Adolf Dygasiński

AS

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

AS

Adolf Dygasiński

ROZDZIAŁ I

Albin Zabrzeski. - Były właściciel majątku ziemskiego i były nadleśny . - Wyżeł.- Warowanie i aportowanie. - Psy na placu Ewangelickim i na Zielonym. - Sześć sióstr panien. - Czarne oczy Morusieńki.

Pan Albin Zabrzeski, warszawski elegant, jeden z takich, co to pierwszy by się nie zawahał chodzić na czworakach, gdyby mu bieżąca moda nakazywała. Przed kilku laty można go było widzieć wystawającego przy szybach różnych modnych sklepów galanteryjnych ijubilerskich. Uperfumowany, z grzywką na czole, z włosami troskliwie przez sam środek głowy rozczesanymi, płaszczyk z pelerynką, laska o rączce z kości słoniowej - wszystko, od kapelusza aż do skarpetek, ostatni żurnal. Na to przyozdobienie swej osoby nie potrzebował wcale pracować. Dzięki spuściźnie po ojcu mógł żyć dostatnio i w bezczynności. Takiemu dobrze na świecie: rzadkie rozrywki i przyjemności innych ludzi są to jego zwyczajne zajęcia. Coś dziesięć lat tak przeżył i w trzydziestym piątym roku życia zaczął się odzywać do ludzi, z którymi żył bliżej: "Słowo honoru daję, nieznośne i głupie jest życie". Mówił to ziewając i tonem ofiary, która wśród poświęceń odkrywa światu nie znaną dotąd prawdę.

Zrobił się kwaśny, w rzeczywistości nic szczerze nie lubił. Do teatru uczęszczał teraz tylko przez nałóg, na balach tańczył jak z musu, w winta przegrywał lub wygrywał obojętnie, zarzucił modny obecnie sport na bicyklu i już nie chciał o nim słyszeć. Ale co tu mówić, on na piękną kobietę spoglądał przez szkiełko w oku z fizjonomią człowieka, który po raz trzeci został wdowcem.

Wśród takiego rozbicia pan Albin zaczął poszukiwać ocalenia w knajpach, gdzie niekiedy można znaleźć wesołe towarzystwo i zabawić się cudzym dowcipem. Przypadł mu jakoś dosmaku ten rodzaj spokojnego sybarytyzmu na nowym forum. Zaglądał naprzód dosyć pilnie Pod Daszek, gdzie,jak wiadomo, jadają śniadania i kolacje dziennikarze, literaci, artyści i rozmaity naukowy proletariat, który lubi wydać, a nie może częstokroć zarobić. Nie każdego tam ciągnie półmisek i butelka, więcej chęć spotkania ludzi, uprzyjemnienia sobie nudnego aktu odżywiania. Stosunków przyjaźni, koleżeństwa nikt zapewne nie poszukuje na tejdrodze, ale spotkać się w knajpie z przyjacielem, kolegą jest równie dobrze, jak i gdzie indziej. Jeden drugiemu niemo wtedy mówi: "Bądź moim ulubionym kwiatem podczas biesiady!". Niczyim kwiatem nie był Zabrzeski, tylko jemu samemu przez pewien czas było tu dobrze. Śniadanie jadał przy stoliku dziennikarzy i grywał o koniak w tak zwaną "derdymałkę ", co się niekiedy zaciągało do czwartej po południu. Gdy przychodził wieczerzać, zawadzał o inne jakie kolegium i tak mu dzień schodził.

Mężczyźni, gdy już przejdą poza okres dojrzałości i zaczynają więdnąć, w rozmowach swoich bardzo chętnie zwracają się ku płci pięknej. Niejeden sam z sobą prowadzi monologi na tenże temat bodaj nie z płaczem, ale odbija się za to w towarzystwie drwiąc wesoło ztakich spraw, które go przed chwilą mocno bolały. Wiele tomów dałoby się ułożyć z dowcipów, żartów i anegdot, opowiadanych w kółku artystyczno -literackim Pod Daszkiem, a zawsze stosowanych do rodzaju żeńskiego. Patrząc na tych, po największej części dobrze już podtatusiałych biesiadników, musiałeś mimowolnie pomyśleć: "Co zamiera w życiu, zmartwychwstaje w pieśni ". I to jest dobre jako mały dodatek do życia. Ta sfera jednakże nie była odpowiednia dla pana Albina, który z owym gronem ludzi, oprócz sympatii dla takich rozmów, nie miał zresztą nic a nic wspólnego. Czuł on przy tym, że go tutaj lekceważą, i to wrażenie zatruwało mu rozkosz słuchania dowcipów. Kiedy nareszcie pewien złośliwy literat wyraził się o jakimś budynku, że to jest "styl cielęcej główki z grzywką nad czołem, rozczesanej przez środek i w płaszczyku z pelerynką", Zabrzeski wziął przycinek do siebie i zakład Pod Daszkiem stracił gościa.

Jadał potem śniadania na Miodowej z adwokatami. Ale wśród wszystkich zawodów sybarytyzm palestry jest najmniej powabny: prawnicy jedzą i piją szybko, rozmawiają o rzeczach poważnych i najczęściej są zarozumiali jak prorocy. W głowie przeciętnego warszawskiego adwokata tkwi zawsze podczas śniadania ostatni proces, ostatnia partia winta, ostatnie wielkie bankructwo. Naturalnie, nie brakuje wyjątków. . . Między prawnikami pan Albin znowu zaczął wątpić o wartości życia i postanowił jadać śniadania samotnie.

Przeniósł się więc na plac Teatralny do Müllera, gdzie jednak nie zdołał uniknąć znajomości z niejakim panem Wincentym, byłym właścicielem majątku ziemskiego, i zpanem Marcinem, byłym nadleśnym. Ci dwaj nowi towarzysze, jako ludzie bez zajęcia, mieli bardzo wiele czasu do zabicia. Opowiadali oni, że poszukują w Warszawie posad, że tutaj niedawno przybyli, że im się miasto bardzo podoba, chociaż drożyzna itd. Barczyści, ogorzali, prostoduszni wieśniacy nazywali Zabrzeskiego "panem dobrodziejem " i okazywali mu tyle szczerego szacunku; że go tym dziwnie za serce wzięli. Słuchali uważnie, a śmiali się do rozpuku, kiedy im opowiadał rozmaite anegdoty zaczerpnięte z literackiego kółka Pod

Daszkiem. Pochlebiało to wywiędłemu mieszczuchowi, że takie żubry mają dla niego uznanie, którego on gdzie indziej nie znajdował. Kiedy się bliżej już z nimi poznał, a wyczerpał prawie wszystko, co miał do powiedzenia, zaczęli oni dopiero mówić. Doświadcza się znacznej przyjemności czytając różne opisy i opowiadania utalentowanych autorów, ale potęguje się jeszcze zadowolenie, gdy nam ktoś żywym słowem i z talentem przedstawia obrazy przygód, których on sam osobiście doświadczał. Pan Wincenty i pan Marcin byli to zapaleni myśliwi, a w opowiadania swoje myśliwski wkładali cały zapał, całą energią owej namiętności, co to bez względu na niewygody, niebezpieczeństwa pędzi człowieka z kniei w knieję i skazuje go na życie cygańskie. Ustaliło się przekonanie, że myśliwi sławnie kłamią. Jest to przyznanie myśliwym zdolności, jakimi się odznaczali: Homer, Wergiliusz, Tasso, Dante, Cervantes i inni poeci. Niech zmyśla ten, kto umie pięknie zmyślać!Naga prawda bowiem jest nieraz nudna, gdy jej sztuka nieprzystroi w nadobne szaty zmyślenia.

Były ziemianin i były nadleśny posiadali ważne warunki autorstwa: szczerze kochali swój przedmiot opowiadania, znali go na wylot i posiadali język prosty, jędrny. Każdy wie, że mnóstwo arcydzieł nie drukowanych przepada razem z imionami swych twórców. Czyż talent i miłość tworzenia jakiego Sabały koniecznie chodzi w parze z pretensją do drukowania?

Pachniało naokoło rozpróżniaczonego paniczyka, gdy jego towarzysze żywo malowali obrazy kniej, niedostępnych wertepów, jarów w różnych porach roku. Nikt lepiej odmyśliwego nie zna piękności wschodu i zachodu słońca, uroków nocy na pełni księżyca i ciemności pełnej grozy. Cóż mówić o śmiertelnych nieraz zapasach z dzikimi olbrzymami borów, o zgiełku psiarni, rogów myśliwskich, o huku strzałów? Tak jak przygody Robinsona ogarniają umysł dziesięcioletniego chłopca, podobnież opowiadania myśliwych podbiły zupełnie umysł Zabrzeskiego. Oni ciągle wyczekiwali na jakieś posady, ciągle ich spotykał zawód, ciągle mieli dużo czasu do zabicia i tonęli we wspomnieniach życia przeszłego. On wysysał niejako ich zapał i coraz bardziej przejmował się żyłką myśliwską.

Pod takim wpływem pozostawał pan Albin pewnie ze trzy miesiące i został czysto teoretycznym myśliwym. "Myślistwo jest bardzo przyjemną i szlachetną rozrywką, muszę się wziąć do tego sportu!" - tak sobie nieraz myślał w duszy.

Tymczasem owi nieocenieni towarzysze śniadaniowi naprzód zaczęli kwaśnieć i tracić chęć do gawędy, następnie przestali bywać u Müllera, gdzie ich służba nazywała "ćwikami ". Po panu Wincentym i po panu Marcinie zostało tylko wspomnienie, że pierwszy zjadał na śniadanie kopę kołdunów, drugi łokieć kiełbasy z kapustą i że obaj brzydzili się czarną kawą z likierem, a pijali węgrzyna tylko. Gdzież się podzieli ci ludzie? Może wyjechali z Warszawy, może dostali posady i wzięli się do pracy, a może jadali śniadanie gdzie indziej.

Kiedy się teraz Zabrzeski przeniósł do Stępkowskiego i tam na śniadaniach spotkał znowu towarzyszy, ale już nie myśliwych, rozprawiał z nimi tylko o polowaniu. Przejął się zaś do takiego stopnia duchem myśliwskim, że prawdziwe i nieprawdziwe zdarzenia przedstawiał jako własne życiowe doświadczenia; co więcej, zupełnie samodzielnie tworzył nowe opowieści, anegdoty. Można go istotnie podziwiać z tego względu, iż nigdy w życiu nie był na polowaniu, lasy znał jedynie z okien wagonu kolei żelaznej i z malowanych pejzażów, a strzelał tylko do zawieszonych butelek na Saskiej Kępie, do tekturowych zwierząt w Promenadzie, do jajka na wytrysku fontanny w Bellevue. Jego ciekawe opowiadania wytworzyły atoli w umysłach nowych towarzyszy niezłomne przekonanie, iż mają doczynienia ze znakomitym myśliwym, w co ostatecznie i on sam uwierzył z czasem. Żeby opinii takiej nadać poważny charakter, począł uczęszczać do strzelnicy, gdzie usilnie wprawiał się w celne strzelanie. Następnie poszedł jednego dnia do magazynu Ronczewskiego i sprawił sobie tam wszystko, czego myśliwy potrzebuje, naturalnie oprócz rzetelnie myśliwskiego animuszu. Kupił więc odtylcową dubeltówkę z dwiema parami luf i w mahoniowym pudle, ładunki pierwszego gatunku z prochem cesarskim, torbę myśliwską, trąbkę, świstawkę, kordelas, flaszkę na wódkę i co tam jeszcze. Jakkolwiek nie zarzucił anigrzywki, ani rozczesywania włosów przez środek głowy, nosił teraz jednak niekiedy bury strzelecki kapelusz z piórkiem i polecił krawcowi, aby mu sporządził myśliwskie ubranie.

U wszystkich znajomych dowiadywał się, czy kto nie ma na zbycie dobrego wyżła, a gdy go zawodziły te poszukiwania, podał do kuriera treściwe ogłoszenie: "Chcę kupić rasowego idobrze ułożonego wyżła ".

Kto posiada dobrego psa, przypadkiem tylko zmuszony może go mieć do sprzedania; przeto różni ludzie zgłaszający się z wyżłami usiłowali wetknąć panu Albinowi psy pokojowe, które umiały wykonywać najrozmaitsze sztuczki; jeden skakał przez kij i na zawołanie "ciepło!" zrywał czapkę z głowy, inny znowu wyciągał z kieszeni chustki do nosa, nosił za panem laskę itd. Mnóstwo było do zbycia tych psich błaznów, a Zabrzeski ciągle się wahał. Nareszcie przyszło mu do głowy, że najlepiej będzie nabyć młodego wyżła i albo gowłasną pracą ułożyć, albo oddać gdzie na naukę. Wpadł mu zaś był w oko bardzo przyjemny z powierzchowności, fertyczny, czarny jak kruk ponter imieniem As. Bywają ludzie z bardzo krewkim temperamentem, ale największy nawet narwaniec - człowiek nie daje się porównać z psem -wariatem, zwłaszcza gdy pies okazuje wesołość, ochotę. Gdy się zdarzy taki sangwiniczny wyżeł wpadający w szały, potrzebuje on wytrawnej ręki wychowawczej, aby go uczyniła dobrym, mądrym psem myśliwskim -i to we właściwym wieku. As stanowił ideał psa -szaleńca. Sprzedał go był jakiś mieszkający na Sewerynowie emeryt, który miał sześć córek i te z młodym wyżłem wyprawiały w domu takie hałasy, że stary nie mógł się oddawać swej nałogowej poobiedniej drzemce. Tyranizowany przez córki, nie śmiał im zabronić swawoli zgiełkliwej i przemyśliwał tylko, jak by się tu pozbyć nadzwyczajnie hałaśliwego psa. Otóż, kiedy wyczytał w kurierze ogłoszenie pana Albina, nikomu nic nie mówiąc wyprowadził potajemnie z domu Asa i sprzedał go szczęśliwie.

