Eliza Orzeszkowa

ANASTAZJA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO PANA ANTONIEGO KAMIEŃSKIEGO

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

ANASTAZJA

Eliza Orzeszkowa

DO PANA ANTONIEGO KAMIEŃSKIEGO

Zdarza się często, że malarze czynią zaszczyt powieściopisarzom, ołówkiem lub pędzlem swym uświetniająe utwory ich pióra, ale wypadek jest rzadki, aby powieściopisarz dzieło malarza piórem swym ilustrował, ze zaś właśnie wypadek ten zaszedł teraz pomiędzy mną a panem, więc pozwalam sobie opowiedzieć, jakim sposobem się to stało i jakie stąd wnioski nasunęły się mej myśli.

Dzień był jesienny, chmurny, błotny, nudny. Na niebie radości, na ziemi nadziei stadnej. W górze i w dole, w powietrzu i na ulicznym bruku szarzyzna przewlekająca się po świecie leniwo i mętnie. Brak nawet chmur tych, które po niebieskich polach roznoszą rzeźby ponure, lecz fantastyczne; brak nawet wichrów tych, które po ziemskich błoniach grzmią gniewem i wyją bólem, ale na dnie duszy stają jeziorem melancholii, pełnym korali wspomnień i podzwonów pieśni. Spłowiałość powszechna, cichość martwa, nuda bezdenna; szczypce gaszące płomię wszelkie, gwóźdź przytwierdzający ku ziemi każde skrzydło.

Wtem dzwonek u drzwi, kroki śpieszne, poczta, dzienniki, a wśród tych ostatnich jeden od dawna kochany, z dużym rysunkiem na pierwszej stronicy, wyobrażającym dziewczynę w odzieży prostej i krótko nazwanym Anastazja. Nie nad to, nic więcej. Ani tła, ani ornamentyki, ani akcesoriów, które by wyjaśniały, kto to i jaka historia? Jednak od pierwszego rzutu oka widać, że ta dziewczyna jest kimś a dokoła niej po marginesach pięknego dziennika krążą błyskawice i majaczą momenty jakiejś historii. Twarz tej pięknej dziewczyny naznaczył pan grotem bólu wystrzeliwającym z serca i położył pan na niej chmurę, która zstąpiła z przerażonej myśli. Bije od niej dusza mocno czująca, gwałtownie przez twardą dłoń życia targnięta i narzędziami oczu zmartwionych patrząca w otchłań. Po marginesach dziennika błądzą cienie tych skrzydeł, na których dusza ta wzlatywała ku swemu niebu, i tych krzaków oszronionych, na które spadła. Są tam tez krzywe dzioby ptaków drapieżnych, które dobywając się z zarośli życia wyświstują pytania,: A co teraz będzie? Co poczniesz? Gdzie woda zapomnienia? Gdzie gałąź ratunku? Jak dalej żyć? Czym żyć? Wszystkie te rzeczy i wiele innych jeszcze w tym rysunku pana są — choć nie są — myślą artysty w postać tę wetchnięte i oko widza, które myśl artysty zrozumieć jest zdolne, do siebie przykuwające.

Im dłużej trzymałam oko swe przykutym do postaci przez pana narysowanej, tym natarczytwiej oblegały mię wspomnienia czegoś dawniej znanego, kogoś niegdyś widywanego z bliska. Zdarza się, że z toni przeszłości, czymś z zewnątrz dotkniętej, nim wyłonią się głosy i rysy, wychodzą echa i mgły. Widma to są zjawisk, które czas potopił w morzu zapomnienia. Na dnie topieli przecież zjawiska nie pomarły, tylko śpią i tknięciem z zewnątrz obudzone powstają zrazu echem i mgłą, a potem głosem, kolorem, kształtem. Rysunek pana pełen wnętrznych głębin był tym tknięciem z zewnątrz, które zrazu z głębin moich wywołało widma. Do kogo podobna? Do kogoś dobrze mi niegdyś znanego podobna! Kędyś u kogoś widziałam takie same oczy patrzące w otchłań, taką samą Linię ust przez bezbrzeżne zmartwienie wygiętą, włosy po ramionach i piersi tak samo spływające, ręce w zniechęceniu śmiertelnym na kolana opadłe. Kim ona była? Gdzie była? Jakby zboże złote na szerokich łanach zaszumiało! Jakby lipowy kwiat zapachniał! śliwki czwrnym gradem posypały się z drzewa! Zabrzęczała szklana muzyczka staroświeckiej tabakierki wygrywającej poloneza! Och! tak, tak! już wiem! Pamiętam! To ona... to było tam! W dzień jesienny, chmurny, błotny, nudny, w pokoju, za którego ścianami przewlekała się po świecie szarzyzna leniwa i mętna, otoczyły, ogarnęły, objęły mnie wokół pola szerokie, pola kwieciste, kłosiste, pola ukochane, bukietami brzóz i sosen na pagórkach usypane, w drogi i ścieżki jak w białe wstążki ustrojone, pod sklepieniem turkusowym i wielkim okiem słońca rozciągnięte na kształt kobierca złotego, wyhaftowanego we wzory i kolory kwieciste, kłosiste. Wśród spłowiałości powszechnej uderzyła mię w oczy pstra fala domostw, sadów, ubiorów ludzkich, podwórzy liliowych i białych od rozkwitłych stokroci i ślazów. W cichości martwej usłyszałam gwary toczące w sobie mowę praojców naszych, piękną, choć teraz już dziwną, krótką i dobitną, obrazową. Bezbrzeżne morze nudy zaległ i okrył tłum postaci, spośród którego wystąpiła i wyosobniła się — ona, ta dziewczyna prosta — i nieprosta — którą pan nie znając odgadł, nie widząc narysował. Przedziwne jasnowidzenie artysty, któremu nie stawią zapór ani powierzchnie ciał, ani rozłogi przestrzeni! Tak, to jest ona, z rysami swymi i ze swoją duszą. Tylko, gdy ją znałam, miała już lat dwadzieścia i włosy daleko dłuższe...

Ja również tworzyłam niegdyś zamiar opisania jej rysów, losów, duszy, razem z tłem, na którym poruszała się i była, ale życie, strumień wartki porwał ją i uniósł w krainę niepamięci. Teraz usłyszałam szmer strumienia powracającego, który mi ją odnosił ubraną w korale wspomnień i w srebrne dzwonki pieśni.

Pieśni bywają różne. Ptak wszelki śpiewa podług przyrodzenia swego: potężnie lub z cicha, z szumem płomienia lub ze słodyczą miodowej patoki. Ale gdyby śpiewaków drobnych, polnych, cicho dzwoniących zabrakło, w wielkim chórze pocieszycieli świata powstałaby pustka, w harfie, która ludziom przygrywa do życia, pękłaby struna, po której zapłakaliby drobni, polni, cisi...

O polnej, prostej — choć i nie prostej — dziewczynie popłynęła pieśń odpowiednia przyrodzeniu jej i memu, ale że pan sprawił, iż popłynęła, o tym panu oznajmiam, a że rozjęły się szczypce gaszące płomię ducha i odjął się gwóźdź przybijający do ziemi jego skrzydło — za to panu dziękuję.

Wnioski zaś z wydarzenia tego takie: nikt czyniąc dzieło swoje nie wie, gdzie, kiedy, u kogo uderzy z dzieła tego grom i blask. Twórca powiada sobie niekiedy: »Biada mi! Oto czyniąc wciąż, nie uczyniłem nic. ścigając ideał sztuki mej, zaledwie część drogi ku niemu ubiegłem! Linią czy barwą, czy słowem, śpiewem, a któż jest na ziemi, kto by serce chciał cieszyć pieśniami moimi? Zwątpienie i zniechęcenie to dwaj katowie, którzy twórcę wiodą na Golgotę. A tymczasem przez niego do życia wywołane i w pieśń zaklęte słowo czy linia, czy barwa, czy kształt, lecą światem i sypią skry, z których wiele na nizinach jałowych lub jadowitym zielskiem porosłych marnie zginąć musi, ale i ta, i owa dotknie po drodze ziarna, które zakiełkuje, krzaku, który zakwitnie, westchnienia, które przemieni się w uśmiech, wpadania, które podźwignie się do lotu. Rozpylona woda kryniczna i rozpylone wino wytryskują na szerokie obszary ludzkości spod nielicznych rąk twórców, którzy ani wiedzą, ani zgadują, kędy padnie ta rosa i co sprawi. Męka to jest dla nich, bo prawie nigdy nie podnoszą do ust tego dojrzałego owocu szczęścia, który daje pewna świadomość własnych siejb i żniw; rozkazem to jest dla nich, bo niwom spragnionym, kwiatom więdnącym, sercom mdlejącym, piersiom, które wzdychają, skrzydłom, które opadają, wody krynicznej i wina odmawiać im nie wolno w imię braterstwa ludzkiego i Boga.

Za kroplę tej rosy, która w postaci Anastazji« na mnie spadła, dziękując dzieło to ołówka pana piórem swym ilustruję.

El. Orzeszkowa

I

Czerwone słońce sierpniowe spływało po niebie pogodnym za Niemen błękitny, za ciemny szlak boru, a tuż przy ostatnich domostwach Tuczyniec, na błoniu przez trzody wydeptanym odbywało się igrzysko niedzielne. Trzody też cale stamtąd nie zniknęły, lecz tylko zabawie ludzkiej miejsca ustępując obrzeżyny błonia usiały plamami pstrymi, gdzie też i mali pastuszkowie klaskali z batów albo nie wiedzieć po co hukali tak rozgłośnie, że się to hukanie rozchodziło po polu szerokim, za błoniem wielką szmatą żółtości rozciągniętym, i nad którym leciały dźwięki muzyki skocznie przygrywającej do tańca.

Bo i czemuż ludzie poweselić by się nie mieli, skoro niwy są pożęte, stodoły pełne, a głowy, choć i nie całkowicie od wszelakiego frasunku wolne, wszakoż w rozum swój, że podołać mu potrafi, dufające. Dwaj Tuczynowie na skrzypcach grają, jeden wtóruje im na basetli, a Franek Glinda (brat tej Ewki, która to od dawna i nieszczęśliwie w Mrukowym synu się kocha), za bęben porwawszy wali weń co siły do taktu basetli i skrzypcom. Taka się z tego utworzyła muzyka wesoła a huczna, że u obrzeżyn pola pastuszkowie porywają się za ręce i wśród pstrej trzody na bosych nogach kręcą się, jakby poszaleli, zaś słońcu to nieco tylko trza się przypatrzyć, aby ujrzeć, że na swej czerwonej twarzy ma ono usta szeroko od uśmiechu rozciągnięte i, zda się, tuż, tuż z rozweselenia wielkiego zęby wyszczerzy.

Bo i kto mi to mówił, że na twarzy słonecznej maluje się zawsze albo wesołość, albo smętek, albo gniew, albo tęsknota? A! pamiętam! Mówiła mi o tym nieraz Anastazja z samotnej chaty pod dzikimi gruszami wśród pola stojącej. Kiedy, bywało, żartem ją zapytam: »W jakim humorze jest dziś słońce?« — odpowiada: »Wesołe takie, że aż oczy mrużą się od jego blasku!« A przy słowach tych szare oczy jej w oprawie podłużnej same błyszczą jak kryształy, w których by igrając łamały się promienie słoneczne, i wszystko w niej błyszczy i jaśnieje: policzki jak róże, włosy jak złoto, zęby jak perły, usta jak mak polny, szkarłatny i rosą zwilżony.

Ale innym razem, o humor słońca zapytana, cale inaczej odpowiada: »Tęskne dziś słońce — mówi — takie tęskne i smętne, że choć pod ziemię wleźć!« I twarz jej własna cerą przypomina wówczas ziemię, oczy są przygasłe, a usta czerwoność i policzki świeżość swoją tracą.

Nie często pewnie się zdarza, aby ktokolwiek pod wpływem uczuć różnych tak mienił się na twarzy jak Anastazja, i dlatego też trudno na pewno powiedzieć, czy ładną ona jest, czy nieładną? Jak czasem, jak kiedy; w zależności, można rzec nawet, że w niewolnictwie to zostaje u poruszeń duszy, którą ma ona w sobie nad inne dusze wyraźniejszą, dziwniejszą, zawilszą. Ale potem o tym; teraz ta znawczyni humorów słonecznych dlatego na myśl mi przyszła, że słońce wydawało się wesołym i bawiło się wybornie pospołu z bawiącą się gromadą ludzką.

Błonie rozległe jest, a wszakoż gromada ta, jakby jej miejsca brakowało, jakby odziedziczonym po pradziadach nawykiem do szanowania ziemi powodowana tak ściśliwie dokoła muzykantów się stłoczyła, że aż boki ścierają się o boki, łokcie w tańcu podstawiane uderzają się o inne łokcie, że od ciasności wielkiej piersiom tchu nie staje, chociaż powietrze niepokalanie czyste czerpią ze zbiornika tak wielkiego, jak jest naokół wielkim widnokrąg. Ale natłok, ciasność, duszność — to rzeczy zwyczajne, odpustowe i jarmarczne, w wieczory też zimowe doświadczane, bądź taneczne, bądź takie, gdy w świetlicach szczelnie przed wichrem i mrozem zamkniętych, furczenia wrzecion okręcanych ścigają się i przeganiają z tonami śpiewanych pieśni.

Brzegiem ściśniętej gromady, pod rosochatymi wierzbami lub na ściętych kłodach, które tu sobie ktoś zapewne w budowlanym celu jakimś przysposobił, zasiedli ludzie starsi, tańcom przypatrujący się tylko, gwarzący, w surdutach, kapotach, w obuwiu grubym, w czapkach zmiętych z daszkami, a gdzieniegdzie to i w wielkich baranich czapach, pośród których sporo też jest głów odkrytych, siwiejących albo i cale już jak srebro lub mleko zbielałych. Sami to są Tuczynowie. Ze trzydziestu ich jest albo i więcej, samych ojców i gospodarzy tylko, a co zapytać którego, jak się nazywa, to odpowiada: »Tuczyna«.

Kilku Glindów tylko zmieszało się tu jakoś, a i tym los nie posłużył dobrze, bo najubożsi są, najmniej znani, tak że i dowiedziawszy się, iż są, rychle zapomnieć o tym można. A zresztą sami Tuczynowie. Jakże się tu pomiędzy takim mnóstwem jednakowo nazywających się ludzi rozpoznawać? Oto jak: przezwiska swoje mają — podczas od ojców i dziadów w puściźnie otrzymane, a podczas osobistą jakąś przywarą czy cnotą albo cielesnym czy dusznym przymiotem nabyte.

Są tu tedy pod wierzbami i na kłodach: Tuczyna Mruk od ponurości twarzy i mrukliwego sposobu mówienia tak przezwany; Tuczyna Piszczałka, bo sam był, acz kościsty, od chudości przecie bardzo cienki, a głos miał jeszcze cieńszy i spomiędzy długich obwisłych wąsów wydobywający się tonami piskliwymi; Kwiczoł, że był człeczyną cherlawym i mazgajowatym, a przy ośmiorgu dzieciach momentu odetchnienia i uspokojenia nigdy nie mającym; Człowieczek malutki wzrostem, ale rozum podobno bystry i zwłaszcza osobliwą zdolność do procesowania się z sąsiadami objawiający; Żelazny, który przezwisko to odziedziczył po przeddziadku, co w pancerzu rycerskim połowę życia przechodził; Burak, którego ród od dawien dawna odznaczał się zbytnią na twarzy czerwonością; Nawróciciel, który miał swadę piękną i zawsze ludzi na dobre drogi naprowadzać usiłował, którego też zazwyczaj wszyscy z największą uwagą słuchali; — i wielu, a wielu jeszcze innych, w podobny sposób pomianowanych i poodznaczanych. Siedzą, stoją, gwarzą, miejscami to i takie rozprawy toczą, które tuż, tuż zamienić się mogą w kłótnie sąsiedzkie podobne do rakiet z wielkim trzaskiem wystrzeliwających, aby wprędce z małym dymkiem siarczanym zagasnąć. Powaga tu panuje, rozmysł, ale także przyczajona pod nimi popędliwość krwi i języków, które to wybuchają niekiedy rozgwarem głosów i rozmachem ramion, to znowu przycichają w napoły sennej, w napoły leniwej zadumie.

Ale gromada, dokoła muzykantów cisnąca się, wielce daleką jest od senności i lenistwa, od rozpraw i od zadumy. Nieco, zdala ma ona pozór pstrego i ogromnego kłębka, który kręci się i wiruje, a w którego środku gra, kipi, grzmi, huczy i piszczy. Tuczynowie rzną na skrzypcach tak, że aż piszczy, Glinda wali w bęben tak, że aż grzmi, basetlista grubo pohukuje, a wszyscy razem w sposób taki tną od ucha kadryla cale osobliwego, bo tańczącym mężczyznom wciąż się wydaje, że to mazur lub krakowiak, więc przytupują, hołubce wybijają i przyśpiewywać sobie do tańca próbują, a z dziewcząt znowu, to im wyżej i ciąglej która podskakuje, tym zgrabniejsza i lepiej rozumie się na tańcu.

Szafirowo, amarantowo, liliowo robi się w oczach od sukien dziewcząt, które jak najmocniej wykrochmalone w obrotach tanecznych szumią, chrzęszczą i szeleszczą; na płócienną odzież mężczyzn, szarą lub białą, kładną się czarne plamy tużurków, w które ubrali się eleganci. Błyszczy pot na zaczerwienionych od zmęczenia twarzach, błyszczą oczy, zza warg niedomkniętych, bo chwytających oddech, co ucieka, białością pereł połyskują zęby, w bujnych warkoczach więdną astry różowe, krwawią się szkarłatem jarzębinowe grona.

Krąży słowik w szumnym lesie,
Gałązek się czepia...

śmiech powszechny wybuchnął. Utrafiłże pan Ładysław jak kulą w płot przyśpiewką swoją w kontredans! Śpiewak skonfundowany umilkł i hu! ha! kipi, skacze, przytupuje, balansuje dalej kontredans w kłębku pstrym i kręcącym się jak wrzątek w zamkniętym garnku.

— Dzień dobry pani!

— A! pan Apolinary Tuczyna! Pan nie tańczy?

— Zadziwia mię, że zapytanie to z ust pani słyszę...

— Dlaczego?

— Bom nie zwykł mieszać się do zabaw tak prostackich i już bym nawet swoim humorem w tę ich wesołość utrafić nie zdołał.

— W tak złym pan dziś humorze?

— Nie wiadomym mi jest, czy widowisko głupoty ludzkiej może komukolwiek humor wesołym uczynić.

— I owszem, to się zdarza. Ale w czymże pan tu głupotę upatruje?

— A choćby w tym, że ludzie tak jak oni nisko na świecie stojący weselić się mogą. Bo i cóż do radości skłaniającego w życiu ich znaleźć można? Czy im niebo do stóp zstępuje, aby mieli przyczynę śmiać się i skakać? Mękę tylko, ugryzienie, a także i poniżenie ja w ich położeniu na tym świecie upatruję, nic inszego.

Dość osobliwie brzmiała ta pesymistyczna nuta na tym błoniu zielonym, kipiącym od skocznej muzyki i tańca, szeroko rozciągniętym pod jasnym okiem słońca. Ale i osoba pesymisty zostawała także z całym swym otoczeniem w sprzeczności uderzającej. Młody, zgrabny, po miejsku wystrojony, w błyszczącym obuwiu, czarnym tużurku i krawacie ognistej barwy na fantastyczną kokardę związanym, miał na szyi binokle w rogowej oprawie, od których jedwabny sznurek ruchem niedbałym niekiedy dokoła palca okręcał. Z rysami, których delikatne linie ładnie uwypuklały się pod lekką śniadością cery, z dużymi oczyma, w których jaśniał i płonął gorący szafir młodości, p. Apolinary Tuczyna byłby młodzieńcem zupełnie pięknym, gdyby postać jego z natury kształtna nie wykręcała się i nie wyginała co chwila w sposoby różne i osobliwe.. To na dwóch nogach bardzo starannie ustawionych stał, to na jednej, drugą nie wiedzieć dlaczego wysoko podkurczając; to szyję z ognistego krawata wyciągał, półkoliste ruchy nie wiedzieć po co nią wykonywając, to górną połowę ciała wykręcał w kierunku wcale przeciwnym temu, w jakim się znajdowała niższa jego połowa. Było to właściwie przybieraniem póz rozmaitych: myślących, dumnych, niedbałych, eleganckich, najwięcej tych ostatnich.

— Więc w miejscu rodzinnym i pomiędzy swoimi tak źle jest panu i smutno?

— Zadziwia mię, że pytanie to z ust pani słyszę. Bo żeby na przykład słowika pomiędzy koguty wpuścić, czy mógłby on w sercu swoim bardzo za to dziękować?

— To prawda, albo pawia pomiędzy indyki... Zaśmiał się, ale oczy mu spochmurniały: znaczenie żartu zrozumiał. Po chwili jednak z wielką pewnością siebie odpowiedział:

— Albo i pawia w błyszczące pióra przybranego pomiędzy indyki, ptaki pospolite i bez ozdób ani przykrasek nijakieh! A co już pewno, to, że kiedy człowiek za jakąś pokutę jak żaba urodzi się w błocie, to już w nim wiecznie siedzieć powinien i nie podlatywać wcale lub raz podleciawszy nigdy do niego nie powracać!

Przy tych słowach piękne swe szafirowe oczy z marzącą zadumą w kominie domostwa najbliższego utkwił.

— Wyleciałem ja był stąd — mówił — jak ptak wolności żądający, daleko i wysoko. Dziesięć lat prawie mnie tu nie było. Świata widziałem wiele, a na nim różnych bogactw i piękności napatrzywszy się, oczy, pełne ich, tu z sobą przyniosłem i trudno już, aby mogły one z upodobaniem na takie oto igrzyska spoglądać. Kiedy na Wołyniu u pana hrabiego Oresteckiego służyłem, nie raz, ale może i dwadzieścia razy widziałem, jak panowie w pałacach tańcują.

— I cóż pan tam więcej na dalekim świecie widział?,

— Com widział? Łatwiej przyszłoby wyliczyć to, czegom nie widział. Wszystko widziałem. Widziałem pałace i dwory wielkie, arystokrację i inteligencję, jak weselą się i jak pracują, jak na wysokie góry wspinają się albo też z wysokich gór spadają. Panny hrabianki przy mnie z Paryża, gdzie na edukacji były, do domu popowracały, starsza, Marieta, wpierw, a młodsza, Henrieta, nieco później. Panna Marieta niezbyt ładna jest, ale panna Henrieta cud piękności. Kiedy z Paryża powracała, jak raz my wszyscy oficjaliści u pana hrabiego na konferencji byliśmy, więc widząc ją z karety wysiadającą o małośmy szyb w oknach gabinetu pańskiego nie porozbijali, tyle pragnął każdy tej cudnie pięknej pannie się przypatrzyć. To już mi teraz po takich widokach za tutejszymi pannami oczy nie gonią.

— Czemuż pan dłużej tam nie pozostał, gdzie tak dobrze było?

Zmarszczył czoło i binokle na nos zarzucił.

— Właściwością to jest człowieka — rzekł — iż ciągle wyżej na górę chce wstępować. Dobrze mi u pana hrabiego było, ale na świecie bywają położenia jeszcze lepsze. Po lepszość do wielkiego miasta się udałem...

— A tam czego?

— Był taki pan, który mię z sobą namówił. W fabryce pewnej miałem różne czynności pełnić...

— I cóż się stało?

— A nic: nie upodobałem się tam i mnie się tamtejsze porządki nie upodobały, więc pojechałem szczęścia szukać...

— Czy znalazł je pan?

— Nie. Czy wie pani, że nigdzie prawdziwego dobra nie znalazłem. Na całym świecie nie jest tak, jak być powinno.

— Czy ładne panienki kochać pana nie chciały? Z marsem na czole, ręką gest wzgardliwy uczynił.

— O panienki bynajmniej! Tego dobra to i niechcący nabierzesz się tyle, że otrząść się z niego rady nie dasz. Ale co to jest, że wszędy a wszędy, czy to po miastach, czy to po wsiach, czy blisko stąd, czy daleko, jedni ludzie rozkazują i igrają, a drudzy słuchać i harować muszą...

— A według pana wszyscy powinni rozkazywać i igrać?

Krokiem w tył się cofnął.

—Zadziwia mię... — zaczął, ale poprawił się: — pani żartuje! Już i wpierw uważałem, że pani nie jeden raz zażartowała sobie ze mnie, ale za honor to sobie mam, bo kto z kim żartuje, ten go za równego sobie poczytuje. A co do tego, o czym mówienie było, to gdyby wszyscy ludzie na świecie rozkazywali, nie byłoby komu rozkazów słuchać, i gdyby wszyscy igrali, nie byłoby czego jeść. Ale w tym drzewie taki jest sęk, iż trza, aby rozkazywali tacy, którzy najwięcej rozumu mają, a słuchanie i harowanie pozostawione być powinno głupim i ciemnym, ot — takim!

Tu tańczącą gromadę wskazał i w taki sposób na nią patrzał, jakby dziwił się temu, że ona igra, nie zaś haruje po to, aby ci, którzy najwięcej rozumu mają, więc przede wszystkim i on sam swobodnie igrać mogli.

Potem mówił dalej.

— I noga moja tutaj by nie postała, gdyby nie to, że z ojcowizny nieco jeszcze pieniędzy od braci mi się należy, i. że je odebrawszy łatwiejszymi drogami pod górę pójdę. Ale widać, że na tym świecie nawet własność swoją z goryczą i smętkiem dobywać trzeba, bo oto już trzeci miesiąc tutaj siedzę, nic dotychczas wysiedzieć nie mogąc. «Czekaj do żniw» — mówią; a po żniwach: «Czekaj, aż wymłócimy»; a po wymłóceniu: «Czekaj, aż sprzedamy». A tam tymczasem pan Rudner fabrykę już rozpoczął i pisze a pisze do mnie, abym co prędzej na pomoc mu przybywał.

— Jakąż to fabrykę p. Rudner rozpoczął?

— Korkownię założył, a lepiej mówiąc: ja i on na współkęśmy ją założyli.

— Czy tylko przedsięwzięcie to jest pewne? Zaśmiał się ironicznie.

— Pan Rudner do inteligencji należy, naukę i doświadczenie ma, a ja przy nim jako równy obok równego stanąłem. W przyjaźni z sobą żyjemy i razem pod górę będziemy iść. A takie zamiary i widoki przed sobą mając, nie miód mi siedzieć tu tak długo i na robaczywe życie prostactwa tego patrzeć...

— Ludzie tu źli nie są...

— Co po dobroci, kiedy rozumu nie ma?

— Ale oni i głupi nie są wcale...

— Dobroci serca pani zdanie to przypisuję, bo nie zdaje mi się to do prawdy podobnym, aby kret wiecznie w ziemi siedzący mógł ślepym nie zostać...

Spróbowałam innego sposobu pocieszania:

— Jaką prześliczną pogodę dziś mamy! Słońce tak wesoło za Niemen i bór zachodzi!

Skrzywił się pogardliwie i odrzekł:

— Słońce nie osobliwa rzecz: co dzień świeci. A przy tym dla mnie to tak: kiedym sam wesół, to i słońce wesołe, a kiedym smutny, to i ono smutne.

I on więc tak jak Anastazja z samotnej chaty znał. się na humorach słońca! O, biedna Naściu, po cóż to podobieństwo w tego ładnego chłopca wcielone na drodze twej stanęło?

— Czy jest tu w gronie tańczących panna Anastazja Tuczynówna ?

Powiódł wzrokiem po pstrej gromadzie.

— Wątpliwość! Panna Anastazja do tańców i igrzysk tutejszych zarówno jak i ja nigdy nie należy

Znowu tedy podobieństwo! Biedna Naściu ze złotymi włosy i szarymi, przezroczystymi jak kryształ oczyma!

— Czy panna Anastazja jest krewną pana?

— Bardzo daleką. Ale my z sobą w przyjaźni żyjemy, ponieważ jedyna osoba to jest, z którą tu czasem miłą chwilę przepędzić można. Dziadunio jej, pan Cyriak, dużo rozumu ze świata z sobą przyniósł i bogaty też jest, najwięcej ze wszystkich tutejszych ludzi pieniędzy posiada. Z nimi też ja najczęstsze chwile tu przepędzam, więcej z nikim. A co się tyczy pokrewieństwa, to prawdziwych krewnych ja tu wcale nie mam, oprócz dwóch braci, i to tylko przypadkowo.

— Jak to? Bracia pańscy przypadkowo tylko są pańskimi braćmi?

— Zadziwia mię, że pani od razu myśli mojej nie pojęła. Można, zdaje mi się, urodzić się czyimś bratem, a więcej jeszcze od obcych obcym dla niego zostawać. Przypadek to jest, od którego i wszystko msze na tym świecie zależy. Przypadek — mocarz wielki. On, nie kto inny, światem rządzi, i o tym, zdaje mi się, wątpienia być nie może...

— Ja wątpię o tym — rzekłam i... odeszłam. Odeszłam ścieżkami, które jak białe wstążki wiły się w zielonych trawach od domostwa do domostwa tej dużej wsi szlacheckiej, filuterne, kapryśne, tu biegnąc pod rozłożystymi gałęziami śliwowych i wiśniowych sadów, tam skręcając za płot lub ścianę, owdzie wynurzając się z gęstych warzyw i okrążając podwórko od kwiatów jesiennych całe liliowe i białe, aby niezliczone jeszcze razy ukazywać się i ginąć, biec ku Niemnowi, który zza drzew i domostw błękitem pobłyskuje, to ku drodze szerokiej, która szlakiem białym dąży poprzez pola żółte od wsi ku skłonowi nieba. Ścieżki takie na pozór tylko są nieme, a w istocie posiadają głos, raczej szept, równo z trawami płynący, którym do postępującego nimi człowieka wołają: «Pójdź za mną! pójdź za mną!» Dnia tego ścieżki przemawiały tu tym wyraźniej, że żadnych prawie innych głosów słychać nie było. Ludność wyległa na błonie, tu niekiedy zagdakały kury, spętany koń zarżał w sadzie, za ścianą niemowlę zapłakało, w krzakach zaświergotały wróble, a zresztą — cichość. W cichości, gdy ścieżka-figlarka od płotu jednego domostwa skręcała za ścianę innego, wyraźnie doszły mię półgłosem i z żarliwością wielką wymawiane słowa psalmu:

...Ale od wieku litość Twoja słynie,

I pierwej świat zaginie,

Nim Ty wzgardzisz pokornym...

Przed domostwem porządnie wyglądającym i dość obszernym, na ganku z dwoma słupkami wysoki i barczysty starzec w ciemnej kapocie modlił się z rozłożonej na kolanach książki. Głowę nieco wyłysiałą i czoło wysokie, zmarszczkami zorane nad książką pochylał, a spod brwi krzaczastych, od wytężonej uwagi ściągniętych, świeciły mu szkła okularów. To pan Cyriak Tuczyna, stryjeczny dziadunio Anastazji, którego ona jakby najrodzeńszego miłuje. Przezwiska nie posiada on żadnego, tylko że z wysokim wzrostem swym, wielkim czołem i krzaczystymi brwiami wygląda poważnie, a z sąsiadami i krewnymi mało się poufali, do imienia jego tak dalece przyrósł tytuł: pan, że nikt, aż do najmniejszego dziecka, bez tego tytułu imienia jego nie wymawia. Nikt też nie wątpi, że jest to człek i rozumny, i pieniężny, a wielu też o przeszłości jego, kędyś na dalekim świecie spędzonej, z wielkim szacunkiem mówi. Teraz, gdy wróble w gruszy nad samą głową mu ćwierkają, a promyk zachodzącego słońca czerwoną iskrą migoce po siwych włosach, pan Cyriak, wielkie czoło nad książką pochylając, z żarliwością, prawie głośno, językiem Kochanowskiego wymawia słowa psalmu:

Wielkie przed Tobą są występki moje,
Lecz miłosierdzie Twoje
Przewyższa wszystkie złości...

Wielkie miłosierdzie, pod postacią ciszy niezmąconej i ukośnych smug słonecznego światła, słało się po niedużym cmentarzu, o lesisty pagórek opartym. Z dala już widać, jak pośród sosen, pod smugami świateł i cieni, na kształt fal wodnych wzdyma się i opada trawa, a każda fala ma nad sobą krzyż wyższy lub niższy, niekiedy szary kamień polny z napisem wyżłobionym ręką niewprawną. Cmentarz wieśniaczy, nieduży, na skłonie pagórka śpiący w ciszy wiekuistej, którą mącą tylko śpiewy skowronków lub jęki puchaczów, szumy ulew letnich lub grzmoty jesiennych wichrów.

W borku za cmentarzem wówczas właśnie rdzewiały paprocie i wielkie chabry rozwijały w pełni swe rozczochrane korony. Znowu więc ścieżkami, dokoła mogił wydeptanymi, okrążając sosny wysmukłe, brzozy białe i krzaki róż dzikich, czerwoną rosą bujnych jagód pokropione, szłam ku borkowi, gdy pośród drzew i krzaków ujrzałam równie jak jagoda dzikiej róży czerwoną odzież kobiecą. Była to nie suknia cała, lecz tylko bluzka, której kolor jaskrawy łagodziło rozsypane po niej złoto włosów, długich do pasa, ciężkich, lśniących, prześlicznych. W tym ubraniu i z tymi rozpuszczonymi włosami Anastazja siedziała na kamieniu grobowym, łokcie na kolanach, a twarz na obu dłoniach opierając w taki sposób, że widać było tylko oczy jej, srebrnymi i aż do dna przejrzystymi źrenicami kędyś daleko zapatrzone. Na czoło zaś, na ręce, na ramiona opadały jej ciężkie, złote włosy. Była tak zamyślona, że choć kilka razy zawołałam na nią po imieniu, nie usłyszała, a gdy na koniec usłyszała, tak przelękła się, że aż drgnęła.

— O, Jezu! Skądże się pani tu wzięła? Żywego ducha wprzód tu nie było!

Nie wydawała się wcale ucieszoną i uciechy nie udawała. Usta miała smutne i pręgę cienkiej zmarszczki na białym i kształtnym czole.

— I dobrze było? nieprawdaż? — zapytałam, tuż przy niej na kamieniu grobowym siadając.

Grzecznie usuwając się, abym wygodniej obok niej usiąść mogła, bez uśmiechu przecie odpowiedziała:

— Prawda! Milczącość tu panowała taka, że tylko duchy zmarłych z sobą szeptały...

I zaraz poprawiła się:

— Ja wiem, że to liście na drzewach szeleszczą, ale podczas wydaje mi się, że one różnymi głosami różne słowa do siebie wymawiają... jakby duchy z mogił wyleciawszy w złotym powietrzu igrały...

Z plecami nieco przygarbionymi i rękoma leżącymi na kolanach miała pozór nieco skurczony, zadumany i posępny.

— Czy dawno już tu siedzisz?

— Dawno; może już godzin ze trzy. Do babuni przyszłam, pomodliłam się, a potem już nijak odejść stąd nie mogłam. Niedziela dziś, to czy tu siedzieć, czy gdzie indziej, wszystko jedno.

— A tu lepiej niż gdzie indziej?

— Lepiej.

— A tam, na igrzysku, bawią się, grają, tańczą...

— Niech bawią się i tańczą zdrowi. Ja wolę tu, przy babuni i w cichości.

— Nie możesz jeszcze o kochanej babuni swojej zapomnieć?

Oczy jej, w dal zapatrzone, łzami nabiegły.

— Nijak nie mogę. Dobrze pani powiedziała: kochanej ! Tam na igrzysku huczność jest i wesołość, a tu miłowanie moje w cichości mogilnej śpi. Ja miłowania mało w życiu swoim poznałam, to i wolę choć na mogiłę po nie przychodzić niż na igrzysko po wesołość.

— To może byś wolała znowu tu sama zupełnie pozostać? Pójdę do borku po paprocie...

Schyliła się i bez uśmiechu, ale serdecznie w rękę mię pocałowała.

— Niech pani ostanie — poprosiła — ja z panią rozmawiać, i owszem, bardzo lubię.

— A towarzystwa innych ludzi nie lubisz? Schmurzyła się więcej jeszcze, pręga zmarszczki na białym czole stała się wyraźniejszą.

— Nie lubię! — rzekła. — Wesołości ich zwłaszcza, hałasów i krzyków nie lubię.

— Dość długo milczałyśmy obie, po czym łagodnie rzekłam:

— A Pan Jezus zabronił ludzi nie lubić. Nisko pochyliła głowę.

— Ja to wiem — szepnęła — i grzechu boję się... Ale serca zmusić nie mogę... Mnie tylko z dziaduniem, czasem z panią, a najwięcej już samej jednej miło i dobrze być może... Ja wiem, że tak nie trza, że Pan Jezus wszystkich miłować rozkazał, i to taka męka jest w grzechu czuć się, a za nic poprawy osiągnąć nad sobą nie móc...

Nisko pochyliła głowę i obu rękoma włosów sobie na twarz nagarnąwszy całą ją w nich ukryła. Po kilku minutach dopiero twarzy nie odkrywając mówiła znowu, ale tak cicho, że ledwie dosłyszeć ją mogłam:

— Osobliwie dni niektóre przychodzą na mnie takie, że milczącość mi najmilsza, i w głuche lasy szłabym, w puste pola, byle tylko sama jedna ostać i byle mię nikt żadnym głosem ani nawet pojrzeniem nie tykał... Wtenczas jak tylko oczy zamknę, to widzę przed sobą drogi daleko, daleko idące i gdzieściś przepadające za borami ciemnymi, za górami wysokimi, za pałacami jakimiś, co dachy mają o same niebo oparte, za kościołami wysokimi, na których krzyże złotne jako słońca w błękitnościach niebieskich gorzeją... Wtenczas też i słyszę takie rzeczy różne, których cale dokoła mnie nie ma: to deszczyki majowe, padając, cicho szemrzą, to kukawka gdzieściś daleko odzywa się: «Chodź! chodź! chodź! chodź!» to dzwony kościelne w powietrzu grają, tak tęskno grają,   tak wołają, tak podczas narzekają i płaczą, że szłabym, szłabym, szłabym do tych kościołów wysokich, ze złotnymi jak słońca krzyżami, i cały świat opuściwszy, pozostawałabym w nich sama jedna, wśród białych jak śnieg ołtarzy, w cichości... i żeby tylko podczas organy się ozwały...

Słowa jej roztopiły się w szepcie, a potem umilkła i wszystko dokoła nas milczało, tylko na sfałdowane trawy kładły się coraz dłuższe, ukośne smugi świateł i cieni, a wśród brzóz i sosen «duchy zmarłych w złotnym powietrzu igrały z cichym szelestem».

Przerywając długie milczenie, ozwałam się:

— Idąc tu widziałam twego dziadunia siedzącego na ganku i słyszałam, jak modlił się głośno...

Odjęła od twarzy ręce i włosy.

— Dziaduńko mój złoty! Niedawno jeszcze nazwyczajenia takiego nabrał, że głośno modlitwy odmawia. A co odmawiał, kiedy pani tamtędy przechodziła?

— Ale od wieków litość Twoja słynie,

I pierwej świat zaginie,

Nim Ty wzgardzisz pokornym...

Wstrząsnęła potakująco głową.

— Wiem, wiem! Ja to już i na pamięć tę modlitwę umiem...

— Na pamięć?

— Pani nie wierzy? Dla jakiej przyczyny? My przecie z dziaduńkiem te wszystkie książki, które u niego są, nie wiadomo, ile razy poprzeczytywali. To on czyta głośno, to ja, częściej ja niż on, bo oczy mu nie bardzo już służą, i nawet przez okulary długo czytać nie zdoła. Toteż podczas i nazywa mię dziaduńko: «Oczy moje!» Jak tylko chce, abym mu przeczytała, zaraz woła: «Oczy moje! a chodźcie no tu, oczy moje!» Czytam mu też i cale nie zamierzając, niektórych rzeczy na pamięć się uczę. Niech pani posłucha!

Ożywiła się, oczy jej srebrnie rozbłysły i z rękoma na kolanach, z włosami opływającymi ramiona, szyję i policzki, zwolna mówić zaczęła:

Patrzaj, jako śnieg po górach się bieli,

Wiatry z północy wstają,

Jeziora się ścinają,

Żórawie, czując zimę, precz lecieli...

Po chwili wiosna przyjdzie,

Ten śnieg znienagła zyjdzie,

A ziemia, skoro słońce ją zagrzeje,

W rozliczne barwy znowu się odzieje.

Nic wiecznego na świecie,

Radość się z troską plecie...

Nie dziw, że wiersze dawnego mistrza powtarzała wiernie, czysto, bez skazy, gdyż powszednia mowa jej i jej bliskich zachowała brzmienia i zwroty, którymi posługiwali się dawni przodkowie.

Ale tu na krawędzi boru, pełnego już zmroków i tajemniczych szelestów, w światłach pośród sosen i róż dzikich konających piękne te dźwięki na zaczerwienionych ustach dziewczyny wydawały się śpiewem słowika, który z odległych krain przeszłości zleciał nad wiejskie mogiły.

— Późno już, Naściu. Może by do domu?

— Ej, nie. Ja tutaj długo jeszcze ostanę.

— Tak lubisz to miejsce?

— Bardzo lubię. Do babuni mię tu coś ciągnie, a jak przyjdę, to już odejść trudno. Nic dziwnego, że ciągnie. Jak ten ptak, co urodzi się w pustym gnieździe, ja rosłam jak to drzewo, które chyba wiatr światem lecący kiedy niekiedy pogłaszcze, i tylko dwoje tych stareńkich przy mnie było, od złych ludzi mnie broniło... całe miłowanie, jakie na tym świecie miałam, od nich tylko miałam... a od inszych samą tylko nienawiść i chęć ukrzywdzenia... Pani wie, jak to było...

— Wiem.

Odchodziłam, a Anastazja do bramki cmentarza mię odprowadzając po chwili wahania się zaczęła:

— Pani przypatrywała się igrzysku?

— Przypatrywałam się.

— Dużo tam ludzi jest?

— Wszyscy tam są.

— I mężczyźni wszyscy?

Gdy pytania te zadawała, rumieniec to oblegał jej twarz, to znikał, to znowu powracał. Krążyła widocznie około pytania jakiegoś, które trudno jej było wymówić.

— Nie wiem, czy mężczyźni są tam wszyscy; może jaki jeden i drugi w domu pozostał...

— Ale z młodych, to pewno nikt w domu nie ostał... — I ja tak myślę.

— Choć to niektórzy są nie tańczący, to po co im iść na igrzysko?

Coraz więcej zbliżałyśmy się do ognia.

— Alboż tu u was jest ktokolwiek z młodych, oprócz ciebie jednej, nie tańczący?

— Jest — szepnęła.

— A któż to taki? Ogień.

— Pan Apolinary! — odszepnęła i od brzegu złotych włosów po obejmujący szyję brzeg czerwonej bluzki ogniem zapłonęła.

— Pan Apolinary jest tam także.

— Może tańcuje? — zapytała i znowu cieniutka pręga ukazała się jej na czole.

— Ani o tym myśli. Stoi na uboczu i uskarża się na świat i ludzi.

Wstrząsnęła głową.

— On pośród ludzi uciechy nie znajduje, bo jest od nich inszy...

— Jakiż on jest i dlaczego inszy?

Stałyśmy przy samej bramce cmentarza pod rozłożystą topolą, w której o zapadającym zmroku wiatr szumieć począł. Anastazja z nisko schyloną twarzą mówić zaczęła szeptem, od cichego szumu drzewa cichszym.

— Cale inszy jest, taki polerowany, miły i górnie myślący... jego myśli jak ptaki wysoko lecą... on nie może tak jak tutaj wszyscy o tym jednym tylko myśleć, aby posiać, zżąć i zjeść, a na drugi rok znowu posiać, zżąć i zjeść... i tak ciągle aż do samej śmierci... On taki... taki...

Gęstwinę włosów obu rękoma na twarz nagarniając, więcej westchnęła niż wyszeptała:

— Taki... śliczny!

Niemiec powiedziałby, że tu właśnie, przy ostatnim wyrazie, znajduje się miejsce, na którym «pies jest pogrzebany Śliczny! Było to prawdą. Pan Apolinary był bardzo ładnym chłopcem.

— Czy z dziaduniem mówiłaś o tym?

— Przed dziaduniem ja tajemnic nie mam nijakich.

— I cóż?

— Dziadunio wątpienie okazuje, czy on jest dobry... ale dziadunio... stareńki już... nie dowidzi!

Tu nagłym ruchem rzuciła się ku mnie i obu ramionami mię objąwszy, głowę do piersi mi tuląc, wybuchnęła płaczem rzewnym, namiętnym. Wśród łkań mówiła:

— Co ja uczynię? I cóż ja uczynię, kiedy na dolę czy niedolę swoją upodobałam go sobie nad życie... kiedy on dla mnie to samo co słońce... co dzień cudny... co śpiewanie słowika najpiękniejsze...

— Więc sama myślisz, że może na niedolę...

— A bo nie wiem i nijak dowiedzieć się nie mogę... czy... czy on mię miłuje...

O to więc tylko szło: czy miłuje? Tylko. Więcej o nic. O, duchy lotne, duchy czyste, wyobraźnią i tęsknotą po drogach w mgliste oddale biegnące, wśród ołtarzy jako śnieg białych błądzące, jakże podstępne a mocne więcierze zastawia na was ulepiona w kształt piękny materia!

Może i miłował; gdyż z cmentarza wracając, na ścieżce pośród łąki rozminęłam się z idącym ku cmentarzowi p. Apolinarym. Nie podobna było przypuszczać, aby doświadczał on chęci odwiedzania umarłych, musiał więc domyślać się, że kogoś z żyjących tam znajdzie. Z daleka już zobaczyłam ognik jego papierosa i poznałam go po zgrabnym chodzie. Sylwetka jego zarysowała się na tle zmroku w liniach zgrabnych i kształtnych. Gdy rozmijając się ze mną składał mi grzeczny ukłon, ręka jego podnosząc się do czapki błysnęła białością, jakiej we wsi tej żadna inna ręka nie miała najpewniej.

— Pani nawiedzała umarłych — odezwał się przystając — a i ja również nawiedzić ich idę...

— Pan Apolinary nie lęka się wśród ciemności na cmentarzu się znaleźć?

Zaśmiał się z uczuciem wyższości i lekceważenia.

— A czego bym miał się lękać? Ciemnota tylko mniemać może, iż umarli okazywać się albo jakimkolwiek sposobem inszym objawiać się mogą. Dla mnie zaś od dawna jest wiadomym, że człowiek a pies to wszystko jedno: jak umrze, to zakopią go do ziemi i tak jak po psie nic po nim nie ostanie.

— Czy pan Apolinary jest tego zupełnie pewny?

— Jestem tego tak cale pewny, jak własnego rozumu, który mi to powiedział.

— Rozum podczas prawdy umie nie widzieć i nieprawdę mówić!

— Zadziwia mię, że z ust pani...

Końca zdania nie usłyszałam, szybko oddalając się rośną pośród łąki ścieżką ku bielejącej z dala szerokiej drodze polnej.

II

Był to domek niewielki, niedawno zbudowany, więc ze ścianami jeszcze żółtawymi i z jasnymi szybami w oknach. Przed oknami i gankiem na dwóch słupach opartym kwitły floksy, astry, wielkie malwy, georginie. Podobne lub zupełnie takie same okna, ganki i kwiaty posiadały prawie wszystkie domostwa tej okolicy szlacheckiej, a domek Anastazji tym się tylko wyróżniał, że stał z dala od okolicy, na uboczu, w samotności zupełnej, prawie w nagim polu. Prawie, gdyż ten, kto go budował, skorzystał z rosnących w tym miejscu dwu rozłożystych grusz dzikich i z gęstego półkola berberysowych zarośli. Grusze zarzucały na dach domku gałęzie w tej porze roku obficie drobnym owocem osypane, a berberysy, w zielony półokrąg podwórko obejmując, stały całe w gradach czerwonych jagód. Dokoła pole było, samo tylko. pole, zżęte lub świeżo zorane, a przez nie, do wsi tak oddalonej, że rzadki odgłos mógł tu od niej dolecieć, szła droga wąska i spod berberysów wywijało się kilka ścieżyn. Domku tego jako też żyznej ziemi, która go otaczała, Anastazja była jedyną właścicielką i dziedziczką. Była «aktorką», czyli posiadaczką aktów, zapewniających jej prawo własności do pozostałego po ojcu dziedzictwa, była bogatą panną, najlepszą w całej okolicy partią. Ale wszystkie dobra te i zaszczyty z łatwością jej nie przyszły, stoczyła o nie przed kilku laty walkę, w której by pewnie zwyciężoną była, gdyby z pomocą jej nie przybył pan Cyriak.

Zaczęło się od tego, że matkę Anastazja utraciła w godzinie przyjścia swego na świat, a w kilka lat potem i ojciec jej zmarł także. Wówczas to, wnet po wyniesieniu z chaty zwłok zmarłego, wniósł się do niej z całą rodziną i ze wszystkimi gratami swymi jeden z jej stryjów, Walerian, dla gniewliwóści i ponurości charakteru swego Mrukiem przezwany. Nie dziw może, iż był ponury, bo pomimo pracowitości gorliwej i braku wszelkich nałogów czy upodobań dla majątku szkodliwych nie wiodło mu się w życiu; gospodarstwo miał liche, długów nieco i domek ciasny, okopcony, rozwalający się niemal od starości. Toteż do obszernego i dostatniego domostwa, po zmarłym bracie pozostałego, przenosił się z pośpiechem nadzwyczajnym, z gwałtem do szaleństwa wielce podobnym, krzykiem i przykładem znaglając żonę i dzieci, aby w godzinę, w minutę, w jeden mig wszystko, co trzeba, przenieśli i przewieźli.

Zaledwie wszakoż przenosiny te były uskutecznione, do świetlicy, w której nowi mieszkańcy jeszcze około ustawiania gratów się krzątali, wpadł drugi stryj Anastazji, Dominik, z powodu kościstej i wysokiej figury swej, a więcej jeszcze lamentów, nieustannie cienkim głosem wypowiadanych, przezwisko Piszczałki noszący. Z krzykiem tym przeraźliwszym, że miał brzmienie najcieńszych tonów fletu lub pastuszej dudki, Piszczałka jął bratu pośpiech jego wyrzucać dowodząc, że on to właśnie, jako najstarszy, a zwłaszcza najuboższy z braci, dom po zmarłym dziedziczyć ma prawo, że polem i gospodarstwem podzielą się kiedyś, ale dom ze wszystkim, co w nim się znajduje, on natychmiast posiąść powinien, jakoż i posiądzie, a zbyt pośpiesznego Waleriana wygna z niego razem z żonką i dzieciakami, które to ostatnie w dodatku obije, graty ich na drobne drzazgi pokruszywszy. Tak wniebogłosy piszczał, wąsy konopiaste i obwisłe targając albo pięściami zaciśniętymi bratu grożąc Tuczyna Piszczałka, ale Tuczyna Mruk też obstawać przy swoim umiał, nigdy nikomu w ubligach dłużnym nie ostawał, cóż dopiero teraz, kiedy szło o rzeczy tak niesłychanie ważne, o cały, rzec można, los jego i jego dzieci! Więc na cienkie piszczenie brata grubym basem odpowiadał, że wprzód skona, aniżeli stąd ustąpi, że na progu tej chaty razem z całym plemieniem swym legnie i kto inny chyba po trupach ich do niej wejdzie, że brat Dominik ubogim jest dlatego, że do pracy nigdy skorym nie bywał, a on, który pracą a troską ręce sobie guzami i serce krwawymi ranami okrył, próżnującym leniwcom do dziedzictwa nieboszczykowego wstępować nie pozwoli i polem ani gospodarstwem nawet dzielić się nie myśli, tylko tyle, ile i kiedy mu się będzie podobało i według własnego jedynie postanowienia i zarządzenia. Jak to? Polem i gospodarstwem nawet krzywdziciel ten dzielić się natychmiast nie zamierza! Tego było już za wiele! Usłyszawszy to, do sprawy wmieszały się i kobiety, a gdy tylko one się wmieszały, dwaj bracia ku czuprynom swym ręce podnieśli, przy czym Tuczyna Mruk, barczysty i w sobie skupiony, nad długim i cienkiem bratem zwycięstwo odnosił, Tuczyna Piszczałka piszczał i skwierczał jak tysiące naraz duszonych szczurów, a tęga w ciele i rumiana na twarzy Piszczałkowa, z tyłu szwagra zaszedłszy, miotłą po plecach go waliła, w zapalczywości swej ani bacząc, że Mrukowa względem męża jej czyni to samo za pomocą łopaty naprędce wychwyconej z pieca. Na odgłos tych pisków, krzyków i stuków kilku sąsiadów najbliższych przybiegło i jęło strony w złości zapamiętałe perswazjami upamiętywać i strzymywać, co przecie skutku nie odnosiło najmniejszego, aż pokąd głos donośny nie zawołał:

— A fiksaty! A grzechu nie bojący i ludzi nie wstydzący się psombraty! O co się wy kłócicie i bijecie? O dziedzictwo? Walnijcież się pięściami w mózgi i przypomnijcie sobie: toż dziecko po nieboszczyku ostało! Toż córka rodzoniuteńka żywie i jej przynależne jest dziedzictwo! Ona aktorką jest, do niej dobro nieboszczykowe z przyrodzenia i prawa należy, nie do was, którzy pewno nie temu, co przed Bogiem już stoi, ale chyba psom braty jesteście!

Słowa te podniesionym głosem wypowiedział rodzony stryj trzech Tuczynów, imieniem Cyriak, który niewiele przedtem właśnie po długoletniej nieobecności powrócił był z podróży, wśród której podobno wiele cierpiał i znosił, wiele nauczył się, w stronach, na końcu świata kędyś znajdujących się, wiele pracował i pieniędzy zebrał. I wówczas już młodym nie był, ale wysoki i silny z brwiami krzaczastymi, z czołem wielkim i spojrzeniem mądrym, często smutnym, poważnie wyglądał, szacunek powszechny dla siebie obudzając.

Przez tłumik ludzi u progu stojący do świetlicy wszedł, a gdy wszyscy rozstąpili się przed nim, kłócących się i bijących Tuczynów zgromił słowami, od których ręce ich jakby kijami uderzone w dół opadły i głosy pozamierały w gardłach. Prawda! Słusznie p. Cyriak rzekł: po nieboszczyku dziecko ostało! Zapomnieli o tym. Czy kto urok na nich rzucił, czy w żalu po nieboszczyku od przytomności odeszli, że o rzeczy tak widocznej i aktualnej zapomnieli? Od przytomności istotnie byli odeszli, ale. sprawił to nie tyle żal po nieboszczyku, któremu zawsze lepszego, niż było ich własne, powodzenia potrosze zazdrościli, ile widok tych dóbr wszelakich, a nad wyrażenie wszelkie ponętnych, które nieboszczyk po sobie ostawiał. Że zaś w dodatku i dziecina drobna po nim ostawała, z głowy to im wyleciało. Bo i jakże to było pamiętać, jak się nawet z tym pogodzić, że drobiazg taki z rzeczą tak wielką jak dziedzictwo, przyrodzenie i prawo węzłem niepodobnym do rozwiązania zjednoczyło. Wszakoż — zjednoczyło i rady przeciwko temu nijakiej znaleźć nie można. Córka po ojcu dziedziczyć musi, wiedzieli o tym dobrze. Co tu począć? W świetlicy uczyniło się cicho, jak makiem posiał, a wśród ciszy tej ozwał się po niejakim czasie oburkliwy i popędliwy gruby głos Mruka.

— To i co, że dziecko ostało? Dlatego właśnie, że ostało, ja z tej chaty nie wyjdę i od naruszenia albo zniszczenia wszelkiego dobra sieroty strzec będę. Opiekunem jej i sumienie i prawo mi być nakazuje.

— A ja — najcieńszym głosem swym wykrzyknął Piszczałka — ja, najstarszy z braci! Właśnie, że nie pan Walerian, ale ja pojadę do miasta, udam się do sądu i opiekuństwo nad małoletnią przyznać sobie rozkażę!

— Rozkaże! Pan Dominik jest tedy tak zuchwały i w rozum swój dufający, że samym nawet sądom rozkazy wydawać zamierza! Właśnie, że nie pan Dominik, ale ja, Walerian, któremu każdy człowiek na umyśle przytomny pierwszeństwo w rozsądku przyznać musi, pana Dominika zwykle we wszystkim ospałego uprzedzę, do miasta pojadę i przed sądem całą sprawę wyłożywszy...

Tu znowu do rozprawy wmieszały się kobiety. — Na co sądy? Przed sądami sprawiedliwość nie jeden raz przegrywa! Niechaj sam Pan Bóg przez niewinne usteczka dziecinne przemówi. Postawić dziecko naprzeciwko dwóch stryjów i na którego palcem wskaże, ten niech jedzie do miasta, o opiekuństwo starania czynić, a drugi niechaj przed tym wyrokiem ukorzy się i ustąpi. Tak i kłótnia wszelka ukończona będzie, i sierota otrzyma opiekuna takiego, jakiego sama zażądała!...

Cudem jakimś w wypowiadaniu wniosku tego jednomyślnie dwie Tuczynowe zjadały się przecież oczyma.

— Chybaby ślepotę Pan Bóg na nią zesłał, gdyby mego nie obrała!

— Nad sierotą Bóg strażnikiem głównym i nie pozwoli, aby niewinne dziecko samochcąc oddawało się w ręce takiego jak pan Walerian krzywdziciela i zbójcy! Obie te kobiety wierzyły głęboko i mocno w to, iż przez usta dziecka ozwie się niezawodnie sprawiedliwy wyrok Boży, a że sprawiedliwość po stronie jej i jej małżonka leży, każda z nich znowu święcie przekonaną była. Na sąd Boży tedy sprawę zdały i obie z oczyma od złości rozpłomienionymi, od stoczonej walki rozczochrane i w odzieży roztarganej rzuciły się ku temu kątowi izby, w którym, obu piąstkami z całej siły za spódnicę starej babki się trzymając, stała sześcio czy może siedmioletnia Naścia. Przez cały czas wrzącej w świetlicy kłótni i bójki stała ona przy siedzącej na ławie babce i z oczyma szeroko rozwartymi patrzała, słuchała. Kilka razy zaczynała po cichu płakać, ale za każdym razem babka kładła jej na głowie rękę zwiędłą, ciemną i pochylając ku niej twarz zmarszczoną szeptała:

— Cicho, Naściu, cicho! Bóg nad sierotą! A ja ci potem smacznego pierożka dam! zobaczysz, że dam smacznego!

Słowami tymi jakby zaklęte powieki dziewczynki z łez osychały i rozwierały się szeroko, a oczy szare, błyszczące, roztropne, ścigały ruchy postaci miotających się po izbie i o dobro tego, którego tylko co z izby tej wyniesiono, staczające zapamiętałą walkę. Te oczy dziecięce z uwagą i wytężeniem patrzące rozmyślały, oburzały się, sądziły. Gdy nad krzykami zapanował i po świetlicy rozległ się głos p. Cyriaka, o jej istnieniu na świecie przypominający, po drobnych wargach dziecięcych, rzecz dziwna! przemknął uśmiech szyderstwa i tryumfu.

Podniosła wzrok ku babce i zobaczyła, że jej wąskie usta uśmiechają się tak samo. Gdy pośród walczących rozlegały się krzyki o udanie się po wyrok do sądów, w kącie izby starość późna i wczesne dzieciństwo składały milczący sąd na walki, złość i chciwość dojrzałego wieku.

Teraz, gdy obie Tuczynowe z rozpostartymi ramionami rzuciły się ku małej Naści, ona obu piąstkami chwyciła się za spódnicę babki, a cała jej drobna postać przybrała wyraz oporu i niechęci. Ale Mrukowa porwała ją z ziemi i kościstymi palcami mocno ją w pasie ściskając, na środku izby postawiła. Tu nad złotowłosą głową dziewczynki pochyliły się dwie twarze kobiece: jedna tłusta i jak ogień rozczerwieniona, druga koścista i od złości zzieleniała, i dwie pary oczu rozpłomienionych w jej oczy się wpiły. Ręce ich, drobne jej plecy głaszczące, spotykały się z sobą i nawzajem odrzucały się ruchami porywczymi, głosy zaś pieszczotliwie wycienione przemawiały:

— Stryjka Waleriana żądasz na opiekuna? prawda, rybko? Prawda, kurczątko? Pokaż paluszkiem na stryjka Waleriana! Pokaż, rybko, aniołku, kurczątko!

— A żeby cię febra zatrzęsła z kurczątkiem twoim! Tu nijakiego kurczątka nie ma! Twoje własne dzieci to gąsięta podle płotu wzrastające, a tu dziewczynka jest grzeczna, rozumną, która wie dobrze, kto lepszy i pod czyim opiekuństwem będzie jej lepiej!... Pokaż paluszkiem na stryja Dominika, pokaż! Cukierków z miasta stryjek ci przywiezie!

— Czemuż nie gadasz, Nastka?...

— No, robaczku, nie lękaj się niczego! gadaj! Pokazuj! którego stryjka wolisz?

Sąsiedzi, u drzwi stojący, śmieli się do rozpuku. Naścia zaś, tchu prawie z siebie nie wydając, jak piskorz gibko wywijała się z usiłujących obejmować ją i wzajem się odtrącających ramion stryjenek, a przy tym oczy jej przesuwały się po twarzach dwu stryjków i błyszczały, dziwiły się i oburzały, skarżyły, aż łzami nabiegły i chwytając w ręce pasma złotych swych włosów, na świetlicę, na cały dom wybuchnęła płaczem i krzykiem:

— Ja nie chcę!... Nie chcę... nie chcę!...

Po raz pierwszy wówczas uczuła, że nie chce ludzi: ani tych, ani tamtych, ani nijakich ludzi nie chce! Jednocześnie ręce czyjeś, szczupłe, ciemne, od łokci obnażone, dwie Tuczynowe roztrąciły i dziecko dźwignąwszy z ziemi przytuliły je do piersi szorstkim kaftanem okrytej. W siwych włosach opuszczonych na pomarszczone czoło, z brwiami nasępionymi i jak grób milcząca stara matka Tuczynów z dzieckiem w ramionach wychodziła ze świetlicy, ale na drodze swej wysoką postać pana Cyriaka napotkawszy przystanęła i oczyma dziecko mu wskazując rzekła:

— Jaka do Franka podobna! Prawda?

Sznurek łez popłynął spod spuszczonej uwiędłej powieki, a pan Cyriak nie rzekł nic, tylko dużą i silną ręką bardzo delikatnie i pieszczotliwie po włosach dziecka powiódł. Potem babka z wnuczką zniknęły za drzwiami izdebki sąsiedniej, a pan Cyriak, gniewnie mruknąwszy: «Psom braty!» — trzasnął drzwiami i wyszedł. Sąsiedzi śmiejąc się i drwiąc porozchodzili się w różne strony, a Mruk i Piszczałka z domu wypadłszy, każdy na podwórku swoim konie do wozów zaprzęgać poczęli. Do miasta śpieszyli o opiekuństwo nad Naścią starania czynić. .

Rzutniejszy, roztropniejszy, lepszą opinię od brata mający Mruk zwyciężył i prawnym opiekunem sieroty zamianowany w poojcowskim jej domu zamieszkał, rolę do tego domu przynależącą uprawiając i wszelkie pożytki z niej ciągnąc. Przez pewien czas ani do głowy mu nie przychodziło, aby kiedykolwiek mogło być inaczej, jednak przyjść musiało, bo dziewczynka rosła, na podlotka wyrosła i ludzie, zazwyczaj długą pamięć, gdy o zaszkodzenie komu idzie, mający, szeroko gadać o tym poczęli, że córka po nieboszczyku Franciszku Tuczynie pozostała aktorką jest i rychle pewno za mąż wyjdzie. Schwycą, oho! aktorkę, choćby i niezupełnie dorosłą jeszcze, za mąż schwycą, bo w dodatku jest też ona i nieszpetna! Choćby zresztą i szpetną była, ziemia człowiekowi każdemu z dziadów i przeddziadów na roli siedzącemu tak pożądana i umiłowana! A no, racja! Tuczyna Mruk to miłowanie tak rozumiał i sam w sercu swoim tak mocno utwierdzonym miał, że ta, która pięknego kawałka tej umiłowanej ziemi prawowitą właścicielką była, jemu cale niemiłą, być nie mogła. Gdyby ziemi nie posiadała, nie lubiłby pewno dziewczyny, która mu na drodze do świetnego losu stanęła, a za ponurą milczącość, często ją ogarniającą, srogo by może karał. Ale że ziemia od niej pachniała, więc miłując czy nie miłując posiadaczkę jej szanować musiał i wszystkim domowym szacunek dla niej nakazał. . Syta powinna zawsze być, przystojnie odziana i pospołu z innymi pracując nigdy pracą zbyteczną nie obarczana.

Zdaje się, cóż lepszego spotkać może sierotę nad byt taki? A wszakoż milczącą i obojętną podczas nawet i niechętliwą być ona nie przestawała. Czuła widać, że to, czego doświadcza, nie miłowaniem jest, lecz tylko szanowaniem, a szanowaniem nie jej samej, lecz ziemi, której dziedziczką była, okazywanym. Niechby tam zresztą gadała z ludźmi czy nie gadała, lubiła ich czy nie lubiła, Mruk pewnie takimi babskimi bzdurstwami głowy by sobie nie nadwerężał. Ale najgorszość leżała po tej stronie, że jak amen w pacierzu za mąż pójdzie, i to niebawem, a co za tym idzie, od Mruka ziemię swoją odbierze i z chaty go wygna. Do chaty tej tak już przywykł, że gdyby mu z niej wychodzić przyszło, chybaby serce wyjął z siebie i krwawiące się do ściany przybił na wieczne ciemięzców swych pohańbienie. Swoją własną chatę, starą i opuszczoną, dawno już był rozebrał i w piecu spalił. Idźże tedy, człowieeze-tułaczu, z żoną i dziećmi na cztery wiatry i albo nową chatę za pięć palców, a szóstą dłoń sobie buduj, albo w dniu weselnym przed oknami państwa młodych jako podarunek weselny sam siebie na drzewie obwieś!

Chodził tedy Mruk frasobliwy i dumający nad tym, jakby nieprzezpieczeństwo, które groziło mu, ominąć, gdy stuknęło mu raz do mózgu pomyślenie takie, że aż na zagonie, po którym z pługiem szedł, jak wryty stanął i ze spuszczoną głową całe pół godziny przestał o pilnej potrzebie orania zapominając. Ano synów miał trzech. Dwaj błazenkowie, trawy niedorosłe, ale trzeci, Adaś, od kilku lat już pod wąsem; z Ewką Glindzianką wzajemne to miłowanie się zaprowadził, na które on, Mruk, ile że dziewczyna okrom lichej sukienczyny na grzbiecie nic nie posiada, póki żyw się nie zgodzi. Niechże Adaś tę Ewkę swoją z głowy sobie wybije, a z Nastką się ożeni, to i ziemia Nastkowa w rodzie jego ostanie, i on sam w chacie tej, tak umiłowanej, wieku swego dokona. Wszakoż zamiar ten do skutku przyprowadzić nie było łatwo. U tego kija były dwa końce. Strzecznym pobierać się z sobą Kościół święty zabrania i wiadomo, że małżeństwa takie zawsze nieszczęściami różnymi trapione bywają. Wzgląd to był dla Tuczyny

Mruka nader poważny, z którym też długo mocować się musiał, po nocach nie sypiając, ustawicznym myśleniem głowę sobie nadwerężając, a nic pewnego przez czas długi wydobyć z niej nie mogąc. Wydobył przecie: błysnęła mu w głowie myśl, że Kościół zabraniający może być także Kościołem pozwalającym i że on sam wie o kilku wypadkach takich, w których strzeczni i cioteczni od samego ojca świętego pozwolenie na pobranie się otrzymywali. A kiedy ojciec święty pozwala, to już i grzechu nie ma.

Baby wprawdzie gadają, że i pomimo tego pozwolenia ustawiczne jakieś niebłogosławieństwo pary takie ściga, ale u bab wiadomo: włosy długie, rozum krótki i każda z nich wór zabobonami i postrachami wypchany przez całe życie na plecach dźwiga. Swoją babę to już on. rychle przekonać potrafi, z Adasiem trudniej pójdzie, bo mu Ewka ta utrapiona z głowy nijak wyleźć nie chce. Ale musi, kiedy o ziemię idzie. Ewka Adasiowi z głowy wyleźć musi. Chłopak nie głupi jest i sam pozna, po której stronie szczęście jego leży. Wszystko to myśląc Mruk około swego zamiaru pracować począł i stało się tak, jak przewidywał. Żonę, która od razu na wspomnienie o możności pobrania się strzecznych z przestrachu aż krzyknęła, rychło przekonał, że kiedy ojciec św. itd., tak że postronie zamiaru mocno stanęła. Z Adasiem wszakoż poszło trudniej i dość długo chłopcu wciąż o Ewce swej gadającemu rady dać nie mógł. I tego przecie myśl o pięknym dziedzictwie Naści na koniec zmogła tak, że po kryjomu i z rzadka z Ewką się jeszcze schodząc, konkury do Naści sprawiać począł jak cień, gdziekolwiek się obróciła, za nią chodząc i przysługami, komplementami, czułymi pojrzeniami od rana do nocy ją ścigając.

Wówczas to dla. Naści rozpoczął się czas w całym życiu jej najcięższy i najprzykrzejszy. Zrazu, czułościami i pieszczotami, które ją od całej familii Mruków spotykały, zadziwiona, wprędce wszystko do dna przejrzała i aż wstrząsnęła się od obrzydzenia, które dla fałszywości i chciwości takiej uczuła. Jakby ją robactwo śliskie od stóp do głowy oblazło!

A zwłaszcza to kryjorne schodzenie się Adasia z Ewką i potem zaraz okazywane jej przez niego miłowanie do gardła jej podchodziło gniewem, żalem i niezbitą chęcią ucieczki, oddalenia się od tych ludzi, którzy ją za cel obłudy i fałszywości swojej obrali. Zwłaszcza że Ewka przybiegła do niej dnia pewnego i na szyi jej uwisłszy płakała, a prosiła: «Nie gub ty mnie, Naściu, i samej sobie do szyi kamienia nie uwiązuj! On ciebie nie miłuje i tylko z nakazania rodzicielskiego miłowanie objawia, a ja, nieszczęśliwa, świata za nim nie widzę i żyć bez niego gorzej mi, aniżeli umrzeć!»

Wieczór był zimowy, śniegiem usłany i zimnymi wiatrami szumiący, kiedy pan Cyriak Tuczyna, w świetlicy szczelnie przed wichrem zamkniętej sam jeden siedząc i przy świetle lampy przez wielkie okulary książkę czytając, usłyszał otwierające się drzwi od sieni, a obejrzawszy się, ujrzał wchodzącą Naścię. Cicho drzwi otworzyła, cicho za sobą je zamknęła i szybko świetlicę przebywszy słowa nie mówiąc przed panem Cyriakiem uklękła. Od śniegu padającego narzuciła się cała chustką, która gdy zsunęła się jej z głowy, wnet włosy jak roztopione złoto rozpłynęły się jej po plecach i po kolanach dziadka, którego rękę gorętszymi niż zwykle usty długo całowała.

— Ano — uśmiechając się, rzekł p. Cyriak — czegożeś dziś taka pokorna i, zamiast na stołku siadać, przede mną uklękłaś? Kiedyś na czytanie przyszła, to siadaj, książkę przed siebie bierz i czytaj głośno, bo też i oczy. moje odpoczynku zapotrzebowały...

— Na czytanie, dziaduńku — odpowiedziała — ja od młodych lat swoich do ciebie przychodziłam i ty mi dobrodziejstwo to wyświadczyłeś, że dusza moja różnym wysokościom świata tego obcą nie jest. Ale dziś po dobrodziejstwo insze, do łaski i obrony twej, dziaduniu, z prośbą ja przyszłam, a od spełnienia jej całe wybawienie moje zależy.

Przy słowach tych głos jej drżał od łez, które tłumiła w sobie, i o kolana dziadka wsparta, z oczyma błagalnie ku niemu podniesionymi, mówiła dalej:

— Zbuduj ty mnie, dziaduńku, domek pośrodku mego własnego pola, abym ja do niego co prędzej z domu stryja przenieść się mogła i sama jedna w nim zamieszkać. I rolę moją poojcowską odebrać od nich mi dopomóż, abym miała z czego żyć i na czym pracować. Sama ja tego o swoich tylko siłach uczynić nie zdołam i po Bogu od ciebie jednego, dziaduńku, spodziewam się pomocy i obrony!

Znowu całowała go w rękę, na której uczuł te gorące krople, które z oczu jej padały, a że zamiary Mrukostwa sam już przeniknął był i sieci, które oni dokoła sieroty obmotywali, dostrzegł, więc z uśmiechem nieco filuternym rzekł:

— Dziw mię zdejmuje, że od czułości i przypochlebiania się jakby od rózeg lub kijów umknąć zażądałaś! Czy ci Adaś taki jest wstrętliwy?

Naścia wyprostowała się i już nie płacząc, ale wciąż jeszcze u kolan dziadka klęcząc, samą siebie tłumaczyć mu poczęła:

— Jako strzeczny Adaś wcale wstrętliwy mi nie jest, i owszem, gdyby z Ewką żenił się, to bym mu, jako uboższemu ode mnie, czym tylko mogła, ku pomocy stanęła. Ale odkąd zaczął przypochlebiać się mnie, wszędy za mną łazić, a piękność moją wychwalać i przewróconymi oczyma na mnie poglądać, to we wzgardę go wzięłam jako kłamcę i obłudnika, boć przecie wiem, że Ewkę miłuje i tu o moje dziedzictwo tym sposobem starania czyni, a za godzinę z nią gdzieściś po kryjomu się zszedłszy na los swój wyrzeka. To mnie łgarstwo i niepoczciwość taka jakby robaki pod gardło podchodzą, srogie ckliwości mi sprawiając, tak że podczas nie żyć bym już wolała niż znosić je a milczeć.

— A no, to grochowy wianek upleć łgarzowi temu — odparł pan Cyriak — i ani oglądaj się na niego. Co on przecie tobie uczynić może, skoro go nie chcesz?

— Oni wszyscy nic przeciwko mnie uczynić nie mogą, ale ja też z nimi żyć w jednym domu nie mogę. Dopóki obojętnie postępowali, nic nie udając, to mi o nich było bynajmniej! Kiedy tęskność po lepszym sercu ludzkim ogarnęła, ku babuni przysunęłam się albo do ciebie, dziaduńku, biegłam i tylko Bogu dziękowałam, że matki i ojca, braci i sióstr mię pozbawiwszy, was dwoje, najdroższych mi dał. Ale teraz, gdy zaczęli w oczy mi czule zaglądać, a we wszystkim z wolą moją się zgadzać, a wychwalać mię, obejmować, głaskać, to bym już od nich na koniec świata nie oglądając się uciekała, byleby tylko faryzeuszostwa tego i udawania nie widzieć. Stryj i stryjenka, wieku swego nawet nie pomnąc, ledwie że nie skaczą przede mną, a gdybym rzekła: «Skaczcie!» — to by skakali. A przecie ja dobrze wiem, dlaczego to oni, prawię na plecy sobie rzuciwszy, tak przede mną dudkują...

— Bo dudkowie są! — śmiejąc się wtrącił pan Cyriak.

Ale Anastazja nie śmiała się. Smutnymi usty i z okiem rozbłysłym dalej mówiła:

— Dudkowie oni cale nie są; rozum mają, a podczas też i pychę wielką. Ale że aktorką jestem i aby im ziemi mojej kto nie odebrał, a z poojcowego domu mego wyjść nie rozkazał... Niechby mi z otwartością powiedzieli: «Tak i tak, Naściu, nie gub ty nas, dopomóż!» — to bym im z chęcią choć połowę tego, co do mnie należy, oddała i darowała. Ale przy tych kłamliwych czułościach i pieszczotach, to samą tylko mękę czuję i okrutne żądanie oddalenia się od nich i — od ludzi.

— Czemuż zaraz i od ludzi? Mruk i jego familia to przecież nie wszyscy ludzie! — z niezadowoleniem upomniał wnuczkę pan Cyriak.

A ona ze smutkiem, ale też i z uporem niejakim odpowiedziała :

— Ja do ludzi oprócz babuni i ciebie, dziaduńku, nijakiej dufności nie mam, ani w kompaniach ich i rozmowach nijakiej uciechy nie znajduję. W swojej własnej chacie zamieszkać pragnę, osobnej, wśród cichego poła, pod okiem Boga tylko stojącej...

Znowu płakać zaczęła, co widząc pan Cyriak brwi jak dwa gęste krzaki nad oczyma najeżył, a głowę jej w obie ręce wziąwszy, do szorstkiej kapoty miękko ją przytulił, mówiąc i przyrzekając, że wszystko, o co prosiła, spełni, z Mrukiem rozmówi się i do oddania jej ziemi poojcowskiej po woli czy po niewoli go nakłoni. Tylko, na co jej domek nowy budować? Niechaj go Mruk dla siebie zbuduje, a z tego, który prawym dziedzictwem jej jest, ustąpi. Ale Naścia, płakać przestając, zaprzeczająco głową potrząsać zaczęła.

— Nie, dziaduńku, nie, nie! Łez ich ja nie chcę na sobie mieć i zadawanie im frasunku albo męki jakiej, wstrętliwe dla mnie. Niech zdrowi ostają tam, gdzie się już osiedzieli, i oprócz roli, niech im nic odjętym nie zostanie. Nijakich rachunków za lata ubiegłe ty, dziaduńku, od nich nie żądaj i nijakich kłótni z nimi nie zaprowadzaj...

— A psombraty dochody z twojej ziemi przez tyle lat brali... ....

— Ani pytaj ty ich, dziaduńku, o te dochody, ani z dziedzicznego domu mego ich nie wyganiaj, ani im niczego z gospodarstwa nie odbieraj, tylko mi chatynkę pośród pola mego wybuduj, w której jeśli z początku i brakować czego będzie, to lepiej obejdę się, zniosę, niżbym im i ich dzieciom cokolwiek do życia wydzierać miała...

Pan Cyriak nachylił się i w czoło ją pocałował.

— Słusznie mówisz — rzekł. — Pan Jezus zabronił krzywd swoich z zawziętością dochodzić. Uczynię, jako żądasz.

Przyrzeczenie takie uczyniwszy, rozkazał jej przy stole usiąść i głośno czytać żywoty świętych, nad którymi go znalazła. Dla niej rozkaz ten był miłym i spełniła go z ochotą. Czytała trochę powoli, ale wyraźnie, poprawnie, ani jąkając się, ani słów nie przekręcając, owszem, każdemu głosem nadając znaczenie takie, jakie mieć było powinno; dziadunio Cyriak czytać tak ją nauczył.

A tę książkę, którą teraz czytali, otrzymał on w podarunku od tego pana, z którym razem na wojnę był wyszedł, a potem lata dość długie krainę osobliwą, daleką i białą zamieszkiwał. Więc często gęsto przypominały mu się dzieje różne, z posiadaniem tej książki związane, które też wnuczce opowiadał. O wypadkach różnych, których świadkiem był i razem aktorem, o ludziach pomarłych, a niegdyś nad życie mu milszych, o stronach odległych i wszystkim, co wśród nich zaznał, nauczył się, zapracował, mówił dziewczęciu zasłuchanemu, które łokciami o stół wsparte i obie ręce w gęstwinie włosów zatapiając wpatrywało się w niego oczyma roztropnymi, uważnymi, w świetle lampy jaśniejącymi, jak srebrem nalane, głębokie i do dna przejrzyste kryształy. Na pierwszej stronicy książki dużymi literami wypisane było imię i nazwisko: Piotr Skarga.

— A wiesz ty, mała, kto to był?...

Za oknami luty wicher zimowy szumiał, hulał, śniegiem na świat sypał, a oni we dwoje: dziadek w długiej: kapocie i wnuczka dużą chustką od zimna ogarnięta, zwolna, ze skupieniem czytali «Żywoty świętych» Skargi, każde słowo rozumiejąc, własna bowiem ich mowa do jego mowy przez tak długie wieki nie przestała być podobną. Raz, czytanie przerywając, Naścia twarz znad książki podniosła i zapytała:

— Dziaduńku, a będziesz ty do mojego domku przychodził?

— Ano — odpowiedział — jak się trafi! Może kiedy i z rok albo i ze dwa ani razu nie przyjdę.

Z trwogą zrazu spojrzała na niego, ale potem zaśmiała się głośno:

— E! dziaduńko nieprawdę mówi i tylko tak mię straszy! Już by pewnie dziaduńkowi życie beze mnie miłe nie było, tak jak i mnie bez dziaduńka.

A stary śmiał się.

— Kiedy wiesz, to nie zapytuj — odpowiedział. — A teraz, czytaj dalej, abyśmy dziś ten żywot, który czytamy, ukończyli.

Czytała dalej, ale niebawem znowu czytanie przerwała:

— Jedna rzecz mię trapi bardzo: jak ja z babunią się rozłączę.

— To i nie rozłączaj się. Niechaj z tobą w nowym domku twoim zamieszka.

— Nie zechce! pewno nie zechce! A i stryj nie pozwoliłby na to, aby matka od niego odchodziła...

Co i jak pan Cyriak czynił i mówił, aby opiekun prawny małoletniej Anastazji nie opierał się jej żądaniu, on jeden tylko dokładnie o tym mógł wiedzieć; dość, że Mruk po długich sprzeczkach, pogróżkach, targach ustąpił i na wszystko się zgodził, wprzód przecie, oprócz domu z całym obejściem i gospodarstwem, wytargowawszy dla siebie i cząstkę należącej do Anastazji roli. Tej pan Cyriak za nic oddać mu nie chciał, ale Naścia, całując go po ręku, prosić go zaczęła:

— Oddajcie, dziaduńku, tę szmatkę ziemi, której stryj tak jest żądny! Mnie i bez niej tyle jeszcze ostanie, że bogatszą od nich będę!

Stary po namyśle w czoło ją pocałował i rzekł: — Ano, niech już tam będzie po twojemu! Może zresztą i słusznie mówisz. Pan Jezus rozkazał dzielić się z uboższymi.

A pod dwoma krzakami nastroszonych wąsów mruknął :

— Chociaż i z psombratami!

Główną jednak przyczyną, dla której Mruk nie przedłużał walki z synowicą i stryjem, była sława pieniężności pana Cyriaka. W odległych krainach, które przez znaczną część życia zamieszkiwał, z natury czynnym i bystrego umysłu będąc, przemysłem jakimś się trudnił i moc grosza podobno na nim zebrał. Bezżenny i na ładnym kawałku ziemi siedzący, Bóg też wie, ile później jeszcze mógł przyzbierać. Tedy ze stryjem, który tak znacznym mieniem rozporządzić się mógł wedle woli, w trwałą sprzeczkę zachodzić mogło być szkodliwe i niebezpieczne — i o co osobliwie? — o złą i sfiksowaną. dziewkę, która i tak rychło razem ze swoją ziemią do cudzej familii pójdzie, ponieważ o Adasiu ani słuchać nie chce. Niech tedy stanie się podług jej fiksacyjnego postanowienia, a on, Mruk, ostanie wszakoż przy upodobanym domostwie, całym obejściu i jakiej takiej w dodatku szmatce urodzajnej ziemi od jej dziedzictwa oderwanej. Ze stryjem zaś nie poróżni się do ostatka, bo że wielkiej łaski u niego nie posiadał, o tym i wpierw już wiadomym mu było.

Gdy zaś w jesieni najbliższej nowy, nieduży domek zaświecił w polu ścianami żółtymi o dwie grusze dzikie i o półkole berberysowych zarośli opartymi, a Naścia gotując się do przenosin odzież swą w skrzyniach układała, do świetlicy, w której cała rodzina Mrukowa zgromadzona była, weszła matka Mruka i bez nijakich wstępów rzekła, że ona z Naścią pójdzie i u niej do końca dni swoich zamieszka.

— Niechaj dziewczyna — mówiła — w czarnej samotności nie słucha tych wiatrów, co o jej ściany zimową porą tłuc się będą, i niechaj ludzie dobrej sławy ej na językach nie roznoszą, że to, młodziuchną będąc, sama jedna i bez nijakiej opieki życie pędzi. Takem zresztą już przywiązała się do niej i tak na mnie przez jej oczy nieboszczyk Franek mój pogląda, że już bym bez niej i wyżyć nie zdołała.

Wielką to było osobliwością, że stara Tuczynowa tyle naraz słów wypowiedziała, bo od dość już dawnego czasu żyła z ustami zamkniętymi, bardzo rzadko wyraz jakiś wymawiając, a tylko spod chmurnego czoła i brwi zsuniętych ludziom i ich postępkom tak się przypatrując, jakby wiecznie w sercu swym tajemne wyroki na nich wydawała. Z Naścią tylko lubiła szeptać po kątach, jej jednej pewnie wszystko, co się w zasklepionym sercu nagromadziło, powierzając. Ta skrytość, milczącość i wnętrzna srogość starej kobiety miłą nikomu być nie mogła, a okrom tego nie posiadała ona już nijakiego mienia, bo wszystko, co kiedykolwiek do niej należało, oprócz szmat do odzieży służących, od dawna już synom porozdawała. Więc zamiar teraz przez nią wyjawiony nie spotkał się u Mrukostwa z oporem najmniejszym i tylko sam Mruk, nieco kolnięty, gniewliwie zamruczał:

— Czy to mamie w synowskiej chacie źle było? Może jeść czego nie miała? Może ubligi jakie znosiła? A no, jeśli już taka niełaska na nas spadła, to co czynić?!...

I ciszej dodał:

— Baba z wozu, koniom lżej!

A Naścia, słowa babki usłyszawszy, jak długa do nóg jej padła i kolana jej obejmując dziękowała:

— Aż jaśniej słonko w oczach mi zaświeciło, że my z tobą, babuńko, razem żyć będziemy!

Zaczęły żyć razem w samotnie śród pola stojącym domku, naprzód we dwie, a potem z podeszłą w wieku chłopką Łucją, którą Anastazja do pomocy sobie i babce przyjęła. Bo roboty z początku miała moc nadspodziewaną. Sadzik z wiśniowym i śliwowym zagajeniem, ogród warzywny i wiele jeszcze innych niezbędności gospodarskich dokoła nowego domu powstało: dziedziczka młodziusieńka uwijała się po dziedzictwie swym jak wiewiórka, gdy orzechy i żołędzie na zimę do gniazda znosi, najemni zaś ludzie rękoma, a dziadek i babka radami jej dopomagali. Gadanie po okolicy szło, że pan Cyriak w nowe gospodarstwo wnuczki nie same tylko rady, ale także i spore pieniądze wkładał, po miasteczkach i jarmarkach różne dostatki i upiększenia dla nowej jej chaty skupując; ale co pewna, to, że szlachcic ten stary, ale jeszcze krzepki, codziennie kawał pola, wieś od samotnego siedliska Naści dzielący, krokiem powolnym przebywał i jego to nogi najwięcej wydeptały snującą się spod berberysów ścieżynę, chociaż przez rok jeden i jeszcze część drugiego wydeptywało ją też wiele nóg inszych. Były we wsi dziewczęta, rówieśnice Naści, które przyjaźń z aktorką utrzymywać żądały, byli chłopcy, którym dniami i nocami roiły się konkury i swaty do niej i do jej dziedzictwa. Ale u końca drugiego roku prawie wszyscy uczęszczać do samotnego domostwa zaprzestali, ani uciechy, ani nadziei powodzenia dla zamiarów swych w niej nie znajdując.

Jedni mówili, że w babkę wrodziwszy się Anastazja skryta jest i srogo we wnętrzu swym ludzi sądząca, insi, że z przyczyny aktorstwa swego zbytnio już samej sobie dufa, z nikim myślami dzielić się nie chcąc, a insi jeszcze, że nikomu sercem nie przychylna, do niczyjego serca przypaść też nie może. A o konkurentach swych ona sama cale nie tajnie wypowiadała zdania, że jeden wichrowaty jest i nierozgarnięty, drugi nie polerowny, trzeci grzechu nie bojący się i przez interesowność tylko miłowanie jej okazujący itd. Tedy poobrażali się na nią młodzi Tuczynowie i zaprzysięgli, że pomimo dziedzictwa swego i nieszpetności swojej panna Anastazja rutkę posieje i kiedyściś, w staropanieńskim stanie, na zbytnią za młodu pychę i zadufałość swą wyrzekać będzie. I w domku pod rozłożystymi gruszami uczyniło się samotnie, cicho; pan Cyriak tylko co dzień a co dzień do niego chodził i podczas ktoś z Piszczałków, zawsze przez ciężkie potrzeby gniecionych, o pomoc zabiegał, nigdy z próżnymi rękoma nie odchodząc.

Zabiegała też tam często Ewka Glindzianka, wdzięczna Naści, że losu jej przez wyjście za Mrukowego syna do reszty nie zepsuła i lubiąca zwierzać się przed nią ze swych rzadkich nadziei, a desperacji ciągłych. Oprócz zaś tych niewielu wymienionych osób, do nowego domku Anastazji w trzecim roku jej tam zamieszkania przyszła śmierć i — babkę jej zabrała, po czym stało się koło niej jeszcze samotniej i ciszej niż przedtem, a tylko codziennie drzwi otwierane odzywały się skrzypnięciem i na tle wieczornego mroku zarysowywała się w świetlicy wysoka postać p. Cyriaka, który najpierw lampę zapalać rozkazywał, a potem do szerokiego rękawa kapoty sięgnąwszy, wydobywał z niego zawsze coś takiego, co rozżaloną i rozpłakaną dziewczynę by na moment zająć i pocieszyć mogło. Bywała to niekiedy z miasteczka przywieziona błyskotka, do stroju niewieściego przydatna, pomarańcza do złotego jabłka z bajek podobna, książka, której Naścia dotychczas jeszcze nie widziała i nie czytała.

Razu pewnego zza rękawa pana Cyriaka ukazało się pudełeczko nieduże, czarne, z pozoru na tabakierkę wyglądające, które przecie pan Cyriak jak zegarek kluczykiem małym nakręcać począł. To nakręcanie zaciekawiło Naścię.

— Co to, dziaduńku?

 — Sama wnet poznasz, co to, a tymczasem szklankę tu przynieś!

Spełniła rozkaz i gdy pan Cyriak pudełeczko czarne z wierzchem ładnie wyrzeźbionym na szklance umieścił, po świetlicy rozeszła się muzyczka dziwna, mała, lecz wdzięczna, z tonami, które zdawały się rozsypywać w powietrzu jak srebrne i szklane paciorki. Nad stołem i pudełeczkiem grającym znieruchomiała Naścia, z oczyma rozbłysłymi i uśmiechem rozwierającym drobne usta, cała zamieniła się w zachwycenie. Posągiem też zachwycenia i zdumienia stanęła pod piecem stara Łucja ze skrzyżowanymi na grubym kaftanie rękoma; pan Cyriak, w poręczowym krześle siedzący, wielkie czoło swe tryumfująco podniósł i pod krzaczastymi wąsami uśmiechał się z zadowoleniem, a tony perliste, przeczyste, szklane, srebrne ulatywały z pudełeczka i melodią poloneza, poważną a tkliwą, napełniały świetlicę, za której ścianami gęsta śnieżyca sypała się w ciemność i luty wiatr o węgły domku uderzając szumiał i gwizdał. Oprócz poloneza, tabakierka dziaduniowa umiała jeszcze odegrywać trzy walce, a gdy wszystko, co umiała, już po kolei odegrała i umilkła, rozpoczęło się długie i szerokie opowiadanie p. Cyriaka, skąd tabakierkę tę ma, od kogo, kiedy, śród jakich okoliczności ją otrzymał, przy czym na usta występowało mu wiele imion i zdarzeń, w czasie dość odległym przeminionych i umilkłych, które wszakoż razem ż tabakierką opiewało wierne serce jego, a serce Naści uczyło się opiewać...

Innym razem pan Cyriak w czarodziejskim rękawie swej kapoty przyniósł niedużą książkę z wierszami.

— A no — rzekł — oczy moje, czytajcie mi nieco tych wierszy, bo druk taki tu drobny, że sam nijak już poradzić z nim sobie nie mogę.

— A od którego miejsca zacząć? — biorąc z rąk dziadka książkę, zapytała Naścia.

— Ot, na trafunek otwórz, i na co oczy padną, to i czytaj!

Zabawiła ją ta gra w trafunek, oczy zmrużyła i uśmiechając się, delikatnie końcem palca otworzywszy książkę, rozwarła ją i czytać zaczęła:

— Nie wierz fortunie, co siedzisz wysoko! Miej na poślednie koło pilne oko:

Bo to niestała pani z przyrodzenia,

Często więc rada sprawy swe odmienia,

Nie dufaj w złoto i w żadne podkłady...

Kilka strof przeczytała i do ostatniej doszła.

— Cnota skarb wieczny, cnota klejnot drogi, .

Tegoć nie wydrze nieprzyjaciel srogi,

Nie spali ogień, nie zabierze woda.

Nad wszystkim innym panuje przygoda.

Skończyła, podniosła znad książki oczy, wpatrzyła się w twarz dziadka.

— Dziaduńku! — rzekła — to cudne wiersze są! Przez dość długi szereg wieczorów zimowych po pół godziny lub po godzinie całej codziennie te cudowne wiersze czytywali. W okolicy młodzież płci obojej, w jednej z najobszerniejszych świetlic zgromadzona, przy muzyce skrzypiec tańczyła albo i bez muzyki wesołymi rozmowami i zalecankami długie wieczory zimowe skracała sobie i rozweselała. W domostwie pod dzikimi gruszami pan Cyriak wnuczkę zapytywał:

— Może byś, Naściu, poszła zabawić się, potańczyć lub nieco pośmiać się ze wszystkimi?

Błagalnie oczy na dziadka podnosząc Naścia odpowiadała:

— Nie chce mi się, dziaduńku! Oj, tak mi się nie chce! Nijakiej ochoty do tego nie mam, ani uciechy nijakiej w zabawach tych znaleźć nie zdołam!

— A no, jak chcesz! Jak chcesz! Ostawaj sobie w cichości, jeżeli do tego wola lepsza!

Ostawali oboje w cichości; czasem też Ewka zapłakana, że świeżo ją rodzice Adasiowi złym słowem obrazili, z szyciem jakimś między nimi zasiadła. Jej, smutnej i ukrzywdzonej, też nie do zabawy było; ku Naści garnęła się jak ku przyjaciółce zdradzić nie mogącej, a często pomocniczej. Naścia zaś dziaduńka, Ewkę, Łucję i siebie samą wieczerzą nakarmiwszy przy lampie siadała, łokcie na stole, a głowę na utopionych we włosach rękach opierając, powoli, wyraźnie, ze skupieniem cudne wiersze poczynała czytać:

— Próżno płakać — podobno drudzy rzeczecie. Cóż przez Bóg żywy nie jest próżno na świecie? Wszystko próżno; macamy, gdzie miękcej w rzeczy, A ona wszędy ciśnie. Błąd wiek człowieczy.

Tu Naścia zamyślone oczy na twarz dziadka podniosła i pytającym głosem wymówiła:

— Dziaduńku! Błąd — wiek człowieczy? Pan Cyriak po chwili milczenia odpowiedział:

— Tak jest: człowiek wszelki, choćby najmądrzejszy, omylnym musi być. Czysta prawda tylko — u Boga.

Inszym razem «w cudnych wierszach coś takiego się nawinęło, że Naścia zapytała:

— Dziaduńku! Dobroć ludzka omylna jest i niestała? A pan Cyriak, pomyślawszy nieco, odrzekł:

— Tak jest: człowiek, choćby najlepszy, zawżdy w czymś skrewić musi. Dobroć najpewniejsza i największa tylko — u Boga.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej