Stanisław Brzozowski

ANTONI CZECHOW

Konwersja: Nexto Digital Services

ANTONI CZECHOW

Stanisław Brzozowski

Alles ist Gleichniss!

Tak dziwnie pokomplikowało się wszystko, tak głębokiej nabrało powagi, że nie dostrzegamy już naokoło siebie ani w sobie zjawisk pojedynczych, faktów poszczególnych i całkowicie wobec nas zewnętrznych, poznawaniem i opisem których bezinteresownie a bezpiecznie bawić by się można. Każde wydarzenie, do którego zbliżamy się staje się naszym wydarzeniem, czymś, co przeinacza, zmienia, grozi, jest niebezpieczeństwem lub wybawieniem, wrogiem, którego trzeba zwalczyć, lubo często wkrada się w duszę pod postacią zbłąkanego przechodnia lub wspaniałomyślnego dobroczyńcy. Wszystko naokół nas i w nas samych ostrzeżeniem jest i materiałem dla przypowieści) tragedią i losem.

Człowiek, który chciał być widzem! — Tak nazywać by się mogła przypowieść krytyczna o Antonim Czechowie.

Wydarzenie widza! nazwać by się mogła inaczej, a to, że i widzowie mają swoje wydarzenia, przeznaczenia, przygody, tragedie (?), jest znowu jednym z najciekawszych wydarzeń naszych czasów, wydarzeniem, o jakie każdy z nas ociera się lub otarł na swej drodze.

Alles ist Gleichniss!

A propos Gavarniego, o ile mnie pamięć nie zawodzi, mówią bracia Goncourt w swoim pamiętniku: „Wszyscy umiejący patrzeć — są smutni." Mają tu oni na myśli także i samych- siebie, oczywiście, i wszystkich pisarzy, i artystów współubiegających się z nimi w sztuce podpatrywania życia, chwytania na gorącym uczynku. Z punktu widzenia naiwnego naturalizmu, który był ich zasadniczą postawą myślową, spostrzeżenie to zamienia się w argument przeciwko życiu, w dowód przemawiający na korzyść pesymizmu. Nie darmo Schopenhauer przypisywał tak wielkie znaczenie postrzeganiu (Schauen).

Życie jest złe. Kto więc umie je widzieć, musi być smutny. Szczęście i radość rodzą się jedynie z zaślepienia.

Wszystko tłumaczy się zupełnie jasno. I można by nad całym zagadnieniem przejść do porządku dziennego, gdyby nie złe sumienie widza... Jest to uczucie dziwne i niepokojące. Czyż można mówić o odpowiedzialności wobec widowiska? Czy może tu być mowa o winie? Czy można grzeszyć patrząc? Czy może tu być mowa o czynie? Skąd więc niepokój i poczucie winy?

Nasuwają się i inne pytania. Dlaczego zmienia się widz, w jaki sposób widowisko staje się dlań wydarzeniem?...

Oto — ludzie przystępujący bez żadnych uprzedzeń do życia, bez żadnych żądań względem niego, a więc zabezpieczeni od wszelkich rozczarowań i pragnący jedynie widzieć i bawić się kalejdoskopiczną grą sił i zjawisk, tracą wesołość, swobodę, smutnieją, rzecz najdziwniejsza, przeklinają widok, na który patrzą, i nie mogą odejść. Gra staje się koszmarem, zabawa zmorą. Muszą być Widzami wbrew własnej woli. Gardzą życiem, przeklinają je, obrzydzeniem przejmuje ich jego monotonia, banalność, rozpaczliwa szarzyzna, lecz pomimo to nie mogą się spod tej dławiącej wstrętem obsesji wyzwolić. Stają się oni opętańcami codzienności — des possédés w najparadoksalniejszym znaczeniu, odkrywa się przed nimi przeraźliwy demonizm niedorzecznych, rozpaczliwych w swej miałkości faktów powszedniego życia. Staje się ono dla nich złowrogą, ciążącą nad wszystkimi myślami i ich uczuciami klątwą. Każdy krajobraz, którego dotkną swym wzrokiem, staje się piaszczystą mielizną, każda dusza — nudną i od wieków znaną, każde wzruszenie — śmiesznym i nieszczerym. Własny ich bunt nawet przeciwko ciemięskiej szarzyźnie jest jednym z jej pozbawionych liczby i kresu objawów. Wybuchy — smutek, rozpacz, melancholia, taedium vitae, ucieczka przed życiem — śmierć, wszystko przyobleka piaszczystą barwę nudy. Nie ma ratunku, wyzwolenia, nadziei. Trzeba truć się dalej przemierzłym widokiem, trzeba być widzem pomimo rozpaczy, obrzydzenia do samego siebie i wszystkiego — tragedia najbardziej utalentowanych i uduchowionych przedstawicieli francuskiego naturalizmu — Guy de Maupassanta, Gustawa Flauberta, tajemnica stanowiska zajmowanego wobec życia przez Emila Zole, tego galernika rzeczywistości, dla którego twórczość była tylko rozpaczliwie zaciekłym wykonywaniem ciężkich robót, na jakie skazały go natura, los, własny bezwiedny wybór, głęboka sprawiedliwość, tkwiąca w czynach naszych, a przez nas niedostrzegana.

Koniec wersji demonstracyjnej.