Zabrzeski niebawem sprawił sobie książkę o układaniu wyżłów i systematycznie rozpoczął domową edukacją psa, polegającą na nauczaniu warowania i aportowania. Wyraz "waruj!" był teraz ciągle na ustach pana Albina. Jednakże As, który wiek szczenięcego żywota spędził między pannami, karmiony przysmakami i pieszczony do zbytku, uważał sobie takie "waruj!" za proste wezwanie do figlów i w odpowiedzi na to szczekał zapalczywie, wyskakując jak szalony przed swym nauczycielem. Stosownie do przepisów książki, nauczyciel przyciskał nieraz ucznia ręką do ziemi, z ogromnym naciskiem wykrzykując: "Waruj, waruj!" Ale skorotylko ręka pofolgowała, As się natychmiast zrywał i w dwójnasób wynagradzał sobie takie przymusowe zahamowanie energii. Co tu począć?

Książka radziła, ażeby - w razie, gdy nie skutkują środki łagodne i pies okazuje upór - użyć sposobów surowych, to jest zastosować powszechnie znaną, a słusznie przez długi czas cenioną metodę patyka. Chociaż niefachowy pedagog, Zabrzeski wiedział, że ból doświadczony na własnej skórze obudza pożyteczne uczucie obawy, która z kolei rzeczy wiedzie do posłuszeństwa, czyli do zaniechania uporu. Zdawałoby się, że to spostrzeżenie psychologiczne jest prawdą niezaprzeczoną i że trzeba nie mieć oleju w głowie, aby się zrzec tak skutecznego środka, a jednak. . .

Nie wskórawszy nic a nic w pierwszym tym dziale domowej edukacji, nauczyciel uznał za rzecz właściwą przystąpić do działu drugiego, to jest do niezmiernie trudnej nauki aportowania. Dla psa-flegmatyka z usposobieniem leniwym warowanie niewiele nastręcza trudności, gdyż spoczywa ono już w usposobieniu:pies -próżniak i bez nauki kładzie brzuchna ziemi, głowę między wyciągnięte przednie łapy i leży. Wyżeł z żywym, gorącym temperamentem ma już we krwi niejako aportowanie.

Och, As okazywał aż nadto pochopności do chwytania w zęby wszystkiego, co się nadarzyło. Gdy raz znalazł na sofie otwartą książkę o układaniu wyżłów, wlazł z nią pod sofę i tam doszczętnie podarł, pogryzł. Za to otrzymał znowu chłostę szpicrózgą i wprawdzie nieutracił chęci do brania w zęby innych przedmiotów, ale sam widok książki napełniał go nieopisaną trwogą. Pokazuje się, że aby oduczyć, trzeba bić za każdą rzecz; aby nauczyć, bicie często nie pomaga. Mocna wiara w uogólnione teorie prowadzi wychowanie psów namanowce: psy - są to indywidualności.

Pan Albin też coś jak by pojmował, iż spełnienie rozkazu "waruj!" brzmi dla Asa ponuro, przechodzi poniekąd jego siły; tymczasem "aport!" pobudza go do czynności. Za podnoskę do aportowania miał posłużyć okaz wypchanej wiewiórki, stary grat wyciągnięty spomiędzy rupieci. Naszemu wyżłowi aż się ślepie zaiskrzyły, gdy pan jego z wyrazem "aport" na ustach trzymał w ręku wiewiórkę. Owe lekcje tak wypełniały czas Zabrzeskiemu, że teraz później jadał śniadania, wcześniej powracał do domu z kolacyj, wstawał regularnie o ósmej z rana i zaraz się zabierał do lekcyj z wyżłem.

Już po upływie dwóch dni nauki wydało się panu Albinowi, że As zrobił znaczne postępy w aportowaniu, gdyż jakkolwiek nie odnosił jeszcze panu podniesionego przedmiotu, pozwalał go sobie jednak odbierać. Toteż trzeciego dnia rano nauczyciel, dumny z osiągniętych rezultatów, a pełen nadziei na przyszłość, pod najlepszą wróżbą rozpoczął swojąpracę. Za pierwszym rzuceniem podnoski i na zawołanie "aport!" As z właściwą sobie skwapliwością i zwinnością poskoczył ślizgając się po woskowanej posadzce, o którą stukały jego pazurki. Pełen zapału pochwycił w zęby upragniony przedmiot, ale ani myślał odnosić go panu, tylko co tchu zmykał gdzieś tam na tyły mieszkania. Właśnie o tej porze służący Franciszek powynosił z mieszkania na dziedziniec meble, aby z nich kurze wytrzepać, i zostawił tylne drzwi otwarte, co pozwoliło wyżłowi swobodnie wymknąć się z domu.

-As, do nogi!. . . As, aport!. . . - wołał Zabrzeski stanąwszy w negliżu przy lufciku. Pies spojrzał parę razy w okna pierwszego piętra, jak gdyby drwił z krzyków swego mistrza, a potem wyciągnął się pod pompą według przepisów o warowaniu i trzymając między przednimi łapami wypchaną wiewiórkę, zaczął ją pracowicie patroszyć.

Krzyk pana Albina posłyszał trzepiący meble Franciszek i chciał wyżła zawrócić domieszkania. To mu się nie udało, gdyż zbieg porwał podnoskę i z podniesionym w górę ogonem bardzo raźno, ochoczo derdnął za bramę. Zaraz na ulicy spotkał go inny pies, pudel z pochodzenia, właśnie kończący obwąchiwanie węgła domu, a teraz zaciekawiony w najwyższym stopniu przedmiotem niesionym przez Asa w zębach. - "Co by to mogło być takiego?". . .

Ponieważ Zabrzeski mieszkał przy Erywańskiej, przeto wyżeł wydostawszy się na ulicę niedaleko miał plac Ewangelicki, dokąd też żwawo się puścił, a za nim pędził w derdy ów rozciekawiony pudel, pragnący namiętnie zajrzeć z bliska Asowi w zęby. Za psami w odległości kilkunastu kroków podążał służący Franciszek z trzepaczką w ręku, złowrogim spojrzeniem w oku i przekleństwem na ustach:

- Bodaj jasne pioruny spaliły taką służbę!. . .

Mało kto może zwrócił uwagę na to, że plac Ewangelicki jest od dawna ulubionym punktem zbornym psich schadzek, szczególniej w godzinach porannych. W porze letniej, jak tylko się rozpocznie dzienny ruch miejski, można się tutaj przyjrzeć wielce uciesznym scenom psich figlów. Właśnie i teraz wyprawiał tam harce, skoki, pląsy jakiś nadzwyczajnie zwinny mopsik z ogonkiem w kółko zakręconym i w obróżce z dzwoneczkami. Za współzawodnika w turnieju popisowym miał ten psi akrobata atletę, ogromnego popielatego doga z obciętymi uszyma, w szerokiej metalowej obroży z monogramem swego pana. Kilka innych psów w charakterze widzów zdawało się brać żywy udział w widowisku: opasły, gruby w karku i pysku, z obwisłymi policzkami buldog; delikatny, wątłej budowy charcik, na którym mimo ciepłych promieni słońca drżała febrycznie skóra przywykła do pokojowej atmosfery; pudel przez nożyce na lwa wystrychnięty; wyżeł, co sfilistrzał w mieście używając ze swym panem tylko raz na dzień przechadzki od domu do knajpy; nareszcie jakiś mieszaniec skrobiący się nieustannie tylną łapą po wełnistym karku.

Niektóre z nich stały, inne przysiadły na ogonie, przyległy na brzuchach, a z ich fizjonomii można było wyczytać, że gdyby tylko posiadały ludzkie dłonie, z pewnością biłyby mopsikowi oklaski. Inteligencją i pełną wdzięku zręczność malców widocznie psy nawet cenią wyżej aniżeli brutalną siłę olbrzymów. Pojawienie się na placu Asa i pudla nieustannie Asowi zaglądającego w zęby przerwało wesołą zabawę. Wszystkie psy, ile ich tam było, zwróciły ciekawe oczy na przybyszów, a każdy zdawał się wzrokiem zapytywać:

"Co też ten wyżeł może nieść w zębach?"

Niebawem wielki dog pierwszy przyskoczył do Asa, nastroszył się okrutnie i musiał mu warknąć do ucha jakąś brutalną groźbę, gdyż młody wyżeł bojaźliwie spuścił ogon, pokornie się przypłaszczył i jednocześnie wypuścił z zębów wiewiórkę. W tejże chwili lotem strzały przyskoczył mopsik, chwycił upuszczoną podnoskę i pognał z nią w cwał przez plac, a za nim popędziły teraz wszystkie psy, nie wyłączając Asa i przybyłego z nim pudla. Cała ta gromada obiegła naokoło kościół, po czym zjawiła się znowu na placu, naprzeciwko pałacu Kronenberga. Już ten, już ów zaskakiwał drogę mopsowi, który jednakże umiał się zawsze zręcznie wywinąć, a w ostatnim razie uchodził popod brzuchami psów większych.

Żywym ruchem roiło się to psiarstwo; z wiewiórki na wszystkie strony wyłaziły jakieś kłaki, a co ją który pies dopadł, skubnął, potem się zatrzymywał, smakował i usiłował wypluć pakuły, oblegające mu podniebienie.

Tak się tutaj rzeczy miały, kiedy niespodziewanie wtargnął na plac Franciszek, uzbrojony w trzepaczkę do mebli. Fizjonomia człowieka pełna goryczy, jego chód niecierpliwy, ruchy niespokojne i ta trzepaczka, wyglądająca jakoś podejrzanie w rękach ludzkich, wszystko tosprawiło, że As jakby poczuwając się do winy zaczął rejterować. Inne psy widocznie pozostawały w niepewności, co czynić, i wyczekiwały dalszego przebiegu wypadków. Atolimopsik naraz wypuszcza z pyska podnoskę, odważnie naciera na Franciszka i szczeka zapalczywie. Pozostałe psy, zachęcone przykładem, tak dalece nabrały otuchy, że nawet As, dezerter, zawrócił i dopiero cała ta psiarnia opadła służącego, zuchwale nań nacierając, zajadle go oszczekując na różne głosy. Zaskoczony Franciszek używał trzepaczki jako broniodpornej, przy tym idąc tyłem wycofywał się z trawnika, pewny, że skoro dotrze do głównej alei placu, psy zaniechają dalszej napaści. Biedak zapomniał, że aleję główną oddzielają od trawnika pręty grubego drutu, przeciągnięte między drewnianymi słupkami! Skoro więc w swoim cofaniu się natrafił nareszcie nogami na ową zdradliwą przeszkodę, poderwanyznienacka, padł tyłem jak długi na główną aleję nakrywając się nogami. Nie przewrócił on wprawdzie przechodzącej tamtędy właśnie jakiejś otyłej niewiasty, ale upadkiem swoim narobił jej takiego strachu, że baba wrzeszczała jak opętana. Powstały stąd zamęt usposobił psy do odwrotu, do czego może się też przyczynił i widok stójkowego, który już nadchodził w groźnej postawie.

Cała czereda z mopsikiem na czele powywieszawszy języki puściła się drogą poza kościołem, następnie przebiegła w skok ulicę Erywańską między snującymi się dorożkami iwypadła na plac Zielony, obiecujący daleko więcej swobody.

Markotny, bo potłuczony, Franciszek powrócił do domu, gdzie krótko a węzłowato oświadczył Zabrzeskiemu, że on godzi się tylko do obsługiwania panów, nie myśli zaś na stare lata zbijać psy po mieście, gdyż od tego są stróże, posługacze i inne podlejsze gatunki człowieka. Potem usiadł w przedpokoju i wymrukiwał, że go przepłacano, aby przyjął służbę w Ogrodzie Zoologicznym, a nie chciał, ponieważ uważa sobie za ostatnie upodlenie usługiwanie zwierzętom.

Pan Albin, człowiek mało stanowczy, zmilczał udając, iż nie słyszy tych przemów iprzycinków; wypytał się tylko służącego, gdzie obecnie As przebywa, i sam osobiście wyruszył na obławę.

Na Zielonym placu było nadzwyczajnie wesoło. Tym razem w przedstawieniu główne role przypadły Asowi i pudlowi. Oba psy w odległości jakich trzydziestu kroków przywarowały jeden naprzeciwko drugiego i bacznie spoglądały sobie w oczy. Nagle As powstał i czając się szedł noga za nogą w kierunku pudla, ażeby go niby też to znienacka napaść. Ta psia zabawajest jakby prototypem znanej gry dzieci:" bawmy się w zająca ". Mędrszy bierze zwykle na sięw tej zabawie rolę głupiego, a tak się zachowuje, jak gdyby rzeczywisty głupiec był bardzomądry.

- As, do nogi! - krzyknął Zabrzeski, a głos jego rozkazujący na miejscu stropił wyżła i zupełnie mu odebrał chęć do dalszej zabawy.

Przyzwany w chwili kiedy właśnie miał się rzucić na rzekomego zająca, a potem go ścigać wypłoszywszy z kotliny, As, spiorunowany znanym sobie głosem, wstydliwie wtulił ogon pod siebie i ciągle się oglądając kłusował w przeciwległą okolicę placu, byle jak najdalej od pana. Pudel jednakże nie stracił przytomności umysłu, chociaż występował w roli lękliwego zająca; przez chwilę rzucał bystro oczyma to na wyżła, to na przybyłego człowieka, jak gdyby sobie chciał wytworzyć należyty sąd, o co takiego może tu chodzić. Widocznie zrozumiał wszystko i na tej zasadzie postanowił działać, gdyż truchtem pobiegł do Asa i stanął obok niego. Zabrzeski znowu, podobnie jak znaczna większość ludzi, miał przekonanie, że głupiego psa człowiek zawsze może podejść chytrością swego rozumu; nieznacznie więc zbliżał się, a udawał takiego, który nie ma zamiaru ani interesu te dwa psy niepokoić. Wszystkie zresztą psy, ile ich tam było, wietrzyły widać jakąś zdradę, gdyż poczęły się z placu wynosić, zachowaniem swoim dając mniej więcej do zrozumienia: "Skoro nie można przewidzieć, co za zamiary ma w duszy ten oto człowiek, przeto na wszelki wypadek lepiej się stąd oddalić ".

Również i As miał chętkę drapnąć, bo skwapliwie zerkał oczyma za pierzchającymi towarzyszami, ale go widocznie przykuwała do miejsca wiara w przyjaźń i rozum pudla, gdyż pozostał.

Co się teraz pan Albin zbliżył na jakie dwadzieścia kroków odległości od obu psów, pudel zaraz brał nogi za pas i gnał na przeciwległy bok placu, a za nim podążał wyżeł. W taki sposób Zabrzeski obszedł trzy razy naokoło plac Zielony i dopiero się stuknął w czołoo zdobione grzywką, gdyż zrozumiał nareszcie, iż pudel demoralizuje Asa.

- Czekajcież, nicponie, pokażę ja wami - zawołał i skinął na stojącego przy Hotelu Francuskim posłańca, któremu wydał polecenie w tych słowach:

- Ten czarny pies należy do mnie i trzeba go koniecznie oddzielić od tamtego białego pudla!

Dwaj ludzie, jeden w kapeluszu, drugi w czerwonej czapce, obaj uzbrojeni w laski, stanęli teraz naprzeciwko dwóch psów, ażeby rozerwać ich przyjacielski związek. Pudel, jak się zdaje, od razu zrozumiał, że co dwaj nieprzyjaciele, to nie jeden, że więc nienależy się silić na wynajdywanie chytrych środków obrony na małej przestrzeni placu, ale trzeba sobie zdobyć większe terytorium. Pudel rzucił się w Rysią ulicę pozostawiając towarzysza wśród nieprzyjaciół. Głupio się musiało zrobić na sercu Asowi, gdy stracił przyjaciela i przewodnika, a pan jego przyzwał teraz do pomocy aż dwóch nowych posłańców. Tymczasem pudel obiegł tylko naokoło przez Marszałkowską i niebawem zjawił się poza łańcuchem obławy, szczekaniem uwiadamiając wyżła o fortelu. Usłyszany głos sprzymierzeńca dodał wyżłowi otuchy. As rozpędził się, uderzył na słabszy punkt czatnieprzyjacielskich, a choć w przelocie dostał od Zabrzeskiego kijem, złączył się jednak z pudlem. Obaj druhowie puścili się teraz kłusem około cukierni Sztengla, przez krótką tylko chwilę przystanęli na rogu przy domu Blocha, porozumiewawczo spojrzeli sobie w oczy, a potem w cwał uderzyli na bramę Ogrodu Saskiego. Nie zdobyli tu sobie jednak wejścia, ponieważ baczny policjant energicznie zagrodził im drogę, przy czym pudel otrzymał potężne pchnięcie piętą.

Z tej przeszkody niewiele sobie widać nasze psy robiły, gdyż podniosły w górę ogony i pobiegły jeden obok drugiego na plac Ewangelicki, stanowiący, jak wiemy, rodzaj psiej resursy.

Nie był to czas stosowny do oddawania się zabawie połączonej z ruchem fizycznym, gdyżczerwcowe słońce wysoko już jaśniało na niebie żarem swym piekąc ziemię. Kompania, która teraz przebywała na placu Ewangelickim, składała się głównie z takich psów, co to nie mają gdzie głowy schronić i prowadzą nocny sposób życia, a w upalne dni letnie wysypiają się po placach w cieniu drzew i krzewów - psy bez oznaczonego sposobu do życia, zawsze głodne, gotowe kraść lub przyjąć pierwszą lepszą służbę bez namysłu. Te sponiewierane przez nędzę wywłoki, o ile im los pozwoli ujść ręki oprawcy, żyją nieraz miłosierdziem kucharek, młodszych, nianiek, dzieci; niekiedy gryzą w śmieciach jaki stary trzewik, są nieśmiałe, bojaźliwe i przed każdym człowiekiem z pokorą merdają uniżenie ogonem. Jeżeli człowiek pędzi taki tryb, nazywa się go upadłym, spodlonym; psa można nazwać jedynienieszczęśliwym. Kilku takich nieboraków poziewając i z wyrazem obojętności w oku spoglądało na Asa i pudla, które wyglądały zuchwale, butnie, jak gdyby świadomie dumne, iż prowadzą walkę z ludźmi.

Wkrótce atoli nadbiegli tu także spoceni, pełni skwapliwości posłańcy, co szli za zbiegami jak woda mając w odwodzie pana Albina. Na ten widok przywykłe do ludzkiego prześladowania psy - żebraki okazały niepokój i jaki taki począł dźwigać swoje zemdlałe kości. Pudel zająwszy najbardziej odkryte stanowisko od razu spostrzegł, że nieprzyjaciele nie zaniechali pogoni, i niedługo się namyślając poskoczył w ulicę Erywańską wraz z Asem, a z Erywańskiej pognał na plac Zielony. Psy odkryły drogę Kolumba, dobrze teraz wiedziały, że z placu Zielonego łatwo się można dostać znowu na Ewangelicki i tak w kółko.

Doprowadzony do ostateczności Zabrzeski jeszcze raz krzyknął straszliwym głosem:

- As, do nogi!

W odpowiedzi na to oba psy poszły w ulicę Rysią.

Zgrzytnął zębami pan Albin, zły, że wszystkie jego usiłowania rozbiły się o psiąprzebiegłość. Głodny, zziajany, chmurny oświadczył posłańcom, iż ich wynagrodzi sowicie, jeżeli mu tylko wyżła dostawią do domu. I poszedł na śniadanie do Stępkowskiego.

Przechodząc przez Ogród Saski, ze zdziwieniem spotkał tu pana Wincentego, dawnegotowarzysza śniadań od Müllera, i z miejsca opowiedział mu wszystkie swoje zajścia z Asem.

- Ja myślę - mówił stary myśliwy - że pan bierzesz się do nie swoich rzeczy. Ułożenie wyżła, zwłaszcza w starszym wieku, nie jest łatwe.

To twierdzenie swoje uzasadniał pan Wincenty różnymi znanymi sobie przykładami. Szli, postawali rozmawiając ciągle i nareszcie, gdy już wyszli na plac Teatralny, Zabrzeski jął zapraszać miłego towarzysza na "wódeczkę " do Stępkowskiego.

- Nie, nie pójdę - odrzekł pan Wincenty porównywając swój zegarek z ratuszowym. -Itak się już spóźniłem, a Marcin z każdym dniem staje się drażliwszy. . . Właśnie czeka na mnieu Brajbisza i jeżeli pan chcesz, proszę na gorzałkę, przy czym pogadamy o Asie.

Pan Albin nie sądził, aby mu Brajbisz zastąpił Stępka, ale poszedł przez grzeczność i w nadziei znalezienia skutecznej rady, co się tyczy układania wyżła. Rzeczywiście, pan Marcin blisko już od godziny siedział w ogródku głodny i zły, bo nie mógł jeść nie wypiwszy kieliszka wódki, a wódki znowu za nic w świecie nie piłby w pojedynka. Niegdyś pożeracze kołdunów i kiełbasy jedli teraz sztukę mięsa z ogórkiem, a węgrzyna zastępowało piwo. Potoczyła się żywa rozmowa o wyżłach i ich przysposabianiu do polowania; tylko pan Marcin miał jakiś cierpki humor, ni stąd, ni zowąd przypinał łatki Warszawie mówiąc:

- Warszawskie łgarstwo, warszawskie błazeństwo!. . . Nikomu słowa nie dotrzymać, a ciągle dawać "słowo honoru ", to czysto po warszawsku!

Zabrzeski się nawet parę razy zarumienił nieco, biorąc do siebie niektóre przycinki, a w duszy sobie myślał:

"Co się stało z tym człowiekiem? Taki uprzejmy, grzeczny był dawniej!" Wysypawszy się i zjadłszy ogromny gnat sztuki mięsa z rurą pan Marcin częściej się odzywał, a gorycz też jego przemówień zmalała cokolwiek. - Muszę panu przede wszystkim powiedzieć - mówił do Zabrzeskiego - że "As" nie jest to właściwa dla wyżła nazwa! Jakieś asy, winty, fausty, bardy -mogą być dobre dla mopsów, pinczerów, pudlów i innej psiej mieszczańskiej hołoty, ale nie dla psa myśliwskiego! Następnie, imię wyżła powinno być dwuzgłoskowe, aby pies pojmował, że się go istotnie nazywa. . . Jednę jedyną samogłoskę może myśliwy z łatwością niedbale wymawiać, co psa tropi tak samo jak człowieka. . . Skoro więc wprowadzasz pan do myślistwa karciarstwo, nazwijże swojego wyżła przynajmniej As - pik!

- Pedantyzm, posunięty do drobiazgowości! -odezwał się pan Wincenty.

- Lepiej być pedantem aniżeli fanfaronem, lekkoduchem! -powiedział z naciskiem były nadleśny poprawiając sobie włosy, które mu nieustannie odsłaniały łysinę, narażoną przez to na dokuczliwość much.

- Jak na myśliwego masz za dużo pedantyzmu i przesądów - rzekł były dziedzic tonem, z którego znać było, że domawiając ostatnich słów, żałował, iż je wymówił. - Za dużo pedantyzmu i przesądów jak na myśliwego? - zapytał pan Marcin spoglądając jadowitym wzrokiem na swojego towarzysza. - A czy to mój pedantyzm i moje przesądy wylęgły się w kolanie czy łokciu, że o nich z lekceważeniem mówi mój kolega myśliwy?. . . Mnie się zdaje, iż one powstały w mózgownicy, gdzie się wpisuje wszystko, czego człowiek myślący doświadcza w ciągu życia. O, panie Wincenty, znać na tobie kilkumiesięczny pobyt w Warszawie! . . . Spudłowałeś już dzisiaj dwa razy: uczynkiem, boś się o godzinę spóźnił na stanowisko, i -językiem, mierząc do zwierzyny, do której nie należy strzelać.

Powiedziawszy to pan Marcin na wpół z uśmiechem, na wpół poważnie zwrócił się do Zabrzeskiego z tymi słowy:

- Myśliwy powinien siebie ułożyć przedtem, nim chce wyżły układać! A cóż to jest ułożenie myśliwego? Jego pedantyzm i przesądy! Przesądy musi mieć rolnik, żeglarz, rybak; przesądy są koniecznością wszędy, gdzie człowiek szczerze i z przejęciem się pracuje.

- Szczerość i przejęcie się pracą może sobie człowiek zostawić, pedantyzm i przesądy odrzucić, a będzie pracował z tym większym rezultatem -mruknął pan Wincenty.

- Mówisz czysto po warszawsku! Słowo w słowo jak ten szlifibruk w okularach, który mięprzed kilku dniami chciał gwałtem ubezpieczyć na życie. Ja mu powiadam: "Panie, to jest niemoralnie, ażeby żona, dzieci, krewni wyczekiwali na śmierć ubezpieczonego w nadziei zagarnięcia po nim spadku! "A on mi odpowiada: "Przesądy, przesądy, przesądy! Trzeba raz przełamać przesądy i iść z duchem czasu, z postępem!" Innym razem dałem się wciągnąć na jakiś wieczór, gdzie miano jakoby o czymś bardzo ważnym rozprawiać. Patrzę, występuje jegomość chudy, zdechlak wysuszony w bibule, i pali przemowę o oszczędności, przezorności. Kiedy ten skończył, występuje drugi i przedstawia różne przykłady oszczędności we Francji, Anglii, w Niemczech, mówi, że odkładając dziennie złotówkę można mieć za trzydzieści lat tyle a tyle, za czterdzieści -jeszcze więcej. . . Zapytuję kogoś, co to wszystko znaczy, i odpowiadają mi: "Będziemy się zapisywali do przezorności składając codziennie po złotówce". A i po to się zbierać? Przecież ja tę sztukę znam dawno, a jeżeli nie odkładam, to dlatego, że nie mogę i nie chcę robić oszczędności niedorzecznej, bo na własnym organizmie. "Działalność kolektywna jest cechą czasów nowożytnych, precz z przesądami jednostek! "-wrzasnął mi nad uchem jakiś elegant. . . Otóż do tego zmierzam, że co jest przesądem dla takich krzykaczy, stanowi dla mnie zasadę życia.

- O pedantyzmie i przesądach w myślistwie była mowa, a ty, Marcinie, w zapale Bóg wiedokąd zajechałeś! -zrobił uwagę były właściciel ziemski i zwracając się do pana Albina tak mówił: - Mój przyjaciel twierdzi na przykład i upiera się przy swoim twierdzeniu, że wyżeł, którego bodaj raz dotknęła ręka kobiety, jest już zupełnie stracony dla myśliwego. Ponieważ nie mogę pojąć, co za związek zachodzi między kobietą, wyżłem i myślistwem, nazywam to przesądem i będę tak nazywał! . . .

- No, ale ja rozumiem bardzo dobrze, a to nawet mogę z góry przepowiedzieć, że taki pies bawidamek jest niezawodnie przez naturę upośledzony! . . . Do niewiast zbliżają się i lgną wyżły z dolnym wiatrem, nicponie noszące łeb nisko, które się co chwila zatrzymują i tak głośno węszą w tropach, jak gdyby tabakę niuchały. . . Jest to moja obserwacja, nie żaden przesąd! Pytajcie się natury, nie mnie, dlaczego wytworzyła ten związek między kobietą a wyżłem! . . . Ho, ho, wyrazem" przesąd "nikt mnie nie stropi, gdyż ja wolę swoje własne przesądy aniżeli cudze prawdy! Co się zaś tyczy pedantyzmu, to punktualność, drobiazgowość w myślistwie. . . Tu pan Marcin machnął lekceważąco ręką, jakby chciał powiedzieć: "Głupim nie ma co o tym mówić", nie dokończył zdania, zapalił zgasłe cygaro i zamilkł.

Zabrzeski zwracał się teraz z zapytaniami dotyczącymi wykształcenia Asa i otrzymywał odpowiedzi głównie od pana Wincentego. Dopiero przy pożegnaniu, gdy się mieli rozchodzić, przemówił też i pan Marcin, jakoś już udobruchany.

- Niechże się już nazywa i As, choć mi to przypomina pierwsze litery wyrazu asinus! . . . Tylko żeby się na nim taki prognostyk - nomen omen - nie sprawdził, daję panu dobrą radę: jest w Kościejowej Wólce leśniczy, niejaki Benedykt Ochota, ogromny majster, można śmiało powiedzieć profesor od układania wyżłów; oddaj że mu pan swego wyżła na wyćwikę, a za dobry skutek poręczam! . . . Ale widzisz pan, ja jestem pedant, nie lubię nic robić pstrum - brum; więc proszę tu zaraz zapisać sobie adres: "Benedykt Ochota w Kościejowej Wólce, ostatnia poczta Skierniewice ". Możecie się porozumieć listownie czy osobiście, jak pan wolisz! . . .

Kiedy nareszcie pan Albin po tym pożytecznym dla siebie śniadaniu wrócił do domu, zastał tam już wszystkich trzech posłańców, którzy mu teraz na wyścigi, jeden przez drugiego, opowiadali zajmującą historią swoich przygód z Asem. Najciekawszy atoli z tego wszystkiego był koniec. Jak się pokazało, oddzielili oni naprzód pudla, obili go i odpędzili; a wtedy wyżeł, strudzony niezmordowaną pogonią, uchodząc przed obławą zapędził się aż na Sewerynów. Tam -opiewało sprawozdanie posłańców -wpadł do sieni jednego domu i naraz stał się tak śmiały, jakby na swoich własnych śmieciach: biegał po podwórzu, szczekał, wpadał do różnych sionek, ujadał. Wkrótce też ukazały się jakieś panie i zaczęły go witać zogromną radością wołając:

- Asiunio, Asiunio, kochany Asiunio!

Wówczas najenergiczniejszy z posłańców śmiało się postawił i otwarcie zażądał od tych pań, aby wydały wyżła, którego ściganie kosztowało już tyle trudów. Zadziwił się atoli posłaniec, gdy owe panie nie tylko nie uwzględniły jego słusznego, jak mniemał, żądania, ale okryły go obelgami i zagroziły przyzwaniem policji. -Niesłychane rzeczy! - zawołał ze zgrozą pan Albin. - Cóż to znowu? Kto śmie przywłaszczać sobie moję własność?. . .

I zapalony gniewem, wzburzony, pośpieszył co tchu na Sewerynów, gdyż powątpiewał nieco o prawdziwości zeznań posłańców i postanowił je osobiście sprawdzić.

W samej rzeczy As uchodząc przed natarczywymi posłańcami schronił się na Sewerynów do domu emeryta, którego córki z niezmierną radością powitały ulubionego psa, nakarmiły przysmakami i okryły pieszczotami.

Najstarsze trzy nosiły imiona: Luta, Guta i Niuta; średnie - Anusia i Franusia; najmłodszą, najprzystojniejszą zwano Morusieńka. Luta, przeszło czterdziestoletnia dziewica, nazywana wdomu "aniołem stróżem rodziny", trzęsła całym gospodarstwem, ubierała się w jasne barwy, paliła namiętnie papierosy, należała pośrednio do Towarzystwa Przyjaciół Zwierząt i lubiła często powtarzać: -Moim obowiązkiem jest poświęcać własne szczęście dla dobra ojca i młodszego rodzeństwa. Tylko jeden ojciec wiedział, że Lucie zaczął się piąty krzyżyk, ale się z tym nigdy nieodzywał, siostry zaś zawsze ją uważały jako pannę w sam raz na wydaniu, a nie wychodzącą za mąż dlatego tylko, że "teraz takie czasy, mężczyźni się nie żenią".

Guta chorowała na literatkę i cała rodzina uwielbiała ją jako "inteligencją", która zawsze stanowczo rozstrzygała kwestie, jak: "Kto pisze lepiej - Syrokomla czy Kraszewski?" Obecnie wszystkie siostry wpadały w zdumienie i nie mogły odgadnąć, dlaczego As na widok książki w rękach Guty ze strachem krył się po kątach, trwożliwie pomrukując. Było to wspomnienie chłosty, otrzymanej od pana Albina za pogryzienie książki o układaniu wyżłów - wstręt dający się łatwo usprawiedliwić.

Kiedy się tutaj zjawił Zabrzeski, As, przybrany w błękitną wstążkę z kokardą na szyi, siedział na kanapie między Lutą i Gutą, a inne panny zbliżały się do niego nieustannie, głaskały rączkami, nazywały pieszczotliwie "Asiuniem", o mało go nie całowały. Panu Albinowi natychmiast się przypomniały uwagi byłego nadleśnego o demoralizowaniu psów myśliwskich przez kobiety. Wyżeł też ujrzawszy swego pana i wychowawcę przypomniał sobie widać rozmaite z nim zatargi, gdyż w oka mgnieniu się porwał z tego ogrójca rozkoszy iw skok dał nura pod kanapę. Domyśliły się zapewne panny, że nieznajomy gość jest tym, którego posłańcy wypominali jako właściciela wyżła; Luta bowiem natychmiast oceniła trafnie przestrach Asiunia i szepnęła Gucie na ucho: "To niezawodnie ten przywłaściciel, tyran!" Guta niebawem powtórzyła to samo na ucho Niucie i wieść się rozeszła. Widok licznego grona kobiet uspokoił jakoś pana Albina, który w sposób wielce uprzejmy zaczął niebawem usprawiedliwiać swoje przybycie, a następnie uzasadniać prawa własności wyżła. Czyniąc to spotkał się niejednokrotnie z pięknymi, wielkimi i czarnymi oczyma Morusieńki. Umyślnie czy przypadkiem najmłodsza z sióstr zajęła miejsce niedaleko okna, przez które promienie słońca padały na jej głowę i prześlicznie ją oświetlały nadając niezwykle uroczy blask hożym licom, a granatowy odcień lśniącym, kruczym warkoczom. Wyglądała jak nadludzkie zjawienie świętej.

Najniezawodniej ta okoliczność sprawiła, że gość przedłużał tutaj swój pobyt i pod wpływem uroczych oczu Morusieńki począł nawet rozwodzić się o takich rzeczach, które zdaną sprawą nie miały żadnego związku. Co tu długo mówić? Nasz myśliwy uległ sile wzroku niewieściego i zdemoralizował się podobnie jak jego wyżeł. Atoli Luta i Guta dały mu wnet do zrozumienia, że zrobiły dla niego wielkie już ustępstwo przyjmując nieznajomego mężczyznę w domu, gdzie są same kobiety, że więc on, pan Albin, powinien by to umieć ocenić i co żywo się wynosić.

Gość, jakkolwiek dobry kawałek filistra, nie był, widać, jeszcze skończonym nosorożcem, gdyż pociski wymierzone przez dwie stare panny ugodziły go w serce, ale kiedy znowu spojrzał w te wielkie, wyraziste oczy Morusieńki, dostał jak gdyby zawrotu głowy, ciężaru w nogach, zaplątania języka. Chciał powiedzieć, że mu sprawi przyjemność pozostawienie Asa w tym mianowicie domu; chciał koniecznie wyjechać z jakim nadzwyczajnie grzecznym komplementem, co to w nim ciągle się powtarzają wyrazy: "Uważam sobie za nieskończenie miły obowiązek. . . Będę się i czuł nieograniczenie szczęśliwym". Pragnął właśnie tak przemówić, a powiedział, że się dobrowolnie zrzeka swojej własności, że tym bardziej nie ważyłby się teraz myśleć o dochodzeniu praw swoich na drodze sądowej. . .

Luta nie pozwoliła mu już kończyć i wyjąwszy z ust papierosa zawołała z twarzą zapłonioną od gniewu:

- Jakiejże to własności pan się zrzekasz?. . . Dochodzenie praw na drodze sądowej? Owszem, bardzo prosimy! A to doskonałe! Kupić psa od jakiegoś złodzieja i oddanie go właścicielowi uważać za łaskę!

Obie najstarsze siostry powstały teraz z kanapy, a za nimi uszykowały się niebawem trzy inne i ta niewieścia falanga wyraźnie sprawiała takie wrażenie, jak gdyby chodziło o wyparcie wspólnego nieprzyjaciela. As także wychylił głowę spod kanapy. Tylko jedna Morusieńka nie opuściła swego miejsca pod oknem, a w spokoju pełnych rysach dziewiczej twarzy przebijało niejakie pomieszanie; przynajmniej tak się wydawało panu Albinowi.

Wśród nieprzerwanego potoku słów wypadających z ust "anioła stróża rodziny " i "inteligencji " Zabrzeski nie miał możności przemówić ani słówka na swoję obronę. Najprzód Luta wytrajkotała wszystko, co tylko wiedziała o sądowej odpowiedzialności, przy czym nie omieszkała nadmienić poważnie o stosunkach swoich z Towarzystwem Przyjaciół Zwierząt. Potem zabrała głos Guta i na poczekaniu zacytowała przypadek kary sądowej, świeżo spadłej na jakiegoś winowajcę, który podpadł pod kodeks zwierzęcej kryminalistyki. Jednocześnie wszystkie pięć ławą zbliżały się coraz więcej do pana Albina, a on w pomieszaniu składał nieustannie ukłony i z kapeluszem w ręku krok za krokiem cofał się tyłem, przesyłając spojrzenia Morusieńce. Kiedy nareszcie uderzył piętą o drzwi przedpokoju, uważał za właściwe skłonić się z wielkim uszanowaniem i rzucić okiem w kierunku okna po raz ostatni.

Wyszedł, a za drzwiami jeszcze słyszał wielki gwar niewieści zmieszany teraz z tryumfalnym poszczekiwaniem Asa.

Dopiero po wyjściu Zabrzeskiego Morusieńka opuściła swe miejsce pod oknem. Można przypuszczać, że dlatego siedziała tam tak uparcie, ponieważ starsze siostry uważały ją za małoletnią mimo skończonych lat ośmnastu i przynajmniej w domu nie pozwalały jej nosić długiej sukienki. Niby kwiat z pączka wyglądała dziewczyna ze swego pensjonarskiego ubrania, usiłując całą pełnią kształtów dziewiczych rozedrzeć ten wąski powszędy worek barwy ciemnoorzechowej. Ramiona, ściśnięte wąskimi rękawami, sprawiały zaczerwienienie i obrzęknięcie bardzo kształtnych rączek; piersi, zapięte pod szyję, zbyt widocznie wznosiły się i opadały, ale najbardziej ze wszystkiego raziła krótkość sukni pensjonarskiej, gdyż Morusieńka ukończyła pensją przed dwoma laty, nadzwyczajnie rosła i rozwijała się fizycznie, a ciągle nosiła tę samę odzież. Otóż wobec osób obcych wstydziła się tego ubioru i ciągle siedziała w jednym miejscu. Zresztą, starsze siostry nazywały ją "smarkaczem ", niepozwalały jej nigdy zabierać głosu przy gościach, a i bez gości nie powinna była wyjawiać swego zdania, gdyż to oznaczało -podług Luty i Guty - złe wychowanie. Nieraz, kiedy zaczęła mówić, starsze siostry spoglądały na nią surowo i niechętnie, a As jej się wtedy przypatrywał ze zdziwieniem.

Od niejakiego czasu atoli Morusieńka buntowała się przeciw despotyzmowi starszych sióstr, coraz częściej bowiem spoglądała w zwierciadło i ciemnoorzechowa sukienka stawała jej się coraz wstrętniejsza. Chciała ona koniecznie chodzić w długiej sukni nie tylko do kościoła, do Saskiego Ogrodu, ale i w domu.

Rzecz szczególna, skoro gość już odszedł, a panny pozostały same i robiły spostrzeżenia nad tymi odwiedzinami, milcząca dotąd Morusieńka niespodziewanie odezwała się w te słowa:

- Jestem pewna, że on ma jakąś podstawę upominania się o Asa, skoro tu przyszedł! . . . Być może kupił psa od złodzieja, a kto wie, czy nie od papy?. . . Wyście się bardzo źle zachowywały z tym nieznajomym: jakieś cierpkie przycinki, wymówki! . . . Przez cały czas niepozwoliłyście mu się wytłumaczyć. Co on sobie pomyśli?

Ta uwaga dziewczyny, wypowiedziana dosyć cichym, nieśmiałym głosem, wywołała straszliwy rejwach. Wszystkie razem otwarły usta, łajały Morusieńkę powtarzając nieustannie "smarkacz". Nareszcie gdy ją już dobrze zgromiły, zaczęły nielitościwie szydzić, jakoby usiłowała zwrócić na siebie wszelkimi sposobami uwagę Zabrzeskiego, co Guta w uniesieniunazwała "bezczelną kokieterią ". Teraz piękne oczy dziewczyny napełniły się obfitymi łzami i wybuchło owo łkanie, które u płci pięknej stanowi cechę równie charakterystyczną jak i język. Te krzyki, płacze sprowadziły tu ojca, który gdzieś poza kuchnią zajmował oddzielny pokoik. Córki w jaskrawych barwach przedstawiły emerytowi całe zdarzenie odnoszące się do odzyskania wyżła, a przy tym oskarżyły "smarkacza " Morusieńkę. Głównie przemawiała Luta, dzielnie ją popierała Guta, inne dorzuciły swoje. Starzec, jakkolwiek się bał swychcórek i był u nich takim samym pantoflarzem jak niejeden mąż u swej żony, tym razem jednakże ujął się za "smarkaczem", a potępił "anioła stróża rodziny" i "inteligencją". Co więcej, ku nadzwyczajnemu zdziwieniu i zgorszeniu starszych córek, oświadczył, że istotnieon sam Asa sprzedał, że więc prawy właściciel musi go niezwłocznie odzyskać. Luta, Guta i Niuta powstały teraz na ojca wyrzucając mu samowolę, despotyzm i chciały go zakrzyczeć. Ale widać, że cierpliwość dobrodusznego staruszka wyczerpała się nareszcie, gdyżpoczerwieniał z gniewu, tupnął nogą i zawołał:

- Hola, moje panny, na oszusta się wykierować nie pozwolę! . . . Pies należy do tego, kto go ode mnie kupił, i basta!

To rzekł i wyszedł z pośpiechem, ponieważ wiedział dobrze, iż nad kobiecym uporem nie odnosi się tak łatwo zwycięstwa.

Luta natychmiast dostała spazmów z biciem serca; ratowały ją wszystkie siostry, niewyłączając Morusieńki, wśród nadzwyczajnych szlochów. As rozłożył się w kłębek na fotelu i z wielkim spokojem spoglądał na wszystko, co się działo. Już cały ten dzień był bardzo żałosny.

Emeryt musiał jeszcze nazajutrz stoczyć z córkami zaciętą walkę i dopiero potem wziąwszy na sznurek wyżła zaprowadził go na Erywańską, ponieważ uważał sobie za obowiązek, ażeby osobiście przeprosić pana Albina. Zabrzeski, któremu w tej chwili wywietrzały z głowy myślistwo i wyżeł, a za to czarne oczy Morusieńki nie dawały spokoju, przyjął starca z wyszukaną grzecznością i po kilkakroć powtórzył, że dozna "niewysłowionej" rozkoszy, jeżeli panny zechcą uważać Asa i nadal jako swego własnego psa".

Atoli Swojewski - tak się zwał emeryt z Sewerynowa - ani słyszeć nie chciał o tym, ażeby wyżeł znowu powrócił do jego domu. Pan Albin rozmyślnie przeciągał rozmowę, prosił staruszka siedzieć, częstował go cygarem mając ciągle na pamięci, że to jest rodzony ojciec pięknych czarnych oczu. Jakoż rozwiązał się język emerytowi i nastąpiły owe dobroduszne wylania, o które tak łatwo u ludzi gadatliwych i naiwnie myślących.

- Ja - mówił stary na wpół z uśmiechem -od trzydziestu lat przywykłem sypiać po obiedzie, a te moje dziewczyny rozpieściły psa, swawolą z nim. . . Ach, gdybyś pan wiedział, jak to jest przykro nie mieć na starość spokojnego kącika!

Zabrzeski więc nalegał grzecznie, ażeby jego As przynajmniej w godzinach przedobiednich służył pannom za rozrywkę, ale stary się na to nie chciał zgodzić i odszedł.

Mało który z mężczyzn nie wie, co to jest opętanie przez piękne oczy. Nie myślimy opisywać tego stanu duszy, ponieważ każdy człowiek odczuwa go po swojemu. Pan Albin nosił czarne, wielkie oczy w swoim mózgu i stamtąd patrzyły one nań nieustannie: widywał jew powietrzu, na niebie, na suficie, na swych białych jak śnieg mankietach, a nawet kiedy zamknął oczy. Polowanie, lekcje z wyżłem, wszystko to wywietrzało mu z głowy pod wpływem owych oczu.

As, wyciągnięty pod stołem, śledził nieraz ruchy swego pana, jak gdyby się obawiał, czy znowu jakie warowanie i aportowanie nie wejdzie na porządek dzienny. Widząc atoli, iż pan głęboko o czymś się zamyśla, pies polował na przelatujące muchy szczękając zębami. Czasem mu się tu sprzykrzyło, wyłaził wtedy spod stołu, przeciągał się, ziewał i w braku towarzystwa do zabawy wymyślił sobie igraszkę, która polegała na obracaniu się w kółko i usiłowaniu schwycenia w zęby własnego ogona.

ROZDZIAŁ II

Polowanie z wyżłem po ulicy. - Zatarg Asa z przekupką. - W której z trzech kocha się panAlbin? - Najserdeczniejsze kółko. -Szewc Kąskiewicz. - Żebrak Pyta. - Wyrok sądu iskutki jego. - Scena miłosna na ulicy. - Ryszard Lwie Serce. - Miłość także się sprzykrzy.

O wiele więcej niż Zabrzeski zajmował się teraz Asem służący, Franciszek, który za każdą psotę wymierzał wyżłowi karę, zwłaszcza w nieobecności pana, a oprócz tego nie skąpił mu ustnych nauk, zaprawionych całą gderliwością i żółcią starca niezadowolonego z życia. Pies bowiem skwapliwie uprzątał rogale, bułki, serdelki, wypijał mleko, śmietankę, a przy tym bardzo lubił gryźć różne przedmioty zaprawiając sobie młode zęby do przyszłych czynów. Franciszek sprawił sobie był raz nowe kalosze i strzegł ich jak oka w głowie, gdyż nawet w czasie zbyt wielkiego błota nie wychodził w nich na ulicę, aby nie straciły połysku. As dobrał się do owych kaloszy i pogryzł, porozrywał. Skargi, zanoszone do pana po każdym przestępstwie psa, pozostawały teraz bez żadnych skutków i Franciszek z goryczą powtarzał:

- Cóż tu dziwnego, że się taka bestia z każdym dniem bardziej uzuchwala?

Atoli pan Albin zapatrywał się obecnie na Asa z innego punktu widzenia, mianowicie też uważał on psa niejako za pośrednika, który go łączy z domem, gdzie przebywają czarne oczy. Istotnie jest to brutalne, gdy człowiek w epoce zakochania się bije psa, którego pieściła luba dziewica. W miłości jest moralność sui generis: współzawodnika można postrzelić, sprzymierzeńca się głaszcze. Dumając tak, z głową potężnie zagwożdżoną czarnymi oczyma, Zabrzeski stworzył nareszcie plan przynoszący mu zaszczyt jako początkującemu myśliwemu. Brał on codziennie Asa na łańcuszek i wychodził z nim jakoby na przechadzkę, żywiąc nadzieję, że wcześniejczy później musi nareszcie spotkać Morusieńkę. Stanowiło to przedsięwzięcie rodzaj polowania z wyżłem, ponieważ pies spostrzegłszy czy poczuwszy swoję niedawną jeszcze panią niezawodnie zapragnąłby ją powitać; pan Albin, naturalnie, nie stawiałby temu żadnychprzeszkód i zyskałby sposobność zbliżenia się do swego ideału. Niektórzy zakochani puszczają się jeszcze na niedorzeczniejsze hazardy.

As częstokroć zupełnie niespodziewanie skoczył, szarpnął się jak szalony i wtedy gwałtownie zabiło serce pana Albina mniemającego, iż pies rwie się do którejś z sześciu panien Swojewskich. Niestety, po największej części powodem niepokoju wyżła bywał inny jakiś pies, spostrzeżony w oddaleniu!

- Przecież one muszą nieuchronnie z domu wychodzić! - mówił Zabrzeski sam do siebie, obkładając ulice przyległe do Sewerynowa, więc stanowiska, na które musi zawsze wyjść zwierzyna ruszona ze swej kotliny.

"Cierpliwość przezwycięża wszystko! " - myślał pan Albin przypominając sobie, że tę maksymę zna z wzorów kaligraficznych.

Podczas tych przechadzek z Asem on sobie przypominał rozmaite rzeczy. Będzie temu cztery lata, zasadzał się w podobny sposób przy rogu Alei Jerozolimskich i ulicy Marszałkowskiej na niejaką Wandzię, z którą się przypadkiem zaznajomił na stacji kolei Warszawsko - Wiedeńskiej przed samym odejściem wieczornego pociągu ku Granicy. Żegnała kogoś, podobno narzeczonego, ze łzami i upuściła chustkę do nosa; on byłszczęśliwym znalazcą, odprowadził właścicielkę chustki do domu, a przy tym dowiedział się, że ma ojca, matkę, siostry i narzeczonego. Coś przez dwa tygodnie upatrywał Wandzi w tamtych okolicach, aż ją nareszcie spostrzegł z werandy cukierni Zawistowskiego i odnowił znajomość. Skończyło się na tym, że jedli na kolację raki, a rozczarowało go naoczne sprawdzenie, że Wandzia nie miała ani ojca, ani matki, ani sióstr, ani narzeczonego i że jej naimię było Zuzia. Ale teraz zupełnie co innego: jest ojciec, są siostry, kto wie - może inarzeczony. . . Och, nie, nie! Narzeczonego sobie wcale nie życzył.

Maksyma z wzorów kaligraficznych dobrze mówiła. Niekiedy w klasie pierwszej malec dowiaduje się rzeczy pożytecznych w dojrzałym wieku męskim. Jednego dnia Zabrzeskispostrzegł z daleka Morusieńkę, idącą do kościoła z Gutą i Niutą. Dodajemy tu nawiasem, że rodzina nazywała Niutę "gołąbkiem". Rzecz godna uwagi, iż "smarkacz "dziewczyna także spostrzegła Zabrzeskiego i jakby od niechcenia przesłała mu spojrzenie zdające się mówić: "Byłam pewna, że cię tu spotkam". - Przechodziły przez plac Kopernika; on był przy samym rogu Oboźnej i od razu puścił Asa ze smyczy. Oswobodzony wyżeł miał już atoli upatrzonego psa, który troskliwie obwąchiwał rogi pomnika wielkiego astronoma i natychmiast poskoczyłku niemu sprawiając srogi zawód swemu panu. Dobry rzut oka może wiele rzeczy ogarnąć od jednego razu, resztę dopowie tak zwana domyślność serca. Wchodząc na balkon przed drzwiami kościoła Morusieńka tak właśnie rzuciła okiem i jak gdyby uśmiech zadowolenia przebiegł po jej ustach. Oby jej to wszystko nie zakłócało modlitwy!

Teraz trzeba było pojmać wyżła, który znudzony jednostajną, przymusową przechadzką, pragnął pohulać i wcale nie myślał wracać "do nogi ". Wezwany przez swego pana popatrzył nań zdziwionym wzrokiem, potem pobiegł na Nowy Świat i po drodze zawiązując stosunki ze spotkanymi psami, a mimo to nie pozwalając się dopędzić Zabrzeskiemu, wpadł na Ordynackie i dostał się na Sewerynów. Znowu pies! Tych psów wszędzie pełno i wyżeł nie mógł się opędzić zawieraniu coraz to nowych stosunków. Człowiek człowieka mija obojętnie; psi altruizm nie pozwala na obojętność. Właśnie teraz w bramie stał jakiś psina, barwą przypominający pierniki, z bujną czupryną na łbie, z brodą, wąsami, bokobrodami. Spoglądał na ulicę z taką miną, jak gdyby sobie zadawał pytanie: "Czy oprócz wystraszania pcheł z kudłów jest jeszcze co do zrobienia na tym świecie?" - Wtem nadbiegł As z całym zapałem psa, który dobrze używa życia. Fertnęły się wdzięcznie dwa psy około siebie, jak gdyby sobie wzajemnie składały grzeczny ukłon na powitanie. Psia ceremonia, widać, wymaga, ażeby głowa każdego z dwóch witających się była blisko miejsca, gdzie jest ogon drugiego.

W tejże bramie miała pewna przekupka swój sklepik, handlując z ościennymi domami. Na długim stole leżało świeżuteńkie pieczywo i stały brudne słoje z cukierkami, podobnymi do świeczek stearynowych w szafirowe i purpurowe pasy; przepadają za tą łakocią muchy, dziecii niektóre kucharki, młodsze. Kiedy się dwa psy witały z sobą, przekupka w drugim końcu stołu zawierała bardzo ważne przymierze z kucharką, która się zaklinała, że bez względu na zakaz swej pani, nie gdzie indziej, tylko właśnie tu, w bramie, będzie kupowała chleb, bułki, sól, drzewo na podpałkę i tym podobne artykuły.

Dwie te niewiasty jeszcze się były nie porozumiały co do wszystkich punktów traktatu, a dwa psy zaledwie skosztowały rozkoszy obcowania, gdy delikatny węch Asa podrażniła woń świeżych kajzerek. Uczuł głód i może sobie pomyślał, że przyjaźń przyjaźnią, a o sobie nie trzeba nigdy zapominać, bo się wspiął na stół przednimi łapami i chwycił w zęby ciepłą jeszcze kajzerkę. Ale i najzręczniejszy pies nie zdoła ukraść tak zręcznie jak człowiek: Aszwalił na ziemię słój ze słodyczami. Zgiełk tłuczonego szkła sprawił, że przekupka i kucharka raźno poskoczyły za wyżłem, który - nie głupi czekać - zmykał teraz do domu, gdzie mieszkał emeryt Swojewski z sześciu córkami. Żółty psina wypadł też z przekupką i kucharką przed bramę, udawał, że jest bardzo zły: szczekał groźnie, drapał ziemię wszystkimi czterema nogami, coś jak gdyby się strasznie gorszył i odgrażał: "Dałbym ja tobie, żebyś nie byłszczęśliwie uciekł!"

Zrobił się teraz przed bramą jarmark, gdyż około przekupki i kucharki zaczęły się zbierać dzieci, chłopaki zwane łobuzami, zatrzymywały się przechodzące młodsze. Naraz kucharka radośnie klasnęła w dłonie i zawołała: "Wiem, wiem! . . ." Po czym podała do wiadomości całego zgromadzenia, że ów bezecny pies, co narobił tyle szkody, pochodzi z tejże samej kamienicy, gdzie i ona mieszka, że nadto jest on własnością niejakich panien Swojewskich, sióstr, których jest tak dużo, iż nikt w kamienicy nie może się ich doliczyć.

Zgromadzenie uchwaliło teraz, ażeby panny Swojewskie natychmiast wynagrodziły przekupce szkodę przez psa zrządzoną: "Niech nie wypuszczają na ulicę takiego szkodnika!" Jakoż pokrzywdzona przekupka niebawem osadziła "na chwileczkę "w swoim kramiku sprzymierzoną kucharkę, sama zaś w towarzystwie niektórych świadków podążyła do mieszkania emeryta powtarzając nieustannie:

- Ooo, znam ja te muńki! Za grosz u mnie nic nie kupią. . . Choćby mi nawet nie zapłaciłyza szkodę, to im aby nawymyślam co się zmieści. . . Ma być na świecie chrześcijański handel!

Tymczasem Zabrzeski, o ile mógł, podążał za wyżłem i gdy wychodził z Ordynackiej na Dynasy, mignął mu się tylko w oczach As, skręcający na Sewerynów. Pan Albin nie miał już teraz najmniejszej wątpliwości, dokąd pies jego poszedł. Przystanął, ażeby się namyśleć, co należy przedsięwziąć. W każdym razie chciało mu się korzystać ze zdarzonej sposobności wejścia w bliższe stosunki z rodziną "czarnych oczu ". Najprzód miał zamiar czekać, dopókinie ujrzy Morusieńki wracającej z kościoła, ale potem znowu przyszło mu do głowy, żebyłoby może lepiej iść zaraz teraz i ująć sobie Lutę nadzwyczajną grzecznością, powiedzieć jej na przykład:

"Pani, racz mię w niewysłowionej swej dobroci uważać jedynie za strażnika i opiekuna Asa! . . . Niech mię pani zaszczyci swoim zaufaniem, a będę się uważał za prawdziwie szczęśliwego ".

Czyby się to jednak nie dało powiedzieć jeszcze lepiej, tak żeby kobietę za serce istotnie ująć?. . .

Bijąc się tak z myślami przybył na Sewerynów właśnie w chwili, kiedy przekupka ze świadkami i pretensjami wyruszyła do mieszkania emeryta.

Pozostała jako zastępczyni kucharka siedziała już przy kramiku w bramie i chrupiąc cukierek z rozbitego przez Asa słoja bardzo głośno rozmawiała o pannach Swojewskich, o wyżle, o szkodzie, którą poniosła przekupka. Ta przejrzysta rozmową zaciekawiła Zabrzeskiego, a zaledwie rzucił pytanie, już się dowiedział o sprawkach wyżła i o ich następstwach.

Los mu wybornie sprzyjał. Aby zostać bohaterem, dosyć było iść, zrobić siebie odpowiedzialnym za uczynki psa, wynagrodzić szkodę i uwolnić panny Swojewskie od natrętnej przekupki.

Potężny pojedynek na języki odbywał się między Lutą a przekupką. Miejscem, gdzie się potykały, był przedpokój, ale odgłos walki wybiegał do sieni, rozlegał się w całym domu, nawet na ulicy. Świadkowie przybyli stali wprawdzie za drzwiami, słyszeli jednak dobrze przebieg rozprawy i bili przekupce brawo, ilekroć energiczniej dotknęła Lutę.

Z dumą zwycięzcy przeszedł między tą hołotą pan Albin i śmiało do drzwi zadzwonił. Na widok mężczyzny, kroczącego z wielką pewnością siebie, niektórzy świadkowie uważali za właściwe zemknąć, inni spoważnieli. Kiedy mu drzwi otwarła Franusia, witał ją najuprzejmiejszym ukłonem; następnie, założywszy jedną rękę za klapę surduta, a w drugiej trzymając z wdziękiem kapelusz stanął w odległości trzech kroków przed rozindyczoną Lutą, skłonił się trzy razy z wielkim uszanowaniem, ale i godnością, i rzekł:

- Honor, obowiązek nakazały mi przybyć tutaj, ażeby odeprzeć brutalną napaść, którą szanowna pani znosi tak niesprawiedliwie, dając jedynie przez to dowód swojej anielskiej dobroci i nadludzkiej cierpliwości.

Powiedziawszy to zwrócił się teraz do przekupki i mówił tonem wielkiego pana:

- Na ile się ocenia szkoda zrobiona w kramie przez mojego wyżła?

Ta uroczystość w mowie, ruchach sprawiła, że przekupka straciła przytomność umysłu i zaczęła bojaźliwie jakoś bąkać;

- Szkoda. . . hm, szkoda niemała! . . . Wielki słój. . . buldegony! . . . Pewnie z rubla, a kajzerki tam i inne. . .

Pan Albin wydobył trzy ruble i podał je przekupce, po czym sam otwarł drzwi mówiąc z przyciskiem:

- Proszę się zaraz wynosić!

Zupełnie stropiona baba wyszła, ale zaraz za drzwiami znowu szeroko rozpuściła gębę:

- Wiem ja, wiem - wołała - co znaczy taki przyjaciel, który za szkodę panieńskich psów płaci - ho, ho, ho! . . .

Zachowanie się Zabrzeskiego nie tylko ujęło, ale rozrzewniło Lutę, a najwięcej jej się podobała wyniosłość, z jaką pan Albin za drzwi wyprosił babę, która przed chwilą była jeszcze tak zuchwała. Toteż dziewica, anioł stróż rodziny, ze łzami w oczach po trzykroć podawała rączkę swemu rycerzowi, który za każdym razem powtarzał:

- Uważam to sobie za niewysłowione szczęście, iż mi los pozwolił odebrać z ust pani podziękowanie. . . Właściwie ja to mam obowiązek być pani nieograniczenie wdzięcznym, ponieważ raczyłaś pani poczytać mi za zasługę to, co mi zrobić nakazywał honor i cześć, którą dla pani żywię.

Jakoś wkrótce potem trzy inne siostry powróciły z kościoła, a ich fizjonomie na widok Zabrzeskiego wyrażały zdziwienie, które u Morusieńki miało charakter zdziwienia przyjemnego. Naturalnie rycerskie zachowanie się pana Albina pozyskało trzy nowe wielbicielki. On zaś, zawsze skromny czy udający skromnego, grzecznie się tylko kłaniał imówił, że jest "niewypowiedzianie szczęśliwy".

Odtąd As należał do dwóch domów: zamieszkiwał stale na Erywańskiej, niestale na Sewerynowie, gdzie go już teraz znała robocza ludność tej dzielnicy nie z najlepszej strony.

Pies atoli tracił coraz więcej na wziętości u sześciu panien Swojewskich w miarę tego, jak jego pan w ich łaski się wdzierał i zyskiwał codziennie wyższe uznanie. W domu emeryta niejednokrotnie można było teraz słyszeć wyrażenie: "wyżeł pana Albina". Zabrzeski również tym więcej zapominał o Asie, im bardziej wzrastała jego miłość dla Morusieńki, w której zkażdym dniem odkrywał nowe wdzięki, nowe zalety.

Dziwnie to niekiedy układają się sprawy naszego życia, gdy przerozmaite względy niewolą człowieka, ażeby do upragnionego celu nie dążył drogą prostą, lecz bocznymi ścieżkami.

Pan Albin chcąc sobie zapewnić możność widywania Morusieńki musiał się starać nieuchronnie o względy Luty i Guty, które były paniami domu. Sadził on się na okazywanie grzeczności obu tym pannom, okazując im względów daleko więcej aniżeli nawet Morusieńce. Wiedział czy przeczuwał, że byłyby one nadzwyczajnie niebezpieczne, gdyby się zwróciły przeciw niemu, i usiłował je sobie wszelkimi sposobami zjednać, ująć. To jego zachowywanie się wytworzyło bardzo osobliwą dwuznaczność: dwie starsze siostry, już dlatego samego, że starsze, poczęły sobie tłumaczyć zabiegi pana Albina każda na swą własnąkorzyść. Co więcej, Morusieńka, obdarzona bardzo przenikliwym wzrokiem i niepospolitą domyślnością serca, ona nawet miewała przelotne chwile wątpliwości. Niewdzięczna, nieumiała ocenić, że on przecież tylko dla niej, dla niej jednej, przymusza się do odgrywania roli niezmiernie uciążliwej! . . .

Dopóki sympatia panien Swojewskich zwracała się ku Asowi, w domu panowała harmoniai każda z sześciu sióstr nie budząc uczucia zazdrości w innych mogła sobie psa zjednywać. Teraz nie trudno było dostrzeć, że Luta i Guta prowadzą z sobą milczącą wojnę, gdyż każda z nich mniej więcej tak myślała:

"On by tylko mnie jednę kochał, gdyby nie siostra moja! . . . "

Zabrzeski otrzymał od panien Swojewskich zaproszenie, ażeby stale bywał u nich w soboty, ponieważ w dni te wieczorem "zbiera się zwykle kilka osób na herbatę -serdeczniejsze kółko". Prócz tego, najprzód Luta, następnie Guta powiedziały mu poufnie i wsposób nadzwyczajnie znaczący, iż dla takich jak on gości" drzwi i serca domu stoją zawsze otworem". Stary wieczorami ciągnął zwykle pasjansa, a córki dotychczas, nawet w soboty, nie odrywały go od tej czynności, ale teraz, ile razy pan Albin był na herbacie, Luta nagliła ojca do pokazania się gościowi, co podług jej zdania nadawało domowemu życiu charakter rodzinny. Guta nie dawała się pod tym względem prześcignąć starszej siostrze i również wyciągała ojca z jego izdebki mówiąc pieszczotliwym głosem:

- Tatuńciu, tatuńciu, trzebaż coś robić dla swoich córek! Nieobecność kochanego ojczulka wystrasza nam gości z domu!

Dziwiła emeryta tkliwość córek, które przedtem wprost przeciwnie z nim się zachowywały. Toteż kiedy pierwszy raz wystąpił na takim wieczorze z herbatą i zastał tutaj pana Albina, bardzo się zamyślił, co to ma za znaczenie. Nagle, jak gdyby mu się w głowie rozświeciło, spojrzał na Zabrzeskiego i zaraz potem na Morusieńkę, która spiekła raki; widocznie odgadywała, o czym ojciec myśli i dlaczego na nią spojrzał. Jest instynkt ojcowski, a nikt lepiej od córki nie zdoła sięgnąć głęboko w duszę ojca. Ze wszystkich córek swych Swojewski najbardziej kochał „smarkacza”. Prawdopodobny bieg myśli emeryta był taki:„Jeżeli ten młody człowiek przyszedł tutaj dla którejś z moich córek, mógł to uczynić jedynie z powodu najmłodszej”. Ha, może też staremu ostatni pasjans coś podpowiadał! Dosyć na tym, że pod wpływem jego spojrzenia Morusieńka spłonęła.

„Najserdeczniejsze kółko osób” bywających zwykle na sobotnich herbatkach u panien Swojewskich właściwie ograniczało się do liczby dwojga. Bywał tu najregularniej bratanek emeryta, student trzeciego kursu medycyny, zwany przez panny Zdobciem, ponieważ miał imię Zdobysław, i sąsiadka, pani Konstancja Garlewska, od dwudziestu pięciu lat już żyjąca w separacji z mężem.

Zdobcio Swojewski był to chłopiec wesoły, trzpiotowaty, powiadał, że w soboty zwykle nie jada obiadów, ponieważ wieczorem jest pewny wyżerki u swych siostruń. Chodził często do teatru, naśladował wybornie aktorów i czasami przez cały wieczór bawił panny używając zwrotów wyrywanych na chybił trafił z rozmaitych utworów scenicznych.

Pani Garlewska miała nerwowy tik w prawym policzku, a lewym znowu okiem ciągle mrugała, co chwila roniąc łzę z niego, i to jej nadawało fizjonomią osoby stale wzruszonej; mówiła przez nos tak niewyraźnie, że prócz nosowego bąkania żadnego dźwięku nie mogło ucho słuchacza dobrze rozróżnić. A jednak biada temu, kto się dostał na język pani Konstancji!

Zabrzeskiemu sobotnia herbata nie przypadła do smaku, gdyż Zdobcio wpadłszy na temat miłości bezładnie przytaczał oświadczenia i wyznania różnych kochanków ze znanych sobie sztuk teatralnych. Już to się zwracał do Morusieńki i patetycznie deklamował:

On, co znając kobiece finty i obroty,

 Igrał był z kokieterią, a żartował z cnoty;

On, który zwykle bywał zanadto zuchwały,

 Czemuż przy tobie siedzi drżący i nieśmiały?

To znowu nachyliwszy się do Guty mówił:

- Słuchaj, Hortensjo, nie chcę ci prawić morałów, ale źle robisz igrając z podobnymi uczuciami. Powiadam ci jak przyjaciel, dotąd byłaś tylko lekkomyślną, ale będziesz nieszczęśliwą, jeśli się nie zatrzymasz.

Do Luty zaś stosował z jakiejś francuskiej komedii:

- Przeminęły już lata, w których się żenimy na oślep, pozostaje tylko zawrzeć małżeństwo z rozsądku, a niesłychanie trudno znaleźć kobietę, którą by rozsądek zaślubić pozwolił.

Ten trzpiot nie chciał zapewne nikogo dotknąć, a ciągłym odzywaniem się w taki sposób narobił wiele przykrości. Pan Albin postanowił sobie unikać, o ile można, „najserdeczniejszego kółka”.

Codziennie około godziny jedenastej przyprowadzał teraz Zabrzeski Asa na Sewerynów i przed miejscem zamieszkania córek emeryta oswobadzał psa z łańcuszka. O wpół do trzeciej punktualnie znowu się tu zjawiał, aby zabrać wyżła, którego niewidzialna ręka także punktualnie wypuszczała z domu. Czas był dlatego tak wyliczony, ażeby i panny mogły się z psem ubawić, i emeryt bez przeszkód odbył swą poobiednią drzemkę. Niech nikt jednak nie myśli, że właściciel psa za swoję uczynność nie odbierał żadnej nagrody! Zarówno kiedy przyprowadzał Asa, jako tez gdy po niego przychodził, zawsze spotykał w oknie parę pięknych, czarnych oczu. Oprócz Morusieńki nikt w domu jakoś sobie nie zdawał jasno sprawy z tego, skąd się tu As bierze i gdzie się podziewa.

Dawniejsza też troskliwość o psa, dbałość wyziębła teraz. Panny Swojewskie prawie już nie zwracały nań uwagi, a pan Albin i Morusieńka pamiętali o nim o tyle tylko, ile im obojgu leżało na sercu porozumiewanie się oczyma przez okno. To zapomnienie przez ludzi otwarło swobodzie Asa bardzo obszerne pole. Biegał tu i owdzie wypowiadając wojnę wszystkim spotykanym kotom; ścigał zapalczywie kury samopas chodzące, a jeśli były zamknięte w kojcu, to stawał do takiego kojca jak do zwierzyny lub przy nim warował, dopóki go nie odpędzono; nazawiązywał wiele znajomości z licznymi psami ościennymi.

Ale od czasu pamiętnego zajścia z przekupką w bramie nasz wyżeł zwracał na się szczególną uwagę pewnego żebraka, który w tym odludnym ustroniu, chroniąc się zapewne przed bacznością policji, dni całe spędzał pod przeciwległym parkanem w zaułku, którędy się z Sewerynowa schodzi ku Oboźnej. Wszyscy mieszkańcy znali Pytę, wiedzieli, że jest kaleką, i przeto litościwsze gospodynie, kucharki oddawały mu nieraz różne ochłapy spadłe ze stołu. W braku zajęcia Pyta z całym spokojem umysłu robił spostrzeżenia nad mieszkańcami Sewerynowa i nad przechodniami, którzy się tutaj pojawiali stale, jak na przykład Zabrzeski. Historia zatargu Swojewskich z przekupką i zakończenie tej sprawy dały żebrakowi domyślenia. -Gdyby mię ten niespokojny, przez wszystkich mych przyjaciół nielubiony pies pokąsał, musiałby mi ktoś za to zapłacić -mówił Pyta sam do siebie, i ile razy spostrzegł Asa, zawsze go drażnił, usiłował pobudzić do wściekłości. Pies w prawdzie szczekał, dopadał, nigdy się jednak nie posunął tak daleko, żeby na żebraku spróbować swoich zębów. Tylko weszło to wnet w jego zwyczaj, że skoro wypadł przed dom, zawsze już naprzód pędził pod parkan i zapalczywie oszczekiwał owę kupę brudnych, zrudziałych i wypłowiałych łachmanów, w których się poruszało ciało ludzkie barwy może jeszcze szpetniejszej od łachmanów. Już ten, już ów zwracał uwagę na zapędy wyżła mówiąc: -Co to za szelma pies, biednemu człowiekowi nie daje spokoju! Przekupka zaś nieraz na takie szczekanie stawała przed swoją bramą i wołała z daleka na cały głos: -Pyto, a chwyćcież za kamień, rozbijcie łeb temu łajdakowi! Będziecie mieli zasługę przed Panem Bogiem! Wtedy żebrak odpowiadał jej płaczliwym i stękającym głosem: -Moja pani, czy ja też to, nieszczęśliwy kaleka, mam siły, żeby się z miejsca dźwignąćalbo kamieniem cisnąć?. . . Niech sobie tam szczeka na biednego, żeby jeno nie kąsał! Raz na krzyk taki zrobiony przez szczekanie Asa i łajanie przekupki, wyszedł też przed dom z warsztatu swego szewc Kąskiewicz i jego żona, kobieta znana na Sewerynowie z tego, że męża odjadała i bardzo utyła. Za tym stadłem małżeńskim wysypało się czworo drobnych dzieci -wszystko chciwe jakiego widowiska. Kąskiewicz widząc, co się dzieje, miał sobie za święty, chrześcijański obowiązek ukarać wyżła, który napada na bezbronnego kalekę; podszedł przeto nieznacznie do Asa, a z tyłu trzymał potężną trzcinę. Tymczasem tak prędko, tak niezręcznie się zmierzył i uderzył, że psa chybił, a z wielkim rozmachem ugodził trzciną swoję otyłą małżonkę, która szła za nim nie postrzeżona i właśnie mu się nawinęła pod rękę. Szewcowa upadła na ziemię z ogromnym wrzaskiem i ciężarem swoim przygniotła pięcioletniego synka. Wrzask baby, płacz dziecka sprawiły, że wyżeł niezwłocznie pierzchnął. Od tego czasu Kąskiewicz stał się zawziętym wrogiem nie tylko Asa, lecz całej rodziny emeryta. Byli tacy, którzy na własne uszy słyszeli, jak po tym zdarzeniu pani szewcowa przy zamkniętych drzwiach ogromnie wytrzaskała majstra w warsztacie i dlatego w niedzielę nie wychodził z domu ani do kościoła, ani nigdzie. Ten miał się za co na psa gniewać. Różnych takich i tym podobnych pretensyj do Asa dosyć urosło tam na Sewerynowie. Musiał Pyta pomiarkować, że już był czas, aby go wyżeł nareszcie pokąsał, gdyż jednego dnia, kiedy As na niego napadł ze szczekaniem, dziad narobił ogromnego krzyku, lamentu: wrzeszczał wniebogłosy, łez nie skąpiąc. Na taki nadzwyczajny hałas garną się ludzie zewsząd. Kucharki z zakasanymi rękawami, młodsze, czeladź warsztatowa z głowami odkrytymi, w fartuchach i bez fartuchów, góral z wiązką łapek na myszy, to znowu taki, co handluje słomiankami, inny z pękiem baloników, jeszcze inny, co lody obnosi, Żydówka z koszykiem rzodkiewek, kościarka i szmaciarka -wszyscy pędzili do Pyty, który się darł jak opętany, pokazywał okrwawione łachmany, rany na nodze i rękach, ciężko oskarżając Asa coram populo. Zgroza ogarnęła ten cały tłum, posypały się obelgi, przekleństwa wymierzone do psa; kobiety i młodzież ogarnął fanatyzm jednocześnie litości i zemsty; ogłaszano na nieobecnego wyżła wyrok śmierci; więcej umiarkowani, rozsądniejsi, doradzali żebrakowi oddanie sprawy do sądu.

- Z zabicia psa - mówili - nie będzie żadnego pożytku, a sąd oto przyzna niezawodnie wynagrodzenie i przynajmniej się taki nieborak odrobinę zapomoże.

- Ehe, którędy! - rzekł cicho na ucho Kąskiewiczowi ślusarz z Sewerynowa. - Pyta to ryba! Znam ja go!... Gardło dałbym, że on sobie sam tych ran narobił! Ciężko za takim świadczyć w sądzie!

- Co pan mówisz, panie Trzaskalski? - zapytał szewc z groźną powagą, jak by dotknięty w najdroższych swoich interesach. - A choćby też nawet i tak było, to diabli panu do tego! Niech korzysta, skoro ma rozum! W każdym procederze człowiek za korzyścią przecie goni!

- I to jest prawda, niech korzysta! Ma się rozumieć, niech korzysta - co mi tam do tego!

Upłynęło chyba z pół godziny, zanim się ten tłum począł rozchodzić.

W tym czasie, kiedy sprawa Pyty wchodziła na drogę sądową, Luta zaczęła się rozczarowywać do Zabrzeskiego, a „smarkacza” podejrzewać i śledzić z chytrością właściwą zazdrosnej kobiecie. Czy jej czyste przeczucie coś poszepnęło, czy może i wpadła na jakieś wyraźniejsze dane, dosyć że była na tropie potajemnych, więc tym samym zakazanych stosunków najmłodszej siostry z panem Albinem. Jako „anioł stróż rodziny”, a właściwie jako zawiedziona w uczuciach, Luta nie spuszczała z oczu „smarkacza”. Jednakże Morusieńka, choć młodsza od siostry, a może dlatego że młodsza, była jeszcze chytrzejsza i z całą przytomnością umysłu miała się na baczności.

Bardzo się musiał zdziwić Zabrzeski, gdy przybywszy pewnego pięknego dnia na Sewerynów zamiast pięknych, czarnych oczu ujrzał w oknie złośliwie uśmiechnięte i zacięte usta Luty. Zmieszało go to cokolwiek, ukłonił się jednak bardzo grzecznie, spuścił psa z łańcuszka i żeby się uwolnić od niemiłego wrażenia, poszedł na śniadanie do Lijewskiego. O wpół do trzeciej znowu przyszedł po psa i znowu w oknie stała Luta, zdająca się przemawiać:

„Teraz już wszystko wiem, odgadłam!”

Nazajutrz pan Albin postanowił nie chodzić na Sewerynów, chociaż go to kosztowało bardzo wiele, i nie poszedł. Mimo to As już przywykł, zwlókł się, uciekł z domu i sam poszedł na Sewerynów, a następnie o oznaczonej godzinie wrócił na obiad do domu. Trzeciego dnia było zupełnie to samo. W podobny sposób jeszcze jeden dzień minął i potem już Zabrzeski nie mógł wytrzymać.

- Niech się dzieje, co chce, a muszę ją zobaczyć! - powiedział sobie, wziął psa na łańcuszek i poszedł.

Tym razem w oknie stała Morusieńka, tylko jakaś posępna, zamyślona. Jeszcze ją widział, kiedy przyszedł zabrać wyżła, i wydawało mu się wtedy, że jakiś znak dawała mu ręką. Wrócił do domu, usiadł, pogrążył głowę w obu dłoniach i myślał, a ciągle jedno tylko pytanie go oblegało: „Na czym się to wszystko skończy?” Ocknął się z zamyślenia i spostrzegł leżącego naprzeciwko Asa, który uważnymi oczyma wpatrywał się w swego pana, jak gdyby chciał odgadnąć jego myśli. „Szczęśliwy pies!” - mruknął pan Albin i znowu mu się narzuciło pytanie: „Na czym się to wszystko skończy?”

W duszy tego człowieka żyło tylko uczucie czy namiętność, nie pozwalająca na żadną logiczną działalność wyższego rzędu. Widnokrąg takiego duchowego stanu można porównać do widnokręgu podróżnika w pustyni lub na morzu: piasek i piasek, woda i woda, kobieta i kobieta. Czyż już nic więcej nie ma na świecie? Owszem, jest jeszcze pytanie: „Kiedy i jak się to wszystko skończy?”

Prawa odwieczne działają i tak czy inak muszą się spełnić, a człowiek mniema, że to on działa, czuje, myśli... Ostatecznie, on jest tylko zadowolony lub niezadowolony; bieg wypadków pcha go w jednym albo drugim kierunku. I nikt a nikt nie jest tak mądry, aby posiadł klucz logiki szczęścia i nieszczęścia, aby konsekwentnie przewidział, ku jakiemu kresowi zmierza. Głupi ma nawet pod tym względem wyższość nad mądrym: głupiec nie tak często błądzi, za to mądry nigdy popełnionych błędów swoich nie opłakuje.

Nie będziemy tu opisywali przebiegu sprawy sądowej wytoczonej przeciw emerytowi o pokąsanie przez Asa żebraka i kaleki Szymona Pytaja, zwanego pospolicie Pytą. Świadkowie byli wiarogodni począwszy od szewca Kąskiewicza, a kończąc na przekupce z bramy, dowody też całkiem oczywiste. Ojca sześciu córek skazano wyrokiem sądowym na zapłacenie Pycie pewnej sumy pieniężnej i poniesienie kosztów procesu. Grzeczność, przyzwoitość towarzyska nie pozwalały na wprowadzenie w tę sprawę Zabrzeskiego, istotnego właściciela wyżła. Ale też stary narobił za to w domu piekła!... Zemdlała Luta, zemdlała Guta, zemdlała Niuta i o mało nie zemdlała Morusieńka, a ojciec wpadł w jakiś szał, biegał po pokoju, sapał wykrzykując:

- Dosyć mam tego psa! Już mi kością w gardle stanął! Słowo honoru daję, słowo honoru - w łeb mu strzelę, jeżeli się tylko pokaże w moim domu!... Słyszycie, mówię jasno, w łeb strzelę!...

Szczęściem Asa nie widział, gdyż Morusieńka nosiła już teraz długą suknię i siedząc na krzesełku zalewała się łzami, a nóżkami tak psa przygniotła, że się nie mógł ruszyć. Jakie to szczęście, że nie zemdlała!

Nareszcie stary wybiegł do swojego pokoiku, gdzie wydobył jakiś bardzo stary, zardzewiały pistolet, który nabił równie starym prochem, starą kulą i nałożył aż zielony od starości kapiszon. Prawdopodobnie broń nie zagrażała najmniejszym niebezpieczeństwem, Swojewski jednak włożył pistolet w kieszeń surduta i tak uzbrojony, groźny wrócił do córek. Ten ojciec, zwykle malowany i pod pantoflem córek będący, naraz odzyskał energią, ukazał się w świetle strasznie surowej powagi. Naturalnie w czasie jego nieobecności chwilowej z pośpiechem wypchnięto za drzwi Asa. Kiedy teraz panny spostrzegły wystający z kieszeni ojca straszny oręż, nadzwyczajna trwoga ogarnęła ich dziewicze serca. Zemdlałe powróciły do przytomności i wszystkie padły na kolana błagając starego, żeby się rozbroił. Jak gdyby chciał się zemścić za deptaną przez nie powagę ojcowską, zachowywał ciągle bardzo groźną postawę, a od czasu do czasu macał ręką kolbę pistoletu, co przerażało córki. Pisk, łkanie, szlochy niewieście -nic nie pomagało. Naraz Swojewski zwraca się do Morusieńki, wyciąg aku niej wskazujący palec i z wielkim naciskiem w te słowa przemawia:

- Tyś powinna wiedzieć, dlaczego ja tego psa zabić muszę!

I trzy razy powtórzył: "zabić muszę". Morusieńka zakryła twarz rękoma i wybuchnęła płaczem podobnym do kwilenia dziecka. Słowa te wywarły na nią t akie wrażenie, jak gdyby rozgniewanemu ojcu nie o samego psa chodziło, ale jeszcze i o coś innego.

Wtem z przedpokoju doleciał odgłos dzwonka. Porwały się panny, prędko otarły łzy z zaczerwienionych od płaczu oczu i spokojnie pousiadały w kątach. Ktoś przyszedł - i do przedpokoju na przyjęcie podążył sam ojciec. Była chwila oczekiwania, w której Morusieńka śmiertelnie pobladła.

"Jeżeli, dajmy na to, przypadkiem zadzwonił pan Albin i przyszedł z Asem?. . . Nie, nie, chwała Bogu! "

W przedpokoju dał się słyszeć wesoły głos Zdobcia. Naprzód witał stryja słowami z "Consilium facultatis", później, śpiewając "Jeszcze raz, jeszcze raz. . ." z "Ptasznika z Tyrolu", spieszył do panien, aby im oznajmić, że dzisiaj nie można dostać biletów na "Carmen ".

Gniewna i poważna fizjonomia starego, wystraszone, zafrasowane miny panien - wszystko to zadziwiło Zdobcia. Zaczął przemawiać słowami Szumbalińskiego z "Posażnej jedynaczki": "Jakiż konkurent o moje niebożątka się zgłosi?" A kiedy i to nikogo tu nie rozweselało, przysiadł się do Morusieńki i na ucho zapytał, co takiego zaszło. Okiem i ruchem ukazała mu pistolet w kieszeni ojca. "Ooo, źlee! " -poszepnął Zdobcio, po czym zbliżył się do stryja, rzekomo całował go w rękę na pożegnanie, a jednocześnie wyciągnął z kieszeni pistolet. Spostrzegł to emeryt, zmarszczył się i położywszy rękę na ramieniu młodzieńca rzekł głosem bardzo poważnym, surowym:

- Mój kochany, nie zawsze można żartować! . . . Są rzeczy, które nie znoszą żartów. . .

- Ej, stryjek dziś taki surowy, kto to widział! - odrzekł Zdobcio.

- Tak jest, jestem surowy, bo takim być muszę, bo innym dziś być nie mogę, bo ojciec rodziny ma obowiązek być surowym, jeśli widzi, że dzieci mogą kiedyś płakać na jegodobroć, że. . . że. . . bo. . . bo. . .

Zaciął się stary, jakieś słowo nie mogło mu przejść przez gardło, odebrał pistolet z rąk Zdobcia i szybkim krokiem poszedł do swego pokoju.

Odetchnęły teraz panny Swojewskie, a Morusieńka mimowolnie zbliżyła się do okna i rzuciła okiem w nadziei, że ujrzy Zabrzeskiego. Nie było go już, widać zabrał wyżła i poszedł do domu. To lepiej, lepiej się tak stało! Oby jutro nie przyprowadzał Asa, póki nie przycichnie ta burza ojcowskiego gniewu!

- Żeby też o psa robić takie sceny w domu! -zawołała Guta przerywając milczenie.

- Ależ to nie o psa chodzi ojcu! - odpowiedziała Luta wzruszając ramionami i wskazując okiem Morusieńkę zwróconą ku oknu.

- I, co prawda, ojciec się zupełnie słusznie gniewa. . . Przecież to jasne jak słońce, że się smarkacz bałamuci.

Chociaż te słowa ostatnie powiedziano głosem cichym, Morusieńka je słyszała i spłonęła, jak by ją kto wrzątkiem oblał.

Najmłodsza siostra zrozumiała teraz, że ma w domu wszystkich przeciwko sobie. Przez całą noc nie spała i rozmyślała nad tym, co robić należy w takim położeniu. Źle jest, kiedy się kobieta zastanawia, myśli.

Wydawało się Morusieńce, że koniecznie powinna dać panu Albinowi jakiś znak, ażeby nie przychodził już z wyżłem na Sewerynów, i taki sobie plan ułożyła: "Ponieważ wiem, o której on tu godzinie przychodzi, przeto wybiegnę kilka minut przedtem, a gdy go spotkam, powiem te tylko słowa: "Na miłość Boga, nie przyprowadzaj pan już do nas Asa, gdyż może być nieszczęście!" Tyle mu powiem i natychmiast wrócę do domu, bo wiem, że to nie jest przyzwoicie rozmawiać z mężczyzną na ulicy".

Dziewczyna zapaliła się do swego przedsięwzięcia, uważała je za niezbędne, chwalebne i nazajutrz w oznaczonym czasie niepostrzeżenie wymknęła się z domu.

Jakoż niebawem na Krakowskim Przedmieściu przy samym rogu Oboźnej spotkała pana Albina z wyżłem. As się łasił do niej, merdał jej ogonem, jego pan złożył ukłon nadzwyczajnie uprzejmy. Morusieńka otwarła usta, chciała wypowiedzieć ostrzeżenie, ale przedtem się obejrzała niespokojnie i nagle szkarłat oblał twarz jej całą: na przeciwległym chodniku ujrzała Lutę, która ją bacznie śledziła. W najwyższym pomieszaniu, zupełnie nie wiedząc, co robi, z pośpiechem rzuciła się w ulicę Oboźną, ażeby tamtędy powrócić do domu. Zabrzeski, oczarowany wdziękami dziewicy, którą przestrach jeszcze piękniejszą uczynił, pośpieszył za nią i kiedy już skręcała w odludną uliczkę wiodącą z Oboźnej na Sewerynów, przemówił w te słowa:

- Pozwól mi, pani, abym ci uczynił wyznanie, od którego życie moje zależy!

Strwożyło to dziewczynę jeszcze bardziej, gdyż była pewna, że Luta za nimi podąża. Doznała zawrotu głowy, czuła, że jej się ziemia spod nóg usuwa, wytężyła wszystkie siły, ażeby przyśpieszyć kroku, gdy się nagle potknęła, jęknęła „Ach!”... i upadła.

Powszechnie wiadomo, że zakochani umieją korzystać z każdego przypadku.

Lekkuchno i w okamgnieniu Zabrzeski postawił Morusieńkę na nogach, błagał ją jednocześnie, zaklinał, ażeby się go nie obawiała, i przy tej sposobności złożył niezmiernie gorący pocałunek na pięknej rączce bez rękawiczki. Wyrwała mu się jak ptaszek strwożony, biegła co tchu, a przed nią wyskakiwał, radośnie poszczekując, As, który skorzystał z chwili i razem z łańcuszkiem wymknął się swojemu panu.

Odebrawszy tyle niespodziewanych a silnych wrażeń przystanął teraz pan Albin jak człowiek, który nieuchronnie potrzebuje chwilki czasu, aby sobie powierzchownie zdać sprawę z tego, co tak nagle zaszło. Nie miał na to czasu, gdyż właśnie spostrzegł przechodzącą mimo Lutę. Chwycił się za kapelusz, zdjął go do ukłonu, ale ona miała fizjonomią sztywną, pogardliwą i przeszła, jak gdyby go wcale nie widziała, podążając za Morusieńką i Asem.

Ta niespodzianka najzupełniej stropiła Zabrzeskiego; nie jadł wcale śniadania, lecz poszedł prosto do domu na Erywańską. Usiadł i przebiegał myślą dzieje swojego uczucia. Wszystko poszło z Asa; marny pies może jednak w życiu człowieka odegrać znaczną rolę.

Rzecz dziwna, zakochani ludzie mają najwyższą skłonność do rozmyślań, a wcale nie są zdolni myśleć, oglądać myślą swojej własnej duszy. Dusza ta jest wprawdzie jak by cyrkiem czy teatrem, gdzie sobie najrozmaitsze uczucia urządzają przedstawienia, ale zupełnie brakuje widzów. „No i cóż dalej? Na czym się to wszystko skończy?”

Tymczasem na Sewerynowie było istne piekło. Dopiero teraz się wydało, że Luta to nieustannie podżegała starego, ażeby się uzbroił w ojcowską powagę i dał dobrą naukę „smarkaczowi”. Proces o pokąsanie przez Asa Pyty dolał tylko oliwy do duszy emeryta, zaniepokojonego o najmłodszą z córek. Luta bowiem wyraźnie powiedziała ojcu, że Morusieńka jest bardzo zalotna, może łatwo zostać kokietką, pójść po drodze zgubnej dla siebie i rzucić „cień na całą rodzinę”. Czy to była zwyczajna złośliwość starej panny, gotowej każdemu dokuczyć, czy fortel, ażeby w taki sposób Zabrzeskiemu przeciąć drogę zabiegów względem „smarkacza”, a napędzić go ku sobie, czy nareszcie istotna troskliwość o nienaganne postępowanie i dobre imię najmłodszej siostry? Pytań tych nikt zapewne nie zdoła rozstrzygnąć stanowczo. Wszystkiego bowiem w pobudkach działania „anioła stróża rodziny” mogło być po odrobinie.

Po doznanej przygodzie ulicznej z panem Albinem Morusieńka przed drzwiami mieszkania odzyskała przytomność, nie wpuściła za sobą wyżła, tylko weszła sama, usiadła spokojnie i, czego dotąd nigdy nie robiła, zaczęła czytać książkę: „Żywoty znakomitych Polek”.

Wkrótce wpadła za nią Luta jak bomba, zatrzymała się chwilkę i powiedziała z gorzkim uśmiechem:

- Pięknie, bardzo pięknie!...

Skinęła na Gutę i Niutę i wszystkie trzy poszły do ojca.

- Ojcze, jest źle, bardzo źle! - zawołała Luta wchodząc do pokoju.

Emeryt z przerażeniem spojrzał na najstarszą córkę i trwożliwym głosem spytał:

- Co się stało?

A ona zaraz zaczęła w najstraszniejszych barwach przedstawiać, że Morusieńka miała umówioną na ulicy schadzkę z Zabrzeskim, że się wraz z nim schroniła na odludną ulicę, gdzie słuchała jego miłosnych wyznań, że nareszcie upadła, a on ją podniósł i całował. Guta i Niuta dodawały niemało okropności temu opowiadaniu swoimi wykrzykami, ruchami rąk i twarzy.

- Niech ojciec radzi! Niech ojciec radzi! - wykrzykiwały na gwałt trzy stare panny.

Zdawało się, że starca opuściła dzisiaj owa energia i stanowczość, którą okazywał wczoraj jeszcze, uzbrojony w pistolet. Pobladł nadzwyczajnie, miał łzy w oczach, usta mu drgały, nogi się chwiały pod nim i wyrzekł tylko:

- Tak, tak, trzeba złemu zaradzić! Nieszczęście!

Swojewski miał w Warszawie przyjaciela z lat dawnych, kolegę biurowego, dziś jak i on emeryta, Ryszarda Bodzęckiego, którego koledzy przezwali byli niegdyś Ryszardem Lwie Serce. Nie lwie, ale prawe ludzkie serce posiadał ten człowiek, jeden z takich, co się to o nich mówi: „Można na nim polegać jak na Zawiszy!” Bodzęcki, przeszło siedemdziesięcioletni starzec, ostatki życia swojego poświęcał obecnie rozmyślaniom nad tym, jak ulepszyć ustawy w różnych towarzystwach dobroczynnych, ażeby wsparcia otrzymywali tylko rzeczywiście ubodzy ludzie, a spomiędzy wszystkich stowarzyszeń w Warszawie najwyżej stawiał Archikonfraternią Literacką, której był członkiem. Chudy, kościsty, zawsze wyprostowany, miał wzrok surowy, wyraz pociągłej zmarszczonej twarzy niezwykle ostry. Mimo starości nie był gadułą, lecz mówił zawsze krótko, zwięźle, wyraźnie.

Do niego to przybył Swojewski z ojcowskim bólem w sercu i bez żadnych ogródek wyznał otwarcie, co zaszło, a na zakończenie dodał ze wzruszeniem:

- Dajże mi radę, Ryszardzie, co mam przedsięwziąć!

Ryszard Lwie Serce uważnie wysłuchał całej przemowy kolegi, żądał wyjaśnienia co do niektórych szczegółów, po czym rzekł:

- Zawsze się działy takie rzeczy i zapewne dziać się będą; na to nie ma lekarstwa, żaden ojciec, żadna matka nie upilnuje! Swoją drogą, ty nie możesz tego brać lekko i owego zalotnika musimy do odpowiedzialności pociągnąć... Kto pannie naznacza schadzkę, oświadcza jej się i całuje ją przy wyznaniu miłosnym, ten się nieodwołalnie musi z nią ożenić!... No, a gdyby odmówił, powinieneś się z nim koniecznie strzelać jako obrońca honoru swojej córki.

Emeryt spuścił głowę usłyszawszy wyrok sprawiedliwego kolegi i odrzekł:

- Słusznie mówisz, nie ma żadnego innego wyjścia! Niech się żeni albo będzie miał ze mną do czynienia!... Cóż robić? Dla dobra rodziny trzeba się nawet dać zastrzelić, jeśli potrzeba.

Pan Ryszard okazał się bardzo uczynny i przyjął na siebie obowiązki pierwszych zagajeń w tej drażliwej sprawie o honor Morusieńki.

Zabrzeski ciągle był czegoś niespokojny, oczekujący, i choć już było po szóstej, nie jadł jeszcze śniadania. Nareszcie otrząsnął się z bezmyślnej zadumy i pomyślał, że bez względu na wszystko człowiek koniecznie jeść musi. Przyzwał Franciszka i zapytał go, czy nie wie, co się dzieje z Asem. Służący odpowiedział:

- Trudno taką bestią pilnować na każdym kroku!

Franciszek skłamał, chciał bowiem ukarać wyżła za jakąś nową psotę i zamknął go w ciasnej komórce oczekując wyjścia z domu pana Albina.

Wtem ktoś zadzwonił; służący pośpieszył do drzwi i widząc jakiegoś gościa, który gotów pana dłużej jeszcze w domu zatrzymać, a tu aż ręka świerzbi, żeby psu „skórę wytatarować”, odrzekł:

- Nie ma pana w domu - i drzwi przybyłemu zamknął przed nosem.

Bodzęcki - on to był bowiem - dopiero nazajutrz rano porozumiał się z panem Albinem.

Rozmowa trwała bardzo krótko, a o jej treści najlepiej świadczyło to, że się Zabrzeski ożenił z Morusieńką. Otóż i w taki sposób można się też ożenić.

Gdy już panna Swojewska została panią Zabrzeską, wnet cicha, spokojna dziewczyna zmieniła się na wielce ruchliwą i energiczną mężatkę, okazując nieustannie tkliwą miłość mężowi. I było to, co bywa zwykle: naprzód „dwie dusze w jednym ciele”, potem duszy płci męskiej robi się ciasno, a dusza żeńska trzyma ją obiema rękoma za poły.

Dawniej panu Albinowi ciągle się nastręczało pytanie: „Na czym się to wszystko skończy?” Obecnie, jeśli wpadł w zadumę, stawało przed nim pytanie: „Czy ja jestem szczęśliwy?” Sam sobie odpowiadał: „Zdaje się, że jestem”. Później wahał się, co sobie odpowiedzieć; jeszcze później odpowiedź brzmiała: „Zdaje się, że szczęścia nie ma na świecie”. Ona zyskała swobodę, on ją stracił. Uwolniła się od tyranii rodzinnej sióstr i została sama tyranką męża. Jako pannie było jej źle na Sewerynowie, a sądziła, że mężowi powinno być dobrze na Erywańskiej. Miłość ich, nie przeplatana żadnym innym uczuciem, nie przerywana obowiązkami, w które człowiek wkłada kawałek duszy, stawała się chlebem powszednim, a nie przysmakiem. Zabrzeski usiłował nieraz wydobyć się z domu, ale żona inaczej pojmowała święty małżeński związek. „Kocham cię i chcę być zawsze z tobą” - mawiała. Ten piękny klejnot zaczynał być kamieniem młyńskim u szyi.

Zmęczony, przesycony miłością pan Albin znowu zwrócił uwagę na Asa, gdyż zachciało mu się teraz polować. „Ach! wyrwać się na cały dzień z domu w pola, w lasy!” Odnalazł adres Benedykta Ochoty i postanowił osobiście odwieźć wyżła na naukę.

- Bardzo dobrze, to i ja z tobą pojadę! - zawołała żona.

- Strzęsiesz się, moja duszko, lepiej w domu zostań.

Na nic się nie zdały wszystkie przedstawienia i jednego dnia młoda para wsiadła na pociąg kolei, aby dojechać do stacji najbliższej od Kościejowej Wólki, po czym trzy mile jeszcze podróżowali końmi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej