiero gdy się zważy na pożytek z onych pięknych darów? Serce skacze z radości, umysł wzbija się w potęgę.

Obejrzyj się na okół i powiedz Szymusiu, ażaż nie piękna i dobra ta naszą, matusia? Nie przybranaż w pola, łąki, bory, sady, wody, nadzwyczaj bogato? —

Szymuś, któremu łzy wesela stanęły w oczach, odrzekł zamasisto: — Prawda panie! zboża, siana, drzewa, ryb, wszystkiego zgoła Pan Bóg daje dostatek.

— Jeszcze to nie wszystko — przydał Tadeusz, wdzięcznością przejęty — jeszcze to nie wszystko; bo cóż powiesz na te liczne gromady domowego zwierza ? Nie sąże to naoczne świadki rzadkiej żyzności tych nizin kochanych?

— Prawda panie, wszystkiego Bogu dzięki siła.

— A gdy się we wnętrzności tej ziemi zapuścim, odkopiem jej głębiny! ileż tam zapasów nie odkryjem: soli, żelaza, miedzi, ołowiu, kredy, wapna, gliny, siarki, bursztynu, marmuru, srebra nawet; a co torfu, saletry, węgli kamiennych, i drugich do budowy i potrzeb przydatnych przedmiotów. Na niczem nieschodzi, co służy do wygód; bo wewnątrz i zewnątrz tej szacownej ziemi płyną zamożności źródła, które nam i bez wielkich zachodów na użytek obracać jest wolno. Troskliwa o nasz byt, niczego nie trwoni; lecz co rośnie na jej powierzchni lub w łonie spoczywa, z każdej rzeczy udziela nam szczodrze. Dosyć, iż powiem, ręką sięgnąć, aż ona z gotowością napełnia nasze gumna, piwnice, spichlerze; żadnego schowania nie zostawia próżno.

Nie prawdaż, Szymusiu, co to za przecudowne urozmaicenie żywiołów, dowodzące rzadkiej szczodrobliwości natury, pamiętnej na potrzeby rolniczego ludu?

— Prawda panie, Pan Bóg o swoim nie zapomniał ludku; wszystkiem obdarzył nas hojnie, co nam serce życzy. Oj ładne to ładne nasze okolice, — zawołał Szyrnuś w uśmiechu radości.

— A my patrzymy się na nie bez upodobania — rzekł smutnie Tadeusz — jak gdyby obumarło czucie na te szczytne widoki, te bogactwa nieoszacowane! Przyuczeni patrzeć na rzeczy z blizkości, nie rozpuszczamy wzroku, ni posyłamy myśli w sfery odleglejsze. Umielibyśmy wznieść się sercem do tychże piękności, w nich znaleźć wartość, w nich się rozmiłować; wiedzielibyśmy jak kochać tę niwę, jak cenić jej płody. —

Szymuś tą mową zachwycony, idąc oglądał się na pola, łąki, stawy, i ten wszystek skład przedmiotów wydawał się chłopcu, niby cudowny obraz łask i dobrodziejstw boskich. Zmysł do wzniosłości obudzał się w malcu, ztąd każdą rzecz począł uważać w postaci ładniejszej, każdą wabił do się, jako przedmiot sercu nader drogi. Miłość do kraju wzniecała się żwawo; wdzięczność do ziemi, która go nosi, żywi, odziewa, udziela schronienia, za każdym uderzeniem zmysłu wybuchała mocno. Tadeuszowi na ten prześliczny widok, różne się też myśli przesnuły po głowie, różne obiegły po sercu uczucia.

Do lasu doszedłszy, stanęli, chcąc się jeszcze bawić tą harmonijną różnicą żywiołów; lub jak Szymuś mówił: tem cudownem dziełem boskiej Opatrzności. Napoiwszy się lubością onego obrazu, weszli do lasu.

— Szymusiu, wchodzimy do lasu, niby do pałacu ozdobnego w najpiękniejsze dzieła przyrodzenia. Las to dzielny gospodarz, ludzki, rad przyjmuje gościa, zasiania go przed upałem, albo natarczywą burzą. Pożytek niesie przez lato, jesień, wiosnę i zimę; drzewa na opał dostarcza sowicie, budowle wystawia, wyrabia sprzęty dla domu i roli; upięknia okolice, służy nareszcie za ten miły wypoczynku punkt, na którym się oko po przelocie wód, pól, łąk, zatrzymuje rado.

— O piękne to nasze bory! — Szymuś się odezwie — Sosny wielkie niby góry, dęby grube jakoby stodoły, buki wysmukłe jakoby jelenie, a drobnego drzewa niby mrowia pełno; zwierza gdyby ryb w jeziorach.

— Prócz tych przyjemności — Tadeusz dopowie — przynoszą bory i tę jeszcze korzyść, iż od nawałnic zasłaniają pola, rozpędzają chmury; chronią urodzaje od gradobicia, a wsie od pioruna. Słowem czuwają jako stróże nad pól bezpieczeństwem; pilnują onych dobra jakoby blizkich swych sąsiadów. Nie mówięż prawdę Szymusiu kochany, że las gospodarz przedziwny, nieskąpy w dary, w rozdawaniu szczodry.

— Prawda panie, niepróżno go też chłopi swoim stryjem zowią; chojny, nie skąpi drzewa na kominek, da im dębczaka i na kwartę soli. —

Szymuś za kijkiem podskoczył na stronę, Tadeusz w myśli zagrzebał się mnogie. " Las oczom przedstawia osobliwszy obraz, " szeptał sobie w duchu, "ponury nieco, mniej jasny i żywy, jak widok pól, łąk i wód, oraz wiosek rozrzuconych w koło. Za to do uczuć głębokich staje się podnietą: tu poecie natchnienie wysuwa się snadno; tu mu łacno składać w rymy opisy wspaniałe, dramy, bohaterskie wiersze. Tu się duch skupia i mierzy wysoko; pędzi do szczytu niebios, rzeczywistość chwyta! Tu śród drzew niemych, daleko od ludzi, naturą zewsząd otoczony, pomni i człowiek, iż i on naturą; sumienniej rachuje się z sobą.

Ach witaj Samotności; choć na chwilę uśpij moje zmysły, natomiast otwórz na ościerz podwoje mej duszy; niech świeżych w niej wyszukam myśli, niech je w zdania ułożę" wymówię je we wyrazistych słowach! Ależ czegóż żądam od ciebie Samotności luba? Dzieciom ty tylko poezyi, ja zdatny do prozy! Przebacz nieumiejącemu chodzić po ustroniach duszy. "

Westchnienie ciężkie wydarło się z piersi, od niechcenia za Karpinskim mówił:

Ktoś z cudzej niwy zbiera plan bogaty.
Ja z twych ogrodów przyniosę ci kwiaty
Milo widziałem przyjmowane żeńce,
Choć z pańskiej roli nieśli panu wieńce.

Plany podróży w różowych kolorach migały mu po oczach; ulgę poczuł w utrapionej duszy. "Amalio!" zawołał "ty drogi aniele, stań przed memi oczy, niech się ubawię twą wdzięczną postacią; z lubych rozmyślań uplotę ci wieniec; nim twe niech uwieńczę skronią, może bolesne, może łzą zroszone. Tobie ten wieniec należy się prawnie; gdyż to ty wysyłasz mię na zbieranie uczuć po niwach krajowych. Co zbiorę, tobie prześlę; boć przed myślą albo czuciem, cóż znaczy zapora ?

— Panie! panie! — Szymuś dobiegając, wołał: — jeleń, jeleń! za nim biegnie macierzą, za nią biegną młode!

Tadeusz jakoby przebudzony, uśpione poroztwierał zmysły, ustronia pozamykał duszy, żwawo się obrócił, i rzekł do Szymusia: — Wszystko to rodzina: stary przodem, macierz z młodemi spieszy za nim chyżo. W rodzinie zwierząt dzieje się podobnie, jak w domu człowieka. Ojciec na czele, patrzy gdzie bezpieczeństwo; gdzie i w której stronie zdrowa i obfita pasza, i tam prowadzi drogie sercu swojemu istoty. Co chwila stawa, rozpatruje, czyli zkąd myśliwy nie idzie, i pod taką strażą daje sposobność rodzinie się popaść lub mile wypocząć.

— To mi porządek, lepszy niż u ludzi — odezwał się Szymuś; — iluż to Ojców, co tak troskliwie nie pilnuje dziatwy, głodzi je, poniewiera! Bóg widzi, iż zwierzęta są częstokroć lepsze, aniżeli ludzie.

— Pięknie wnioskujesz, Szymusiu kochany; zwierz idzie za instynktem prosto, od swojej nie zbacza natury, nie przekrzywia jej przez jakieś fałszywe pomysły. Człowiek, potrzebując nauk, wpada na reguły przeciwne naturze, psuje ją, przekręca, gorszym nareszcie staje się od zwierza.

— To panie, jest przyczyna jasna: iż się w zwierzu zawsze widzi zwierza, w człowieku nie zawsze człowieka.

— Masz racyą Szymusiu; zwierz prosto idąc za instynktem, przeczuwa co dobre, co dlań jest szkodliwe. Spieszy za dobrem, od złego ucieka, i ztąd we wszystkiej dziedzinie zwierząt zgoda panuje największa

— A ludzie choć rozum mają, niszczą się i nienawidzą — Szymuś przydał smutno.

— Dopiero com ci mówił, kochany Szymusiu, człowiek właśnie iż rozumny, panem swojej woli. nie umie się przed zbytnią oświatą, w ciasnych natury zachowywać karbach. Przekraczają, koślawi; w złość wpada, burzy się, porządek przewraca.

— To źle — dodał Szymuś — że człowiek rozumu przekracza granice i robi nad siły. W tym lesie, panie, miluchno przebywać; cisza daleko większa aniżeli po wsiach. Tu zwierzęta, ptaki, każde robactwo rusza się ochotnie, jakoby od kłopotów wolne; a po wsiach pomarszczeni, kwaśni, że aż strach pobiera. Pan Bóg widać wszystko pourządzał dobrze, a człowiek wysilając rozum, boskie psuje dzieła! —

Na wzmiankę o Bogu, Tadeusz spojrzał w niebo, głosem uczucia zawołał: — Boże! wielkie dzieła twoje! Głos to naturalny; na widok dzieł ojcowskich, wdzięczność synowska budzi się co rychło. —

Dochodzili do traktu, zdala usłyszeli turkot, co chwila hurt, hurt z korzenia na korzeń, przytem wołanie: wolno bestyo, bo wywrócisz ! W pojeździe jechali państwo z dziećmi, za niemi szły wozy. Tadeusz za drzewo się schronił, przejeżdzającym nie chcąc się dać poznać; bo się i wstydził podróżnego stroju oraz drogi pieszej.

Szymuś gniewliwie patrząc na onę złą jazdę, pomrukując rzeknie: — czemuż to korzeni nie powycinają, nie pozawalają dołów, mieliby drogi dobre, nie złościliby się i jechali prędko. Jak sobie pościelą tak śpią; miasto to dobrej jazdy, to hurt z korzenia na korzeń, z dołu w dół; do tego co za zniszczenie inwentarza, zepsucie porządków! Imość ze strachu krzyczy, dzieci płaczą, pan się złości, a fornal przeklina w duszy i państwo i drogę; nie jestże to obraza Boga, pochańbienie siebie?

— Mądrze mówisz Szymusiu; największa dobrych dróg wszędzie czuć daje się potrzeba, osobliwie po lasach. Obywatele ni gminy nie troszczą się o to, chociaż szkód i niewygód doświadczają licznych. Nałóg wziął u nas górę nad wyższem uczuciem, przygasił zmysły do pięknych i porządnych dróg. Kochanoby tę ziemię, już dla jej miłości, zdobionoby ją ode wsi do wsi traktami bitemi. —

Gdy te uwagi robią słyszą krzyk srodze przeraźliwy: " dla Boga, ratuj, kto może, zabiło się, zabiło się! " Oba pobiegli w tę stronę co ducha; niestety, pojazd wywrócony! Przyskoczyli, dopomogli podnieść, spieszny ratunek niosąc nieszczęśliwym. Panu nic się nie stało, pani guz dostała, chłopczyk starszy stłukł nóżkę; młodsze na nieszczęście przełamało rączkę; prawie bez duszy leżało na ziemi. Gościniec był w blizkości, więc tam się zawlekli; doktora nie było, przeto za radą gościnnego posłali do owczarza do wsi. Proboszcz miejscowy zawiadomiony o nieszczęściu owem, sam przybył co rychło dla przyniesienia troski i pomocy. Znał się na sztuce lekarskiej troszeczkę; za przyłożeniem się owczarza oraz Tadeusza, opatrzył maleńkie, kostkę przyłożył do kostki, mocno obwiązał, zimną wodą okładać rozkazał, i za łaską boską, blizką nadzieję ozdrowienia wróżył. Zajął się podobnie i starszym chłopczykiem: przyłożył na miejsce zbolałe co widział potrzebne; to samo i pani bóle uśmierzyć się starał. Obok tych środków, słowy Religji pocieszał duszę rodziców strapionych.

Tadeusz słuchał słów onych uważnie, przypatrywał się troskliwości księdza, skwapliwie cierpiącym niosącego pomoc. Zbudowany tym czynem, na te myśli przyszedł: "człowiek przejęty na wskroś Religią, ma coś w sobie wyższego. Szlachetność wespół z miłością, takiemu jaśnieje na twarzy; niebaczna na trudności ani na ofiary, dąży po ręku ochotnych na zasiłek brata. Wzór piękny, utwór pięknej duszy; cieszmy się: on urósł na gruncie domowym. "

Po ochłonieniu z pierwszej niedoli, uspokojeniu chwilowem dzieci i pani, rozmawiali o przyczynie zaszłego nieszczęścia. Wszyscy

zkądinąd punkt honoru cenimy wysoko, dbalsi jesteśmy o brzuch i o gardło, niż o pożytek kraszony powabem i wdziękiem. Zagraniczni dziwią się tej opieszałości: iż tyle obfitych kanałów przystojnego życia, wysycha naszą nie dotknięte ręką.

— Ksiądz Proboszcz nieraz z ambony karci — Szymuś się odezwie — nic to nie pomoże; gdyż jeden się uwziął spuszczać na drugiego: chłopi na panów, panowie na chłopów. Tymczasem drogi jak były, tak złemi zostaną. —

Przeszli las; nowe ciekawości: pola rozłożyste, łąkami jakby wrąbkiem przeplecione strojnie, wodami cieniowane niby farbą żywą. Na tle tegoż natury obrazu, ręka ludzka po różnych punktach wioski rozrzuciła. Najbliższa tuż pod lasem, żałosny widok niewdzięczności ludzkiej, podobna do łaty niedbale przyszytej do bogatej sukni! Biedna, poszarpana, łożysko nędzy, pieczara gnuśności! Szymuś, spoglądając na te nowe pól składy, ozdobnie łąkami, wodami majone, zawołał w radości: — To mi to dary boże! w lesie czysto a tu czyściej jeszcze. W lesie wszystko skupione, że aż dusi prawie; na polu wesoło, że odetchnąć miło. Szkoda, że na tak ładnej ziemi, takie wioski nędzne.

— Natury różność nieprzebrana wcale, Szymusiu kochany, bawi wejrzenie mnogością widoków. Gdybyśmy przez las nie odbyli drogi, tyle uroczy nie byłby ten obraz. Las ścieśnia wzrok zazwyczaj, pole go rozszerza; las swe dostatki przedstawia w blizkości, pole przybywa ze swemi z oddali i blizka, i ztąd nasz umysł bawi rozmaicie. Czemu wieś rozczochrana gdyby wróble gniazdo; czemu budynki słabe, ledwo posklejane, nizkie, iż chłopu tęgiemu ciężko wejść do nich z głową ? Szymusiu, my ród zaniedbany! Własna ciśnie nas niedola która jest gorsza niż wszelkie zkądinąd uciski; bo to ona kuje pęta na rozum i serce, popycha w bezdenne przepaści chudoby. Między powabem natury a starunkiem ludzkim odstań nieprzebyta; przychodnia razi, nas ani dotyka. Natura się wysila, dary znosi zewsząd, obszernemi źródły po całym rozsela je kraju; a my leniwego umysłu, nie umiemy odbierać tych darów łaskawych, cóż dopiero obracać na wygodne życie! Miasto w porządnych domach, część większa mieści się w chlewach błociskiem zarzucoych.

Szymusiu, dość spory kawał przebiegliśmy drogi, i wszędzie ta sama szczodrota; z każdego kąta tej ziemi szacownej uśmiecha się szczęście, acz nieodkopane. Do odkopania trzeba rąk zdrowych i zdrowego serca: skoro obojga nie umiemy użyć, szczęścia zakosztować trudno. Wiemy przynajmniej Szymusiu kochany, iż nasza ziemia jest wyspą zieloną, pełną szczęścia i zabytków wszelkich. Radbym się teraz z tej powierzchni chciał dostać do ludzi, zajrzeć do probostw, dworów i włościańskich chatek, nową przewrócić kartę życia domowego! Nieukom najlepiej natura uszlachetnia zmysły; mieszkańcy wiosek przez prostotę swoją rozgrzewają serca. Ziemia gościnna, i oni gościnni, szczerzy, dobroduszni; z nimi się oswoić nam nieukształconym najsnadniej przychodzi. Są oni prawda, chłopki osobliwie, wespół z tą ziemią srodze zaniedbani; wszelakoż mili, iż serca dobrego, niepopsutej myśli.

Gdybym talent miał Szymonowicza albo Zimorowicza rozjaśniony umysł, pisałbym Sielanki! Wierniej niźli Szymonowicz malowałbym obyczaje szacownych rolników, kreśliłbym obrzędy wiejskiego żywota, z okolic, ze stanu oraz charakteru chłopków i panów wyjąłbym je prosto. Malowanie obyczajów w niższym i wyższym stanie wiejskim, ma tyle wdzięku, iż w nich dla krajowca istna przyjemność, nauka, zabawa! Jakże ujmującym jest w Szymonowiczu obraz wesela cnego Sieniawskiego, w którym wiejskie życie, obyczaje panów tak wiernie oddane; albo jak jest przyjemną Sielanka Zimorowicza, w której nam własny otwiera dworek, i maluje szczęśliwe pożycie ze swoją małżonką! Śpiewałbym jak rolnik, oraz jak poeta; kreśliłbym z Zimorowiczem co nas w wiejskiem otacza zaciszu, malowałbym nasze domki, rysował sąsiadów; słowem, sielskim stałbym się poetą! Sam czytałbym w życiu naszem, sambym pisał życie nasze, sambym żył życiem naszem, życiem wiejskiem!

Kto powinowactwo ziemianina zrozumiał do ziemi; kto z głębi duszy ziemię pokochał rodzimą; ten pewno większego nigdzie nie znajdzie smaku, ni zadowolenia, jak na ziemi kawałeczku małym!

"Mały folwarczek niedłużny nikomu;
Mały ogródek, mały stolik w domu:
Mały a rześki chłopiec do posługi,
Mały koniczek i jeden i drugi;
Mały sąsiadów poczet, a poczciwy....
Gdy to mam wszystko, prawdziwiem szczęśliwy. "

Tak poeta (Naruszewicz) woła; ja wołam z poetą!

Ziemio ojczysta! mówię ci otwarcie, nigdy nie czułem do cię gorętszej miłości, jak teraz gdy przestaję z tobą, z twemi się roskoszami bawię, twoim użytkiem me ciało nasycam! Drogie ztąd sercu obyczaje ziemian; luba ich prostota, znośne błędy nawet; że przenoszę onych skromny żywot nad okazałe tony salonowe, i wyżej cenię ich grube sukmany nad stroje wyszukanej mody!

Szymusiu! nie próżne to myśli, ulotne marzenia, gdy się rozpływam w tem życiu wieśniaczem; w niem wyszukuję roskoszy dla bytu, bratam je z ziemią tyle ukochaną od nas. —

Szymuś roztworzył usta, oczy wielkiemi patrzył w swego pana; a ten w płomieniach miłości popuszczał myślom coraz dłuższe wodze:

— Szczęśliwe przejście od miłości ziemi, do miłości wiejskich obyczajów! W początku drogi, ona była przedmiotem naszego badania; pieściliśmy się skarby, które zewnątrz nosi i w łonie ukrywa; teraz oglądamy się za ludźmi żyjącemi na niej, którzy swój żywot mieszają z onejże żywotem. Dobierajmy się jeszcze do światła wieśniaków; przekonajmy się bliżej, czy istnie te przymioty mają ziemi wartość, są tak proste, tak szczere jak ona! Zbliżamy się do wioski na oko chędogiej, w niej się rozglądajmy bystro i czem ma, prócz ciała, zasilajmy serce. —

Szymuś przodem do wsi wysyłając oczy, zawoła radośnie: — Wieś spora; dwór, szkoła, kościół, osada niby miasto. Musi tu siedzieć pan możny, dziedzic dobroduszny, kiedy domy tak ładne, czysto pobielone.

— Zapewne pan tu staranny być musi — Tadeusz odpowie — ale i włościanie nie źli; sam pan nie byłby w stanie podnieść osady do tego porządku. Tu niewątpliwie wszyscy razem: pan, ksiądz, nauczyciel, chłopi, odkopują ono szczęście w ziemi zakopane. Każdy tu pewnie przykłada siłę do siły drugiego, na wydobycie szczęśliwości spólnej. —

Za wiejściem do wsi, spytał się Tadeusz gospodarza, rnęża poważnego, zatrudnionego przed domem robotą, czyby na nocleg nie zechciał ich przyjąć. Gospodarz podniósł głowę, kapelusz uchylił, "na wieki wieków" głośno powiedziawszy, odrzekł otwarcie: "a czemuż nie!" Wskazał drzwi do izby, sam zaś dokończał roboty. Gospodyni na głos obcy wyszła, obudwóch przyjęła po ludzku, tłomaczki kazała poskładać, koło stołu usiąść, czekać aż się zgotuje wieczerza, swoi od roboty przyjdą. Tadeusz za ludzkość podziękował pięknie, a ponieważ słońce duży jeszcze kawał do zachodu miało, otrzepał się z kurzu, wyszedł przypatrzyć się wiosce.

Szymuś został na podwórzu, ciekawie patrzał na robotę, porządki i insze drobiazgi.

— A zkądże Bóg prowadzi ? — gospodarz zapyta.

— Z dalekich okolic — Szymuś powie raźno. — Idziemy zwiedzać nasze ładne kraje, oglądać się na pola, na wody, na łąki, bory, wsie; miasta, na wszystko co trafim!

— A na co to, po co? — przerwie gospodarz — nie lepiejby to było w domu siedzieć, pracować na chleb, niż się włóczyć po świecie, czas darmo zabijać?

— Pan mówi — rzeknie Szymuś — kraj własny zwiedzać, wielka to nauka; przydaje rozumu do głowy, miłości do serca.

— Bodaj to ci panowie! osobliwe tam mają sposoby do szukania nauk. Że się przecie za własnym chcą ubiegać krajem; lepiej zapewne niż się tłuc po obcych, dobra tracić, zgorszenie przywozić. — To powiedziawszy, podniósł się przygotować wygodę dla krów nadchodzących z pola..

Tadeusz przez wieś wolnemi szedł kroki, pławiąc wzrok w czystości nader ujmującej, która mu wszędzie gdyby dziecię grzeczne, zabiegała drogę. Pochlebiało to sercu, aż spyszniał. Stanął na środku, i gdzie okiem rzucił, wszędzie natrafił porządek zgodny z pięknością natury. Ludzie się skrzętnie uwijali po niej, gdyby mrówki wytkniętą biegając drożyną; insi zbiegali się do domów wracając z pola, łąki albo lasu, jako pszczółki pilne. "To roskosz wiejskiego życia, " mówił do siebie, pod boki się ująwszy; "to osnowa do Sielanki, to powaby złączone z użytkiem! To wieś nadobna, strojna, przyjacielska, wesoła, iż szczęśliwa ze swojego bytu; szczęśliwa że to miejsce swą zdobi urodą!

Kościół murowany, siwizną długowiekową pokryty, sięga zapewne czasów Kazimierza Wielkiego, a może spokrewniony ze starszą Przeszłością. Mur dowodem iż go stawiały pradziadowe ręce; probostwo, chociaż nieco wklęsło, troszeczkę zmalało, stoi jednak krzepko, że go nie przetrzyma dziesięć zbudowanych modnie. Szkoła, równie starej daty, wygląda jak podeszła córa obok sędziwej matusi. Współcześnie musiała z Kościołem przysiąść na tem ładnem miejscu; dopomogła wychować troskliwie to plemię, które tak się ozdobnie koło niej rozsiadło, niby dziatki wdzięczne obok matki czułej. Dwór nie sterczy blaskiem, ni się nadyma smakiem zagranicznym; o pozory nowszej budowy bynajmniej nie dbały, kontent ze starego kroju. Z zawiesistą i rubaszną miną na fundamentach rozpostarł się siadle, kpiąc sobie z modnych a słabych sąsiadów!"

Tadeusz postanowił zabawić tu dłużej, zaznajomić się z panem, z księdzem, z wszystkimi zgoła, co tchną wiejskiem życiem; co wystawili tę wioskę nadobną, nią upięknili skronią ziemi naszej, oraz staroświecki charakter zachowali stale. Zapalony widokiem, a bardziej ważnością osady szczęśliwej, z Naruszewiczem powtórzył ogniście:

O jak to miło patrzeć na rzeczpospolitą,
Na zgodną w cząstkach swoich, i tak pracowitą!
Tu wszyscy spoinie robią: wierna strzeże rada,
Jeźli który nadaremnie trąd miodu nie zjada;
Jeden rządzi wszystkiemi, a dobrocią rzadką
I królem jest swych dziatek i kochaną matką.

Właśnie był w blizkości szkoły; ledwo co z miejsca postąpił, nauczyciel zabiega mu drogę. Tadeusz się skłonił, zapytawszy grzecznie, do kogoby należała ta czysta osada ?

— Do pana Podstarościego.

— Jestże pan u siebie ? Radżę podróżnym, którzy nie czwórką, ale piechotą do niego witają?

— Nasz pan dla każdego jest zarówno ludzki; mnie nauczyciela tak przyjmuje mile, jak Ks. Proboszcza, rozumie się nie ubliżając niczyjej godności. Sam były dignitarz, deputat na sejmiki oraz roki ziemskie, czoło i ozdoba szlachty powiatowej, zna jaka się komu należy poszana; serce jednak jak mówię, otwiera każdemu. —

Dawszy tę odpowiedź, zmierzył podróżnego od stóp aż do głowy. Po mowie rozpoznał charakter krajowca, po twarzy i postawie że to jakiś panicz; nic nie mówił, tylko mu w oczy spogłądał żałosno. Na ten wzrok badawczy zapomniał Tadeusz o pytaniach dalszych; zawstydził się jakoś i w oczekiwaniu co starzec wyrzecze, podobnież swoję oczy wlepił w jego oczy.

Tenże nie bawiąc, odezwie się żwawo: — Niech paniczowi nie dziwno się widzi, że na widok pański oczy się moje powlekły wilgocią. Jestto boleść za schodzącą tudzież zacierającą się dzielnością domową; Jestto żal nad słabością, i zbytnią giętkością pokoleń nowszych, w których się Domowość, miasto przechowywać, gasi z kretesem. Bolesno i Podstarościemu, godnemu potomkowi krwi swoich pradziadów, że się to młode plemię od pnia odrodziło, zniewieściało całkiem. Po ojcu swoim te dobra odzierżył, na nich się synowskiem osadowi! prawem, niemi teraz mądrą rządzi głową. Co przynoszą tem się żywi i odziewa, tem żywi i odziewa krocie.

We wszystkich co je zamieszkują widać jakąś spólność, co mówię jedność interesów. Widać we wszystkich krew zdrową, krew domową istnie. Pan Podstarości nie wytęża rozumu, jakby na zbytki zagraniczne trwonić dary boże, szarzać puściznę nabytą po ojcach; rozmiłowany w płodach własnej roli, na niej, jak się rzekło, uszczęśliwia siebie oraz wielu drugich. Co geniusz ludzki wynajdzie pięknego, nie kutwi, ale przydaje do ozdoby swoich posiadłości; ztąd dobra chędogie nie dają się zagranicznym wyprzedzić w porządku. Nie bierze go też ciekawość sięgać w obce kraje po światło lub naukę; chce co przeczytać, dobiera się do swojskich uczonych; do Reja, Skargi, Kochanowskich lub inszych krajowych klassyków; bo tam mowa, tam myśl krzepka, co nie mąci, jeno uczy. —

Byłby się może dłużej rozwodził, nad niedołęztwem plemienia młodszego, aliści ktoś go zawołał do dworu. Ponieważ też wieczór chylił się ku nocy, trzody z pola wracały z pośpiechem, czas było i Tadeuszowi wrócić na gospodę.

— Mój plan naukowy ładnie się rozwija — do siebie to mówił — puszczę się dalej, pewnie co krok nową naukę, nowe doświadczenie zbiorę. Kraj ten to księga szacowna dla chcącego nabyć światła, w cnoty ubrać się domowe. Ledwo kilka przewróciłem stronnic, a tyle już materyałów zebrałem na przyszłość. Ta osada nie pospolitym ustępem w tej księdze; tu co słowo to mądrość. Co mi poda, uważnie czytać będzie trzeba, żeby zrozumieć, strawić, w czyn własny przemienić."

U Jędrzeja już się byli zeszli na wieczerzę, gdy Tadeusz nadszedł. Stanęli koło stołu. z głową odkrytą; spoiną głośno mówili modlitwę. Nasz panicz, do modły nie nalożny, stał głowę zwiesiwszy. Po modle zasiedli, Szymusia wzięli między siebie; tamtemu gospodyni coś lepszego stawiła na rogu, na talerzach piękniejszych. Misy szły po misach; smak do jędzy mieli wyśmienity, ponieważ praca rącza, najlepszą do jadła okrasą. Szymuś zajadał wprawnie, jak chłopek śród chłopków, bo i strawy były smaczne, tłusto zakraszone. Tadeusz, częścią znużony, częścią nienawykły do gospody chłopskiej, jadł ledwo ząbkiem jednym. Pozbył on się wprawdzie odrazy do włościan; wszelakoż duma szlachecka, przewyższała w wielu razach wolę. Ciężko mu więc przychodziło wejść z niemi w zażyłość, zasmakować w prostocie, pokochać szczerość obyczajów.

Gospodarz to zmiarkowawszy, odezwał się śmiało; — Paniczowi coś nasze nie smakują dary; niech tylko panicz zagarnie, zajmie całą gębą, a smak się znajdzie: strawy, Bogu dzięki, czysto sporządzone. —

Jedz panicz — gospodyni rzeknie — tośmy przecie nie obcy, wszędzieśmy jednacy, dzieci Pana Boga. Pan Podstarości nieraz u nas jadał; na weselu Zośki zawijał flaki aż mu się kurzyło. —

Tadeusz na te słowa życzliwości bratniej, w duchu się podniósł, dumę szlachecką odgarnął: uśmiechnął się, łyżkę w talerz głęboko zasadził, strawą usta napełnił i zajadał smacznie.

— Otóż to sposób chłopskiego jedzenia — rozweselona powie gospodyni — jedząc całemi usty, coś przecie poczuje się w żołądku; skubiąc kąsek po kąsku, głód się jeno zwiększa.

— Może znużenie, może i nieśmiałość była przyczyną, żem się nie wziął do jedzenia żwawo; ośmielony waszą gościnnością, na drugi raz wam się prosić nie dam. Do wszystkiego nawyknienia trzeba; ponieważ nigdy z chłopkami nie jadłem, miałem odrazę do chłopskiej prostoty i trochę pańskiego przesądu: co razem wziąwszy, tamowało porywczość do jadła.

— Ja to pojmuję. — gospodarz odpowie — jadło chłopskie, osobie wy karmionej na stole pańskim, nie łacno przypada do smaku. U nas jedzą skromna, wybor straw zbyt mały, przyprawy: sól i okrasa; chleb gruby, mięso ledwie trzy razy na tydzień; jakże nie ma sprawiać wstrętu nawykłemu do pańskiej kuchni? Pan Bóg, mądry gospodarz, mądrze rozporządził, iż nam chłopom do ciężkiej pracy proste dał potrawy. Praca przynosi zdrowie, prosty, pokarm przydaje sił zdrowiu; po dworach lekka praca, więcej próżnowania, a potraw bez liczby. Ponieważ tam między pracą a jedzą nie chowają miary, powstaje mdłość, niestrawność, choroby nareszcie.

— U nas lepiej — gospodyni powie — tem się człowiek żywi, co ziemia wydaje lub bydlę przyniesie. Ma się też do tych darów bożych przywiązanie szczere; nie tęskni się za tem, co tam gdzie lepszego! —

— Prawdę mówicie, gosposiu kochana; ziemianin nie powinien naśladować magnatów po miastach, jeno się żywić płodami i dobytkiem własnym. Ale widzicie, tak to bywało i poniekąd bywa: bogatsi obywatele poszli za hrabiami albo książętami, za nimi uboższa szlachta; tym sposobem rozszerzył  się ten naśladowania nałóg, iż nikt ze szlachty choć i najuboższej, na swojem dziś już nie myśli przestawać Chociaż biedak, sięga uporczywie w sposobie życia, w ubiorach, w sprzętach, za zwyczajami miast zamożniejszych; i nie pamiętny na swe przeznaczenie traci szczęśliwość ziemiańską, bez dopięcia pomyślności miejskiej. Cóż z takiego wkońcu? Niewolnik mody i zwyczajów obcych, ogołocony z grosza, spokojności duszy! Gdym się rozpatrzył w owej szkodzie wielkiej, poczułem odrazę do naśladownictwa; i nie chcąc stać się z człowieka wolnego, niewolnikiem miast, wracam do wiejskiej prostoty. Przyuczam się żywić i odziewać krajowemi płody, naprawić krew zepsutą, zostać ziemianinem Na ten cel zwiedzam kraj, wstępuję do włościan, biorę od nich przykład miłości do ziemi, ćwiczę się w skromności i pracowitości.

— Zamiar chwalebny — gospodarz odrzecze. — Chłop siedząc na roli, skrapiając ją potem, jej się owocami żywi i odziewa, i ztąd ją kocha jak samego siebie. Nie odstępuje jej na krok, chyba gdy zmuszony, i dlatego niezmienny, w obyczajach zawsze chłopem polskim. Z panami inaczej: oni zmienni, iż się zmiennie z rolą, i onej obchodzą płodami.

Pan Podstarości rzadki tu wyjątek; nosi się poprostu i poprostu jada, prosty w obyczajach jako nasza ziemia. Szczodry bo i ona szczodra, dobry dla nas bo i ona dobra. Lecz to już późno, pójdźmy na spoczynek, jutro da Pan Bóg doczekać i panicz zabawi, pogadamy dłużej. W stodole na świeżej słomie posłanie gotowe; skoro rozum w swobodzie, sumienie niczem nieciśnione, śpi się smaczniej na słomie niżeli na puchu. Tadeusz podziękowawszy za jędzę uczciwą, udał się do stodoły, i nim zasnął, takiemi bawił się myślami:

— Najważniejszą, przytem najtrudniejszą dla człowieka rzeczą, wynaleźć miarę między żądzami oraz potrzebami a żywiołami nas otaczającemi. Lubo rola i onejże płody są naturalne, nic szkodliwego nie mające w sobie, nieużyte w mierze psują zdrowie, psują i charakter. Żądze to właśnie wychodzą nad miarę, ciału tyle nadsuwają potrzeb, iż zamiast pożytek, szkodę ponosi z żywiołów. Chłopek dokładnie zna się na tej mierze, i gdyby nie zły przykład po dworach i miastach, granic by onej nieprzekraczał nigdy. Zacóż nie wszyscy stoimy na tym doświaczenia punkcie, zacóż na tym płochości obrocie, kręcić się dozwalamy nędzy ? —

Nazajutrz wstał rychło, Szymusia wziął z sobą, i na zwiedzanie okolicy poszedł. — Szymusiu — wkoło siebie spojrzawszy, Tadeusz zawoła radośnie — niech i twe serce zapłonie weseleni, na to ścisłe spokrewnienie pracy ludzkiej, z żyznością natury. Tu pan i lud poznał swą powinność; tu też widać wcielenie się ziemi w ziemianina, ziemianina w ziemię; tu oboje najszczerzej wylani dla siebie. Takiego powinowactwa trafialiśmy ślady, przecież tak ścisłego skojarzenia nigdzie. Tu się umiała ręka ludzka pobratać z naturą! Drobnemi skiby przystroiła pola, upięknila nadbrzeża tamami mocnemi; łąki rosi corocznie wodami; sady i ogrody obkłada żywem i płotami; trakty mai drzewy cienistemi; słowem rozum i serce z naturą spokrewnią! Zato ona odpłaca wdzięcznością, daje owoce, mnoży dogodności, powiększa swobody sowite. Tu rozum tedy poznał się na mocy, serce poczuło swą ziemiańską godność, kiedy nadało taką postać ziemi, postać która oczy bawi, pożytek tysiączny przynosi!

Z tego pagórka, Szymusiu, rozłożysty widok, cała przestrzeń i każcie ustronie, śmielej wychodzi przed zmysły ciekawe. Ciężko powaby wyrażać słowami, pędzla by trzeba na odmalowanie tych obrazów szczytnych; ależ i pędzel naśladuje tylko, zbliża, rzeczywistości nie oddaje przecie. Samo serce, i to serce swojskie zdolne jedynie uczuć te piękności, poznać je, ocenić, i w nich się rozkochać.

Poco szukać obcych krajów,
Alp odwiedzać grzbiet wysoki?
Wśród Ojcowa skał i gajów,
Równie szczytne masz widoki!

Powtórzmy z Franciszkiem Dmóchowskim. Poco szukać obcych krajów, poco psuć smak obcym smakiem, zmysł przytępiać zmysłem cudzym, kiedy nasz tak roskoszny, miły, pożyteczny?

— Naco panie okiem rzucić, to wygląda ładnie; bo gdzie się człowiek choć trochę przyłoży, snadno porobi porządek. Ziemia sama się jakoś uśmiecha do człeka, niechby się tylko nie odwracał od niej. Co za domy czyste, ogrody i sady, co drzew wszędzie; ślicznie niby w sadzie pańskim! Wróciwszy do domu i u nas tak będzie; pan zadysponuje, my z Piotrem przyłożymy ręki, i dobra nasze postawim na nogi.

— Na co tu patrzysz, wbij to sobie w pamięć, abyś Piotrowi umiał opowiedzieć, ileśmy zdolni przydać ozdób majętności naszej. Wbij sobie w rozum, abyś umiał sądzić, co tu za dziwy porobiły ręce, gdy je miłość serdeczna połączyła z rolą! To całe widowisko; istny wieniec kwiatów, świeży wejrzeniem, świeży zielonością!

Nęceni powabami tej miłej dziedziny, po jej strojnej przestrzeni rozmierzali kroki; a nasyciwszy do woli i oko i umysł, ku wsi się zwracali. Na wstępie spotkali Podstarościego z Nauczycielem, w żywą zadanych rozmowę. Tadeusz, na widok dwóch istnie staroświeckich mężów, zmięszany, już kroku cofał, ominąć ich myślał; gdy Nauczyciel żwawo go zagadał, i do towarzystwa zbliżyć się zaprosił. Przystąpiwszy, skromnie się skłonił; serce mając szczytnością przepełnione tejże okolicy, już się poczynał na pochwały sadzić: aż Podstarości w te słowa przemówił.

— Właśnie mi Nauczyciel zamiary Waszmości wyłuszcza. Dla serca mojego są one pociechą; i jeźli cel wyższy jest do nich pobudką, większy pożytek przyniosą niebawnie, niż jazda za granicę. Jeden z uczonych mądrze powiada: "swojskim rzeczom nie poradzisz, tylko na tok swojski. " W tych słowach jest reguła, od której wyjątek niełatwy. Jej przepisy święcie trzeba zachowywać, żeby po domach po domowemu myśleć, przytem po takiemu działać. Wykonanie jej snadne: skoro się puści bieg wolny krwi, oraz kwapić będzie za rzeczami, do których ona dodaje podniety.

— To przekonanie wyprawiło mię właśnie w podróż przedsięwziętą — odrzecze Tadeusz — otworzyło mi oczy na prawdy właśnie tej reguły. Za nią idąc, rozognia się istotnie uczucia, wzywa do zamiłowania pamiątek po ojcach, tudzież umysł rozświetla się do zgłębiania dziejów. Ona to marnotrawnego syna prowadzi na łono rodzica! Trzeci dziesiątek dochodzi mi wieku; nie wstydzę się przecież od najniższej klasy tę rozpocząć szkolę, aby się nauczyć: rzeczom swojskim radzić po swojemu. Tu natrafiłem na szkołę, w której owa reguła myślą zasadniczą, a pan Podstarości mistrzem znakomitym. Od wczoraj do dziś czas krótki; większe tu już jednakowoż powziąłem nauki, niż za granicą i po inszych szkołach.

— Co który z doświadczenia zebrał na niwach krajowych — pan Podstarości poważnie odpowie — niech to służy każdemu; ponieważ w obec tej reguły wszyscy mistrzami, wszyscy jesteśmy uczniami. Dzielić się i udzielać naszej praktyczności cechą; jest więc Waszmości z tego względu serce i dom mój otwarty. —

Tadeusz skłonił się, podziękowawszy za tę ojcowską gotowość; gdy Podstarości tak dalej mówił:

— Jeźli się Waszmości zmysły zajęły porządkiem a może i smakiem tu zaprowadzonym, miło mi to słyszeć. Nie upatruję wszakże w tem pochwal dla siebie; jeno przyczynę: iż młodzież nasza nabiera smaku do rzeczy domowych. Skoro się na seryo ukształcić myślisz na krajowca, stać się obywatelem podobnym do Przodków, spotkanie nasze trafunkiem dość rzadkim. Młodzież nie chce ofiary na ołtarzu składać, ona bierze z ołtarza i trwoni ofiary. W takiej młodzieży jakże mieć ufność? jakże się spodziewać po niej utrzymania domowego bytu ? Kiedy zamiast zaprawiania rozumu na przedmiotach swojskich, od szkół począwszy aż do akademji, krasi się (jak powiada Krasicki w Podstolim) jakąś tam wrzaskliwą filozofią, a wróciwszy do domu zuchwale towar ten przedaje Zuchwale, dodam, zaraża krewnych, sługi, służebnice, i złe rozszerza aż za progi włościan. Żeś więc wyszedł po nauki do szkoły rodzimej, zawziął się oczyścić rozum od rzeczy szkodliwych; miłe to zdarzenie rokujące nadzieje, iż są śród młodzieży co myślą jak starcy. —

Pan Podstarości zagustowawszy w planach

Tadeusza, dla pogadania o innych przedmiotach, zaprosił Ks. Proboszcza i nauczyciela także na obiadek.

— Trzech nas — mówił Podstarości — którzy pod różnym względem na dobro tej gminy pracujem; wszyscy starzy, wszyscy jednakich zamysłów, widoków i dążeń. Ztąd się jeden drugiemu nie sprzeciwia w niczem: żyjem więc w zgodzie i działamy w zgodzie, na chwałę boską, pożytek własny i korzyść powszechną —

Podczas stołu wszczęto dyskurs o rzeczach dotyczących nauk. Tadeusz w gronie tych poważnych mężów, rozumiał się być przeniesiony w staroświecką erę, w przeważną bytem dobrym, powagą i światłem. Przybyszem się być widział; oni podtatusieli w praktycznych zasadach, znajomi z niemi, gdyby z własnym domem; on nowicyusz, wybrany świeżo po zbiór tychże rzeczy. Wdrożył się wszelakoż, i po kilku chwilach przyjemnej rozmowy, poczuł swoich: swoi go poczuli.

Ks. Proboszcz, osoba choć siódmy znacząca lat krzyżyk, był humoru jasnego, bystry na zdarzenia jawione po świecie; toczył rozmowę naukową biegle. Mówiąc o nowszej oświacie, utyskiwał srodze nad krętym jej biegiem.

— Za przycieś lub fundament do nauk, zwłaszcza do filozofji — był mówił ten kapłan — nie chcą brać Wiary wnosząc, iż ona rozum niewolniczo przykuwa do siebie, w lot go za myślami nie dozwala puszczać. Błąd to wielki, nieznajomość sroga! Rozum człowieczy co w zamiarze szlachetnym prawdę chce znachodzić, musi się koniecznie podczas swych poszukiwań z Wiarą chrystusową w jednym spotkać punkcie. Prawdy, choć ona to celem badań rozumowych, nie stwarza się, ani się jej robi, ale się ją bierze. Alchimiści, co złoto robić chcieli miasto je brać z kopalń, zubożeli, zawód w poszukiwaniach ucierpieli wielki. Owóż nie za szukaniem prawdy rozum winien się ubiegać, jeno za jej posiadaniem. Kwapiąc się za jej posiadaniem, wierzy się i wie gdzie jej źródło, zkąd ją możną brać: albowiem prawda, co w Bogu swój miewa początek, jest, i jest już daną; więc ją brać trzeba, bynajmniej gdzieś szukać — Zapewne, wiadomość sama — odrzekł Podstarości — że się prawdę wprost bierze z ręki Boga, jest dla serca nawet najprostszego, spokojnością znaczną, czego rozumowania choćby najbystrzejsze przynieść nie są w stanie. Wyraz ten szukać, oznacza niepewność, wiedzie badacza w ciemność, nareszcie w zwątpienie; niedawszy mu ni punktu spoczynku, ni odkrycia prawdy. Gdy przeciwnie wyraz brać, pewność nam tłómaczy, do prawdy zbliża, rozum przed nią zgina, posiąść ją zaleca.

— Toć filozofia na braniu oparta — Tadeusz skromnie się przymówi — prędktby początek, prędszy miała koniec. Do pracy rozumowi małoby zostało, chyba zgięcie kolana przed prawdy ołtarzem, i onej łatwe wzięcie w posiadanie.

— Masz rolę przed sobą, masz zasiew na spichrzu — Podstarości rzeknie — masz więc rzeczy dane. Pytam: bez pracy i mozołów przykrych przyjdzież rolnik do zbiorów obfitych? Znoje, praca, użycie sił wszelkich, rolnikowi zapewnia owoce; toż samo filozofowi posiadanie prawdy.

— Filozof wziąwszy Wiarę za podstawę swych badań — przyłoży Ks. Proboszcz — musi się z całą mocą swego geninszu wybrać na tę naukową podróż. Boć musi tę prawdę, którą powziął z Wiary, gdyby anatom doskonały, rozebrać na cząstki; one rozpoznać w szczegółach, i całość jej zgłębić do takiego stopnia, do jakiego ją geniusz jest zdolny przeniknąć. Do tego dobijając celu, trzeba się rozumowi natężać nie mało; trzeba mu roztworzyć wszystkie upusty swej moralnej mocy, każdą siłkę, choćby i najmniejszą, puścić na robotę. Bo im większa, tudzież powszechniejsza stanie się ta praca, tem jaśniejsze będzie prawdy poznawanie.

— Będzież to rzeczą geniusz zadowolniającą — Tadeusz się ozwie — zamiast prawdę nieznaną wyśledzić i poznać; znaną poznawać i zgłębiać? Geniusz czujący swoją samodzielność, jestto orzeł, co niekontent że nizkie warstwy powietrza rozbujał skrzydłami; aliści po tej robocie wzbija się w wyższą coraz atmosferę, gdzie się po pokładach eteru unosi bez trudu, i z tej wysokości sięgającej nieba, spogląda jasnym okiem na to, co się pod nim toczy. Nizkie warstwy są tylko dla nizkich umysłów; umysły takie niech prawdę poznawają daną; geniusze niech ją szukają, i odkrytą poznają w całości.

— Te prawa, których dla geniuszu zdajesz się domagać — Podstarości powie — brzmią za liberalnie, bo właśnie jego uzdolnień przechodzą granicę. Czyż orzeł, go się w sfery podniósł niebotyczne, widzi, co się pod jego porusza stopami ? Geniusz co się na skrzydłach swojej fantazyi wzbił aż pod pułap nieba, albo po myśli zapuścił się w rzeczy rozlane po ziemi, czyż w tym przelocie poznał istotnie co w górnych i dolnych znajduje się sferach? Rezultata tych polotów dają tego dowód, że w ruchach geniuszów takich, li tylko swawola pomięszana z pychą, siłą zasadniczą: bynajmniej poznawanie prawdy rzeczywi stej. Zgadzam się z ks. Proboszczem, iż geniusz, chociażby najwyższy nie poznaje, jeno poznawa prawdę założoną.

— Wszak to już św. Bernard — rzeknie Nauczyciel — był tam gdzieś powiedział: że filozofia jest sztuką poznawania prawdy, to jest odsłaniania jej istoty w nieskończony sposób; bo gdyby ją się kiedy miano poznać z gruntu, wszelkie filozofowanie musiałoby ustać.

— Ten przykład na swem miejscu przytoczyłeś całkiem — ks. Proboszcz odpowie

— widać ztąd że każdy, co Wiarę ma w sercu, ma poznawania taki sam kierunek. Ludowi chrześciańskiemu, jest on najwłaściwszy, bo jak się wspomniało, zawsze go w posiadaniu prawdy zachowuje; od przywidzeń fantastycznych strzeże go statecznie.

— Skoro o zastósowanie się do ogółu chodzi

— Tadeusz słów przyda — porzucam przewidzenia, pod prawdę znaną poddaję mój rozum.

— Jeźli bez przekonania chcesz robić ofiarę — Podstarości rzeknie — cofnij swe słowo; gdyż prawda dana ceni tylko wolność, a brzydzi się musem. W prawdzie chrześciańskiej, boć o niej tu mowa, ta osobliwa zamyka się własność: iż, lubo zawsze tą samą bez zmiany zostaje, do rozwijania się poznawania człowieczego tak się przyczynia starannie, tak je ożywia, podnosi i wzmaga, iż rozum w tej czynności coraz to większe odsłania korzyści; bo ją coraz to jaśniej przedstawia przed umysł i oczy, oraz gruntowniej rozpoznawa czem ona jest w sobie, i czem jest dla niego. Gdy atoli rozum umie cenić i miłować prawdę, rzecz naturalna, iż ona się z nim zbyt wcześnie spokrewnią; w jego własnościach gdyby krew po żyłach rozpływa się co tchu, rozciepla je swem ciepłem, światłem swem oświeca, a w końcu je zaprowadza na błonia praktyki obszernej.

— To mi prawda, to filozofia — z zapałem odrzeknie Tadeusz — której rezultatem są praktyki błonia! Kiedyś za teoryą, dziś nadzwyczaj za praktyką tęsknię; i która nauka do niej wiedzie jak najpewniej, tę pokocham, tej z myśli nie wypuszczę nigdy.

— Nie dość w zapale mieć to utęsknienie — ks. Proboszcz odpowie — zimno, z namysłem trzeba za praktyką chodzić, jej skiby wciąż niepokonaną trza odwalać wolą. Aby więc do praktyki co szczęśliwość niesie, trafić nie ochybnie, trzeba jak mówię z zasad Wiary, w dziecęce lata młodości powrócić, gdzie to rozumek i serduszko człecze było do takich nowości najgiętsze. Jeźli z praktyki rzadko kto kiedy odnosi pożytek, jest winą zupełna nieznajomość Wiary; winą, iż między Wiarą Przodków a niewiarą potomków, parów jest nader głęboki. Wiara wszakże nigdy żadnej nie podlega zmianie; jej zasady jak ziarna zboża są zawsze jednakie, jeno się zmienił duch człowieczy, jeno świat się zmienił. Skoro się rozum i serce powróci do Wiary, praktyka w życiu weźmie obrót inszy; cisza przedewszystkiem zajmie miejsce wrzawy, w stosunkach życia zazwiastuje pokój nie zachwiany, — Istnie, nauka Wiary — przyda Podstarości — była i będzie do filozofji nader blogiem polem. Przez filozofią we względzie praktycznym cóż da się rozumieć, jeźli nie odniesienie i zastosowanie sił rozumu do poznania i do pojęcia cnoty ? W wyrazie cnota zamyka się każda gałęź życia praktycznego, i gdy się tę na gruncie naukowym zdybie, nie jestże człek wtenczas największym filozofem, bo najrzetelniejszym miłośnikiem prawdy? Nie jestże wtenczas i najsumienniej-szyin panem swej woli, sternikiem swych czynów?

— Od prawdy danej przyszliśmy do zdrowej praktyki — ks. Proboszcz odpowie — ta teorya jest dla nas rolników najlepsza, bo ta chleb do posiłku zawsze nam gotuje. —

To powiedziawszy, z nauczycielem do inszych poszedł powinności. Pan Podstarości śród gumien chodząc z Tadeuszem, zachwycony poprzednią materyą te zdania był przydał:

— Mówiliśmy o prawdzie danej; wszakże Racyonaliści, co jej bezpośrednio wyszukiwać pragną, łudzą się, gdyż i oni w brew swym przedsięwzięciom, jak rozprawiają np. o Bogu, świecie i człowieku, co rozumują o stosunku jednego przedmiotu do drugiego, mówią także by o prawdach danych. Żaden z nich dotąd nie odkrył czasu ani też epoki, w której byt powstał jakowej istoty; lecz i z nich każdy wziął te przedmioty pod cęgi rozumu, i w miarę swej dowolności rozwodzi się nad onych naturą. Z naszych filozofów nie jeden poszedł w te ślady dla nas obce i dla nas szkodliwe; i choć mu ten kierunek dusi ducha gdyby zmora jaka, on choć się z bólu kurczy, idzie za złudzeniem.

— Korzenie przewrotności głęboko się atoli wrosły w rozumie społeczności naszej — Tadeusz się ozwie — moc organiczną odejmują rodzimym roślinom, nic więc dziwnego, iż wszystko nie praktyczne, na co tylko spojrzym.

— Czas przeto — przerwie Podstarości — do prawdy danej udać się z pośpiechem, umysły odwilżyć rosą chrystusową; a przy wytrwałości i opoka na urodzajną przemieni się rolę. Ziemia deszczem nieskrapiana, i dziennem nieogrzana słońcem, albo żadnych albo mdłe tylko wypuszcza roślinki; tak człowiek: nie rozrośnie się w drzewo mądrości ani też praktyki, prawdy objawionej nie biorąc za podstawę.

Podczas podróży goń Waszmość za dwojaką rzeczą: Za prawdą daną i onej praktyką. Ucz się tę dwojaką prawdę ściśle jednać z sobą; a co ręką dotkniesz, na co okiem spojrzysz, będzie rosło na twe szczęście i domu pomyślność. —

Tadeusz zrozumiał tę prawdę, rylcem uczuć zapisał ją w sercu; pożegnawszy się z Podstarościm i domem Jędrzeja, po trzech dniach nauki szedł na rozłożenie następnej karty w tej księdze domowej.

Przywiódłszy na pamięć co był Podstarości mówił, rzekł Tadeusz do się: — Mam śledzić za prawdą daną i onej praktyką; żeby tego ksiądz żądał, mniejbym temu wierzył, ale obywatel zacny! Nowa to karta otwiera się widać; bez oporu pójdę, gdyż co swojskie, to do mnie należy.

— Tu panie — przymówi się Szymuś — dobrze się mają; okrasy pełno i wszystkiego w kłodach wielki dostatek. Chleb na stole zawsze, kraje go każdy co mu się podoba; szmaty na grzbiecie czyste, po domach chędogo; insi tu zdaje się ludzie, niżeli gdzieindziej. O tym czasie po wsiach inszych nie ma co wsypać do garnka, jeden od drugiego pożycza lub żebrze, a tu ani pożyczki ani też żebraka. A zaprząg! konie żeby się wody nie ostała kropla. Może to ta wieś zabytkiem dawnych czasów, gdzie to jak pan mówił, nie miało być nikomu ni głodno ni chłodno. Pod panem Podstarościm, jak się widzi, być dobrze i chłopem.

— Wieś stara jak wiele inszych — Tadeusz odrzeknie — przyczyna dostatku: duch miłujący prawdę objawioną i onej praktykę. Pan Podstarości kładł mi w serce, iż taki to duch oświeca i upięknia wszystko, na co spojrzy oko.

— U Jędrzeja i u drugich, musi panie być duch taki: oni tam kochają Pana Boga i ziemię szanują; dary boże cenią, mądrze używają.

Aleć co widzę, panie! zakonnik idzie; to szczęście rokuje. —

Tadeusz mnichowi spojrzawszy pod kaptur, zapytał raźnie: — Dokąd księże dążysz ? —

— Po kweście i po miłych domach; domów takich mam wiele, nie łatwo je obejść; zwłaszcza gdzie dom zacny, tam z chęcią przysiędze.

— Dokądże księże teraz przecie zmierzasz ?

— Do Świątnie chciałbym; droga prawda jest dosyć daleka, ale państwo uczciwi; ozdobą kraju, a szczęściem dla siebie.

— Do Swiątnic! do Sędziostwa! — zawołał Tadeusz; miarkując się zamilkł.

— Do Sędziostwa — ksiądz powie — rzadki to zabytek staroświeckich cnót. O kilka mil w koło nie usłyszeć, jeno zalety, świadczące o uczciwości Sędziostwa zacnego! —

Tadeusz przez tę mowę zawstydzony srodze, robaka w sumieniu poczuł okropnego, iż lekkomyślnie opuścił dom cnót staroświeckich, gdzie prawda objawiona i onej praktyka. Z głową spuszczoną stał długo przed księdzem; gdy ją podniósł, wpadł mu w oczy krzyż na tegoż rozwieszony piersi. Wzdrygnął się na ten widok, wyrzut nowy przebódł mu aż na wylot serce. Mnich widząc: że Tadeusz wrył oczy w boski wizerunek, ujął za krzyż, ścisnął go serdecznie i te wyrzekł słowa:

— Ten krzyż wielcy nosili mężowie, którzy Wierze i krajowi zarówno służyli; albowiem upatrywali w nim świetność dla ogółu, szczęśliwość dla domu! Krzyż ten do mnie się dostał, i mnie służy za pochodnię światła, za tarczę bezpieczeństwa. Bez krzyża błądzi człowiek, celu nie dosięga. Weź i panicz krzyż, a niejednem okiem, dwiema będziesz na te dziwy patrzał. Jasny się wszystkiego otworzy widok przed panicza duszą; i odtąd nie w pozorze, ale w prawdzie rzeczywistej łowić będziesz myśli. —

Podczas tej mowy, tryskały mu z oczu iskry gorącej miłości; lica się bladawym powlokły rumieńcem, w całej jego postawie jaśniała szlachetność. "Wtym człeku" Tadeusz pomyślał, " mieszka duch wyższy niż w mnichu zwyczajnym. " Chciał go zagadnąć; mnich mu w oczy spojrzał, i te był wypowiedział zdania:

— Badasz, kto jestem: nizkim sługą bożym; czem dawniej byłem, nie wspominam o tem. Bywałem na scenach, gdzie rozprawiano o sprawach publicznych; myliłem się i ja i zawodziłem, gdyż się prawie wszyscy mylili i zawodzili. Pokutuję teraz za owe pomyłki; straciłem wszystko podobnie jak insi, prócz Boga, honoru i Wiary. —

To wyrzekłszy, oczy zroszonemi wejrzał na podróżnych, dłoń do dłoni przycisnął z serdecznym uśmiechem, i wolnym krokiem dążył ku Święcicom. Tadeusz zabierał się rzucić mnichowi w objęcia, zadać kilka pytań; ależ mnich nie słuchał, kroki mierzył dalsze.

"Osobliwe spotkanie!" zagrało naszemu podróżnemu w duszy; patrzał za księdzem oczy ciekawemi, a gdy mu zniknął z oczu: Krzyż, Sędziostwo, dom, zajrzały mu w oczy,

—Te trzy wyrazy słyszałem z ust mnicha — westchnąwszy, rzekł do się — którego przed rokiem zdeptałbym na miazgę; dziś się przed nim korzę! Z rozmowy pokazuje się być wielkim człowiekiem, ważną w rzeczach powszechnym zajmującym rolę. Krótko zmalował nieszczęścia, których sam był świadkiem; uczuł przyczynę, która je sprawiła, i sam się karci, o ile jest winnym. Karcić sam siebie w małych czyli większych rzeczach, jest duszy wyższych uczuć znakiem. On nosi widać ciężkie brzemię żalów, strawić ich nie może; bo gdzie nogą stąpnie, na co okiem rzuci, widzi skutki drażniące mu serce.

Na pokrzepienie duszy radzi ująć za krzyż; bo to krzyż ściera z oczów błonkę, widok jasny otwiera na wszystko, i prawdę ukazuje nie w pozorze, lecz w rzeczywistości. Po trzeci raz już to samo słyszę: Rotmistrz, Podstarości i teraz ten duchowny ojciec, jakby się zmówili, głowę moją skłaniają pod powagę Wiary. Wszystkich mądra nauka; hyżo więc za krzyżem, hyżo za dobrem domowem, hyżo do Święcie!

Przez tę rozmowę nie jeden szczegół rozwinął się w dziejach; nie każda ich karta, jak się przekonywam, złote opisuje wieki. Za zbyt powołujemy się na przykłady Ojców, nie pomnąc na ich błędy ani na pomyłki. Wszakże to i oni już zawodzili siebie, zawodzili ogół; i praktykę swoją z Wiary wyzuwali.

Pocóż się zresztą mam w pasmo zadawać tych błędów; przywiążę się do Kościoła, rozum poddam pod księże przepisy; aliści gdy to zrobię, cóż się stanie z swobodą myślenia? Gdyby Kościół uprawiał myślenie, byłożby między katolikami, ba między duchownemi tyle niezgod i różności w zdaniach? Jeźli Kościół chce uchodzić za źródło oświaty, być hamulcem przeciw burzy serca, i stokiem pokoju; zacóż poustanawiał te ścisłe obrzędy, ponakazywal tyle długich modłów oraz inszych rzeczy, drażniących serce, ścieśniających rozum? W tej wątpliwości lepiej, że wrócę do ziemi i z ludem zabawiać się będę. Na tych przedmiotach pewniej się uksztalcę, onę prawdę i praktykę znajdę. — Zwątpił atoli w naukę pierwej mu podaną, zwątpi! w mnicha i Podstarościego; zasady dawne zalały mu głowę. "Wystawić się na świętoszka śród młodzieży światłej," w duszy sobie myślał "byłoby sromota." Niespokojny; walka wewnętrzna wzmagała się żwawsza.

— Dłużej w tym niepokoju zostawać nie mogę — zagadał do siebie — myśli roześlę po niwach roskosznych; burzliwce, zatrudnię różnemi przedmioty, i tym sposobem do planu obranego dostanę się znowu!

Szymusiu — ozwał się do chłopca — coś wieś mijamy, anim się spostrzegł, jaka jej postawa?

— Nie tak tu, panie, ładnie jak u Podstarościego; chaty mizerne, okna zapchane wiechciami, dachy dziurawe, bruku ani śladu, kałuż wszędzie pełno. Dwór lichy, a jednak tak się w obec chałup pyszni, jak ekonom w obec ludzi przy młocce lub żniwie.

— Smak widać zaprawiłeś na poprzednich włościach, skoro ci w oko wpada ta jasna różnica. Cieszy mnie, iż i ty uczysz cię oceniać pracę ponoszoną względem upiększania wiosek; żeś nie obojętny na skutki lenistwa i opieszałości. Sprawiedliwie oburza się serce na widok tej nędznej siedziby, co mówię, na tę czarną niewdzięczność posiadacza onej.

— Zapewne że niewdzięczny — zadąsany Szymuś się odezwie — gliny, drzewa, mają co niemiara, może i wapno tu ztąd niedaleko; mogliby ładne budować chałupy. Na rozumie ani zdrowych ręku, nie brakuje naszym; do tego gdyby na własną zważyli wygodę, osobliwie na ozdobę kraju, brać by ich do tego musiała ochota.

— Prawda, Szymusiu; materyałów mamy do budowy dosyt, rozum potemu oraz zdrowe ręce, aliści przeklęty nałóg wszystko to przemaga. Przyzwyczajono się do nędznych chałup; ciężko obudzić umysły do wygodnych domów. Chłopstwo do nędzy wiosek wiele się przyczynia; bo chociaż własność dziś jeszcze do pana należy, któż jej używa? Nie powinienże być chłopek za to równie dbałym o dobry stan włości; nie płynież w nim ta sama krew, co w panu dziedzicu?

— Chłopi zaiste powinni być dbalsi; niezgoda to panie, jest wszystkiemu winna. Chłop z panem na udry, i ztądto ciężko dobrać się do czego.

— Dziedzice dziś są wyrozumialszymi — Tadeusz przyda — niźli przedtem szlachta; tyle teraz co przed czasy od chłopów nieżądają posług. Po zamkach i dworach ustały łowy, przejazdy, turnieje, insze powinności; stosunek między panem a chłopem prawnie ustalony, mógłby więc chłopek chodzić staranniej koło siebie i swojego domu.

— Chłop, panie, przyuczony odbierać rozkazy, bez rozkazu nie łatwo weźmie się do czego. Przewodników więc trzeba, coby umieli wydawać zlecenia znać się na robocie. Panowie tyle tylko zajmują się chłopstwem, ile uprawa roli albo sprzęt wymaga; głębiej rzadko wchodzą w los ludu albo posiadłości. Razu jednego mówił jeden z chłopów: "panowie powinniby dać nam chłopom własność, albo się nami szczerze opiekować. "

— Mądra to mowa, Szymusiu kochany; panów obowiązek wglądać w chłopskie sprawy, nauczyć, dopomódz, wpływać na wszelką poprawę. Taka opieka byłaby zwierzchników zaszczytem, a gminy korzyścią.

Jakiż z tego, co mówimy, mój Szymusiu wniosek? Taki iż w zarządzaniu sobą my ludzie, stoimy niżej nad każde, stworzenie. Robactwo, ptastwo, zwierzęta, lubią koło siebie czystość; ludzie co rozumem wyżsi, panami stworzenia, radzi siedzieć w błocie. Każde troskliwie biega za żerem, człeka trzeba naganiać, by pracował na chleb. Zwierzę lub ptaszek, podany albo uzbierany pokarm żre umiarkowanie; człowiek pożywa go chciwie bez umiarkowania. Stworzenie słucha praw sobie wrodzonych; człowiek skłonny do przekraczań, swoich nie pilnuje i tych które sam sobie zadał, ani tych, które nosi w duszy! —

Następne okolice, które przechodzili, miały w głównych zarysach tenże sam charakter, w szczegółach wszelakoż różne od poprzednich.

— Natura w swych bogactwach jest niewyczerpaną — Tadeusz się ozwie; — co krok to się w nadobniejszym ukazuje kształcie; w strojniejsze coraz przybiera się szmaty, dla większego przypodobania się sercu człowieczemu. Im oko tedy wędrowca wprawniejsze, tem więcej odkrywa w nich rozmaitości, tem wyższe znajduje nauki. Natura wysiliła się tak dostatnio na tę naszą ziemię, iżbyśmy szczęśliwi z jej darów, mogli się obejść bez całego świata!

Co rzut oka to inny obraz, inna okolica, a każda w swym rodzaju bogatsza niż druga. Pola, łąki, lasy, wody, góry i pagórki, w każdem miejscu inaczej ze sobą się wiążą, i coraz to ładniejsze dla serca i oka skreślają widoki. Nawet stare zamczyska, te mury obronne, zamienione w ruiny mocą niezgiętego czasu, albo ręką grubej niewdzięczności, są drogie sercu synowskiemu. Wskazują na zamożną Przeszłość i królów potężnych; na ogrom nieprzyjaciół, burzliwych sąsiadów.

Na takich to przedmiotach doświadcza dusza sił sobie wrodzonych; obrazy onych w sobie odcisnąwszy, sama przybiera charakter krajowy. Przez dzień na takiej robocie znużona, mile na nich spoczywa podczas długiej nocy.

— Nigdy, panie, nie myślałem, aby te rzeczy inszą miały wartość, nad dostarczanie jadła albo picia; teraz miarkuję, iż oprócz takiego pożytku kształcą zmysły, duszę pokrzepiają. Od czasu podróży, dusza moja widzi się ruchawsza, i oczy bystrzejsze. Naco patrzę zajmuje mię bardziej, rado przez oczy wlatuje do serca.

— Podziękuj Bogu za tę rzadką laskę, poznaje i kochaj coś do serca zabrał. Nie mało też my już, mój Szymusiu, okolic przebiegli; między inszemi nasz kraj macierzysty, tudzież Krakowskie, które tak ślicznie Karpiński opisał. Pamiętam jak zaczyna, zobaczywszy Kraków, to od tysiąca lat sławne i obronne miasto:

Ale kiedy w miasto wjadę,
W tę ludu i wież gromadę,
Gdzie ubrany starożytnie
Siwizną, wieczny mur kwitnie;
Ciekawość razem zamienię
W szanowne upokorzenie.

Karpiński, nasz pisarz znakomity, pisał ozdobnie, pisał też i czule, właśnie iż za cel miłości przedmiot obrał swojski. Byliśmy prócz tego we wielu inszych ziemiach, i wszędzie nam było miło, gdyby w domu własnym. Nie ma okolicy, żeby nie było dostatków zlanych od Natury; ależ wszędzie natrafia się usterki, właśnie iż człek nie potemu.

— To rajem panie, są te nasze ziemie.

— Rajem są one, kochany chłopczyku, w nich to czytajmy niby w księdze jakiej, a one do rozumu dodadzą nam światła. —

Szymuś ciekawością zdjęty, tem żwawiej kroków przysądzał, aby co prędzej te ziemie rozpoznać, widoki prześlicznemi ucieszyć zmysły, a rozum rozświetlić. Tadeusz pamiętny na głębokość planu, pomyślał: "bez książek ciężko dopiąć będzie celu. Oko głównych tylko dostarcza obrazów, w szczegóły nie wprowadza, ni odkrywa ducha. Owóż własnego ducha zaprawić należy, na doświadczeniu zrobionem przez innych. Na dziełach trzeba szukać wypoczynku, w te lasy umysłowe puścić ducha swego. Do książek swojskich bierze mię ochota; do jakiej biblioteki zasiadlbym się z chęcią, przewracał, ślęczał, szperał w foliałach, ażbym się do dna dobrał znajomości kraju. Piękności ziemi budzą prawda czucie, myśli podnoszą, drażnią fantazyą; aliści gruntownie poznawać nie uczą. Mężem będąc, męzkiego trzeba mi poznania gdzieby wytrawność, zgłębienie wszechstronne, cechą były główną. "

Gdy tak wędrują tygodnie, miesiące, rozpatrując się w przepychu natury, oraz w ubóstwie przemysłu ludzkiego; przyszli do wioski rozsiadłej pod lasem.

— To coś panie wioseczka, jak u Podstarościego — Szymuś się odezwie; — tu być musi byt dobry i obyczaj składny, bo tak ładnie dla oka, aż się serce śmieje.

— Trafnieś ją zmierzył, Szymusiu kochany; nowy dla nas występuje dowód: gdzie duch rączy i pęka przyłoży się składnie, tam obyczaj czysty, byt dobry zawita. —

Kościoła ni dworu nie było w tej wiosce; szkoła tylko, budynek wspaniały, niby słońce wynosił się nad nią. W gospodzie czytość i porządek, przyjemnie zapobiegł im we drzwiach. Gospodarz ludzki, na nocleg wiele nie przyrzekał: świeżą słomę, poduszkę pod głowę, pstruchę do nakrycia, do zjedzenia co w domu się znajdzie. Otwartość, wraz z inszemi przymiotami duszy, gdy to mówił, jaśniały mu w twarzy, błyszczały w oczach. Tadeusz uderzony tylu cnotami naraz, zawstydził się: iż wieśniaka za coś niższego uważać się zwykło. Wyrzut nowy drażnął go w sumienie, iż między ludem nie przebywał częściej; cnotami jego własnych nie krasił przymiotów. Domy na wsi, jak u Podstarościego, murowane, czyste i chędogie; ludzie grzeczni, na pytania dawali odpowiedzi mądrze i świadomie. Z czego wniosek wyprowadzić snadny, iż mieli ukształcenie i nie złe wychowanie. Wszedł do szkoły w celu obejrzenia klas, oraz szkolnych sprzętów. Nauczyciel spostrzegłszy podróżnego, pospieszył ochotnie dla dania objaśnień. Otworzył klasy: dwie izby duże, jasne i chędogie, ławki wygodne, podłoga czysto umieciona, okna wymyte, sprzęty na swem miejscu. Tadeusz przyglądał się wszystkiemu ciekawie: Nauczyciel widział mu się człekiem taktu, dobrze wychowanym. Przy wyjściu zapytał się do kogoby wioska należała?

— Do księży. —

— Do księży! — powtórzył Tadeusz z podziwem. — Do zakoników! których tyłem razy potwarzał, czernił, prześladował? Któż tu zawiaduje?

— Księża — odrzekł Nauczyciel.

— Czyż podobna, aby w murach zamknięci, od świata dalecy, tyle mieli doświadczenia, taki smak w zarządzie?

— Na cóż się pan dziwi? toć rzecz powszechnie wiadoma, iż rolnictwo podniosło się z powstaniem klasztorów. Miejsca puste zostały uprawione przez nie, zaopatrzone w dostatnie budynki, przez nie zaludnione. Zakonom to winniśmy wykarczowanie oraz uprawę niedostępnych gruntów; im zawdzięczamy kulturę, obyczajność, wspieranie ubóstwa. Po zniesieniu zakonów na nowo zdziczały te miejsca, budynki popustoszały, ludność pomarniała. Szczęśliwe posiadłości, gdzie się utrzymały; my szczęśliwi pod naszymi dobrymi Ojcami. —

Tadeusz tą odpowiedzią z błędu wywiedziony zapytał — Daleko ztąd klasztor?

— Nie daleko; o staj kilka za laskiem, wieżę tu ztąd widać.

— Mają księża bibliotekę, zbiór porządny książek?

— Mają nader liczną, bogatą w dzieła różnego rodzaju. Łacińskich autorów posiadają dużo, także swojskich klassyków zbiory spore.

— Łatwy wstęp do klasztoru, zwłaszcza do biblioteki ?

— Nasi księża radzi podróżnemu; cieszą się skoro u nich chce ciało pokrzepić, rozweselić duszy. —

Tadeusz z blizkości biblioteki bardzo ucieszony, nie pytał o więcej; pożegnał Nauczyciela i krokiem wolnym zmierzał ku gospodzie. "Księża! pomyślał sobie, a tak doskonale rządzą, by sławny agronom. Nie zdarzyło mi się bywać w posiadłości księżej; nawet furty klasztornej nie przeszedłem nigdy. Żywota mnichów nieznam, a przecież taka odraza, takie uprzedzenie! Zresztą o cóż mi chodzi? O bibliotekę; mnichów zostawię mnichami, byłem u nich znalazł czego szukam chciwie. Z tem przedzięwzięciem wkroczył do gościńca. Szymuś przez ten czas poznał się z czeladzią, brał się do roboty, jak gdyby był w domu. U chłopów piękny zwyczaj, nie gapić się przybyszowi; ale spieszno do pracy z drugimi się jąć. Po dworach i miastach obyczaj inakszy; gość przyjdzie, porzucają pracę i próżnują z gościem."

— Przez pilność i pracę dorobiliście się ładnego majątku — rzekł Tadeusz do gospodarza; — bydło i konie spaśne, iż piękniejsze nie w każdym dworze natrafi się spotkać. —

Naco gospodarz: — Nietyle to praca tuczy nasze bydło, jak błogosławieństwo boskie. Gdyby się pracowało i pracowało, a pracy się nie krasiło łaską Pana Boga, nasza praca zbyt byłaby chudą i mało co wartą.

— To może i pomaga; mnie się jednak widzi; iż praca dostatku głównem bywa źródłem. Bez pracy nic się nie szczęści, a wszystko upada.

— Na długą się coś zabiera rozmowę — gospodarz odpowie — a ja przyrządzić pług na jutro muszę: niech się pan tymczasem obejrzy po sadzie, po robocie pogadamy o tem. —

Tadeusz nie zraził się otwartością chłopa; płotek przekroczył, zajął się oglądaniem sadu. Drzewa zastał już pochędożone, obrane z gąsienic; w takim właśnie stanie, jak gdyby je ogrodnik pod swą trzymał pieczą. W ogóle rozmiłowany w krajowych ślicznościach nie mógł się dość nasycić tym chłopa porządkiem.

Stanął, ręce założył, oczy rozpuścił po sadzie; i poważnie wyrzekł: "ile to pracą i pilnością można. " Naco mu głos wewnątrz te słowa dodał: "i błogosławieństwem boskiem. " Powtórzył te słowa; lecz martwym językiem, bynajmniej sercem. Wtenczas bowiem rozumem tylko ważył każdą sprawę; od użycia Wiary był jeszczedalekim. Gdy wszystkowsadzie obejrzał troskliwie, zbliżył się do płotku dla zdjęcia nowego widoku. Za sadem łąki, śród których jasno śklniło się jezioro; na lewo jeziora wioski różnej barwy; na prawo za lasem, na wzgórzu dość sporym, klasztor. "Klasztór!" zawołał, dostrzegłszy kopułę, która mu serce na wskroś zdawała się przeszyć. Choć zadrżał na jej widok, wlepił przecież oczy, mierząc ją raz wzniosłości, drugi raz poniżenia okiem. Bąkał pod nosem: "ciemność średniowieczna, sowy przed światłem słonecznem schronione" i już się podsadzał mocą nabytej oświaty, skruszyć ten szczątek mniszego schronienia; aż raptownie słyszy głos wewnętrzny: "stój bracie! tu koniec niewiary! Ten głos powtarzał się częściej; słyszał go wyraźnie, a im częściej go słyszał, tem przyjemniej wpadał mu do ucha. Wstręt słabiał, nikło uprzedzenie, i owa wieża, niby promień słońca po chmurach ciemnych, zajaśniała uroczo!

Kilka kroków postąpił na prawo, na drogę się dostał, prowadzącą prostą linią do klasztoru ode wsi przez lasek. Rozciągnął wzrok po niej, i w punkcie przeciwnym klasztor się rozwinął. Drogę tę prostą umyślnie mnichy zbudowali, aby tem bliżej ludku swego byli, i ludek w każdej dobie mógł im się przypatrzyć. Rozpoznać z tego punktu było można snadnie cały skład klasztoru. Murem wysokim opasan naokół, za którym po stronie jednej sady i ogrody, po drugiej budynki; z przodu dziedziniec obszerny, w środku Kościół okrągły na wzór tyary papiezkiej, głowy i strażnicy Wiary. Okrągły, na podobieństwo Kościoła Piotrowego w Rzymie, aby naokół wszystkie okolice przywiązał do siebie; tudzież przyjął do łona każdego przychodnia, przybywającego doń od wschodu, zachodu, północy i południa.

Długo patrzał na ten boży domek, długo pasował się z wiekami ciemności; a gdy się raz jeszcze na nie ostatkiem siły zabiera uderzyć, i moc ich przełamać światłem Obecności, nagle mu na myśl wpada Amalia, a za nią tuż: Spowiedź! Zbladł, na sile opadł, spuścił wymierzony cios. Stał gdyby wryty, oka ni serca nie spuszczał z Kościoła; stał długo, aż Szymuś szukając go, przerwał te marzenia.

Skinął, Szymuś odszedł; sam kroki zwracając, zawołał w duszy głosem rozczulenia:

— Maro czy prawdo! zaległaś mą duszę; niechże się twa istota rozjaśni przedemną; niech się dowiem czy mnie kusisz, czy prowadzisz do źródła pokoju ! Otwórz tajemnice, a wszędzie pobiegnę, byłeś objawiła środki, mogące posłużyć do uszczęśliwiena domu kochanego. Proszę, odsłoń mi przyczynę ubóstwa naszego, podaj lekarstwo i pozwól go użyć choć przez dzień jeden, choć przez chwilkę jednę! O, nie łudź dłużej, bo widzisz, iż schnę z żądzy do lepszego stanu! —

Ledwo co wysnuł te myśli życzliwe, aż mu ów Kościół stanął przed oczyma raźnie; brama otwarta na oścież; wewnątrz wielki ołtarz, przed ołtarzem kapłan, rozdający komunią świętą.

— Krzyż! Wiara! jawi się przedemną! — zawołał, wzniósłszy ręce w niebo. — Jestże Krzyż od domu rzeczą oderwaną? To pytanie często się nastręcza: raz przeczę temu, drugi raz to stwierdzam; sam nie wiem, którą obrać stronę. O niestałości charakteru człeka! — To powiedziawszy, szedł z głową zwieszoną dokąd nań czekano.

W izbie, domowi brali się właśnie do modły przed jedzą, więc znowu Wiara zajrzała mu w oczy. Ludek na czole, na ustach i piersiach zrobił krzyż wyraźny, i on powściągnął rękę do zrobienia krzyża. Ci mówili " Ojcze nasz, " chciał i on odmówić; lecz niestety! z pamięci uszedł mu oddawna! Zawstydzony iż ziomek obyczaju niezna, stał skromnie, czekając aż zmówili modły. Szymuś umiał się znaleźć; śród chłopów było mu raźno niby rybce w wodzie. Tadeuszowi dano jeść osobno; zrazu milczał, bo i tu nierówność stanu oraz wychowania wiązała mu język; wiele przez ten czas rozważał o Wierze, myślał o Kościele.

Gościnny, zjadłszy co był Pan Bóg dal, przybliżył się do gościa, i iak się odezwał: — Teraz panie, po robocie i po strawie bożej, pogadajmy sobie. Pan, jak się dowiaduję, kraj swojski chcesz zwiedzać? Zamiar w gruncie nie zły; pocóż z przeproszeniem? wszak kraj wszędzie krajem, Pan Bóg też wszędzie rządzi nim jednako ?

— Tak wam się zdaje; kraj nasz choć wsadzie jest swojskim, co krok jest wszelako innym, co krok to odmienne ma osobliwości. Przez czas mej podróży doświadczyłem tego; wasza wioska nastręcza nowości, których dotąd nie zoczyłem nigdzie. Księża nią rządzą pewnie na zasadach Wiary; tę nowość nie w każdej włości napotkać się zdarzy.

— Cóż za pożytek urośnie ztąd panu, jeźli jednę wieś w tym, a drugą w inszym zoczysz stanie?

— Ztąd pożytek wielki; ponieważ z wioski mam charakter chłopstwa i zwyczaje dworów. Na pierwszy rzut wioska mi powiada, czy pracowici alboli dostatni, czy też próżniacy, ubodzy, kłótnicy!

— Na mój rozum, lepiej to panie pytać się o siebie niżeli o drugich; kto chodzi pilniej za dobrem bliźniego niżeli za swojem, zaniecha swojego. Ksiądz Błażej, co w imieniu klasztoru zarządza tą wioską, przyjdzie, da tabaki, pogada, i za każdą razą człek nie jedno od niego poweźmie. On nie lubi słuchać, gdy o drugich mowa, zaraz też wzory przytoczy o Przodkach: iż oni sobie nie komu śpiewali; swe, nie cudze rzeczy" (1). Nie pytali się, co tam kto robi za lasem, jeno pilnowali swego. "Taki co wiele o cudze się troszczy" mówi Ks. Błażej "mało się na swojem rozumię. "—

Tadeusz dla wytłomaczenia swojego zamiaru, w te się ozwał słowa: — Rzecz to nie zawodna: każdy siebie i swych spraw powinien pilnować. Ja z mojej strony, po kraju wędrując, nikomu nie szkodzę, ni się w cudze sprawy mieszam. Wady w sobie znalazłem z nieznajomości naszych okolic wynikłe; owóż dla rozpoznania onychżo w całości, dla poprawienia usterek wszelakich, chodzę, zaglądam do chłopów, zbieram, gdzie co dla nauki trafię. Przez to poznaję Domowość, nałogów się zbywam, staję się krajowcem.

— Nasi księża i o tem mówią nam często: iż kto się zacieka nad wielu rzeczami, wszystko zgłębia co znajdzie na świecie, ten z próżną zwykł powracać głową. W młodości służyłem u pana, co lubił jeździć po Polsce i po obcych krajach. Co prawda, to prawda: wiele nauczył się rozprawiać i o tem co wiedział, i czego nie wiedział. Cóż ztąd dla domu przyniósł za pożytek? Nierząd, pustki, biedę! Żebyśmy chłopi w tem szli za panami, któżby na chleb pracował, odrabiał pańszczyznę ?

— Kolej na świecie jest, widzicie różna; jedni rolą, drudzy trudnią się nauką.

— Być to może — gospodarz odrzeknie że się świat w takie poukładał dziwy. —

Tadeusz choć był nie nawykły, od chłopa słuchać gołej prawdy; zniósł ją przecie cierpliwie, i w przechodzie do inszej osnowy, zapytał o stosunek chłopów do księży tej wioski?

— Na to krótka odpowiedź — ozwał się gospodarz; — co księża do roboty mają, zrobimy z ochotą; gdy nam czego potrzeba, idziemy wprost do nich, gdyby do kochanych ojców. Księża co zbiorą, nie sami spożyją, dadzą kto do nich kołacze. My tam pańszczyzny nie rachujem na dnie; jeno, gdy pora orania, dalej wszyscy razem; tak samo ze siewem, zbiorem, tak samo i z młocką. Słowem jednem: dla księży pracujem, jak dla się; podobnie i chłop chłopu dopomoże chętnie.

— Mądre to rozporządzenia — Tadeusz odpowie: — ręka rękę myje; braterstwa wyraźny początek. Mniej wam tu za to dokuczają troski, jak tam, gdzie kłótnie, niezgody i bicie. Z waszej odpowiedzi nie małą odniosłem naukę; do Pan Bóg, regułą stanie się i u mnie.

— Ten sposób wychodzenia w skutkach nie jest ladajaki — gospodarz przyda — Nasi ojcowie często przebywają u nas; przez dobry przykład, przestrogi przychylne, oświecają duszę, podpierają ciało. Na nauce Pana Jezusa sadowią wszystko, więc się też wszystko tu na niej obraca. Uczą żeśmy braćmi, miłować się winni, w przygodzie rękę sobie podać, ulegać zwierzchności. Czego nauczają, my to pełnimy do słowa; i ztąd jak mówiłem, robota się szczęści, boć taką robotę błogosławi niebo. —

Tadeusz z różnem uczuciem słuchał tejże mowy; z obawy nie wydania się przed prostotą chłopa, iż w błogosławieństwo boskie nie ma wielkiej Wiary, nic na to nie mówił. O inszy tedy zapytał się przedmiot; niemniej, jak się chłopi rządzą po sąsiedztwach?

— Jak gdzie — odrzeknie gospodarz — od państwa zawisło tu wiele. Gdzie państwo dobrzy i dbali o chłopstwo, tam we wsi rząd nie zły; gdzie zaś jeno o sobie myślą, o chłopów niedbają, tam też nie ma łaski Pana Boga. A ponieważ księża dla nas dobrymi panami, więc wszystko we wsi idzie dobrym trybem.

Z uwagą słuchał Tadeusz tego objaśnienia; wszakoż, miasto radości, doznał smutku nie małego. Było mu w sercu dziwnie, iż sam zdać sprawy nie umiał, co go srodze bodzie; prosił więc by posłano, albowiem spoczynku potrzebny. Chociaż posłanie miał dosyć wygodne, nie mógł zasnąć, jakiś robak przewinień rył mu w głębi serca. Niespokojne myśli krążyły po głowie: czasem gdyby gwiazda polarna przebiegała myśl, w której się Amalia, ojciec, biblioteka, Spowiedź, były uwięziły. Do niego było można odnieść, co o Wacławie Gorczyński powiedział:

Spią wszyscy, w całej wiosce milczenie grobowe,
Jeden jest tylko człowiek, który spać nie może.
Oczy jego biegają niby czujne stróże
Dzikich marzeń, które mu zawichrzyły głowę.

W gospodzie rychło wstano; podniósł się i on, chociaż mu dopiero na oczach sen począł osiadać. Wolał się przypatrywać pięknej okolicy, niżeli się na posianiu kłócić z marzeniami "Cierpię niepokój, spokojności trzeba!" pomyślawszy westchnął:

— Nadziejo! — mówił w duszy — tyś podporą kogo niebo dotknie. Biblioteka, tuszę sobie, rozpędzi chmury, walki pouśmierza. —

Naco mu po licach radość się powlekła; i w tym stanie otuchy pożegnał się z wioską, ku klasztorowi obróciwszy drogę. Droga do klasztoru prowadziła prosta, jak zwyczajnie do domu pokoju. Klasztór pierwszy, gdyby przelot ptaka, mignął mu się w oczach; posunął kroku, wzrok wytężył, aż Kościół jak skała nieruchomie się pojawił.

— Gdybym umiał przeniknąć — odezwał z cicha — co się też to za tym murem więzi; czy tam ścieszka do światła czyli do ciemności? Może mi z mnichami przyjdzie wodzić sprzeczki o prawdy nowe, o prawdy wschodzące; może to i oni, co dom Sędziostwa podsadzili na mnie. Iść czy nie iść? Mur niby forteca, schwyci mnie, pozbawi wolności! Ależ mnichy dobrze urządzili szkołę, wieś trzymają w spokojności oraz i dostatku, bibliotekę mają mieć nie małą; przytem jestem mężczyzną woli samodzielnej, czegóż się mam wzdrygać?

Domowości! tobie ofiarowałem posługi, tobie życie moje; chociaż z odrazą i obawą słuszną, zwiedzę ten kąt mniszy. Ty mnie nie opuścisz, i pod swą obronę weźmiesz wolność moję! — To pomyślawszy, naokoło się obejrzał jeszcze, ziemi krajowej miłością pokrzepił; po skrzydłach Domowości spieszył do klasztoru.

— Tu myśl moja musi nabrać hartu, tu się przemienić w istną rzeczywistość, wzmocnić naukami! —

Spojrzawszy na chłopca, rzekł głosem wesołym: — Pójdź Szymusiu; ładny to kąt ziemi, prawie ładniejszy niż dotąd widziane. Zresztą być może, iż zaprawa oka wdzięku nam przyczynia.

— Ten kawał ziemi istotnie jest piękny

Szymuś się odezwie; — przytem bogaty, bo to jest pod księżmi.

— Bajesz — gniewliwe Tadeusz odpowie: — praca chłopów, grunt dobry, nie wiele pańszczyzny, przyczyną zamożności kraju, oraz każdej wioski. —

Przebiegli drogę, minęli lasek, podeszli wzgórek, na którym się wznosił klasztór rozsadzony.

Szymuś okazałością kościoła zdziwiony, zawołał z radości! — Ach Boże! co za Kościół śliczny, co to złota, co przepychu dla tej chwały Bożej!

— Jestto szczodrobliwość Dziadów, lubiących się chojnymi pokazywać wszędzie. Jestto oraz dowód onych zamożności, toż dobrego rządu, skoro byli w stanie klasztory takie stawiać, tudzież uposażać. —

Wiara spała jeszcze w sercu Tadeusza, Domowość sama igrała nim tylko; Wierze atoli nie przypuszczał wpływu na okazałość rozlaną po rodzimych kątach. Napinał tedy struny Domowości, dla pokazania mnichom: że ołtarz na ziemi się wspiera. Właśnie z takiem usposobieniem zbliżał się do furty; ale gdy na zamek położył rękę, tknęło go coś w serce, strach jakiś rozszedł się po ciele. Odwagi nie tracąc, miłością rodzimą przycisnąwszy zamek, wszedł w dziedziniec z miną okazałą.

Odźwierny wyszedł naprzeciwko. Tadeusz zapytał czy wstęp do klasztoru wolny, i kto bibliotekę pod swym trzyma kluczem ?

— Ks. Onufry — odźwierny odpowie — musi jednak pan nieco zaczekać, bo księża są właśnie na jutrzni.

— Tłomoczki poskładali, do kościoła weszli. Szymuś, nie widząc nigdy tak wspaniałych gmachów, głębokim do tego miejsca przejął się szacunkiem. Tadeusz, dumny na ten widok, oddawał w myśli cześć szanownym Przodkom, za sztukę i szczodrotę okazywaną w budowlach takowych. Szymuś, napełniony chwałą Pana Boga, rzucił się na kolana, posadzkę ucałował na oznakę skruchy, przeżegnał się i gorąco modlił. Tadeusz gdyby posąg stał przy drzwiach kościoła, nie śmiał i postąpić, taka wzniosłość do duszy mu wpadła. Do tego głos wdzięczny wychodzący z chóru, miejca mu przypominał świętość. Wszystkie rodzaje sztuk, osobliwie rzeźby i malarstwa, zeszły się tu w harmonijną całość. Ciekawością pchnięty, postąpił, o ławkę się podparł, oczy rozrzucał z pośpiechem 'po ścianach; z kolei podniósł je i w górę. Wysoko pod sklepieniem, któż mu zajrzał w oczy?

Chrystus Pan rozpięty na krzyżu!

Tadeusz spojrzał się Nań, jak na każde drzewo, dzieło ręki ludzkiej. Ponieważ był dziełem doskonałej rzeźby, dłużej nieco zatrzymał wzrok na nim. Im dłużej patrzał: tem więcej w tym wizerunku odkrywał sztuki, i tem więcej życia. Oczy, nabierając ognia to sztuką to życiem, jakoby wyższą przyciągnięte siłą, niby przykute, trzymały się krzyża. Ogień ów przez oczy dostał się do serca, postać całą rozgrzał, i kolana nagiął.

Klęcząc w zachwyceniu, z ognistszem uczuciem patrzał na Chrystusa Pana. Wtem wyszła Msza święta, zagrano na organach: ocknął więc z zachwycenia, uwagę obrócił na Kościół.

W kościele garstka ludu pobożnego klęcząc, modliła się z skruchą; głos księży i głos organ z tą modlą zmięszany, mile wznosił się ku niebu. Była to chwila nader uroczysta; tak dalece, iż i z jego piersi gwałtem się wydzierała modła, usta się otwierały, brały uczestnictwo. Już słyszał własne słowa: "Boże odpuść mnie grzesznemu!"

Po jutrzni księża wyszli i ludek się rozszedł; Tadeusz niespokojny, w walce zaciętej z sumieniem, na dziedzińcu spotkał się z Szymusiem. Dał mu rozkaz dowiedzieć się o mieszkanie Ks. Onufrego; sam zaś zbierał siły, dla pokazania się przed księdzem śmiało i rozmownie. Aliści czasu mu nie stało; albowiem odźwierny pszystąpiwszy, zaprosił go do biblioteki. Jeden i drugi przebiegli korytarz, stanęli przed bibliotekarzem. Ks. Onufry uniósłszy piuski, powitał przybywającego ze zwykłą uprzejmością.

Na słowa powitania słodkie i uprzejme wyszedł nasz podróżny nieco z pomięszania. Za wejściem, krzyknął w uniesieniu: — Tu bogactwo nauk, tu źródła, tu cel pożądany!

Oddawna tęschniłeni za takowym skarbem, gdyż czuję gwałtowną potrzebę pokrzepienia ducha czuję, ile mi nie dostaje wprawy do czytania z pożytkiem w księdze powodzeń domowych! — Ks. Onufry, z wyznania nader ucieszony, pokazał gotowość do pomocy, w użyciu skarbów w tym zbiorze złożonych. Pogadawszy o stanie zewnętrznym biblioteki, liczbie dzieł, funduszach, katalogach i inszych tego zakładu tyczących się rzeczach, poszli do Przełożonego. Wymagał tego porządek domowy, aby się obcy onemuż przedstawił. Tenże kapłan ludzki, pozwolił z wylanem sercem zabawić w klasztorze, korzystać z książek tak długo, jak sam tego uzna za potrzebę. Celę przeznaczył, stół ofiarował.

Po krótkiej rozmowie o celu podróży, Tadeusz udał się do celi, dokąd Szymuś niebawem tłomoczki poznosił. Ztamtąd, by czasu nie tracić pospieszył z Ks. Onufrem znów do biblioteki, dla wybrania książek. Ks. Onufry do usług gotowy, wskazał gdzie i jakie stoją, poprosiwszy z nich wybrać do upodobania.

— Po tej stronie — ksiądz mówił — stoją dzieła dotyczące Religji i Teologji. Posiadamy najdawniejsze i najlepsze wydania Biblji w różnych językach; wielką liczbę Ojców Kościoła greckich i łacińskich, znakomitszych komentatorów i exegetów pisma świętego, oraz historyków celniejszych dziejów kościała z każdego wieku. Nie zbywa nam i na klasykach greckich i łacińskich, na ich tłomaczach i komentatorach czyli wyjaśniaczach.

Nasz podróżny ciekawie się przyglądał zbiorom tym szacownym; wziął dzieło jedno, i drugie do ręki, obejrzał, kart parę przewrócił i wstawił do pułki. Były to po większej części grube foliały, aż ręce wisły podnosząc je w górę. Pociągu do nich nie uczuł też wcale, ponieważ to w nich miała się zamykać owa średniowieczna mądrość, roszcząca sobie monopol do nauk na czasy późniejsze. Do Biblji największy zaostrzył interes; tej kilka -wydań wziął do ręki, bawił się rycinami lub malowidłami brzegi zdobiącemi.

Ks. Onufry spostrzegłszy, iż na literaturze mało zaprawiony, do dzieł treści religijnej i teologicznej skłonności niewielkiej, te słowa wymówił:

— Szkoda że te szacowne dzieła u wielu poszły w zapomnienie. Prócz księży światlejszych, nikt po one nie sięgnie; chociaż się w nich zamyka światło, gaszące swym blaskiem wszelką nowszą mądrość. Biblia starego zakonu gotuje ludzkość do przyjęcia Zbawcy; ogłasza wielkość i wszechmocność jednego Boga; wytyka ludziom stan nieszczęść, sprowadzony na świat przez ich winy własne. Nowy Testament naukę Odkupienia i Zbawienia mieści; podaje środki uwolnienia się od grzechowych nieszczęść. Te księgi wzięte razem są kodeksem istnym, albo ustawą boską wytykającą na oczy, czem się stał człowiek, a czem być powinien. Ojcowie kościoła rozbierają i tłumaczą tę boską ustawę; bronią jej prawdziwości przeciw niedowiarkom. Za Ojcami kościoła idą Komentatorowie oraz Exegeci, którzy tę ustawę objaśniając, zastósowują onę do użycia szkolnego tudzież praktycznego. Historycy, dzieje kościoła opisując wiernie, wykazują jakiego ten instytut boski powodzenia śród świata doznawał; nadto jakiego losu doświadczała Religia chrystusowa od wiernych i niewiernych. Wszystko to razem jest materyałem do najpiękniejszej wiedzy nauk najwznioślejszych. Prócz tego, te dzieła mają z literaturą krajową związek oczywisty. Żaden z nowszych pisarzy nie obył się bez nich; co w swych płodach umieścił jędrnego, z nich wybrał, i tem swoje pokrasił gryzmoły.

— Każdemu wiekowi — rzekł Tadeusz — trzeba właściwość zostawić. Świat prócz teologji tysiączne nasuwa potrzeby.

— Jest w tem racya — ksiądz powie — przecież wiek jeden od drugiego nie jest oderwany; wszystkie dziećmi Opatrzności będąc, są z sobą spokrewnione ściśle. Osobliwie w świecie chrześciańskim, którego Objawienie podstawą zupełną, prawda ta stoi niewzruszoną. Literatura w tych dziełach Objawienie za przedmiot obrawszy, powinnaby z naturalnego rzeczy porządku, wszystkim innym naukom służyć za podstawę. One przecież odmiennym krzewiąc się kierunkiem, zamiast w grunt urodzajny, przemieniają się w skały nie dostępne. — Tadeusz, jakto u naszej młodzieży oświeconej na pół, miał chęć przeczyć i opierać się zdaniu wspomnionemu; zamilkł wszelakoż z obawy, iż z mnichem nie poradzi snadno. Ks. Onufry ten oddział pominąwszy, rzekł do swego gościa: — Odtąd zaczynają się dzieła pisarzy krajowych.

— Tadeusz na te słowa podskoczył z radości. — Pisarze krajowi! — powtórzył za księdzem, rzuciwszy na nie ogniste i ciekawe oczy. Nuż je więc chwytać, z zapałem przewracać,

— Co to za uczucie przyjemne — przyda! — dotknąć się pisarza, z którym się jednego jest rodu! Krew zaraz gorętsza, fantazya zwawsza, serce do uczuć skłonniejsze! —

Starzy pisarze pierwsi wpadli mu do ręki: Gallus (z XII wieku), Kadłubek, Marcin Polak (z XIII), Długosz (z XV), Miechowita, Kromer, Wapowski, Herburt, Gwagnin, rodem Włoch (z XVI); ależ i tych podobnie jak owych teologów, stawiał czem prędzej, ponieważ i oni po łacinie; prócz tego prawie wszyscy księża. Obiema rękami sięga to wyżej to niżej; przebiera po półkach jakby po klawiszach, a ksiądz spokojnie postępuje za nim, zostawując zupełną wolność do wyboru ktycznego. Historycy, dzieje kościoła opisując wiernie, wykazują jakiego ten instytut boski powodzenia śród świata doznawał; nadto jakiego losu doświadczała Religia chrystusowa od wiernych i niewiernych. Wszystko to razem jest materyałem do najpiękniejszej wiedzy nauk najwznioślejszych. Prócz tego, te dzieła mają z literaturą krajową związek oczywisty. Żaden z nowszych pisarzy nie obył się bez nich; co w swych płodach umieścił jędrnego, z nich wybrał, i tem swoje pokrasił gryzmoły.

— Każdemu wiekowi — rzekł Tadeusz — trzeba właściwość zostawić. Świat prócz teologji tysiączne nasuwa potrzeby.

— Jest w tem racya — ksiądz powie — przecież wiek jeden od drugiego nie jest oderwany; wszystkie dziećmi Opatrzności będąc, są z sobą spokrewnione ściśle. Osobliwie w świecie chrześciańskim, którego Objawienie podstawą zupełną, prawda ta stoi niewzruszoną. Literatura w tych dziełach Objawienie za przedmiot obrawszy, powinnaby z naturalnego rzeczy porządku, wszystkim innym naukom służyć za podstawę. One przecież odmiennym krzewiąc się kierunkiem, zamiast w grunt urodzajny, przemieniają się w skały nie dostępne. — Tadeusz, Jakto u naszej młodzieży oświeconej na pół, miał chęć przeczyć i opierać się zdaniu wspomnionemu; zamilkł wszelakoż z obawy, iż z mnichem nie poradzi snadno. Ks. Onufry ten oddział pominąwszy, rzekł do swego gościa: — Odtąd zaczynają się dzieła pisarzy krajowych.

— Tadeusz na te słowa podskoczył z radości. — Pisarze krajowi! — powtórzył za księdzem, rzuciwszy na nie ogniste i ciekawe oczy. Nuż je więc chwytać, z zapałem przewracać.

— Co to za uczucie przyjemne — przydał — dotknąć się pisarza, z którym się jednego jest rodu! Krew zaraz gorętsza, fantazya zwawsza, serce do uczuć skłonniejsze! —

Starzy pisarze pierwsi wpadli mu do ręki: Gallus (z XH wieku), Kadłubek, Marcin Polak (z XIII), Długosz (z XV), Miechowita, Kro mer, Wapowski, Her burt, Gwagnin, rodem Włoch (z XVI); ależ i tych podobnie jak owych teologów, stawiał czem prędzej, ponieważ i oni po łacinie; prócz tego prawie wszyscy księża. Obiema rękami sięga to wyżej to niżej; przebiera po półkach jakby po klawiszach, a ksiądz spokojnie postępuje za nim, zostawując zupełną wolność do wyboru.

— Szczęśliwe odkrycie! — krzyknął nasz uczony, roztworzywszy księgę: — "Stryjkowski Maciej z Osostowa (ur. 1546), Kronika Polski, Litwy i wszech Rusi; wydanie drugie w Warszawie, roku pańskiego 1766, in folio. " Jakaż swoboda, książka o rzeczach swojskich, mową naszą, przez ziomka wydana! — Odłożył ją na bok; ręką siągnąwszy dalej, spotkał Marcina i Joachima Bielskich; również kroniki w ojczystym języku. Odłożył i te. Choć następnie trafił na Stanisława Sarnickiego, Decyusza, Max. Fedrę, Łasickiego, Góreckiego Leonarda, pisarzy także XVIgo wieku, mniej go interesowali, iż w łacińskiej mowie. Były tam z tego samego wieku dzieła Orzechowskiego, zwanego z wymowy i czystości oraz mocy stylu Demostenesem polskim: aliści i te dla mowy łacińskiej mniej go zajęły. Natomiast Rej, pierwszy poeta krajowy, wielce rozradował naszego badacza.

Nie mijał kolei, szedł od wieku do wieku, i z każdego, pisarzy było tam dostatkiem. Z wieku XVII był tam Stanisław Krysztanowicz, Jakób Sobieski, Ojciec Króla Stanisława, Petrycy, Stanisław Łubieński, Paweł Piasecki, Szymon Starowolski; ci dwaj ostatni nader znakomici ludzie; Rudawski, Wespazyan Kochowski, Kazimierz Zawadzki, Andrzej Załuski, Cellaryusz i wielu inszych. Byli to pisarze, jak mówił Ks. Onufry, zajmujący się po największej części historyą, prawodawstwem, statystyką, geografią, nie pomijając w swoich dzieiach i rzeczy kościelnych.

Na to bogactwo literatury mile był spoglądał; podziwiał pracę Przodków, zostawiających po sobie tak obszerne dzieła. Za poradą księdza odłożył jeszcze na bok: kronikę Długosza, Kromera i Starowolskiego, iż to miały być dzieła nieoszacowane dla rozpoznania krajowych starożytności. Zastanowiły go nie pomału zbiory Historyków krajowych, wydane przez Pistoryusza i Somersberga; osobliwie zbiór Franciszka Bohomolca jezuity, który się był zajął wydaniem Historyków po polsku piszących.

— Dziś na tym przestańmy przeglądzie — mówił Tadeusz do księdza. — Skoro przepracuję dzieła odłożone, poproszę o drugie'; a tak z kolei korzystać będę z przedniejszych autorów. — Ks. Onufry zgodził się na to, przydając: — Iż zapuściwszy się w wiele dzieł naraz, zmąci się rozum, i pamięć obciąży, tudzież i rzadko się spodziewany odniesie pożytek.

W tych dziełach odłożonych, jest opisana cała krajowa starożytność ze wszystkiemi jej właściwemi przymiotami. Jest tam opis ludzi i ziemi; są tam zawarte dzieje bajeczne i prawdziwe narodu; jest tam prawodawstwo pomięszane z wielkiemi błędami równie jak z wielkiemi pomysłami. Jest tam skreślona historya kościoła naszego, tudzież pobożność i gorliwość Przodków o Religią. Nie są tam pominione zwyczaje i obyczaje, język, słowem to wszystko, co krajowy i istotny stanowiło byt. Czytaj pan pilnie te dzieła wzorowo, a rozpoznasz Przeszłość, dowiesz się jaką była, co miała w swojej istocie fundamentalnego a co przechodniego. Dzieła Przodków są zwykle dla potomstwa nauką oraz i przestrogą; weź pan te dzieła, szukaj nauki, szukaj i przestrogi. — Tadeusz pobrał je do celi, żarliwie przysadził się do nich. Spozierając na te spichlerze rozumu dawnego, marzył, iż ma przed sobą najczystsze źródło kultury krajowej. Na stole i krzesłach spiesznie je rozłożył; bo byłby rad we wszystkich naraz pławić umysł, naraz treść ich posiąść. Tytuły i nazwiska autorów nader mu wielką sprawiały przyjemność; albowiem w każdym niemal wierszu stało słowo wyrażające Przeszłość, albo rzeczy onej dotyczące.

— Wytrwałości trzeba — mówił do się w duszy — a wytrwałość tak mało właściwa młodzieży; trzeba i tęgiej woli dla pokonania tylu zawiłości, a wola wartka u nas! Wiele ksiąg ślęczeć przyjdzie żeby wybrać ziarno, zemleć je w rozumie. Chęć mam dobrą, zamiar nie pośledni moc przedsięwzięcia wesprze mię niechybnie; dalej więc do pracy! —

Rękawy zagiął; ochoczo wzrok ciekawy roztoczył po kartach, w myśli przeczytania każde dzieło od deski do deski. W planie leżało: ważniejsze wyjmować ustępy, zdania wszystkie zbadać, rzecz zgłębić aż do dna, i treść ze słowami osadzić w pamięci. Wezwał na pomoc miłości do nauk, i z takiem usposobieniem puścił się w zawód literacki. Od kroniki Stryjkowskiego rozpoczął swą pracę. Na pierwszej karcie prowadził wzrok wolno, od słowa do słowa, od wiersza do wiersza. Foliał był duży stronnice rozległe, nie szło więc sporo. "Początek zwykle trudny " w duszy pomyślał, "zrażać się nie trzeba. " Czytał zatem dalej, i czytał z odwagą. Przeczytawszy stron parę, dumał, rozważał co czytał; aliści wątek było ciężko znaleźć, ciężej jeszcze odgadnąć myśl zasadniczą. Przypisywał to językowi, że przestarzały, szorstki i bez wdzięku; podwoił cierpliwość, wrócił się i czytał powtórnie to samo, czytał uważniej; na nieszczęście nie szło, iż styl był bez smaku. Mimo to czytał przecież i rozumiał więcej, pojął nie jedno; wszelakoż tą robotą nie zagrzał się cale. "Dzieła stare" pomyślał, "zimne w pojęciach, zimniejsze i w słowach! Wytrwać postanowiłem, niech zmarznę przy nich gdyby lodu bryła, przysiędze cierpliwie; po mrozie zwykle ciepło się rozchodzi."

Zadzwoniono do stołu. Nie rad się odrywał, ale porządek kazał; zabrał się i poszedł. Przy stole siedział zamyślony; grubość ksiąg, ciężkość stylu, myśli nie dostępne, przeprawa przez nie przykra, kłóciły mu w głowie. Już za wiejskiem życiem zabierał się wzdychać; zmiarkował jednak co przyrzekł, skarcił się i onemi zajął się księgami. Do rozmowy z księżmi nie mięszał się wiele; czy się modlił przed stołem, sam pono nie wiedział. Po stole przytomniejszy, lubo modlących się widział, nie brał tego za powinność swoją, lecz powinność księży; skłonił się i wyszedł czem prędzej, by czytać a czytać. W noc późno czytał i dość uczytał wiele; przecież wciąż bez smaku, ponieważ myśli w księdze były mu zbyt obce. Już chętka przychodziła do inszego zabrać się autora; na Długosza już położył rękę. cofnął się jednak, wytrwałość natężył, przy Stryjkowskim został. Czytał żarliwie, wszelakoż smak się nie zaostrzał; pomimo danego słowa otworzył Długosza. Foliał łaciński w dwóch obszernych tomach; choć i to wieża babylońska, straszyć się nie trzeba, bo i tam dzieje nasze. Chęć przeto napiął, miłości do nauk na nowo zawezwał; jednak nie lepiej wiodło się z Długoszem jak wprzódy z Stryjkowskim. Owszem, prędzej go jeszcze odłożył dla łacińskiej mowy.

Zniecierpliwiony wstał; kilka razy przeszedł się po celi, spojrzał przez okno na ogród i pola, i do siebie mówił: — Ziemio prześliczna! tyś mi lepszą księgą, niż dzieła pisane lub rozumy ludzkie. Tyś głowy nie mąciła, ani psuła smaku; ale za każdym krokiem przydawałaś ognia do uczuć domowych! —

Obrócił się, na księgi spojrzał litośnie; żal mu się zrobił: iż nie wytrwał, zawcześnie je przucił. Zasiadł więc na nowo; Kromera pominął, gdyż był po łacinie, kroniką Bielskich zajął się z zapałem. Szło lepiej: język przystępniejszy niżeli w Stryjkowskim, rzeczy zajmujące, format dzieł mniejszy. Niedługo jednak trwało to czytanie, jakaś go ckliwość, nudność orgarnęła; dla roztargnienia i powzięcia rady, wziąwszy pod pachę Długosza z Stryjkowskim, poszedł wyszukać Ks. Onufrego.

Tenże, jak zwyczajnie o tej godzinie, był w bibliotece; widząc odnoszącego te księgi zbyt wcześnie, rzekł z miną łagodną oraz uroczystą:

— W tak krótkim czasie, dziełaś przepracował, nad któremi lata przepędzać należy? Nie trafiły do gustu, chociaż z pięknych wieków pochodzą krajowego bytu; chociaż są chwałą i zaszczytem pisarzy z czasów Jagiellońskich, z czasów w których byliśmy w literaturze świetni i daleko słynni. Pisarze z tych wieków, osobliwie Długosz, są malarzami przechowującymi naszą starożytność na wieczne czasy w obrazach najżywszych. Bez nich bylibyśmy dalecy od Przodków, nie wiedzieli ni słyszeli o stanie Przeszłości, za którą tyle przelewamy uczuć. Bez pisarzy Jagiellońskich nie czulibyśmy wdzięków, oraz jędrności i prostoty języka naszego; nie wiedzieli o słodkości charakteru, tudzież pobożności ojców; ani znali błędów, którym podlegali, będąc sami ludźmi. Wszystka jak mówię, starożytność leży w tych pisarzach; chcąc ją poznać jaką była, trzeba tych pisarzy poznać. W onych czasach założyli Ojcowie fundament swym sprawom, zebrali żywioły konieczne do życia, osobliwie zaprawili się do miłości Boga, do miłości swego gospodarstwa; i na tej podstawie kochali Wiarę, czcili swą Domowość. Pisarze ówcześni nie powstawali na te dwa żywioły; cenili je zarówno, plewy lekkomyślności od nich odrzucali, i nam je w wiernym zostawili kształcie.

— Niezaprzeczenie — odpowie Tadeusz — dla wszechstronnego rozpoznania stanu dawniejszego, trzeba znajomości pisarzy tamecznych. Pytam, czemuż to czas późniejszy uczynił taki przedział wielki? Czemuż wpoił w nas ducha całkiem im obcego, że nam nie podobna zrozumieć ich mowy, cóż dopiero myśli? My nawykli do dziełek maleńkich, a to foliały gdyby wieże jakie, jeszcze w języku nie dostępnym dla nas.

— Z tądto właśnie nieszczęścia swój wzięły początek — zakonnik odrzeknie — żeśmy się od dawnych odszczepili wieków, nie zachowali w związku z płodami czasów staroświeckich; i na zgubę nie baczni, zabrali się do utworu nowego języka, nowych obyczajów, nowego całkiem toku życia! Poczynaliśmy te zmiany ze szkodą dla siebie, ze szkodą dla domów i jak pan doświadczasz, stawszy się obcymi dla onychże wiekow, prowadzimy wątek życia mający z Przeszłością nader słaby związek.

— Czyż podobna zatrzymać czas w biegu — Tadeusz przyłoży — przepisywać mu prawa? gdy on się o nasze nie troszcząc zabiegi, płynie mimo nas, właściwe dla Wiary, mowy, zwyczajów i dalszych stosunków spółecznych wyrabiając formy? Tej samej musieliśmy uledz konieczności, jakiej doświadczył każdy inszy naród. Francuzi, Niemcy, lub drugie plemiona Sławiańskie, nie mają już dziś ni tego języka, ni tych obyczajów, jakie mieli onychże Dziadowie. Leży to w naturze rzeczy; iż jak każdy na świecie przedmiot tak i człowiek od czasu kolei zawisły.

— Zgoda panie, wszelakoż to rozwijanie odbywać się winno na gruncie statecznym, i wedle praw spólnych. Jeżelić, w nas krew ta sama, co krążyła w Przodkach; jeźlić tę samą co oni zamieszkujemy ziemię, temi co oni żywim się strawami; jeźlić nareszcie jak oni te same nosimy imiona; wypada, żebyśmy się rozwijali na tych samych co oni żywiołach. Czy zaś Francuzi, Niemcy i szczepy Sławiańskie, tak się dalako jak my od swoich Ojców oddalili, nie jest mi wiadomo; wątpię jednak ażeby w tym stopniu jak u nas zaniedbali Przeszłość.

Nie słyszałem ażeby Francuzi lub insi byli drugich naśladowcami w mowie i zwyczajach; wypierali się i wstydzili tak sromotnie dawnej społecznej pozycyi, jakto u nas; osobliwie począwszy od wieku zeszłego aż do dziś niestety ! Niemal wszystkie dawne krajowe zasoby wypuszczamy z myśli, i dlatego nie możemy trafić na tor nauk, na którym tak świetnie kroczyli Dziadowie. Przyznaję iż każdy naród miał czasy odszczepienstwa: każdy się mniej lub więcej oddalał od łoża Przeszłości. Tak np. Francuzi, w drugiej połowie zeszłego wieku, przygotowani przez swoich pisarzy i swoich mówców, wyparli się Boga, wiarołomnie porzucili Kościół i ołtarze. Nasi o tem szkaradnem wiarołomstwie powziąwszy wiadomość, policzając je do praw -na nowo zdobytych, z zapałem pomknęli się za tym brzydkim wzorem, i w naśladownictwie prawie przewyższyli wszystkich. Już prawdą i reformacya w Niemczech zaraziła wielu; rewolucya francuzka na nas dopełniła miarki, piętno odszczepieństwa wyraziła na nas. Ztąd znaczna część oświeconych ma obcy charakter, i obce w naukach dążności. Gdy się który z takich, czytaniem pisarzy starożytnych zajmie, nawet późniejszych, dzisiejszy ledwo przechodzących wiek, ckliwość go ogarnia, czem prędzej od pracy odbiega. W pisarzach dawnych wtenczas tylko znajduje się smak, gdy się czuje materyały ich treścią będące. Dawni pisarze z małym wyjątkiem byli religijni; o Religji w swych dziełach mówili wiele i ze czcią wszelaką, sami przepisów Kościoła trzymali się ściśle; jakże czytelnik nie mający Wiary i inszych podobnych przymiotów, znajdzie smak w pracach takiego kierunku ?

— Z tych okoliczności da się słusznie wspomniony wyprowadzić wniosek — Tadeusz odrzeknie — przyznaję, iż go historyczne stwierdzają dowody. Bez wątpienia trzeba powinowactwa czytelnika do autora, gdy chce jeden drugiego zrozumieć, i przenieść się w czasy w których pisarz żył. Ja na nieszczęście stawszy się człowiekiem dzisiejszego wieku, przybrałem onegoż formę, a z formą i ducha. Ztąd mam trudności, do przedarcia się przez czasy obecne w daleką Przeszłość. Mimo to kocham stare wieki, nawet gorliwie stawam w ich obronie. Szanuję nad wszystko z tych wieków dzieła i pamiątki; radbym się tedy pogodzić, zawrzeć z niemi przymierze wiecznego pokoju.

— Pogodzenie się łatwe — Ks. Onufry rzeknie — skoro je poprzedza chęć szczera.

Wzbudź miłość do tych dzieł i pamiątek; po miłości zajedziesz w najskrytsze onychże tajniki; wszystkie ich komórki staną otworem przed panem, i dosyć będzie schylić rozum po nie.

— Miłość mam do nich wzbudzić; ach, trudne zadanie, gdy serce nowościami zajęte zupełnie, i każde tchnienie każde czucie swoje rzeczom obecnym oddało w posługę! Jakże sercu rozkazać, kiedy serce głupie, nie popuści, co właśnie trzyma w posiadaniu.

— Serce głupie to prawda — Ks. Onufry powie — zato rozum mądry; oświeć nim serce, właśnie że jest głupie; podłóż pod nie owe dzieła i pamiątki, i zapał je ognistemi myśli, a one się w sercu w wysoki płomień miłości rozejdą.

— Z nałogów dzisiejszych uczynić ofiarę, zupełniem gotowy; ale jakże podkładać dzieła i pamiątki, kiedy mi są obce? Księże, proszę o klucz, o wstęp do ich ducha! —

Ksiądz ujął rękę Tadeusza, przytulił do serca, i to wyrzekł w miłości ojcowskiej: — — W tej piersi, choć suknią klasztorną pokrytej, gorąco bije serce do rzeczy domowych; wszelakoż pierwsze swoje bicie poświęca Bogu. Wiara w Pana Boga, Wiara w boskie Objawienie, w Kościół i jego naukę, oto klucz bez którego ciężko trafić do rozumów Przodków. Na takich podstawach Wiary osadzali oni zwyczaj i obyczaj, na nich uszczytniali mowę, stawiali Kościoły, zamki budowali; na nich wreszcie zakładali szkoły i biblioteki dla światła i nauk. Wiara była dla pisarzy dawniejszych solą i okrasą; więc też ona niby krew żywotna krąży po ich dziełach. —

Tadeusz w księdza wpatrzył się głęboko, słuchał uważnie, a ksiądz mówił dalej — Objaśniam bliżej stanowisko ojców: oni myśleli, pisali, działali, oparci na Wierze, Podaniu i Powadze Kościoła. Co im Wiara podała, co uświęciła powaga Kościoła, to oni rozumem hadali, i ztąd brali światło dla pism i dla domu. Cechą też odznaczającą głównie ich charakter, była przemiana Wiary w żywot doskonały. Na ten punkt się postawić owoż klucz do pisarzy dawnych. W obecnem położeniu, to dla pana wynika zadanie: wżyj się pan w zasady Wiary, i w to co Kościół posiada ku temu, a będziesz w tych dziełach i pamiątkach jakby w domu swoim.

— Ta sama rada — Tadeusz odrzekł po namyśle — którą już kilkakroć słyszałem. Żeby przecie ta rada przestała być radą, i czynem się stała; jakim sposobem, proszę, przyjść można jak najprędzej do poznania Wiary, Podania, Kościoła, a przez nie do wspomnionych dziel? —

Ksiądz tem pytaniem mocno ucieszony, radośnie odpowie: — Do poznania tego, co pan z serca życzysz, dochodzi się najprędzej przez wykonanie, to jest przez przejście od rady do czynu. Uwierzywszy najprzód w prawdy objawione, dokonywane tak troskliwie na żywocie Ojców; potem, uczyniwszy myśl każdą zgodną z tąże prawdą, ogłaszaną przez Kościół, powtarzaną przez usta prawowiernych braci, będziesz po krótkim czasie mówił z nią jedno, i czynił z nią jedno. — Po krótkim czasie! pocóż dalsza zwłoka; dziś jeźli można, ta prawda objawiona niech się stanie czynem!

— Skoroś panie uwierzył i do czynu gotów — Ksiądz rzeknie — chwalmy Boga; on łaski swojej nam użycza; on cię wabi do siebie, palcem pokazuje na krzesło pokuty.

— Księże! nie pójdęż przeciw słońcu, przeciw postępowi; i miasto czynu, coby swą mocą mógł kruszyć olbrzymy, nie zrobię kroku kobiecie słabej właściwego?

— Żadną miarą — ukochany panie — Dla uwolnienia się od próżnej bojaźni, wejrzyj w żywot Dziadów, rozpatrz się po ich dziełach, a znajdziesz tam głębokość geniuszu, dobroć serca i sprężystość w czynach; wyraźny skutek iż przystępowali do onego krzesła. Znali to: iż Wiara jest słońcem, Kościół światem, w którym ono świeci, a krzesło pokuty miejscem, w którem się czyn rodzi.

— To jak się zdaje na jedno wychodzi — Tadeusz przyda — co Rotmistrz był mówił, i co Podstarości radził. Pierwszy był uczył: iż odrodzenie siebie samych, to warunek główny do rządzenia domem, cieszenia się pokojem, szczęśliwością życia; drugi za tą regułą ubiegać się kazał, tojest: za prawdą daną i onej praktyką.

— W samo jądro trafili — odrzekł Ks. Onufry — i co ja radzę ma z tem ścisły związek. Ja radzę do odrodzenia siebie, i znalezienia prawdy danej i onej praktyki; zbliżenie się do krzesła pokuty czyli do "Spowiedzi. " To wykonać, jestto iść za Wiarą. Podaniem, Powagą Kościoła; jestto wcielić się w żywot Chrystusowy, odrodzić się, szczęśliwość znaleźć upragnioną. Spowiedź jest, panie, dogmatem w kościele naszym największego podziwienia godnym; do niej ma wielu zbyt wielką odrazę, i na nią też najsroższe miotają bluźnierstwa. Że takiego losu doświadcza od ludzi światowych, jest znakiem że ma wartość boską, i grunt w naturze człowieczej. Rozpatrzmy się w niej zblizka, z tego ostatniego względu.

Ze strony praktyki to dla człowieka najważniejszą rzeczą, mieć do siebie ufność, a potem do drugich. Chcąc ją mieć do siebie, nie trzebaż sobie przywieść przed oczy najskrytszych tajemnic, choćby w największej głębi serca zakopanych? One ztamtąd wyniósłszy, nie czujeż się potrzeby tychże tajemnic wynurzenia drugim? Spowiedź czemże jest inszem pod tym naturalnym względem, jeźli nie powierzeniem swoich niepokojów sobie najprzód, a potem osobie zażyłej w zamiarze ulgi, i powzięcia rady oraz pociechy?

— W tem nic nie ma przeciwnego — Tadeusz przyłoży — nacoby się miał człowiek użalać. Ufność do siebie, równie i do drugich jest od natury naszej nie odstępną.

— Ależ człowiek obok tej potrzeby zwierzenia się drugim — mówił Ks. Onufry — ma tyle w sobie cierpień i tyle szczegółów, iż ich częstokroć niepodobna wyjawić, a dopieroż powierzyć drugiemu. Znaleźć osobę, któraby go posłuchała, łatwo; ale któraby zachowała sekret, trudno. Owóż Spowiedź zaradziła temu; bo oto w kościele naszym są męże na ten cel ukształceni, do zachowania tajemnic przywykli i zobowiązani. Siadają w tem krześle pokuty; czekają kto się do nich zbliży: ubogi czy bogaty, z małym czy wielkim grzechowym ładunkiem. Słuchają cierpliwie i najdrobniejszych szczegółów skrytości; biorą jak najszczerszy udział w naszem położeniu; wskazują na źródło zkąd się złe wyradza; podają środki jak mu zapobiegać.

— To przedziwnie — zawoła Tadeusz — aż ochota bierze do takiej ufności, co w prostej styczności jest z naszą naturą.

— Tajemnicy nie zdradza — Ks. Onufry rzeknie — i chociaż świat niewdzięczny obwinia ich o to; ani jeden wszelakoż nie zjawił się przykład, coby prawdziwości dowiódł oskarżenia. Św. Jan Nepomucyn wolał się kazać z mostu zrzucić w głębokie nurty rzeki, niźli zdradzić tajemnicę, w krześle pokuty sobie powierzoną.

Rzecz insza również w naturze człowieczej zawarta, jest: potrzeba przyjęcia pomocy od drugich, gdy wpadniem w nieszczęście. Człowiek bywa zwyczajnie, czy chce czy nie chce, w tył i naprzód, w lewo i prawo ciągle popychany; i to sam czuje iż tyle nie ma siły, aby na obronnem stanowisku sam się trzymał prosto. Dowodem to, że ani w sercu ni rozumie nie ma dosyć statku, i ztąd konieczność obrania pomocnika jest tu nader jasna. Pod tym względem także Spowiedź zaradza temu doskonale. Kapłan chrystusowy jest znawcą duszy; rozpozna skłonności, wie odrazu w którą kto stronę od nich bywa pociągany, i jaką podporę trzeba mu dać w rękę, jak podnieść serce, rozum wywieść z błędu, wyprostować wolę.

Podobnie i ta okoliczność — Tadeusz słów przyda — naturalności ma piętno. Namiętności bowiem tak miotają nami, jak wicher pyłem, albo bałwan statkiem.

— Skoro taki stan słabości pozna człowiek w sobie — powie Ks. Onufry — jakże mu miła już sama wiadomość, że są ludzie tacy, którzy nam, że tak powiem, służą za mentorów; do których się zbliżyć w każdym razie możem. Jakaż otucha dla duszy burzliwej, lub serca na różny sposób ranionego, pomyśleć że są osoby pokój dla drugich niosące, przyświecające im potokiem cnót jasnym. Te dwie okoliczności — ksiądz przydał jeszcze — wiodą nas do dalszej, również w naturze człowieczej mającej swój grunt, tojest: do istotnego wynurzenia czyli wyspowiadania się tego, co nas niepokoi, niemniej przed osobą, do której powzięło się ufność, i która pomocy jest udzielić w stanie, Popęd ten wyjawiania drugim co nas ciśnie, jest tak naturalny, iż nieraz winowajca, nie bacząc na karę, przerywa milczenie, i sam się oskarża. Robi to w nadziei, iż przez to ulgę przyniesie swemu strapionemu sercu, a w drugich udział wzbudzi na swoje położenie smutne. Wyznanie, zwłaszcza większej winy, jest nawet dla spółeczeństwa pożytkiem nie małym, ponieważ na tem niewinny nie cierpi. Oskarżywszy się w obec społeczności, pokazuje winowajca poniekąd swą skruchę, i daje jej niejakie przez to zadość uczynienie.

— Wszystko co słyszę o tem — Tadeusz dopowie — jest natury człowieczej koniecznym wynikiem; przez to żąda się tylko, by Zbrodzień nie milczał, i milcząc nie kłamał; jeno śmiało co ma na sercu, mało czy zbyt wiele, ukorzył się, wyznał, pokój sobie i drugim przywrócił. Niedoskonałości wyznawać pod tą albo inszą formą jest sprawiedliwie: albowiem dusza która w zatwardziałości wszystko w sobie zamknie, i prawdy nie powie, sama wydaje na się wyrok śmierci albo też wygnania.

— Cieszy mnie — rzekł Ks. Onufry — iż pan ze mną jednej jesteś myśli. Boć rozważmy dalej: wyznawszy przewinienia, pokazawszy skruchę, oraz za nie zadość uczyniwszy, nie jestże to sposób nader naturalny do wygładzenia i zmazania z serca, co w niem było złego, i co nas trapiło? A jeźli nas potem wszystkiem spotka jaka kara, toć i to naturalna, iż dla zupełnego zgładzenia i zmazania winy sprawiedliwość swój odbierze trybut.

Te naturalne względem Spowiedzi spełniwszy warunki, jakież ztąd ważne człowiek odnosi korzyści. Otóż sam jest otwarty przed sobą; w każdej chwili zna swój stan, sobie czujnym stróżem, pobudką sobie jest wciąż do dobrego; w pokorze się utwierdza, a pychy się chroni; szczęśliwość znajduje, i jak pan wspomniałeś, z prawdy danej, praktykę wywodzi pomyślną.

Dopieroż gdy, na ten naturalny popęd wyznawania grzechów, łaska Pana swą spuści opiekę, tę czynność uświęci; Spowiedź stawa się sakramentem, moc przybiera boską. Wszak już prawo mojżeszowe wyznania przewinień publicznie żądało; nawet prawodawstwa ludów bałwochwalskich wyznanie zalecały win. Pan Jezus, który nie przyszedł prawa znosić, jeno je wypełnić, sam niewinny, wziąwszy na się winy człowieka grzesznego, w ogrodzie Getsemańskim spowiadał się ich Ojcu niebieskiemu, a na górze kalwaryjskiej zapłatę przez śmierć położywszy za nie, wyjednał nam onych odpuszczenie. Wszelakoż to prawo zatrzymał, aby człowiek depełniał warunków, jakie na niego własna natura w tym względzie nakłada. W porządek pewny zebrał te warunki, uświęcił je prawem, łaską swoją wzmocnił, charakter nadnaturalny wycisnął na nich; i kościół swój uczynił tegoż instytutu stróżem oraz wykonawcą, dawszy mu władzę słuchania oraz odpuszczania przynoszonych, błędów.

— Styczność w tym porządku wydaje się ścisła — odrzeknie Tadeusz — odraza znika, wstyd ustępuje, pycha się miękczy, miłość własna gaśnie, gdy się słyszy jaki to Spowiedź ma ród osobliwy. Wszystkie zarzuty, jakie tu kto czyni przeciw temu porządkowi, muszą przed tą ważnością znikać, jak głupstwo przed światłem.

— Napomknienie jest to tylko — odezwie się ksiądz — co się tu mówiło. Rozłożony ten przedmiot na widowni historyi i filozofji, potem na tle nauki kościoła, nadzwyczaj ujmujące stawiałby obrazy; aliści to zostawiam dalszej pańskiej pracy, osobliwie czytaniu klassyków swojskich, którzy go zajmują. Ta pogadanka zbliży pana da pisarzy naszych, bo w nich właśnie objawia się ten duch, który w Spowiedzi. Otwartość, ufność, nawet ukorzenie się po wyznaniu winy, poddanie się karze dobrowolnie, było i jest w naszym charakterze. Masz więc klucz: swoje najprzód pan poodkrywaj tajnie, rachuj się z sobą, i nie przestań rachować, aż sumiennie zdolny będziesz mówić: poznałem siebie. Wtedy otworzysz tymże samym kluczem skarbnice literackie Ojców, gdyż oni to tylko pisali, co w swojej mieścili naturze, i co Wiara, Powaga Kościoła, oraz i Podanie uświęcało w nich. Pan ich wnukiem, podobnyś więc jest we wszystkiem do nich; za tym kluczem idąc, trudności przełamiesz, celu dopniesz swego.

— Zrozumiałem myśl każdą — Tadeusz słów przyda — rzecz główna jest mi więc znajoma; w pisarzach naszych ten sam duch, który we Spowiedzi. Zrozumiałem: to klucz; on mi otworzy komnaty Przeszłości, z nią mnie zapozna gdyby z matką drogą. Wdzięczność Ojcu duchownemu składam, i powtarzam z uczuciem najżywszej miłości, co Wacław powtórzył:

Tak słowo, w dobrej ludziom powiedziane chwili
Jak trąba Archanioła, stworzy ich czem byli.

Dziękuję i ja za to słowo w dobrej powiedziane chwili, za roztrząśnienie tylu ważnych rzeczy, za powierzenie klucza do pisarzy dawnych. —

Poszedł do celi, rozpostarł co żywo Reja, Stryjkowskiego, Długosza, Bielskich, Kochanowskich, Wujka, Skargę, i jaki mu tam Zygmuntowianin lub późniejszy przypadł do ręki. Po tej rozmowie był jakoś znajomszy, czytanie szło łatwiej. Osobliwie do kazań Skargi zasadził się śmiało, z niewypowiedzianą lubością w nich się rozpościerał; podziwiał w tych i drugich tego męża pracach, rzadką czystość mowy, jej lekkie i naturalne zwroty, porównania trafne, prosto wybierane z życia lub przyrody. Mowa Skargi Jestto istnie pędzel Rafaela, malujący z niesłychaną dokładnością rysy i postacie ludzkie. Styl Skargi zawsze słodko smakowany, albowiem prawdziwa piękność, wszystkich jest wieków pięknością.

Zaznajomiwszy się powoli z dawną literaturą, zapoznał się przez to z duchem upłynionych czasów. Zdobył myśl zasadniczą, oswoił się był i z powierzchnią ziemi, dostał się do domu, w którym dotąd nie był. Tamci pisarze kroniki poczęści wydając, nie uganiali się za składną lub systematyczną formą wyrażania, za to tem dbalsi byli o prawdziwość ; i dokładność rzeczy. Zbierali pilnie w pisma, to co się działo przed oczami ich, i w czem sami mieli uczestnictwo. W pisaniu sumienni, nie zmyślali wypadków i zdarzeń; kolei losów domowych nie przekrzywiali, ni gmatwali ducha w nich panującego urojonemi przez się pomysłami; jeno poprostu i otwarcie jak było, wynosili na jaw. Z czego miało się prawdziwy i rzetelny obraz, jak się u nas wówczas myślało i żyło.

Tadeusz wraz się pobratał z tą szczerością i prostotą owychże poczciwców; podobało mu się, że się wszyscy zaszczycali Wiarą, swe domy kochali. Tę dwojaką cechę dostrzegł wybitnie na każdym ówczesnym pisarzu. Religia i Domowość, te dwie nieodstępne życia towarzyszki zawsze były razem; wszędzie osnowę rzeczy przeplatały mocą i ładnością swoją. U Reja już tę cechę dwoistą wyraźnie był zoczył, gdy tenże poczciwiec w pracach wierszem i prozą pisanych, wraz Boga uwielbia i naród poważa. Czytając "Żywot poczciwego człowieka" przezeń napisany, i natrafiając w nim opisy najprawdziwsze ziemiańskiego życia, i nie posiadając się z radości nad rzetelnością obrazów, zawołał na Szymusia, aby słuchał co to za szczęśliwość po ziemiach panowała u nas.

— Słuchaj Szymusiu co za swobodę nasi

Ojcowie prowadzili u siebie; słuchaj, Jakto Rej stary nasz pisarz, opisuje gospodarstwo wiejskie:

"Przyszedłszy do domeczku, ano chędogo, ano wszystko miło: kąseczek chociaj równy ale smaczno uczyniony; obrusek biały, chleb nadobny, jarzynki pięknie przyprawione, krupeczki bieluchne a drobniuchno usiane. Owa w każdy kącik gdziekolwiek wejrzysz, wszystko miło, wszystko jakoby się śmiało. Nuż gdy jeszcze owi przyrodzeni błazenkowie, owe dziateczki wdzięczne przypadną, gdy jako ptaszątka, około stołu biegając, świergocą, a około nich figlują: jaka to jest roskosz, a jaka pociecha! Już jedno weźmie, drugiemu poda, tedy tu się sobie uroskoszują, to się tu im, jako najlepszym błazenkom uśmieją. A ono gdy już umie mówić, tedy lada co bełkocze a przecie mu nadobnie przystoi. Tu patrząc na oną swoją pociechę, jakoż nie mają Pana Boga chwalić, jakoż Mu dziękować nie mają? A Pan tez nie może jedno wdzięcznemi oczyma, na oną taką społeczność i oną ofiarę swoją, którą Mu podawają w poczciwem rozrządzeniu swojem, patrzeć, i im wedle obietnic swych błogosławić."

— Panie, a to miły obraz gdyby malowidło ! To raj był u nas, gdzie jeden obserwował drugiego, czcił Pana Boga, we wszystkiem miarę i porządek chował.

— Odsłania nam się, chłopasiu, przyczyna u nas swobodnego, a istnie patryarchalnego życia. O niej niewiedzieliśmy pierwej, ani znali, iż tam pilnowano domów w całości: ceniono rolę, Pana Boga czczono. W nowszych czasach wzięto przez połowę; zajęto się ziemią, w darach się jej rozkochano zbytnie, a o Panu Bogu niemal zapomniano. Ztąd życie wątłe; nie ma tej lubości, jest jednostronne, poczęści rozwiozłe.

Słuchaj jeszcze Szymusiu, Jakto Rej pięknie pisze o uprawie roli:

"Pilno trzeba dojrzeć aby nadobnie rolę uorano, a co najraniej może być: bo to tak w życiu swem jako i w gospodarstwie jako jedną godzinę opuścisz, już siła opuścisz.. Dojrzysz też tego aby porządnie usiano, pięknie uwleczono. Bo kiedy ty tak Panu Bogu oddasz ziemię porządnie sprawioną: jużeś nie ty krzyw że się nie urodzi, już to wszystko Panu Bogu poruczaj... Nuż gdy przyjdzie ono gorące lato, azaż nie roskosz gdy wszystko coś na wiosnę robił, kopał, nadobnieć dojrzeje a porośnie... Tylko sobie mówić: używaj, masz wszystkiego! a wszakosz z bojaźnią Boga, a z wiernem dziękowaniem Jemu. "

— Nie dziw panie, ze się dobrze powodziło, kiedy poczynano każdą sprawę od bojaźni Boga a z wiernem dziękowaniem Jemu; rolę co najraniej uprawiono, i nieopuszczono niczego coby wiele owocu wydało. A gdy zaś tego co zebrano, używano z pożytkiem i umiarkowaniem, bez obrazy Pana Boga, toć się musiało tak słodko powodzić jak tam opisuje.

— Zaciekając siew czasy uprawiane pracą naszych Dziadów, znachodzi się, Szymusiu, ludzi prawie całkiem inszych w usposobieniu niż teraz: tam chodzono, że tak powiem, poważnie na dwóch nogach, tu skaczą lekko na jednej; tam pracowano obu rękami, tu ledwo dotkną się jedną; tam też jedzono całą gębą, tu skubią półząbkiem; tam wznoszono serce do Pana Boga z całej mocy, tu jeno ze zwyczaju lub dla ceremonji. Tam to byli ludzie z charakterem, tu bez charakteru; tam swojscy, tu cudzy! Czasy późniejsze popsuły nam wszystko; zatarły te roskoszne obrazy żywota, wyprowadziły nas z siedziby ducha własnego, i przemieniły na robotników kultury nie swojskiej.

Zachowaj tę naukę w sercu, bo korzyść w niej jest nie oceniona; teraz idź, zatrudnij się czem inszem, niech sam dalej przechodzę te czasy. Niech na tych pisarzach dojrzewa mój rozum, serce miłości się uczy, ręka ćwiczy w pracy, język i podniebienie w umiarkowaniu, a oczy w czystości. Niech mój umysł wzniesie się do niebios, korzy się w bojaźni Boga; niech i ja stanę się czcicielem Wiary i Domowości. —

Dłużej się w tych pisarzach rozczytując, napotykał u wszystkich tę samą dążność, tojest: prostą i naturalną wziętość dla Wiary i Domu. Uważał w nich i to: że to nie byli przekupnie li piszący dla zysku, ale mężowie zasłużeni, pracujący w duchu i dla potrzeb swoich. W przechodzie z XVI do XVII wieku dostrzegł, iż niektórzy obce nasiona do literatury poczęli przenosić. Stanisław Orzechowski, żywot swój przemieniwszy dziwnie, rozbujawszy się bystrością talentu po niwach Reformacyi, nuż płoszyć i zamącać, co było statecznie od wieków osiadło i jaśnie ustało. Naśladowców znalazł podobnych w liczbie dość sporej, którzy przykładem i nauką za mistrzem biegli, rozdając męty mądrości człowieka jakiegoś, swoim do picia. Pili i zagłupieli. Do głupstwa jednego wnet drugie przyrosło, i co tam zasiano, pod schyłkiem wieku ostatniego zbierano; acz to wszystko pod godłem wzrostu domowej kultury, poświęceń, cnót obywatelskich.

Po kilko niedzielnej pracy i rozmowach uczonych z Ks. Onufrym, przyszedł Tadeusz do pięknych rezultatów, prawdziwych wyobrażeń o widokach dawnej i nowszej literatury. Z tym zapasem już zamyślał o podróży dalszej; albowiem zdało się, iż się obeznał nie źle z charakterem swojskim przez wprowadzenie się w upłynione czasy, i zapoznanie się dość dokładne z niemi. "Klucz więc do obszar Przeszłości znalazłszy, sam się" pomyślał wpilniej w tych drogich zabytkach rozpatrywać mogę. Dziękuję" mówił słowy Reja, "Panu Bogu iż mi się dał przebić przez one srogie rozterki i kłopoty świata tego, a dał doczekać wdzięcznego pokoju. "

Ranek był piękny; wyszedł wedle zwyczaju z książką do ogrodu; tam i napowrót kilka razy co obrócił kroki, słyszy śpiew przecudowny, a w śpiewie z Piotra Kochanowskiego te przyjemne słowa:

Ty z pałaców swych świętych, Ojcze uwielbiony,
Spuszczasz na nizka ziemię deszcz nie przepłacony;
A ona nie przebranej łaski Twojej syta,
Wszystkiego wszystkim starczy. Ztąd trawa obfita,
Bydłu ku pożywieniu; ztąd zioła ogrodne,
I wszelki rodzaj zboża, i wino łagodne....
Tyś na znak czasów sprawił błędną twarz miesięczną.
Ty nie doścignionego słońca lampę wdzięczną
Prowadzisz do zachodu

Poszedł w tę stronę, zkąd go śpiew dochodził, słuchał go, bo był miluchny i słowa miluchne; spojrzy w ustronie, aż to był Ks. Sylwester w dumaniach pobożnych. Nie przerywając, cofnął się, rozważał nad śpiewem i nad stanem "własnym.

— Wiadomości krajowych przyrosło mi dosyć — przemówił do siebie — ziemi znaczny zapoznałem kawał, nauk ważnych, zasób mi udzielono spory, wszelakoż to wszystko jeszcze nie strawione. Na żarnach rozumu trzeba mi to zemleć, uczuciem rozognić, chleb z tego upiec na strawę domową! Biada! zbyt długo nowicyuszem jestem na polu tych nauk, zamęt czuję, nieład w głowie całej Ks. Onufry i insi, piękne przed moją duszą rozwinęli rzeczy; aliści dozierać je snadniej, niżeli przezierać; snadniej ich słuchać, niżeli wykonać. Moje skłonności są jakoby gąbka; przesiąkły Obecnością, nowatorskim się napoiły duchem, i ztąd mi nie podobna puścić się na drugie przedmioty, choćby najpiękniejsze. Osobistego mi przeświadczenia braknie, abym w nie nie cudzem, swojem patrzał okiem! —

Z głową schyloną mierzy długie kroki, szerokość i długość-ogrodu przebiega, pasuje się ze sobą, i to rzecze do się: — Nie mała sztuka przez pisarzy dostać się w Przeszłość spodziewać, sytych bogactw wszelkiego rodzaju z czasów XVI. wieku, aby tak dalece stwardnieli na złego podszeptach, iż nie pomni na siebie, puścili swe losy na rozburzone morze nowości? Rysował się mur, powtarzał z boleścią, a oni patrzali w lenistwie na to rysowanie, wadzili się o naprawę; a tymczasem ziściło się, co kapłan przepowiadał, o co gromił, i co wytykał na oczy!

Teraz mówimy: z dopuszczenia Boskiego to wszystko się stało; więc na Pana Boga składamy tę winę; nie pomnąc, że Pan Bóg dal nam wolę, dał rozum, dał i ciało zdrowe, i cel pewny wytknął. Obok tego dał zakon, my go przestąpili! —

Gdy tak biada i walczy z usterkami Ojców, zadzwoniono na Mszą świętą; ks. Sylwester na głos dzwonu, opuścił dumania nabożne, przystąpił do Tadeusza nadzwyczaj smutnego, zaprosił go do kościoła z sobą. Choć nie przywykły do nabożeiistwa zwłaszcza w dzień powszedni, przyjął zaproszenie; które i w porę przyszło, albowiem uczuł żądzę błagania Pana Boga o nauczenie go chowania swojego zakonu. Było to pierwszy raz, iż się podczas Mszy świętej modlił tak gorąco, bo i pierwszy raz miał przedmiot do modły tak ważny. Szczera i prosta była to modlitwa, gdyż podniecona prostą i szczerą miłością do rzeczy najświętszych. W ukrzyżowanego Pana Jezusa oczy wrył głęboko, prosiło zmiłowanie, aby się mur domów nierysował bardziej, i my rączej zabrali do naprawy roli.

Po modle zwrócił wzrok na Kościół; przy konfesyonale ujrzał kilka osób, rachujących się ze sumieniem swojem. Nie zadrżał na ten widok, ni zwał Spwiedzi wędką księży na prostotę chłopków, jakto przedtem czynił; ale patrząc na skruszonych, sam się pobudzał do skruchy, pamiętny na naukę Ks. Onufrego. Pamiętny że Spowiedź do natury człowieczej jest całkiem zbliżona; uczy być ufnym, otwartym, sumiennym; uczy przyjmować pomoc i naukę, gdyż człowiek słaby, jak mur porysowany grozi co chwila upadkiem. " Jak się z wątku dziejów pokazuje i z czasów obecnych " myślał "dwóch się niebezpiecznych dopuszczało grzechów: praktycznego wykonania Wiary, i lubieżnego się w Domowości rozmiłowania; przez co się jednej i drugiej swawolnie przekraczało zakon. O, gdyby się było tych przewinien szczerze spowiadało, do nich się niewracało płocho, nie byłaby się na domy ta spuściła fala. Wiedząc że znanie się, jest stateczną podporą do dźwigania muru; przestaję więc rozumować, w dłuższe wdawać się traktaty; do Spowiedzi idę. "

Już się zabierał przystąpić do konfesyonału, aliści Ks. Atanazy ostatnią wysłuchawszy duszę, wyszedł do zakrystyi. Nie wahał się; bo Spowiedź przydaje odwagi, sumienie czyści, z Bogiem pojednywa, miłość w sercu podnieca ku bliźnim. Jeszcze się nie spowiadał, a sama chęc już mu lżej robiła, otwierała nadzieję w czasy pomyślniejsze. — Nacóż dłuższe przesądy, nacóż uprzedzenia ! — z rezygnacyą powtarzał to pewną. — Jakże w stanie tak słabym można mur naprawiać, kiedy się samemu ledwo na nogach utrzymać przychodzi? —

Ks. Atanazy doszedł go na ganku; Tadeusz ujął go za rękę, i z zapałem począł mowę o Spowiedzi. Wyznawał, że się nie spowiadał dawno, i przeciw Bogu i domowi ciężkich dopuszczał się przestępstw.

Tenże Ojciec duchowny, poważny zgromadzenia członek, wysłuchał go dobrotliwie, a potem to przydał: — Do pozbycia się i ustrzeżenia tych grzechów podwójnych, Spowiedź jest zaiste środkiem najpewniejszym. W ogóle, porachowanie się z sobą jest nader ważną dla człowieka rzeczą; jak niemniej jest ważne policzenie się obywatela z czynności dotąd przedsiębranych. Weszło w modę zwać Wiarę fanatyzmem ludzi rozumu słabego, pogardzać prawami Kościoła; ztąd rozterki w sercach, i zawieruchy w sprawach domomych i pospolitych. Przystąp pan do krzesła pokuty, porachuj się coś przewinił Bogu i domowi, obżałuj to, przyrzecz poprawę: potem, przyjąwszy komunią świętą, pojednaj się z Bogiem, z sobą i z każdym człowiekiem. Co uczyniwszy, wzmocniejesz nad miarę, i w tym domu, który zamieszkujesz, będziesz mocen naprawiać mur porysowany.

— Rozumiem — odpowie Tadeusz — sam się poprawiszy, mur naprawiać można. Znani tę ważność przedsięwzięcia; jutro wyznam co truje sumienie, co Boga obraża, i domy poniża. —

Pożegnał Ks. Atanazego, pobiegł do Biblioteki; Ks. Onufremu zwierzył się co zaszło, a potem udał się do celi. Kazania i żywoty Skargi czytał uważnie, na książce do nabożeństwa modlił się z pokorą, rozważał korzyści z Spowiedzi. Podczas tej czynności różne mu po głowie biegały pokusy; próżna ambicya, przestrogi przyjaciół, szyderstwa niedowiarków, wchodziły do myśli; aliści nie dał się odwieść, wytrwał w przedsięwzięciu. "Chróstem wszakoż się napełnić naczynie nie może, powtarzał za Skargą, zostaną w niem dziury i kąty próżne; ale gdy się wina w nie naleje, wszystko jest pełne, żadna jego część nie jest próżna." Podobnie ja napełniałem się chróstem, nauką nieprzypadającą nikomu do smaku, i oto kąty i dziury próżne w mojem sercu. Trzeba wina czyli zakonu Bożego, aby się nim wypełniło serce, wykonało wolę Boga, odpowiedziało zadość domowej potrzebie. Ach, czuję też ważność dnia jutrzejszego! Amalio! jutro wieniec nieśmiertelnej chwały twoje uwieńczy życzenia, jutro odrodzenia dzień! —

Nazajutrz pierwszy był w kościele, pierwszy klęczał przed Ukrzyżowanym Zbawicielem świata. Upokorzony, chędożył sumienie, umysł otrzepywał z przewidzeń wiekowych, ciało ogarniał z żądz i namiętności. Podczas tej pracy już mu się w duszy jaśniej i milej robiło; niekiedy przemknął się i dreszcz, osobliwie gdy zoczył Ks. Atanazego, idącego do konfesyonału. Z spuszczonemi oczami, sercem rozrzewnionem, z obawą pomięszaną cokolwiek ze wstydem, zbliżał się Tadeusz do krzesła pokuty. Uklęknął; usta do kapłańskiego przyłożywszy ucha, szczerze wyznawał co było ciężkiego, i za każdem słowem doświadczał ulgi, w tem co dusza miała do strawienia. Aż gdy Spowiednik swe otworzył usta pełne słodyczy i pełne powagi, rozogniły się grzesznikowi wszystkie pory ciała i skrytości ducha.

Tak budującej mowy i mądrych przestróg nigdy on niesłyszał, ani widział rozebranego tak wyraźnie swego położenia. Nigdy też nie odbierał na swój stan mizerny lepszego lekarstwa, milszej pociechy, pewniejszej nadziei!

Odstąpił od konfesyonału, uklęknął; nowy świat kreślony przez Spowiednika stanął mu przed oczy; stały i środki na to podawane. Klęczał nieruchomie, myśl po myśli wysyłał do nieba i podczas tych obrotów w duszy, widział wyraźnie jak ów świat zepsucia słabiał, malał, znikał nareszcie; jak na jego miejsce świat nowy wzrastał, umacniał się, powiększał. Widział jak w tym nowym świecie podnosił się ów porysowany mur, gmach cały wychodził z ruiny!

Zabrał się do pokuty, z skruchą ją odprawiał, sumiennie dług płacił winny od lat wielu. Czuł to iż pokuta świat lepszy odsłania, i kwas ewangeliczny poczyna już robić, o którym spowiednik tak rozprawiał słodko. Czuł iż się krew stara przerabia na nową, namiętności nikną a cnoty powstają. Czuł iż Domowości uczuciem oddycha, jej myśli rozumem, jej ręką pracuje !

Przystąpił do stołu Pańskiego: bijąc się w piersi, wołał po trzykroć z głębi swojej duszy: "Panie, nie jestem godzien, abyś wszedł do przybytku serca mojego, ale tylko rzeknij słowo, a będzie zbawiona dusza moja. " Otworzył usta, z ustami otworzył Zbawicielowi całego siebie, i w tym stanie otwartości, pokory i synowskiej radości, odprawił Mu gody w przybytku serca swojego. Przyjąwszy to Ciało Przenajświętsze, w niem żywego Pana Jezusa, Boga prawdziwego, doznał słodyczy niewypowiedzianej; jakieś światło rozeszło się po skrytościach duszy, sam widział się przeniesiony w stan, którego w tej chwili rozpoznać niepodobna było.

Oddalił się od ołtarza, wszedł do ławki, uklęknął, ręce złożył; aliści ani się modlił, ni myślał, ni patrzał; wszystkie funkcye umysłowe zdawały się ubiedz, i on gdzieś na łono Boga, gdzieś w późne wieki dziejów zdawał się być przeniesion, gdzie nowy porządek rzeczy w zarysach najogólniejszych przed nim się rozwijał. Bóg żywy, Zbawiciel świata, Kościół, szafarz darów Odkupienia, Wiara Przodków, wszystkie te przedmioty w szczegółowych pojęciach już się doń zbliżały.

Rozradowany widoki temi, zawołał w weselu. — Teraz wierzę w Ciebie Boże w Trójcy św. jedyny, wierzę w Ciebie Odkupicielu i Zbawicielu Chryste Jezu; wierzę w Ciebie Kościele święty; wierzę teraz i w Ciebie domie chrześciański! Tę Wiarę odzyskawszy, znikła moja wątpliwość niby rosa za wschodem słońca; znikła szumna mądrość niby noc przede dniem; przemkły się wybiegi i zawody ludzkie, gdyby mary nocne; i ja za Twoją Zbawicielu pomocą rozpasałem biodra, i oto upadło brzemię niedowiarstwa. Jakże to pogodnie w umyśle moim weszło słoneczko, i niwy Przeszłości oświeciło pięknie. O, gdybym inszego nie był szukał światła, inszej drogi w życiu, inszego środka dla zbawienia siebie i mojego domu, jeno Ciebie Boże! —

Takie wymówił słowa po przyjęciu komunji świętej; bo z ciemności przeszedł do jasnego światła. Po modlitwie wyszedł z kościoła, udał się na pole. Spojrzawszy po okolicy, rażony wszechmocnością Boga z potulnością dziecięcą zawołał: " prześliczne Twoje twory Boże, Twojej nieskończonej mądrości wyraźne dowody; a śród tych tworów Kościół, arcydzieło jeniuszem Dziadów wystawione! Kościół to najszczerzy przyjaciel wszego tu stworzenia: on je uczy, bawi i zadziwia. " Z dziecięcem weselem spoglądał na wszystko, i wszystkie przedmioty poufałej patrzały się w niego, powinowactwo jakieś wydało się zaraz. Lekko i nogi go niosły, lekko i myśli wybiegały z głowy. Roskosz dawniejsza była namiętną, dzisiejsza spokojną; ponieważ przedmiot każdy sobie przeobrażał jako dzieło Boga. Dawniej zwał świat naturą, bytem powstającym przez się, przez się wzrastającym i przemijającym; lekkomyślny, wierzył w te pojęcia błędne, i umysł wraz z sercem oddalił od Stwórcy. Teraz wydaje mu się świat skutkiem, przyczyną mądrości Stworzyciela. Dziś ma przed sobą świata wartość rzeczywistą, dawniej jeno pomysły urojone o nim. Dziś uznaje również siebie stworzeniem zawisłem od Stwórcy, bynajmniej panem wszechwładnym stworzenia. Dziś odprawiwszy Spowiedź, przyjąwszy komunią świętą, członkiem czynnym kościoła stawa się na nowo, nowe z ludźmi zawiera przymierze; bo dziś serce ku nim pala miłością prawdziwą, w nich dostrzega braci, uczniów jednego mistrza, obywateli jednego narodu!

W niewymownej radości przebiegał drużyny; z każdym kogo napotkał, rozmawiał otwarcie, gdyby z swoim bratem, słowa Skargi i tu mu nadleciały na myśl: "Że mądrość świata bez prostoty, jest chytrość i złość, " owóż był prostym, szczerym dla każdego, i w tej prostej uprzejmości wrócił do klasztoru. Szymuś przyniósł śniadanie, a widząc pana w humorze łagodnym, odezwał się ze skromnym uśmiechem:

— Dziś pana widziałem spowiadającego się i komunikującego; byłem i ja panie u Spowiedzi, komunji świętej. Biesa odganiać trzeba od człowieka często, żeby nie kusił, ani też człeka do zdradliwych nie zwracał uczynków.

— Dobrześ uczynił, mój Szymusiu drogi, żeś podług swojego nie winnego obyczaju oczyścił sumienie, nie potrzebując do tego czynu długich zachodów. Ten krok ciebie nic nie kosztował trudów; ja, długo musiałem się pasować ze sobą, musiałem nie jeden pokonać zabobon, nim tego chleba żywota przyszło mi próbować. Tyś więc w prostocie swojej sto razy szczęśliwszy, niźli ja w moim niby oświeconym stanie. Ty idziesz za Panem Bogiem prosto, bez zuchwalstwa, jakto należy każdemu stworzeniu; ja, opuściwszy Stwórcę, za ludzkiemi poszedłszy przesądy, długo się musiałem mocować, nim przyszedłem do tej niewinności, co ty.

Ty sercem nieskalanem krajowych przestrzegasz obyczajów, nie szpecisz mowy ni Wiary nie kazisz. Ja. niby to z liczby oświeconych, coś ty cenił, jam tem poniewierał, przez co szkody i sromoty sobie i domowi sprawiłem nie mało! Po tylu latach zuchwale przeżytych, dziś dopiero stałem się czem ty, prostym i niewinnym, wiernym bratem bliźnich. —

Szymuś, któremu się na tę mowę łzy radości po oczach przesnuły, ozwał się: — Pan tak mówi, jak nigdy nie mówił! tak milo, tak serdecznie!

— Nie dziw się chłopasiu; dziś się właśnie narodziłem nowo, iż się uczestnikiem istnym Odkupienia stałem. Dziś wiejską przyjąłem prostotę; wymazałem się z rejestru brudnych rozpustników, a wpisałem się w poczet tych braci pracowników, którzy, pilnie strzegąc zakonu Bożego, porysowany mur podnoszą gorliwie. Teraz dopiero poznaję, jakie to być musi wesele w niebie, z nawrócenia grzesznika jednego. —

Szymuś wyniósł tackę. Tadeusz sam zostawszy, rozważał nad Spowiedzią, tym dniem uroczystym. Sród biegu tych myśli, Amalia stanęła mu w oczy. Jej niewinności żywo uniesiony wdziękiem, głosem wdzięczności do niej te słowa obrócił:

— Amalio! ty niebios wysłańcze! Dzięki ci za słowo, które się właśnie teraz stało czynem; na coś życzyła, w to mię przerobiło.

Ileż ty głębiej, swym kobiecym wzrokiem, patrzałaś w Przeszłość a niżeli ja ? Jakżeś gruntownie rozeznała tę zgubną obecność, kiedyś się na ofiarę narażając wielką, wystąpiła z męztwem chrześcianki przeciw mnie płochemu? Jam uczynił krok przez cię żądany, przecież nie dla twojej li tylko miłości, ale dla miłości Boga, miłości domu, własnego pożytku. Gdybym bez odwłoki był głosu twojego posłuchał, byłbym postąpił bez przekonania, i skutek z czynu nie byłby prawdziwy. Słowo twoje choć padło na grunt jak opoka twardy; za łaską Pana Boga już się on odwilżył, spulchniał, i wyda, mam nadzieję, spodziewany owoc!

W przechodzie po tej ziemi wiele odżywiłem uczuć; wielem z wdzięków jej nazbierał obrazów, rozpoznał jej żyzność i skarbów zamożność. Rozpływałem się z radości nad temi dostatki, uwielbiałem ją za nie, miłość strumieniem wylewałem ku niej. Toż samo z niejakiem przywiązaniem chodziłem śród ludzi, braterstwa im jakowegoś dawałem oznaki; aż to te przymilania były lubieżną namiętnością tylko, w ciele bynajmniej, w duszy mającą swój grunt. Zmiarkowałem to nieraz, iż się nie jeden litował nademną, niby nad człowiekiem, który stracił wszystko i goni ostatkiem. Śmiano się w duszy z moich planów marnych, straty żałowano czasu, który marnuję, wałęsając się po tej niwie, potrzebującej do pracy każdej swojskiej ręki.

Tedy owedy westchnąłem do Pana, sięgałem do niebios po pewną otuchę; próżne wysiłki. Pan Róg na bezbożnego nie zwrócił ojcowskiego oka, aż dopókim się nie ukorzył, nie przystąpił do krzesła pokuty, i nie spełniło się, coś po mnie żądała. — Ks. Onufry wkroczywszy do celi, przerwał te dumania, i serdecznemi pokutnika obsypał uściski,

— Dziś rozeszło się po zgromadzeniu nie małe wesele — rzekł w uradowaniu — żeś ten przybytek obrał do pojednania się z Bogiem, bliźniemi i domem. Mówię wesele nie małe, bo cóż większą radość mogłoby nam sprawić, nad spotkanie brata wracającego z dalekich a pustych okolic, do ogniska rodzinnego po szczęście i pokój ? Królestwo Boże gwałt cierpi; sobie więc zadałeś gwałt, by odzyskać królestwo pokoju. Ta prawda ludzi światowych odstrasza, albowiem oni na to mają pamięć, co nam zakazuje Wiara, bynajmniej na to co nam udziela dobrego; nie znają i miłości, która wszystko to lekkiem robi, co kiedy czynimy.. —

Przez te słowa szczodroty zawstydzon poniekąd, uściskał Tadeusz księdza, i rzeki w pomieszaniu: — Istnie z pustych okolic wracam do braci ogniska, i w tym przybytku znalazłem więcej, niżeli szukałem. Pospieszałem tu za Biblioteką, kwapiłem się za mądrością ludzką, aż Bogu niechaj będzie chwała, znajduję i mądrość Boską; ba, samego Boga!

— Coś tu pan znalazł, nie upuszczaj nigdy: ucz się ciągle być mądrym w bojaźni i mądrości Boskiej; a pańska mądrość istotnie zmądrzeje, w każdem się przedsięwzięciu okaże skuteczną. Za obrębem tej mądrości, mądrość ludzka jest tylko swawolą, dumą nadętą, iż jest w sobie próżną. Słuszną iż mądrość taka miasto goić rany, ciosy śmiertelne zadaje domowi.

— Dotąd niestety szedłem, jak to i Skarga oświadcza: "Za nie rozmyślnem i nie pożytecznem rozumieniem, więcej przyjaźni u ludzi, niźli prawdy szukając; a to wbrew zakonowi Bożemu, który naucza: nie naśladuj pospólstwa abyś co złego nie czynił; ani w sądzie do wielu osób przystaj, prawdy odstępując. " (Exod. 23, 2). Naśladowałem pospólstwo, i z błędu popadałem w błąd, domu rysowałem mur.

— Z pisarzy swojskich odniosłeś korzyści,

życzę aby w dalszym zawodzie były przewodnikiem. Prosta droga w badaniach otworzy się zaraz, na której zawsze się spotykać będziesz z dwoma żywiołami: z Wiarą nie wygasłą, Domowością świeżą. Obiema gdy na wskroś przejmiesz swą istotę, dopniesz zamiaru; znajdziesz poprawę wewnętrzną. —

Odtąd zażyłość większa znalazła się z księżmi, gdyż im nie obcym, lecz równym był w Wierze. Częściej też w towarzystwie tych Ojców przebywał; uczył się doświaczenia; uczył się rozszerzać widoki w ów świat staroświecki, który go w siebie przyjął, swoją mu otworzył skarbnicę. Z gospodarstwem klasztornem także się zapoznał, które się obracało na tej powszechnej regule: "Jakim stawasz przed Bogiem w codziennej modlitwie, takim stawaj podczas pracy przed każdym przedmiotem."

Do Ojca i przyjaciół popisawszy listy, nim nadszedł dzień podróży, oczyścił sumienie; Chlebem Żywota nakarmił się znowu, w błogosławieństwo kapłańskie dobrze się opatrzył, i w dalsze zwiady kraju puścił się bezpiecznie.

(1) Słowa Zimorowicza.

Koniec wersji demonstracyjnej.

WYPIS DZIEWIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYPIS DZIESIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej