Aleksander Dumas

ASCANIO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Cześć 1

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

Cześć 2

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ASCANIO

Aleksander Dumas

Cześć 1

ROZDZIAŁ I

ULICA I PRACOWNIA

Było to dziesiątego lipca roku pańskiego 1540 o godzinie czwartej po południu w Paryżu, na lewym brzegu Sekwany, gdzie rozsiadł się Uniwersytet, przy kropielnicy znajdującej się blisko wejścia do kościoła Augustianów.

Stał tam rosły i urodziwy młodzian o smagłej twarzy, długich włosach i wielkich, czarnych oczach, odziany z wytworną prostotą i uzbrojony tylko w niewielki sztylet o cudownie zdobionej rękojeści, a nabożna pokora sprawiła niewątpliwie, iż przez całe nieszpory tkwił w jednym miejscu; z pochylonym czołem i w postawie wyrażającej religijne skupienie szeptał coś, niechybnie modlitwy, ale słowa wypowiadał tak cicho, że chyba tylko Bóg i on sam wiedzieli, co mówi; lecz, jako że nabożeństwo zbliżało się do końca, podniósł głowę i wtedy najbliżej stojący mogli usłyszeć te oto słowa wypowiedziane półgłosem:

— Ależ, ci francuscy mnisi okropnie śpiewają! Nie mogliby się postarać przed Nią, która pewnie przywykła słuchać śpiewu aniołów? Och, ale nie w tym nieszczęście! Najgorsze, że nieszpory się skończyły. Boże mój. Boże, spraw, żeby mi się dzisiaj bardziej poszczęściło niż ostatniej niedzieli i żeby przynajmniej na mnie spojrzała!

Owa ostatnia modlitwa nie jest doprawdy niestosowna, jeśli bowiem ta. o której w niej mowa, podniesie oczy na zanoszącego modły, ujrzy młodzieńczą twarz tak zachwycającą, że nie zdołałaby sobie piękniejszej wymarzyć czytając urocze, niesłychanie wzięte w owych czasach, dzięki cudownym strofom mistrza Marota, baśnie mitologiczne, gdzie opowiedziana jest miłość Psyche i śmierć Narcyza. Jak już bowiem nadmieniliśmy, acz odziany w strój prosty i ciemny, przedstawiony tutaj kawaler przyciąga wzrok urodą i zadziwia wytwornością; z uśmiechu jego ponadto przebija nieskończona słodycz i wdzięk, a spojrzenie, lubo nie śmie być jeszcze zuchwałe, ma w sobie tyle żaru, ile tylko może pomieścić dwoje wielkich osiemnastoletnich oczu.

Ale oto gdy rozległ się dźwięk odsuwanych stołków oznajmiający koniec nabożeństwa, nasz zakochany (bo z kilku wypowiedzianych przezeń słów czytelnik poznał, iż ma on prawo do tego miana) odsunął się nieco na bok i patrzył na niemy tłum przechodzący mimo, złożony z. pełnych godności prowizorów, z dostojnych matron w wieku narzucającym powściągliwość i z miłych dziewczątek. Aliści nie dla nich przyszedł do* kościoła piękny młodzian, oczy mu bowiem, rozbłysły i żywo postąpił kijka kroków wtedy dopiero, kiedy ujrzał, że nadchodzi cała w bieli panna w towarzystwie przyzwoitki, ale przyzwoitki z dobrego domu i wyglądającej, że, umie się znaleźć, przyzwoitki dość jeszcze młodej, dość wesołej i o prezencji doprawdy niezbyt pospolitej. Skoro dwie damy zbliżyły się do kropielnicy, nasz kawaler zamoczył palce w wodzie święconej i uprzejmie im ją podał.

Przyzwoitka obdarowała go najmilszym z uśmiechów, złożyła jak najuprzejmiejszy dyg, dotknęła wyciągniętej dłoni i, ku jego wielkiemu rozczarowaniu, sama podała wodę święconą swej towarzyszce, ta zaś, mimo gorącej modlitwy, jakiej kilka chwil wcześniej była przedmiotem, bez ustanku oczy miała spuszczone, co dowodziło, iż wie o obecności kawalera; toteż gdy się już oddaliły, onże tupnął nogą, szepcząc:

— I znowu mnie nie widziała!

Co było dowodem, że urodziwy młodzian, jak już chyba wspomnieliśmy i nie liczył sobie więcej niż lat osiemnaście.

Gdy jednak pierwszy zawód minął, nieznajomy spiesznie zbiegł po schodach kościoła, a ujrzawszy, że zamyślona piękna panna, ze spuszczoną już na twarz zasłoną i trzymana pod ramię przez przyzwoitkę, skręciła w prawo, ruszył za nimi, stwierdzając przy tym, iż jest mu po drodze. Panna doszła do mostu Saint-Michel, przeszła przez most, a naszemu nieznajomemu było dalej po drodze. Minęła następnie ulicę de la Barillerie i most au Change. A że młodzianowi było ciągle po drodze, szedł za nią niczym cień.

Cieniem każdej młodej panny jest zakochany. . Niestety! Przy Grand-Chatelet piękną gwiazda, której satelitą stał się nasz bohater, naraz zniknęła; furtka więzienia królewskiego jakby się sama otwarła, gdy tylko przyzwoitka w nią zastukała, po czym natychmiast się zamknęła.

Młodzian stał przez chwilę oniemiały, ponieważ jednak należał do ludzi zdecydowanych, gdy nie było w pobliżu pięknej panny pozbawiającej go pewności siebie, szybko postanowił, co ma czynić.

Przed bramą Chatelet majestatycznie przechadzał się uzbrojony strażnik z halabardą na ramieniu. Nasz nieznajomy uczynił jak ów czcigodny mąż i odszedłszy nieco dalej, aby go nie zauważono, ale na tyle blisko, by nie stracić z oczu furtki, bohatersko rozpoczął miłosne wartowanie.

Jeśliś, czytelniku, kiedykolwiek w życiu trzymał straż, musiałeś spostrzec, że jednym z najpewniejszych sposobów skrócenia tego obowiązku jest rozmowa z sobą samym. Nasz młodzian zatem niewątpliwie nawykł był do wartowania, ledwie bowiem stanął na straży, jął tak oto monologować:

— Na pewno tutaj .nic mieszka. Dziś rano po mszy i w dwie ostatnie niedziele, kiedy to nie śmiałem za nią spojrzeć — co ze mnie za głupiec! — nie szła w prawo, lecz w lewo, w stronę bramy Nesle i Pre-aux-Clerc. Do kroćset! Po co ona przychodzi do Chatelet? Pomyślmy, tylko, Może, odwiedza więźnia, najpewniej brata. Biedna! Jakże musi cierpieć, bp niechybnie jest równie dobra jak piękna. Do diaska! Wielką mam chęć podejść do niej, zapytać otwarcie o powód i ofiarować jej moje usługi. Jeśli to jej brat, wówczas zwierzę się mistrzowi i jego zapytam o radę. Kiedy ktoś, tak jak on, uciekł z zamku Świętego Anioła, na pewno wie, w jaki sposób ucieka się z więzienia. Postanowione, więc, że uratuję brata. Po takiej przysłudze brat staje się moim przyjacielem na śmierć i życie. Teraz on mnie zapytuje, co może uczynić dla mnie, swojego wybawcy. Wyznaję mu wtedy; że kocham jego siostrę. On mnie przedstawia, padam jej do stóp i wtedy się okaże, czy nie podniesie oczu!

Gdy już myśl zakochanego raz wejdzie na taki? tory, rozumie się, że trudno ją wtedy powstrzymać. Toteż młodzian niepomiernie się zdumiał, gdy na zegarze wybiła czwarta i ujrzał że warta się zmienia.

Nowy strażnik zaczął służbę, a młodzian swoją pełnił dalej. Zastosowany sposób zbyt był dobry, aby go w dalszym ciągu nie wykorzystać, toteż podjął monolog, równie owocny jak poprzedni:

—Jaka ona piękna! Ile wdzięku w gestach! Jaka skromność w ruchach! Co za czystość linii! Na całym świecie tylko Leonardo da Vinci albo boski Rafael godni by byli wykonać podobiznę tej czystej i niewinnej, istoty, a i to będąc u szczytu talentu. Mój Boże, dlaczego nie jestem malarzem zamiast być rytownikiem, rzeźbiarzem, emalierem, złotnikiem! Gdybym był malarzem, nie musiałbym przede wszystkim mieć jej przed oczami, żeby namalować portret. Bez ustanku bym widział te wielkie niebieskie oczy, piękne jasne włosy, białą skórę, wąską kibić. Gdybym był malarzem, umieszczałbym ją na każdym moim obrazie, jak Sanzio Fornarinę i Andrca del Sarto Lukrecję. A jaka różnica między nią a Fornariną! Wszak ani jedna, ani druga nic są godne bucików jej wiązać. Fornarina najpierw...

Młodzian nie skończył jeszcze porównywaniu na korzyść, rozumie się, swojej ukochanej, gdy rozległo się bicie zegara.

Po raz wtóry zmieniono straż. .

— Już szósta. Dziwne, jak ten czas umyka! — szepnął. — A skoro tak szybko mija. gdy na nią czekam, to co się musi dziać, gdy człowiek jest przy niej! Och. przy niej nie ma już czasu, to raj. Gdybym był z nią. tylko bym na nią patrzyl i godziny, dni. miesiące, życie by mi na tym minęło. Mój Boże, jakie by to życie było szczęśliwe!

I młodzian zastygł w ekstazie, gdyż przed jego wzrokiem artysty ukochana. choć nieobecna, rzeczywiście się pojawiła.

Po raz trzeci zmieniono straż.

Zegary na wszystkich kościołach biły godzinę ósmą i zaczynał napadać zmrok, bo wszystko pozwala nam przypuszczać, że trzysta lat temu w lipcu około ósmej robiło się szaro, zupełnie jak za naszych czasów: co jednak może bardziej zdumiewać, to niesłychana wytrwałość szesnastowiecznych kochankowi Wszystko było wtedy potężne, a duch młody i silny nie zatrzymywał się wpół drogi tak w miłości, jak w sztuce i walce

Ostatecznie cierpliwość młodego artysty - bo znamy już jego - profesję - została wreszcie nagrodzona, kiedy po raz dwudziesty otwarta; się furtka Chatelet, tym razem jednak dając przejście tej, na którą czekał. U jej boku nadal kroczyła matrona, a dwóch pachołków w barwach prefektury maszerowało dziesięć kroków za nimi.

Wszyscy ruszali tą samą drogą c o kilka godzin, wcześniej, czyli mostem, au Change, ulicą de la Barillerie, mostem Saint-Michel i nabrzeżem; orszak minął jednak kościół Augustianów i trzysta; kroków dalej zatrzymał się na rogu przed olbrzymią bramą; obok której znajdowana się mała furtka. Przyzwoitka zastukała, odźwierny otworzył. Dwaj pachołkowie skłoniwszy się nisko ruszyli w drogę powrotną do Chatelet a nasz artysta po raz wtóry został przed zamkniętą bramą.

I stałby, tam pewnie do rana, albowiem rozpoczął czwartą część marzeni przypadek jednak zrządził, że jakiś podchmielony przechodzień stuknął weń głową.

— Hej, przyjacielu! — zawołał przechodzień.— Ktoś ty, jeśli łaska? Słup czy człowiek? Jeśliś słupem, wolno ci tak stać, i ja to uszanuję. Ale jeśliś człowiek, z drogi, bo przejść pragnę.

— Wybacz łaskawie — odrzekł młodzian z roztargnieniem - alem obcy w, Paryżu i...

— Aaa, to co innego. Francuzi są gościnnii i to ja proszę o wybaczenie, skoroś cudzoziemcem. Ponieważ powiedziałeś, ktoś ty, słusznie byłoby, abym ci rzekł, kim ja jestem. Masz przed sobą studenta, a  zwie on się...

— Za pozwoleniem — przerwał artysta —-zanim się dowiem, kim jesteś, chciałbym wiedzieć, gdzie się znajduję.

— Brama Nesle, drogi, przyjacielu, a oto zamek Nesle— rzekł student, wzrokiem wskazując na wielką bramę, z której cudzoziemiec nie spuszczał oczu.

— Ach, tak! A jak dojść — rzekł nasz zakochany, byle tylko coś powiedzieć i w nadziei, że pozbędzie się kompana — do ulicy Saint-Martin, gdzie mieszkam?

— Ulica Saint-Martin, powiadasz? Chodź ze mną, idę w tamtą stronę, a na moście Saint-Michel wskażę ci dalszą drogę. Słuchaj tedy, jestem studentem, wracam z Pretaux-Clercs i nazywam się...

— Wiesz może, do kogo należy zamek Nesle? — zapytał artysta.

— Ba, czy to się nie zna dzielnicy uniwersyteckiej? Zamek Nesle, młodzieńcze, należy do miłościwie nam panującego króla, a obecnie jest w rękach prewota Paryża, imć pana Roberta d'Estouteville.

— Go? To tutaj mieszka prewot Paryża?i—zawołał cudzoziemiec. -- Słowem jednym nie napomknąłem, synu. że tutaj mieszku prewot -- podjął student. - Prewot Paryża mieszka w Grand-Chatelet;

— W Grand-Chatelet! A więc to tak Ale jak to się dzieje, że prewot mieszku w Grand-Chatelet. a król zostawił mu jeszcze zamek Nesle?

— Opowiem ci tę historię. Widzisz, król dał ongiś zamek Negle naszemu sędziemu, mężowi niesłychanie szacownemu, który strzegł uniwer syteckich przywilejów i rozstrzygał spory iście po ojcowsku. Wspaniały to urząd! Na nieszczęście ów doskonały sędzia był tak sprawiedliwy, tak sprawiedliwy... dla nas, że dwa lata temu zniesiono jego urząd pod pretekstem, że drzemał na posiedzeniach. Urząd zatem zniesiono, a nadzór nad Uniwersytetem znowu powierzono prewotowi Paryża. Na honor, przedni to protektor! Gdybyśmy się sami nie potrafili strzec... Otóż, ówże prewot — słuchasz, moje dziecko? — ówże prewot, niemożebnie chciwy, uznał, że skoro odziedziczył urząd sędziego, to i należą mu się jego posiadłości, i po cichutku objął we władanie Grand i Petit-Nesle przy poparciu pani d'Etampes.

— Ale z tego, co powiadasz, wynika, że on tu nie mieszka.

— Gdzie tam, stary kutwa, coś mi się jednak zdaje, że umieścił tutaj swoją córkę czy siostrzenicę, stary Kasander, piękne dziewczę, które zowią Colómbine czy Colombe, już nie pamiętam, a trzyma ją pod kluczem w jakimś zakamarku Petit-Nesle.

— Doprawdy — rzekł artysta, któremu aż dech zaparło, po raz pierwszy bowiem usłyszał imię ukochanej — taka uzurpacja wydaje mi się o pomstę do nieba wołającym nadużyciem! Jakże to! Takie zamczysko dla jednej panny i jej przyzwoitki!

— Skądże przybywasz, cudzoziemcze, że nie wiesz, iż zwyczajne to nadużycie: my, biedni akademicy, po sześciu mieszkamy we wstrętnych norach, a możny pan chwastom pozwala zarastać olbrzymie ogrody, dziedzińce, pilarnię.

— O, to i pilarnia tam jest?

— Wspaniała, synu, wspaniała!

— Ale, koniec końców, zamek Nesle należy do króla Franciszka Pierwszego?

— Bez wątpienia. Ale co byś chciał, żeby król Franciszek zrobił ze swoją posiadłością?

— Powinien ją dać komu innemu, skoro prewot w niej nie mieszka.

— Ha, poproś go o nią zatem.

— Dlaczego nie? Lubisz grę w piłkę?

— Uwielbiam!

— Zapraszam cię więc na partię w przyszłą niedzielę.

— Gdzie?

— Do zamku Nesle.

— Zgoda, panie namiestniku królewskich zamków. Ale, ale, dobrze by było, gdybyś znał przynajmniej moje nazwisko. Nazywam się...

Ponieważ jednak cudzoziemiec dowiedział się tego, co chciał; a reszta prawdopodobnie mało go obchodziła, nie dotarło do niego ani słowo z gadaniny towarzysza, który szczegółowo mu objaśnił, że nazywa się Jakub Aubry, że jest studentem Uniwersytetu, a teraz wraca z Preaux--Clercs, gdzie miał spotkanie z żoną swojego krawca, że kochanka nie.

Toteż była chochlikiem domu, prawdziwym skowronkiem z racji cienkiego i jasnego głosu, wiodąc życie, w które dopiero wchodziła, na tyle spiesznie, ufnie i beztrosko, by pasowało do niej jak ulał nadane przez mistrza przezwisko Scorzona, co po włosku wówczas, i teraz też, znaczyło coś jak „Dziczka". Pełna wdzięku i uroku, po dziecinnemu niepohamowanie żywa, Scorzona była duszą pracowni; kiedy śpiewała, wszyscy milkli, gdy się śmiała, śmiali się razem z nią, skoro wydawała rozkazy, byli posłuszni, i to bez słowa sprzeciwu, zwłaszcza że zachcianek i żądań nie miała na ogół zbyt wygórowanych; a była tak szczerze i naiwnie szczęśliwa, że rozsiewała dokoła radość, każdy zaś cieszył się widząc, jak jest wesoła.

Jej' dzieje to stara historia, być może jeszcze do tego wrócimy: sierota pochodząca z ludu, w dzieciństwie została porzucona; Opatrzność jednak czuwała nad nią. Miała być igraszką dla wszystkich, lecz spotkała człowieka, dla którego stała się radością.

Znamy już nowe postacie, wróćmy zatem do naszej opowieści w miejscu, gdzieśmy ją przerwali.

— A skąd to przybywasz, włóczęgo? — spytał mistrz Ascania.

— Skąd przybywam? W waszym interesie się włóczyłem, mistrzu. — Od samego rana?

— Od samego rana.

— Powiedz raczej, żeś szukał miłosnej przygody.

— Jakiej przygody miałbym szukać, mistrzu? — szepnął Ascanio.

— A czy ja wiem?

— Och, też mi nieszczęście, nawet gdyby tak było! — rzekła Scorzona. — Choćby sum nie szukał przygód, to jest przecież wystarczająco gładkim chłopcem, żeby przygody jego szukały.

— Scorzona! — upomniał ją mistrz, marszcząc brwi.

— Nie będziecie chyba zazdrosny o to drogie dziecko!— I wzięła Ascania pod brodę. — Jeszcze by tego brakowało. Jezus Maria! Jakiś ty blady! Czyżbyś nie jadł wieczerzy, mości wagabundo?

— A nie-—zawołał Ascanio. — Zapomniałem!

— Och, w takim razie przychylam się do zdania mistrza: zapomniał o wieczerzy, na pewno jest zakochany. Ruberta! Ruberta! Szybko, wieczerza dla Ascania.

Służąca wniosła nakrycia z wyśmienitą wieczerzą, do której ochoczo zasiadł nasz młodzian mający prawo, po długim przebywaniu na powietrzu, odczuwać głód.

Scorzona i mistrz przyglądali mu się z uśmiechem, ona z siostrzaną czułością, on z miłością ojcowską. Siedzący z boku czeladnik podniósł głowę, gdy do pracowni wszedł Ascanio, ale. jak tylko Scorzona znów postawiła przed nim lampę zabraną, gdy biegła otworzyć drzwi, na nowo pochylił się nad pracą.

— Jak powiedziałem, mistrzu, w waszym interesie włóczyłem się cały dzień — podjął Ascanio spostrzegłszy kpiącą uwagę, z jaką spoglądali nań mistrz i Scorzona, i pragnąc skierować rozmowę na inne tory niż jego miłostki.

— Jakże to włóczyłeś się w moim interesie cały dzień? No? — Czy nie powiedzieliście .wczoraj, mistrzu, że tutaj jest złe światło i że potrzebna nam inna pracownia?

— Owszem.

— No właśnie, znalazłem pracownię.

— Słyszysz, Pagolo? — rzekł mistrz zwracając się do czeladnika.

— Tak, mistrzu? — powiedział ten, po raz wtóry podnosząc głowę.

— Ech. zostawże na chwilę te swoje rysunki i, chodź EW posłuchać. Znalazł nową pracownię, słyszysz?

— Wybaczcie mistrzu, ale stąd też będę dobrze słyszał, co powie nasz drogi Ascanio. Chciałbym skończyć ten szkic; chyba nic w tym złego, że dopełniwszy niedzielnego obowiązku chrześcijanina, poświęca się czas wolny jakiemuś pożytecznemu zajęciu: praca jest modlitwą.

— Drogi Pagolo — rzekł mistrz potrząsając głową,, bardziej zasmucony niż zagniewany — wierz mi. że lepiej byś zrobił pilniej i z większą ochotą pracując przez cały tydzień, a w niedzielę, jak na dobrego kompana przystało, oddając się przyjemnościom, zamiast lenie się w dni powszednie i obłudnie wyróżniać się spośród innych, udając zapał w dni świąteczne. Ale wolna wola, rób jak uważasz. Ascanio - ciągnął głosem łagodnym i tkliwym— co to mówiłeś?

— Mówiłem, że znalazłem wspaniałą pracownię.

— Gdzie?

— Znacie zamek Nesle?

— Doskonale, to znaczy przechodziłem tamtędy, ale do środka nigdy nie zajrzałem.

— A jak wam .się widzi z wyglądu? .

— Całkiem, całkiem, do diaska! Ale...

— Ale co?

— Nikt tam nie mieszka?

— Owszem, imć pan prewot Paryża, Robert d'Estouteville. który go zajął bezprawnie. Żebyście jednak sumienie mieli spokojne, zdaję mi się, że moglibyśmy zostawić mu Petit-Nesle, gdzie mieszka ktoś z jego rodziny, a sami zadowolić się Grand-Nesle z jego dziedzińcami., podwórcami, kręgielnią i pilarnią.

— Jest tam pilarnią?

— Piękniejsza niż w Santa-Croce we Florencji.

— Per Baccol Toć to moja ulubiona gra!.

— Wiem. mistrzu. W dodatku położenie jest cudowne: tyle powietrza! 1 to jakiego: wiejskiego! Nie tak jak w tej strasznej norze, gdzie pleśniejemy i gdzie słońce o nas zapomina. Z jednej strony mamy tam Pre-aux--Clercs. z drugiej Sekwanę, a króla, waszego wielkiego króla, o dwa kroki. w Luwrze

— Ale do kogo. u diabła, należy ten zamek?

— Do kogo? Przebóg! Do króla.

— Do króla?... Powtórz to, drogie dziecko: zamek Nesle należy do króla!

— We własnej osobie. Teraz tylko nie wiadomo, czy zgodzi się wam dać tak wspaniałą siedzibę.

— Kto, król? Jak on się zwie, Ascanio?

— Hm, myślę, że Franciszek Pierwszy.

— A to znaczy, że za tydzień zamek Nesle będzie mój.

— Może to rozgniewać prewota Paryża.

— Co mi do tego?

— A jeżeli nie zechce wypuścić z rąk tego, co trzyma? ---- Jeżeli nie zechce! Ascanio, jak ja Się nazywam?

— Zwą was Benvenuto Cellini, mistrzu.

— Co oznacza, że jeśli dostojny prewot nie zechce się ugodzić po dobroci, to my go zmusimy siłą. A teraz spać. Jutro pomówimy jeszcze o tym. a ponieważ będzie jasno, przyjrzymy się temu lepiej,

Na te słowa mistrza wszyscy rozeszli się do swoich pokojów, z wyjątkiem Pagola, który przez chwilę jeszcze pracował w kątku. Ale gdy tylko stwierdzi, że całe towarzystwo jest w łóżkach; wstał, rozejrzał się, podszedł do stołu, nalał sobie do dużej szklanicy wina, wychylił je duszkiem, po czym również udał się na spoczynek.

ROZDZIAŁ II

SZESNASTOWIECŻNY ZŁOTNIK

Ponieważ wymieniliśmy nazwisko i opisali Benvenuta Celliniego, pozwól, czytelniku — abyś mógł głębiej wniknąć w ze wszech miar artystyczny temat, o jakim mówimy -— że uczynimy tu niewielką dygresję związaną z owym osobliwym człowiekiem od dwóch miesięcy przebywającym w Paryżu, któremu przeznaczone jest, jak,nietrudno, się domyślić, odegrać jedną z głównych ról w tej opowieści.

Przedtem jednak wyjaśnijmy, czym był złotnik w szesnastym wieku,

Jest we Florencji pewien most, zwany Starym, jeszcze dzisiaj zabudowany domami: domy te były sklepami złotników

Ale nie złotników w tym znaczeniu, jakie dzisiaj ma to słowo: złotnictwo teraz jest rzemiosłem, ongiś było sztuką.

Toteż trudno by znaleźć coś piękniejszego, nad te sklepy, a raczej nad zapełniające je przedmioty; znajdowały się tam krągłe puchary z onyksu, a wokół nich pięły się ogony smoków, głowy zaś i kadłuby tych bajkowych stworów, wznosząc się naprzeciw siebie, rozpościerały skrzydła złotem nakrapiane i z otwartą niby chimery paszczęką groźnie na siebie patrzyły rubinowymi ślepiami. Były tam konwie z agatów, ich podstawę zaś otaczała girlanda bluszczu, która rosła na kształt uchwytu i wyginała się wysoko nad, brzegiem naczynia, a wśród jej liści ze szmaragdów krył się jakiś cudowny ptak tropikalny pokryty emalią — żywy, zda się, i zaraz, śpiewem napełni powietrze. Stały wazy z lapis lazuli a do nich się chyliły, niby gasząc pragnienie, dwie jaszczurki tak kunsztownie wyrzeźbione. że oko niemal widziało zmienne refleksy na złotym pancerzu i można by pomyśleć, iż przy najlżejszym dźwięku uciekną i skryją się w szczelinie ściany. Były kielichy, monstrancje i medale z brązu, srebra, złota; wszystko zdobione szlachetnymi kamieniami, jakby w owych czasach rubiny, topazy, almandyny i diamenty wyławiało się z rzeki albo zbierało na drodze. Nimfy, najady. bogowie i boginie, cały promienny Olimp wymieszany z krzyżami i krucyfiksami; a dalej podobizny Matki. Boskiej i Wenus, Chrystusa i Apollona, Jowisza miotającego gromy i Boga, tworzącego świat. Każdy przedmiot nic tylko kunsztownie wykonany, ale pełen poezji, nie tylko zachwycający juko klejnocik dla ozdoby buduaru ale i wspaniały juko dzieło zdolne uwiecznić panowanie króla lub gemusz narodu.

Co, prawda złotnicy owych czasów zwali się Donatello Ghilberti. Ghirlandajo czy Benvenuto Collini.

Otóż Benvenuto Collini sam opowiedział w swoich pamiętnikach ciekawszych od najciekawszej powieści, pełne przygód życie artystów piętnastego i szesnastego wieku, kiedy to Tycjan malował w pancerzu. Michał Ahioł rzeźbił z mieczem u boku. Masaccio i Domenichino umarli Otruci, a Kosma 1 zamknął się. aby wynaleźć sposób harfowania stali mogącej ciąć porfir.

By zatem bliżej poznać owego człowieka, opowiemy tu jeden tylko epizod z jego życia: ten który go sprowadzi! do Francji.

Benlepulo przebywał w Rzymie, dokąd wezwał go papież Klemens VII, i z pasją pracował nad pięknym kielichem obstalowanym przez jego świątobliwość: ponieważ jednak pragnął szczególnie starannie wykonać cenne dzieło, praca posuwała się wolno. Benvenuto miał wszelako, rozumie się wielu zawistnych wrogów, tak z racji licznych zamówień, składanych przez książęta, królów i papieży, jak i wielkiego talentu, z jakim,owe zamówienia wykonywał. Znalazł się tedy pewien jego konfrater, niejaki Pompeo. który nie mając lepszego zajęcia jak rzucanie kalumnii, skwapliwie wykorzystał okazję, by Celliniemu szkodzić jak, tylko mógł w oczach papieża, i to codziennie bez ustanku, bez wytchnienia, raz szeptem, to znów na głos zapewniając iż Benvenuto nigdy nie skończy kielicha, ma bowiem: tyle pracy, że wykonuje wiele innych zamówień ze szkodą dla papieskich.

Dotąd podszeptywał i judził ów dostojny Pompeo, aż pewnego dnia Benvenutp Cellini, widząc go. jak wchodzi do jego sklepu. poznał natychmiast po roześmianej minie, że przynosi mu niepomyślną nowinę.

— Drogi bracie— rzekł Pompeo — pomogłem ci w zrzuceniu ciężkiego Obowiązku: jego świątobliwość uznuł, że skoro tak zwlekasz z wykończeniem jego kielicha, to nie ze względu na brak zapału, lecz czasu. W związku z tym Ojciec Święty pomyślał, że należy cię zwolnić z jakiejś codziennej troski i z własnej inicjatywy zdejmuje cię z urzędu rytownika stempli i mennicy. To dla ciebie raptem marne dziewięć złotych skudów, mniej, ale za to godzina czasu dziennie więcej.

Cellini poczuł głuchą a szaloną chęć, aby wyrzucić szydercę, przez okno pohamował się jednak. Pompeo zaś, widząc, iż w twarzy Benvenuta nie drgnął ani jeden mięsień, uznał, że cios był chybiony. --- Poza tym — ciągnął dalej — nie wiem dlaczego, mimo że przemawiałem za tobą, jego świątobliwość domaga się natychmiastowego zwrotu kielicha w takim stanie, w jakim jest w tej chwili. Doprawdy obawiam się. drogi Benvenuto i po przyjacielsku cię uprzedzam, że chyba ma zamiar dać go do wykończenia komu innemu. ,

— O, co to, to nie! — zawołał złotnik. podskakując tym razem, jakby giez go ukąsił.,— Kielich jest mój. jak mennica jest papieża. Jego świątobliwość może tylko zażądać zwrotu pięciuset skudów które mi wypłacił w zadatku, a ja z moją pracą zrobię, co mi się spodoba.

— Uważaj, mistrzu — ostrzegł Pompeo — bo skutkiem tej odmowy może być loch.

— Mości Pompeo, osioł jesteś — rzekł Berwenuto.

Pompeo odszedł wściekły.

Nazajutrz dwóch podkomorzych jego świątobliwości przyszło po Celliniego

— Papież nas do ciebie przysyła — rzekł jeden — żebyś nam wydał kielich i żebyśmy cię odprowadzili do więzienia.

— Panowie — odparł Benwenuto — człowiek taki jak ja zasługuje co najmniej na takich siepaczy jak wy. Proszę bardzo, bierzcie mnie do więzienia. Uprzedzam jednak, nie przyspieszy to pracy nad papieskim kielichem o jeden nawet ruch dłuta.

I Benvenuto poszedł z nimi do namiestnika Rzymu, który, otrzymawszy widać wcześniej odpowiednie instrukcje, zaprosił go do swojego stołu. Przez cały posiłek namiestnik przekonywał Benvenuta na wszelkie możliwe sposoby, by zadowolił papieża odnosząc mu swoją pracę, a zapewniał go przy tym, że jeśli ulegnie, to Klemensa VII, choć jest porywczy i uparty, natychmiast to uspokoi; Benvenuto odparł jednak, że już sześć razy pokazywał Ojcu Świętemu zaczęty kielich i że na tym muszą się, skończyć papieskie żądania; że poza tym zna jego świątobliwość, że nie wolno mu ufać i że może skorzystać z okazji, iż on jest uwięziony, by odebrać mu kielich i dać do skończenia jakiemuś półgłówkowi, który go zepsuje. Oświadczył za to, że nadal jest skłonny zwrócić papieżowi pięćset skudów wręczonych mu jako zadatek.

To powiedziawszy Benvenuto na wszelkie prośby namiestnika odpowiadał chwaląc tylko jego kucharza i zachwycając się winami.

Po kolacji wszyscy ziomkowie, wszyscy najbliżsi przyjaciele, wszyscy czeladnicy prowadzeni przez Ascania przyszli błagać mistrza, żeby nie ściągał na siebie zguby stawiając czoła Klemensowi VII; Cellini odrzekł na to, że od dawna już pragnął potwierdzić ową wielką prawdę, iż złotnik może być bardziej uparty niż papież; a ponieważ nadarzyła się okazja, że lepszej nie mógłby sobie wymarzyć, nie zaprzepaści jej w obawie, iż mogłaby się nigdy więcej nie powtórzyć.

Ziomkowie odeszli Wzruszając ramionami, przyjaciele twierdząc, iż oszalał, a Ascanio z płaczem.

Na szczęście Pompeo nie zapomniał o Cellinim i w tym czasie mówił do papieża:

— Ojcze. Święty, pozwól działać twemu słudze. Każę powiedzieć temu uparciuchowi, że skoro tak przy tym trwa, to niech mnie przekaże owe pięćset skudów, a ponieważ wielki z niego rozrzutnik i marnotrawca, na pewno nie znajdzie u siebie takiej sumy, wtedy zaś zmuszony będzie oddać mi kielich.

Klemens VII uznał sposób za wyborny i zezwolił, aby Pompeo postąpił wedle swego uznania. I tak jeszcze tego samego wieczoru, kiedy miano odprowadzić Celliniego do izby mu wyznaczonej, zjawił się podkomorzy mówiąc złotnikowi, iż Ojciec Święty przystaje na jego ultimatum i pragnie natychmiast otrzymać pięćset skudów lub kielich.

Benvenuto odparł, że wystarczy go odprowadzić do jego sklepu, u odda pieniądze.

Czterech Szwajcarów wiodło Benvenuta do domu, za nimi zaś kroczył podkomorzy. Wszedłszy do swej sypialni, Cellini wyjął z kieszeni klucz, otworzył nim niewielką żelazną szafkę wmurowaną w ścianę, zanurzył dłoń w wielkiej sakwie, wyciągnął stamtąd pięćset skudów, dał je podkomorzemu i wyrzucił go za drzwi razem ze Szwajcarami.

Ku chwale Benvenuta nadmienić wypada, że za fatygę obdarował czterema skudami Szwajcarów, ci zaś -- winniśmy dodać ku ich chwale — odeszli całując go po rękach.

Podkomorzy pospieszył natychmiast do papieża i wręczył mu pięćset . skudów, co wprawiło w rozpacz i rozsierdziło jego świątobliwość, tak że jął obrzucać obelgami Pompea.

— Ruszaj zaraz po mojego wielkiego rzeźbiarza do jego sklepu, bydlaku — zawołał. — Ugłaskaj go, jak tylko potrafisz w swojej bezdennej głupocie, i powiedz mu. że jeśli się zgodzi wykonać mój kielich, ja przystanę na wszelkie udogodnienia, jakich zażąda.

— Czy nie wystarczyłoby jednak, wasza świątobliwość, pójść tam jutro rano? — spytał Pompeo.

— Już dzisiaj jest za późno, durniu, a nie chcę, żeby Benvenuto zasypiał z urazą w sercu. Wykonaj więc natychmiast, co każę, a jutro rano| masz mi przynieść dobrą nowinę.

Pompeo wyszedł zatem potulnie z Watykanu i ruszył do sklepu Ben-venuta sklep był zamknięty.

Zerknął przez dziurkę od klucza, przez szpary w drzwiach, spojrzał na wszystkie okna po kolei, czy z któregoś nie pada światło; widząc jednak, że wszędzie jest ciemno, odważył się zastukać po raz wtóry, mocniej niż przedtem, i po raz trzeci jeszcze głośniej.

Wtedy otwarło się okno na piętrze i pojawił się w nim Benvenuto w koszuli i z arkebuzem w ręku.

— Kto tam znowu? — zapylał Cellini.

— To ja — odparł posłaniec.

— Co za ja? — pytał dalej złotnik, choć go bez trudu rozpoznał.

— Ja, Pompeo.

— Łżesz — oświadczył Ben.venuto —- dobrze znam Pompea, jest zbyt tchórzliwy, żeby się o tej porze odważył wyjść na ulice Rzymu.

— Ależ, drogi Cellini, przysięgam...

— Milcz. Jesteś rzezimieszkiem, który, się podszył pod tego nieboraka; ja ci otworzę drzwi, a ty mnie obrabujesz.

— Mistrzu Benvenuto, pragnę umrzeć...

— Jeszcze jedno słowo — krzyknął Penvenuto mierząc z arkebuza? w kierunku swego rozmówcy — a twemu życzeniu staniesię zadość!

Pompeo wziął nogi za pas z okrzykiem „Mordują!" i zniknął za rogiem najbliższej ulicy. .

Benvenuto zamknął wtedy okno, zawiesił arkebuz na haku i wrócił do łóżka, śmiejąc się pod nosem z przerażenia, jakie wzbudził w biednym Pompeo.

Gdy nazajutrz Cellini zszedł do sklepu, od godziny już otwartego przez czeladników, zauważył po drugiej stronie ulicy Pompea, który od świtu stał na posterunku czekając na Benvenuta.

Widząc Celliniego. Pompeo pomachał mu ręką tak przyjaźnie, jak jeszcze nikomu.

— A. to ty, drogi Pompeo — rzekł Cellini. — Na honor, omal tej nocy nie ustrzeliłem jakiegoś hultaja za to, że miał czelność podszyć się pod ciebie.

— Doprawdy? — zdziwił się Pompeo z wymuszonym uśmiechem, krok za krokiem zbliżając się do sklepu. — Jak to było?

Benvenuto opowiedział zatem posłańcowi jego świątobliwości, co się , wydarzyło; ponieważ jednak w nocnej rozmowie Cellini, nazwał go tchórzem, Pompeo nie ośmielił się wyznać, że to był on we własnej osobie. Skończywszy swą opowieść, złotnik spytał Pompea, jakiej to szczęśliwej okoliczności zawdzięcza, iż ma przyjemność widzieć go tak wcześnie.

Pompeo wypełnił tedy polecenie, jakie mu dał Klemens VII. choćrozumie się, innymi słowami.

W miarę jak mówił, twarz Benvenuta się rozjaśniała. A wiec Klemens VII ustąpił. Złotnik okazał się bardziej uparty niż papież; kiedy posłaniec skończył, Cellini rzekł;

— Przekaż jego świątobliwości, że szczęściem będzie dla mnie być mu posłusznym i uczynić wszystko, byle odzyskać jego łaskę, straconą nie z mojej winy, lecz przez zawiść innych. Co się ciebie tyczy, mości Pompeo, to w twoim interesie radzę ci, aby papież, ponieważ, nie brakuje mu sług, kogo innego w przyszłości do mnie przysyłał; dla własnego zdrowia nie mieszaj się więcej do tego, co mnie dotyczy. Miej litość nad sobą i nie wchodź mi więcej w drogę", a mając na uwadze zbawienie mojej duszy, proś Boga, żebym nie był twoim Cezarem.

Pompeo nie czekał dłużej, lecz z odpowiedzią Benvenuta ruszył do Klemensa VII. nie wspominając wszelako o ostatnich słowach.

W jakiś czas później, aby się zupełnie pogodzić z Benvenutem, Klemens VII zamówił u niego swój medal. Benvenuto wybił medal w brązie, srebrze i złocie, po czym wręczył go papieżowi. Ów był nim tak oczarowany, że w podziwie zawołał, iż nawet starożytni nigdy nie wykonali równie pięknego.

— Tak to już jest, wasza świątobliwość — rzekł na to Benvenuto. — Gdybym wszak nie okazał kiedyś nieco stanowczości, bylibyśmy w tej chwili zupełnie skłóceni: bo nigdy bym wam nie wybaczył, a wy byście stracili oddanego sługę. I nie wadziłoby. Ojcze Święty — radził dalej Benvenuto — gdybyście niekiedy wspominali przysłowie ludzi o dużym rozsądku, którzy twierdzą, że należy siedem razy zaznaczyć miejsce, zanim, się raz rąbnie. Dobrze byście też uczynili, nic dając tak posłuchu złośliwym, zawistnym i oszczercom. To wam radzę, Ojcze Święty, i więcej o tym nie mówmy,

Tak oto BcnVenuto wybaczył Klemensowi VII. a z pewnością by tego nie zrobił, gdyby go mniej lubił; Jako jednak jego ziomek, mocno był don przywiązany.

Toteż wielka ogarnęła go rozpacz, gdy w kilka miesięcy po opisanych tutaj wydłużeniach papież nagle zmarł, Cellini. człek twardy jak z żelaza, na wieść o tym zalał się łzami i przez tydzień cały płakał niby dziecko.

Śmierć owa okazała się fatalna w skutkach dla biednego Bcnvenuta, w dzień pogrzebu papieża bowiem spotkał Pompea. którego nie widział od chwili, gdy go poprosił, by mu oszczędził swojego widoku.

Należy zaznaczyć, że odkąd Cellini mu zagroził, nieszczęsny Pompeo nie Śmiał wychodzić z domu inaczej, jak tylko w towarzystwie tuzina dobrze uzbrojonych ludzi, którym wypłacał taki sam żołd jak papież swojej Gwardii Szwajcarskiej, toteż każdy spacer po mieście kosztował go dwa, trzy skudy; a i to otoczony dwunastoma zbirami drżał, iż spotka Benvenuta, świadom, że gdyby z tego spotkania wynikła jakaś bijatyka i gdyby Celtiniemu coś się przytrafiło, papież, darzący swego złotnika wielką życzliwością, dałby się Pompeowi we znaki; ale jak już powiedzieliśmy, Klemens VII właśnie zmarł, jego śmierć zaś przydała Pompeowi nieco odwagi,

Benvenuto udał się do świętego Piotra ucałować stopy zmarłego papieża i wracając ulicą dei Bianchi w towarzystwie Ascania i Pagola. znalazł się twarzą w twarz z Pompeem i jego dwunastoma zbirami. Na widok swego wroga Pompeo mocno zbladł; rozejrzawszy się jednak wokół stwierdził, że jest pod dobrą pieczą, podczas gdy Benvcnuto ma ze sobą tylko dwóch wyrostków; nabrał tedy odwagi i zatrzymując się. drwiąco skinął Benvenutowi głową, a równocześnie prawą ręką bawił się rękojeścią sztyletu.

Na widok tej kompanii, zagrażającej jego mistrzowi. Ascanio sięgnął dłonią do szpady, Pagolo zaś udawał, że czemuś się przygląda; Benve-nuto nie chciał jednak narażać ulubionego ucznia na nierówną walkę. Położył rękę na dłoni Ascania i wsuwając jego na wpół wyciągniętą broń do pochwy, ruszył w dalszą drogę, jakby niczego nie zauważył, jakby to. co widział, nic a nic go nie dotknęło. Ascanio nie poznawał mistrza, ale jako że on się wycofywał, wycofał się razem z nim.

Triumfujący Pompeo złożył Celliniemu głęboki ukłon i poszedł w swoją stronę otoczony zbirami, którzy naśladowali jego fanfaronady

Benvenuto w dudni gryzł wargi aż do krwi, lecz ? wierzchu wyglądał na zadowolonego. Dla znających porywczy charakter słynnego złotnika było to zaiste zgoła niepojęte.

Przeszedłszy jednak ledwie sto kroków, znalazł się przed sklepem jednego ze swoich konfratrów i wszedł do niego pod pretekstem,że chce obejrzeć starożytną wazę odnalezioną w etruskich grobach w Corneto, uczniom zaś rozkazał iść dalej obiecując, że za kilka minut przyjdzie do sklepu.

Był to, rozumie się, tylko pretekst, by oddalić Ascania bo ledwie stwierdził, że uczeń ze swoim towarzyszem -- o którego mniej się niepokoił zważywszy   iż miał pewność, że jego odwaga nie popchnie go za daleko — zniknęli za rogiem, odstawił wazę na półkę i wybiegł że sklepu.

Kilkoma susami znalazł się na ulicy, gdzie spotkał Pompea; Pompea wszelako już tam nie było. Na szczęście, a raczej na nieszczęście, człowiek otoczony dwunastu zbirami nie mógł przejść niepostrzeżenie toteż kiedy Benvenuto zapytał, gdzie Pompeo skręcił, pierwsza osoba do której się zwrócił, wskazała mu drogę a Cellini, niczym ogar naprowadzony na trop, ruszył jego śladem.

Pompeo zatrzymał i się przed apteką na rogu skrzyżowania zwartego Chiavica i opowiadał szacownemu aptekarzowi o bohaterskich czynach, jakich właśnie dokonał wobec Celliniego, kiedy raptem ujrzał złotnika z płomieniem w oczach i czołem zlanym potem.

Dostrzegłszy go Benvenuto wydał radony okrzyk,a Pomeo urwał Było oczywiste, że stanie się teraz coś strasznego.

Zuchowie Pompea ustawili się wokół niego w szyku i obnażyli szpady

Niedorzecznością było, żeby jeden człowiek zaatakował trzynastu, lecz Benvenuto należał, jak już powiedzieliśmy, do ludzi o lwiej naturze, co to nie rachują wrogów. Przeciwko grożącym mu trzynastu szpadom dobył tylko małego, ostrego sztyletu, który zawsze nosił u pasa i rzucił się między nieprzyjaciół jedną ręką wyrywając dwie czy trzy szpady, drugą przewracając dwóch ludzi, tak że w mgnieniu oka znalazł się przed Pompeem i złapał go za kołnierz; zaraz wszakże żostał ciasno otoczony.

Powstał nieopisany zamęt, ponad który wybijały się wrzaski, a w górze migały nagie szpady. Przez chwilę żywy kłąb toczył się po ziemi, bez kształtny i bezładny, potem ze zwycięskim okrzykiem jeden człowiek powstał i równie gwałtownie, jak wpadł między nich , teraz się wyrwał, cały we krwi, ale triumfalnie wymachując zakrwawionym sztyletem:; był

Na ziemi ktoś leżał rzucając się w agonii. Otrzymał dwa ciosy sztyletem: jeden poniżej ucha, drugi za obojczykiem u dołu szyi . Kilka sekund później już nit żyłi był to Pompeo.

Kto inny, dokonawszy czegoś takiego, wziąłby zaraz nogi za pas, Benvenuto jednak przerzucił sztylet z prawej ręki do lewej, w prawą ujął szpadę i stanął wyczekująco przed tuzinem wrogów.

Oni jednak z Benvenutem nie mieli już żadnych porachunków. Ten, który im płacił, leżał martwy,a w związku z tym nie mógł im więcej płacić. Toteż rozbiegli się jak stado przerażonych owiec, zostawiając zwłoki Pompea

W tejże chwili zjawił się Ascanio i rzucił się do swego mistrza nie dał się nabrać na etruską wazę i zawrócił. Choć jednak biegł co sił w nogach i tak spóźnił się o kilka sekund.

ROZDZIAŁ III

DEDAL

Benvenuto odszedł z Ascaniem dość zaniepokojony, jednak nie trzema otrzymanymi ranami — były zbyt lekkie, by się. nimi trapić — lecz następstwami tego,co zaszło. Pół roku wcześniej zabił niejakiego Guascontiego. mordercę swego brata, lecz zdołał wybrnąć z tarapatów dzięki protekcji papieża Klemensa VII; tamto zabójstwo było zresztą swego rodzaju odwetem; wszelako teraz protektor Benvenuta nie żył i sprawa się komplikowała.

Celliniemu do głowy nawet nie przyszło, rzecz jasna, żeby mieć wyrzuty sumienia.

Niechaj czytelnik z tego powodu nie myśli źle o naszym czcigodnym złotniku, który zabiwszy człowieka — ba! — zabiwszy dwóch ludzi, a może i — gdyby tak dobrze poszukać w jego przeszłości — trzech, boi się straży, lecz,ani trochę nie drży przed Bogiem.

Mąż ów bowiem, żyjący w roku pańskim 1540, jest zwykłym człowiekiem. Cóż w tym dziwnego zatem? Śmiercią nikt się w owych czasach nic przejmował, toteż i zabić kogoś stanowiło zgoła bagatelkę; my jesteśmy śmiałkami, oni byli zuchwalcami; my jesteśmy ludźmi dojrzałymi, pni byli młodzieńcami. Życie w tamtej epoce było tak bujne, że je tracono i zabierano z głęboką beztroską i lekce je sobie ważono.

Żył wtedy pewien pisarz, przez długi czas oczerniany, którego nazwisko stało się synonimem zdrady, okrucieństwa, krótko mówiąc — wszystkiego, co wiąże się z nikczemnością, i trzeba było wieku dziewiętnastego, najbardziej obiektywnej z epok, jakie przeżyła ludzkość, by zrehabilitować owego pisarza, wielkiego patriotę i człowieka niezwykle poczciwego. A tymczasem jedynym przewinieniem Mikołaju Machiavellego było to. że należał do epoki, w której siła i triumf były wszystkim, w  której ceniono czyny, a nie słowa,  w której nie zaprzątając sobie głowy podstępami ni rozmyślaniem, prosto do celu dążyli tacy juk władca Cezar Borgia. myśliciel Machiuvelłi artysta Benvenuto Cellini.

Razu jednego znaleziono na rynku w Cesenie poćwiartowane zwłoki; było to ciało Ramira d'Orco. A jako że ów d'Orco był wysoko postawioną w Italii  osobistością, Republika Florencka zapragnęła poznać powód jego śmierci. Rada Ośmiu seniorii wystosowała zatem pismo do Machiavellego. swojego ambasadora, aby zaspokoił ich ciekawość.

Machiavelli odparł  krótko:

Dostojni Panowie

 Jedyne, co mogę wam rzec na temat śmierci Ramira d'Orco, to że Cezar Borgia jest księciem, który najlepiej potrafi pozyskiwać sobie i pozbywać się ludzi podle ich zasług.

 Machiavelli  

Benvenuto wcielał w życie teorię wyrażoną przez słynnego sekretarza Republiki Florenckiej. Genialny Cellini, książę Cezar Borgia uważali. iż z racji wielkości nie obowiązują ich żadne prawa. Postępki; sprawiedliwe i niesprawiedliwe były dla nich równoznaczne z tym, co mogli uczynić, a czego nie; nie znali pojęcia obowiązku i prawa. Skoro ktoś im przeszkadzał. to się go pozbywali. Obecnie cywilizowany świat czyni zaszczyt takiemu człowiekowi kupując go.

Wtedy jednak tyle krwi wrzało w żyłach młodych narodów, że przelewano ją dla zdrowia. Walczono instynktownie, w niewielkim stopniu z miłości do ojczyzny lub do kobiety, a głównie po to, by się bić - naród z narodem człowiek z człowiekiem Benvenuto toczył wojnę z Pompeem podobnie jak Franciszek I z Karolem V- Francja i Hiszpania walczyły ze sobą to pod Marignano, to znów pod Pawią; a wszystko odbywało się w sposób naturalny, bez długich przygotowań gadania ni lamentów,

Geniusz uważano za zdolność przyrodzoną, za, władzę absolutną, za godność królewską przynależną z prawa boskiego; sztuka była w szesnastym wieku czymś najzwyklejszym w świecie.

Nie należy się tedy dziwić owym ludziom, których nic nic dziwiło, by wyjaśnić popełniane przez nich, zabójstwa ich zachcianki i wybryki, wystarczy jedno powiedzenie, tłumaczące i usprawiedliwiające wszystko w naszym, kraju, a zwłaszcza w naszych czasach:

Tak się robiło.

Benvenuto uczynił zatem po prostu to co się robiło: Pompeo przeszkadzał Celliniemu Cellini usunął Pompea.

Niekiedy wszakże policja usiłowała dowiedzieć się czegoś p owym usuwaniu:,wystrzegałą się pilnowania człowieka za jego życia ale czasami, raz na dziesięć razy zachciewało jej się pomścić go po śmierci.

Takie właśnie, pragnienie naszło ją w wypadku Benvenuta Celliniego. Skoro wróciwszy do domu wrzucał jakieś papiery do ognia , do kieszeni wsunął parę skudów, wpadli papiescy siepacze i odstawili go do zamku Świętego Anioła. ,co Benvenuta nieco pocieszyło jako że tam wtrącano szlachtę. 

Co innego jeszcze, pocieszyło Celliniego nie mniej skutecznie, kiedy wkraczał do zamku Świętego Anioła , a mianowicie myśl, iż człowiek obdarzony tak bujną wyobraźnią jak on musi w taki czy inny sposób niebawem   stamtąd wyjść.

Toteż wchodząc do kasztelana zamku, siedzącego za stołem nakrytym zielonym kobiercem i zajętego porządkowaniem rozlicznych dokumentów, powiedział:

— Mości kasztelanie, choćbyś potroił rygle, kraty i straże:, .choćbyś mnie zamknął w najwyższej celi albo najgłębszym lochu, choćbyś czuwał w dzień i nie spał w nocy, uprzedzam, że mimo to ucieknę.

Kasztelan podniósł wzrok na więźnia, przemawiającego doń z taką niesłychaną czelnością, i poznał Benvenuta Celliniego, którego trzy miesiące wcześniej miał zaszczyt gościć przy swym stole.

Mimo tej znajomości, a może właśnie z jej powodu, przemowa Ben-venuta wprawiła czcigodnego kasztelana w najgłębsze zdumienie: był to florentczyk, dostojny Giorgio, kawaler z rodu Ugolinich, wspaniały człowiek, lecz o niezbyt tęgiej głowie. Niebawem ochłonął jednak ze zdziwienia i rozkazał zaprowadzić Benvenuta do najwyżej położonej w zamku komnaty. Dach owej komnaty był tarasem: spacerowała po nim straż, a u stóp muru taras otaczającego również trzymano wartę.

Kasztelan zwrócił więźniowi uwagę na te szczegóły, a gdy uznał, iż więzień je należycie ocenił, rzekł;

— Drogi panie, można otworzyć zamki, można wyważyć drzwi, zrobić podkop w podziemnej celi, przebić mur, można przekupić straże, uśpić dozorców, ale bez skrzydeł z tej wysokości zejść nie można.

— Ja jednak zejdę — oświadczył Benvenuto.

Kasztelan spojrzał mu w twarz, zaczynając podejrzewać, iż jego więzień jest niespełna rozumu.

— A więc odlecisz, panie?

— Dlaczego nie? Zawsze uważałem, że człowiek, może latać, brakowało mi tylko czasu na doświadczenia. Tutaj będę miał dość czasu i do kroćset! chcę zyskać wreszcie pewność. Przygoda Dedala to historia, a nie bajka,

— Bacz na słońce, mój panie — odparł szyderczo kasztelan. — Bacz na słońce !

— Polecę w nocy — rzekł na to Cellini.

Takiej odpowiedzi kasztelan się nie spodziewał, nie znajdując tedy właściwej riposty, wyszedł mocno rozsierdzony.

Benvenuto musiał istotnie uciec za wszelką cenę. Kiedy indziej, Bogu dzięki, nie martwiłby się, że zabił człowieka, i zdążyłby iść w procesji w sierpniowe święta Matki Boskiej odziany w kaftan i płaszcz z niebieskiego aksamity. Ale nowy papież, Paweł III. był diabelnie mściwy, Ben-venuto zaś, kiedy ów siedział jeszcze na biskupstwie Farnese, poróżnił się z nim z powodu srebrnego kielichy, którego nie chciał mu dostarczyć bez zapłaty, a który jego ekscelencja pragnął odebrać siłą, co zmusiło Benvenuta do poturbowania ludzi ekscelencji; poza tym Ojciec Święty był zazdrosny o to, że Król Franciszek i prosił go już przez biskupa de Montluc, swojego ambasadora przy Siedzibie Apostolskiej, o przysłanie mu Benvenuta. Dowiedziawszy się o uwięzieniu ' Benvenuta, biskup de Montluc, sądząc, iż odda przysługę nieborakowi, tym bardziej hastawał; wielce się jednak pomylił co do charakteru nowego papieża, jeszcze bardziej upartego niż jego poprzednik, Klemens VII. Paweł III przysiągł bowiem oto, iż Benvenuto zapłaci mu za swoją eskapadę, i chociaż złotnikowi nie groziła śmierć — papież, w owych czasach dobrze by się zastanowił, nim by kazał powiesić tej miary artystę — ale miał wszelkie szansę, by zostać zapomnianym w więzieniu. W tym wypadku Benvenuto musiał przeto sam o sobie pamiętać, dlatego też postanowił uciec nie czekając na śledztwo i sąd, do których nigdy by mogło nie dojść, jako że papież, poirytowany nastawaniem króla Franciszka I, nie chciał już nawet słyszeć nazwiska Benvenuta Celliniego. Więzień o tym wszystkim dowiedział się od Ascania, który prowadził jego sklep i po długich naleganiach otrzymał pozwolenie na odwiedzanie mistrza; wizyty te odbywały się, rzecz jasna, przez podwójną kratę i w obecności świadków czuwających nad tym. aby Czeladnik nie podał mistrzowi ani pilnika, ani sznura, ani noża.

Toteż gdy tylko za kasztelanem zamknęły się drzwi, Benvenuto zabrał się do oględzin celi.

A oto co się znajdowało w czterech ścianach jego nowego mieszkania: łóżko, kominek, gdzie można było rozpalić ogień, stół i dwa krzesła; dwa dni później Benvenuto otrzymał glinę i narzędzie do modelowania. Kasztelan w pierwszej, chwili odmówił więźniowi owych przedmiotów, przeznaczonych dla wypełnienia czasu, lecz zmienił zdanie po zastanowieniu, zajmując bowiem myśli artysty, odwróci może jego uwagę od pomysłu ucieczki, którym zdawał się być opętany; tego samego dnia Benvenuto zaczął modelować olbrzymią Wenus.

Nie było to wiele; gdy dodać jednak do tego wyobraźnię, cierpliwość i werwę, rzecz znacznie urastała.

Pewnego grudniowego dnia, kiedy było bardzo zimno i u Benvenuta rozpalono ogień na kominku, zmieniono mu także pościel i zapomniano zabrać brudną; jak tylko drzwi się, zamknęły, Benvenuto podbiegł do łóżka, wyrwał z siennika dwie duże garście liści kukurydzianych, z których Włosi robią sienniki, wcisnął na ich miejsce zapomniane prześcieradła, usiadł z powrotem przy posągu, wziął w rękę narzędzie i zabrał się znów do pracy. W tejże chwili do celi wszedł posługacz po zapomnianą pościel, obejrzał wszystkie kąty pytając Benvenuta, czy jej nie widział; lecz Benvenuto, niby pochłonięty modelowaniem, odparł niechętnie, że pewno przyszedł po nią ktoś inny albo że posługacz nie pamięta, iż zali brał ją wcześniej. W posługaczu nie zrodziło się żadne podejrzenie, tak krótki czas dzielił jego wyjście i powrót tak naturalnie Benvenuto odegrał swoją rolę; a ponieważ pościel się nie odnalazła, pilnie baczył, by rzecz się nie wydała w obawie, iż musiałby za prześcieradła zapłacić albo wyrzucono by go na ulicę.

Człowiek nie zdaje sobie sprawy, ile straszliwych chwil i przejmujących obaw składa się na doniosłe wydarzenia. Wtedy to najbardziej banalne wypadki życiowe stają się okolicznościami, które budzą w nas radość bądź rozpacz. Po wyjściu posługacza Benvenuto rzucił się na kolana i podziękował Bogu za wsparcie go w potrzebie.

Ponieważ zaś po posłaniu łóżka nikt go nie dotykał aż do następnego rana, zostawił w spokoju prześcieradła zwinięte w sienniku.

Gdy zapadła noc, zabrał się do cięcia prześcieradeł — na szczęście nowych i dosyć grubych — na pasy szerokości trzech, czterech cali po czym jął je mocno splatać; następnie rozciął brzuch glinianego posągu, wydrążył go, wepchnął do środka swój skarb pokrył przecięcie odrobiną gliny, którą wygładził tak dokładnie, że najbardziej wprawne oko by nie dostrzegło, iż biedna Wenus poddana właśnie została cesarskiemu cięciu.

Nazajutrz rano kasztelan, zgodnie ze swym zwyczajem, wszedł niespodziewanie do celi, ale jak zwykle zastał więźnia siedzącego spokojnie przy pracy. Każdego ranka nieborak, szczególnie niespokojny co do nocy, drżał, że zastanie celę pustą. I pochwalając jego szczerość przyznać należy, że nie krył radości widząc co rano w celi jej mieszkańca.

— Wyznać muszę, że niepokoisz mnie straszliwie, panie Benvęnuto — rzekł do więźnia nieborak kasztelan. — Zaczynam jednak wierzyć, że czcze były twoje pogróżki, iż uciekniesz.

—Ja ci nie grożę, mości Giorgio — odparł Benvenuto. — Ja tylko uprzedzam.

— Ciągle więc masz nadzieję, że stąd wyfruniesz?

— Na szczęście to nic jest zwykła nadzieja, lecz, do kroćset, pewność!

— Ależ, demonio! jak chcesz to uczynić? — zawołał kasztelan, którego prawdziwa czy udawana ufność Benvenuta co do sposobu ucieczki wprawiała w przerażenie. .

—To tajemnica, mości panie. Uprzedzam jednak, moje skrzydła rosną. '

Kasztelan machinalnie spojrzał na ramiona więźnia.

— Tak to już jest, mości kasztelanie — podjął Cellini modelując przez cały czas posąg, którego uda właśnie formował w taki sposób, że można by sądzić, iż chce stworzyć rywalkę Afrodyty Kallipygos. — Między nami walka z wyzwaniem. Ty masz olbrzymie wieże, grube drzwi, silne zamki, setki straży w pogotowiu. Ja mam głowę i te oto ręce i po prostu uprzedzam, że i tak cię pokonam, mój panie. Ponieważ jednak człek z ciebie zmyślny, ponieważ przedsięweźmiesz wszelkie środki ostrożności, po moim odejściu będziesz miał na pociechę świadomość, że to nie twoja wina, mości Giorgio, że nie masz sobie nic do zarzucenia, mości Giorgio, i że niczego nie zaniedbałeś, aby mnie zatrzymać, mości Giorgio. A co pan teraz powiesz na to udo, boś przecie, jak wiem, amatorem sztuki?

Tyle pewności siebie doprowadzało do rozpaczy biednego kasztelana. Więzień stał się jego myślą prześladowczą, mącił mu w_głowie; posmutniał z tego powodu, stracił apetyt i bezustannie się zrywał niby człowiek nagle przebudzony. Pewnej nocy Benvenuto usłyszał dobiegającą z tarasu wielką wrzawę; po chwili przeniosła się do korytarza, a następnie zatrzymała przed drzwiami jego celi; po czym drzwi się otwarły i w towarzystwie czterech dozorców i ośmiu strażników ujrzał odzianego w szlafrok i szlafmycę mości Giorgia, który podbiegł do jego łóżka ze zmienioną twarzą. Benvenuto usiadł na łóżku i roześmiał mu się w nos. Kasztelan, nie dbając o ów śmiech, odetchnął niczym nurek wypływający na powierzchnię,

— Chwała Bogu! — -zawołał. — Jesteś jeszcze, nieszczęsny! Słusznie powiada przysłowie: sen mara — Bóg wiara,

— Co się dzieje? — spytał Cellinii. — I czemu zawdzięczam przyjemność oglądania cię o tej porze, mości Giorgio?

— Jezus Maria! Nic się nie dzieje, jeszcze raz skończyło się na strachu, Śniło mi się, że ci wyrosły te przeklęte skrzydła, olbrzymie skrzydła, i spokojnie się unosiłeś nad zamkiem mówiąc do mnie: „Żegnaj, drogi kasztelanie, żegnaj! Nie chciałem odejść bez pożegnania, teraz już lecę. Mam nadzieję, że się więcej nie zobaczymy."

— Co? Ja tak mówiłem, mości Giorgio?

— To twoje własne słowa... Och, Benvenuto, na moje nieszczęście tu się zjawiłeś!

— No, nie uważasz mnie chyba, mój panie, za tak ile wychowanego. Dobrze, że to tylko sen, inaczej nigdy bym ci tego nie wybaczył.

— Na szczęście nic się nie stało. Mam cię dalej, przyjacielu, a choć twoja kompania nie sprawia mi wielkiej przyjemności,. spodziewam się trzymać cię jeszcze długo.

— Nie sądzę — odrzekł Benvenuto z owym pewnym siebie uśmiechem, który wyprowadzał z równowagi jego gospodarza.

Kasztelan odszedł posyłając Benvenuta do wszystkich diabłów, a nazajutrz wydał rozkaz, aby w dzień i w nocy co dwie godziny zazierać do celi. Te inspekcje trwały miesiąc; po miesiącu wszelako, jako że nic nie wskazywało na to, iż Benvenuto myśli choćby o ucieczce, dozór osłabł.

Ten miesiąc Cellini wykorzystał na morderczą wręcz pracę.

Jak już powiedziano, Benvehuto zaraz po wejściu do celi dokładnie obejrzał całe pomieszczenie i od tej chwili miał ustalony sposób ucieczki. Okno było okrętowane, a kraty zbyt mocne, by je wyrwać rękami lub obluzować za pomocą narzędzia, do modelowania, jedynego przedmiotu z żelaza, jaki posiadał. Kominek zaś zwężał się tak bardzo, że więzień musiałby mieć możliwość zamiany w węża niczym wróżka Meluzyna, by przezeń przejść. Pozostawały tylko drzwi.

A tak! Drzwi! Przyjrzyjmy im się bliżej. Drzwi były dębowe, grube na dwa palce, zamknięte na dwa zamki i cztery rygle, a wewnątrz obite arkuszami blachy zamocowanymi u gór; i u dołu ćwiekami.

Przez te właśnie drzwi należało przejść.

Benvenuto zauważył, że kilka kroków od owych drzwi, w prowadzącym do celi korytarzu, znajdowały się schody, którymi straż wchodził na taras. Co dwie godziny słyszał zatem dźwięk kroków, straży wchodzących po stopniach; później rozłegały się kroki schodzących z warty po czym miał dwie godziny zupełnego spokoju.

Należało tedy po prostu znaleźć się po drugiej stronie owych drzwi dębowych, grubych ha dwa palce, zamkniętych na dwa zamki zaryglowanych na cztery zasuwy i na dodatek pokrytych wewnątrz jak już powiedziano, arkuszami blachy zamocowanymi u góry i u dołu ćwiekami. Przez miniony miesiąc Benvenuto oddawał się takiej oto pracy: Za pomocą żelaznego narzędzia do modelowania jedną po drugiej usunął główki ćwieków z wyjątkiem czterech u góry i czterech u dołu. które zostawił sobie na ostatni dzień: następnie, ażeby nie spostrzeżono ich braku, zastąpił je identycznymi główkami zrobionymi z gliny i pokrytymi opiłkami żelaza, tak że najbardziej nawet wprawnym okiem nie można było odróżnić prawdziwych od fałszywych. Ponieważ, zaś w górze i w dole znajdowało się po sześćdziesiąt ćwieków. a zdjęcie każdej główki zabierało godzinę, niekiedy dwie, łatwo pojąć, ile pracy więzień musiał w to włożyć.

Z kolei co wieczór, gdy wszyscy już spali i Benvenuta dobiegał tylko dźwięk kroków przechadzających się nad jego głową straży rozpalał w kominku wielki ogień i wzdłuż arkuszy blachy układał stertę żarzących się głowni; żelazo rozgrzewało się do czerwoności i powoli zwęglało drewno, do którego było przymocowane, przy czym po drugiej stronie nie dostrzegłbyś śladu zwęglenia.

Przez miesiąc, jak powiedziano, Benvenuta pochłaniała ta praca , ale też po miesiącu dobiegła końca i więzień czekał już tylko na sprzyjającą ucieczce noc. Potrwało to jeszcze kilka dni gdyż w chwili zakończenia pracy była pełnia księżyca.

Benvenuto zrobił z ćwiekami, co należało. ogrzewał więc dalej drzwi i drażnił kasztelana. Jednego dnia kasztelan wszedł doń przejęty bardziej niż kiedykolwiek.

— Drogi mój więźniu — rzekł poczciwiec, który ciągle powracał do prześladującej go myśli — czy nadal masz zamiar stąd odlecieć? No, powiedz szczerze:

— Bardziej niż kiedykolwiek, drogi gospodarzu — odparł Benvenuto.

— Posłuchaj pan —powiedział kasztelan - możesz i opowiadać, co chcesz, ale prawdę mówiąc uważani, że to niemożliwe.

— Niemożliwe; mości Giorgio , niemożliwe! rzekł na to artysta. -Wiesz przecie dobrze, że takie słowo nie istnieje dla mnie, który upodobałem sobie, wykonywanie najbardziej niemożliwych dla ludzi rzeczy, i to z  powodzeniem. Niemożliwe! A czyż nie bawiło mnie wprawianie od czasu do czasuw zazdrość przyrody, gdy ze złota, szmaragdów i diamentów tworzyłem jakiś kwiat piękniejszy hiż prawdziwe, perlące się od rosy? Sądzisz, że ten. co robi kwiaty, nie może zrobić skrzydeł?

— Na Boga! -- zawołał kasztelan.— Ta 'twoja bezczelna pyszałkowatość doprowadzi mnie do obłędu! No,   ale żeby takie skrzydła mogły cię utrzymać w powietrzu, co, przyznam, wydaje mi się zgoła niewykonalne, jaki byś im dał kształt?

— Dużo nad tym myślałem, co łatwo zgadnąć, jako że bezpieczeństwo mojej osoby zależy od kształtu skrzydeł.

— A zatem?

— A zatem, zbadawszy wszystkie latające istoty, gdybym chciał odtworzyć dzieło, jakie otrzymały w darze od Boga, z powodzeniem mógłbym naśladować jedynie nietoperza.

— Czy jednak, panie Benvenuto — podjął kasztelan — gdybyś miał możliwość zrobienia sobie pary skrzydeł, nie brakłoby ci odwagi w decydującej chwili?

— Daj mi, mości kasztelanie, wszystko co trzeba, by je wykonać, a odpowiem ci przy odlocie.

— A co ci do nich trzeba?

— Och, mój Boże, doprawdy niewiele: małe ognisko kowalskie, kowadło, pilniki, szczypce i obcęgi, by wykonać sprężyny, oraz jakieś dwadzieścia pasów na woskowanego płótna, żeby zastąpić błony.

— Doskonale, doskonale — rzekł mości Giorgio — trochę mnie to uspokoiło, bo nigdy, choćbyś był najmądrzejszy, nie zdołasz tego tutaj zgromadzić.

— Już tego dokonałem — oświadczył spokojnie Benvenuto.

Kasztelan podskoczył na krześle, lecz w tej samej chwili uzmysłowił sobie, że to fizycznie niewykonalne. Wszelako, choć zgoła niemożliwe, ani na chwilę nie dawało mu to spokoju. Kiedy ptak przelatywał przed jego oknem, wyobrażał sobie zaraz, że to Cellini, tak wielki ma wpływ umysłowość silna na przeciętną.

Tego samego dnia Giorgio posłał po najzręczniejszego mechanika w Rzymie i rozkazał mu wymierzyć dla siebie skrzydła nietoperza. . Zdumiony mechanik spojrzał bez słowa na kasztelana, nie bez racji przypuszczając, że mości Giorgio oszalał.

Ponieważ jednak Giorgio nie ustępował, ponieważ był bogaty, a gdy popełniał szaleństwa, miał środki, by za nie zapłacić, mechanik zabrał się, do zleconej mu pracy i tydzień później przyniósł wspaniałe skrzydła, które mocowano do ciała za pomocą żelaznego gorsetu i które dzięki niezwykle pomysłowemu układowi sprężyn poruszały się z budzącą zaufanie miarowością.

Giorgio zapłacił mechanikowi umówioną cenę, zmierzył przestrzeń jaką zajmował ów aparat, udał się do celi Benvenuta i bez słowa przewrócił ją do góry nogami, zajrzał pod łóżko, pogrzebał w kominku, obmacał siennik, zerknął do najciemniejszych zakamarków. Po czym wyszedł, ciągle bez. słowa, przekonany, że o ile Benvenuto nie jest czarownikiem, to. żadną miarą nie zdoła ukryć w celi skrzydeł podobnych do jego.

Stawało się oczywiste, że umysł nieszczęsnego kasztelana coraz bardziej szwankuje.

W domu imć pan Giorgio zastał mechanika; człek ów zawrócił, by go jeszcze powiadomić, że na końcu każdego skrzydła znajduje się żelazna obręcz przeznaczona do podtrzymywania nóg człowieka lecącego w pozycji poziomej.

Zaledwie mechanik wyszedł, Giorgio zamknął się, przywdział gorset, rozłożył skrzydła, zamocował obręcze na nogach i położywszy się na brzuchu, spróbował ulecieć.

Jednakże mimo wysiłków nie zdołał się wznieść nad ziemię.

Po dwóch czy trzech próbach raz jeszcze posłał po mechanika.

— Wypróbowałem twoje skrzydła — rzekł — lecz nie działają.

— Jak je próbowałeś, .panie?

Giorgio opowiedział ze szczegółami swoje trzykrotne doświadczenie. Mechanik wysłuchał go z uwagą, po czym rzekł:

— Nic w tym dziwnego. Leżąc na ziemi, panie, nie możesz nabrać w skrzydła wystarczającej ilości powietrza: musiałbyś wejść na zamek Świętego Anioła i stamtąd odważnie wyruszyć w przestrzeń.

— I sądzisz, że wtedy bym poleciał?

— Jestem pewien — odparł mechanik.

— Skoro zatem jesteś tego pewien — ciągnął kasztelan — to czy nie wyszłoby na to samo, gdybyś ty je wypróbował?

— Skrzydła są przystosowane do ciężaru twojego ciała, panie, a nie do mojego — odparł mechanik. — Skrzydła dla mnie musiałyby mieć rozpiętość o półtorej stopy większą.

Mechanik skłonił się i wyszedł.

— Do diabła!— zawołał mości Giorgio.

Przez cały dzień można było dostrzec w myślach imć pana Giorgia pewne zaburzenia, co wskazywało, iż jego rozum, niczym rozum Orlanda, oddali się coraz bardziej w krainę ułudy.

Wieczorem, gdy miał się już kłaść, wezwał całą służbę, wszystkich dozorców i strażników.

— Jeżeli się dowiecie — powiedział — że imć pan Cellini chce odfrunąć, pozwólcie mu odlecieć i tylko mnie powiadomcie, bo potrafię nawet nocą dogonić go bez trudu, zważywszy, że jestem prawdziwym nietoperzem, podczas gdy on, cokolwiek by mówił, jest nietoperzem fałszywym.

Biedny kasztelan całkowicie popadł w obłęd; ponieważ jednak spodziewano się, że noc przyniesie mu niejakie ukojenie, postanowiono poczekać do rana z powiadomieniem papieża.

W dodatku noc była okropna, deszczowa i ciemna, nikt zatem nie miał ochoty wychodzić na taką pogodę. Nikt z wyjątkiem Benvenuta Celliniego; który niewątpliwie przez przekorę tę właśnie noc wybrał na ucieczkę Toteż gdy tylko usłyszał, że zegar wybił godzinę dziesiątą i że zmieniono wartę, padł na kolana i pomodliwszy się gorąco, przystąpił do dzieła. W pierwszym rzędzie usunął cztery pozostałe główki ćwieków, jedyne, które podtrzymywały arkusze blachy. Ostatnia odpadła z wybiciem północy.

Benvenuto usłyszał kroki rontu wchodzącego na taras; przywarł bez tchu do drzwi, po czym ront zszedł, kroki ucichły w oddali i znów wszystko ogarnęła cisza.

Deszcz się wzmógł i Benvenuto z bijącym z radości sercem słuchał, jak strumienie wody łomoczą w okna.

Spróbował wreszcie oderwać arkusze blachy, i arkusze, niczym już nie zamocowane, ustąpiły; Benvenuto poustawiał je zatem jeden przy drugim pod ścianą.

Następnie położył się na brzuchu i za pomocą narzędzia do modelowania, zaostrzonego przezeń jak sztylet i osadzonego w kawałku drewna, zabrał się do drzwi. Dół drzwi nie stawił oporu: dębowe drewno było całkowicie zwęglone. Po krótkiej chwili Benvenuto wydrążył w dole drzwi otwór wystarczająco duży, by się przezeń przecisnąć.

Wtedy rozpłatał ponownie brzuch posągu, wyjął splecione pasy płótna, owinął się nimi w talii i uzbrojony w swoje narzędzie, z którego, jak powiedziano, zrobił sztylet, raz jeszcze ukląkł, by się pomodlić.

Następnie przesunął przez otwór głowę, potem ramiona, resztę ciała — i znalazł się w korytarzu.

Podniósł się, lecz nogi tak pod nim drżały, że musiał się oprzeć o ścianę, żeby nie upaść. Serce omal mu z piersi nie wyskoczyło, a głowa płonęła. Spływał potem i ściskał w garści rękojeść swego sztyletu, jakby się bał, że ktoś mu go zabierze.

Ponieważ jednak wokół panował spokój, ponieważ nie rozlegał się żaden dźwięk, ponieważ wszystko trwało w bezruchu, Benvenuto niebawem się uspokoił i dotykając ręką muru szedł korytarzem, dopóki niepoczuł, że ściana się skończyła. Wysunął wtedy stopę i namacał pierwszy stopień schodów, a raczej drabiny prowadzącej na taras.

Wstępował na kolejne stopnie, drżąc przy każdym skrzypnięciu drewna, wreszcie owiało go świeże powietrze, krople deszczu spadły mu na twarz, głowa wynurzyła się ponad poziom tarasu, a jako że od kwadransa, przebywał w głębokich ciemnościach, natychmiast zdołał ocenić,; jakie mógł żywić obawy i nadzieje.

Szala przechyliła się na stronę nadziei.

Straż, by się schronić przed deszczem, weszła do budki wartowniczej. Ponieważ zaś żołnierze trzymający wartę na szczycie zamku Świętego Anioła znajdowali się tam nie po to, by strzec tarasu, lecz aby pilnować fosy i badać wzrokiem przedpole, ślepa ściana budki znajdowała się dokładnie na wprost schodów, którymi wyszedł Benvenuto.

Cellini na czworakach zbliżył się bezszelestnie do najbardziej oddalonego od budki wartowniczej punktu tarasu. Tam zamocował do starożytnej cegły, wystającej na jakieś sześć cali z muru, swój sznur, po czym po raz trzeci padł na kolana i szepnął:

 — Boże, pomóż mi, skoro sam sobie pomagam! --- Po tej modlitwie jął się opuszczać po sznurze na rękach, nie bacząc na zadrapania na czole i kolanach ocierających się od czasu do czasu o mur, i tak zsunął się na dół.

Kiedy pod nogami poczuł ziemię, ogarnęło go niezmierzone uczucie radości i dumy. Spojrzał na niebotyczną ścianę, z której szczytu zdołał zejść, i patrząc tak, nie mógł się powstrzymać, by nie rzec półgłosem: „A więc ' jestem wolny!" Ta nadzieja trwała jednak krótko.

Odwrócił się i nogi się pod nim ugięły: przed nim wznosił się niedawno postawiony mur, o którym nie wiedział. Był zgubiony. Zdało mu się, że wszystko przepadło, i zrozpaczony rzucił się na ziemię; padając uderzył o coś twardego: była to długa belka; uradowany i zdumiony, zakrzyknął z cicha: jest uratowany!

Nie zdajemy sobie nawet sprawy, ile w jednej minucie życia ludzkiego może się pomieścić ulatujących radości i nadziei.

Benvenuto chwycił belkę niczym rozbitek łapie maszt, który ma go utrzymać na wodzie. W normalnych warunkach dwóch ludzi z trudem by ją uniosło; Benvenuto przeciągnął ją pod mur i oparł o niego.

Wspiął się po belce na szczyt muru, ale gdy tam dotarł, zabrakło mu sił, by ją wyciągnąć i spuścić po drugiej stronie. Ogarnął go na chwilę zawrót głowy, zamknął oczy i odniósł wrażenie, że miota się w morzu płomieni.

Naraz pomyślał o splecionym przez siebie sznurze, dzięki któremu zszedł z tarasu.

Zjechał z powrotem po belce i pobiegł tam, gdzie zostawił zwisający sznur, przywiązany jednak na tarasie tak solidnie, że nie zdołał go zerwać z cegły, do której był zamocowany.

Zrozpaczony Benvenuto uwiesił się na końcu sznura ciągnąc ze wszystkich sił w nadziei, że pęknie. Na szczęście jeden z czterech łączących pasy płótna węzłów rozluźnił się i Benvenuto upadł na plecy z kawałkiem liny długości około dwunastu stóp.

Tego mu właśnie było trzeba: podniósł się rozradowany i pełen nowych sił, wspiął się raz jeszcze po belce, usiadł na murze i przywiązał sznur do belki.

Zsunąwszy się do końca liny, na próżno szukał stopą ziemi; spojrzał w dół i zobaczył, iż dzieli go od niej zaledwie sześć stóp: puścił sznur i znalazł się na ziemi.

Położył się wtedy na chwilę. Był wyczerpany, ręce i nogi miał odarte ze skóry. Przez kilka minut przyglądał się bezmyślnie swoim krwawiącym kończynom; ale oto wybiła piąta, ujrzał, że gwiazdy zaczynają blednąć.

Wstał; kiedy się jednak podnosił, szyldwach, którego nie dostrzegł, a który bez wątpienia widział co on uczynił, postąpił kilka kroków w jego kierunku. Benvenuto pojął, że jest zgubiony i że albo musi zabić, albo sam zostanie zabity. Wyjął zza pasa sztylet i ruszył tak zdecydowanie w stronę wartownika, że ten niechybnie zrozumiał, iż oprócz silnego mężczyzny, będzie jeszcze miał przeciw sobie jego wielką rozpacz. Benvenuto był zdecydowany nie cofnąć się ani o krok, lecz oto naraz szyldwach odwrócił się doń plecami, jakby go w ogóle nic zauważył. Więzień pojął, co to oznacza.

Biegiem ruszył do następnego szańca. Szaniec ów leżał w pobliżu fosy i wznosił się na jakieś dwanaście, piętnaście stóp. Skok z takiej wysokości nie mógł zatrzymać człowieka pokroju Benvenuta Celliniego. zwłaszcza gdy dotarł już tak daleko, a ponieważ jedną część sznura zostawił zawieszoną na cegle, drugą na belce i nie miał się już po czym opuścić, a w dodatku czasu mu zgoła nie zbywało, zawisł na rękach na pierścieniu osadzonym w murze i modląc się w myśli, skoczył.

Skoczył i upadł zemdlony.

Upłynęła blisko godzina, zanim się ocknął; chłód zwiastujący świtanie przywrócił mu zmysły. Przez chwilę jeszcze leżał ogłuszony, po czym przesunął dłonią po czole i wszystko sobie przypomniał.

Głowa sprawiała mu nieznośny ból i widział krople krwi niby pot spływające po jego twarzy i kapiące na kamienie, na których leżał. Pojął, że zranił się w czoło. Po raz wtóry podniósł doń rękę, by zbadać rany: nic były poważne — przecięta skóra, lecz kość nienaruszona. Benvenuto uśmiechnął się i spróbował wstać, ale opadł z powrotem: prawą nogę miał złamaną trzy cale nad kostką. Tak mu spuchła, że w pierwszej, chwili nie poczuł bólu.

Zdjął koszulę, podarł ją na pasy i złożywszy kości najlepiej, jak potrafił, mocno kończynę obandażował, prowadząc od czasu tło czasu pas płótna pod stopą, aby kości się nie przesunęły. Po czym na czworakach ruszył ku bramie Rzymu znajdującej się pięćset kroków dalej.

Kiedy po półgodzinie okrutnych męczarni dotarł do niej. okazało się, że jest zamknięta. Zauważył jednak pod bramą duży kamień; wyciągnął go bez większego trudu i przeczołgał się przez dziurę.

Lecz zaledwie posunął się o trzydzieści kroków, gdy sfora bezdomnych, wygłodzonych kundli, po zapachu krwi. wyczuwszy, iż jest ranny, rzuciła się na niego. Dobył sztyletu i jednym ciosem rozpruł bok największego i najbardziej zajadłego. Pozostałe psy rzuciły się na zabitego towarzysza.

Benvenuto dowlókł się aż do kościoła Transpontina; tam napotkał woziwodę, który właśnie objuczył swego osła świeżo nabraną wodą: Przywołał go do siebie.

— Słuchaj, dobry człowieku — rzekł — byłem u kochanki i z pewnych względów, wszedłszy do niej drzwiami, wyjść musiałem oknem: wyskoczyłem z pierwszego piętra i złamałem sobie nogę. Zanieś mnie na schody Świętego Piotra, a dam ci złotego skuda.

Woziwoda bez słowa zarzucił sobie rannego na plecy i zaniósł go n wskazane miejsce. Otrzymawszy zaś obiecaną monetę, poszedł swoją drogą nie oglądając się nawet za siebie.

Benvenulo poczołgał się wtedy do domu biskupa de Montluc, ambasadora Francji, mieszkającego kilka kroków dalej.

Biskup de Montluc zakrzątnął się zaraz tak gorliwie, że po miesiącu Benvenuto był już zdrowy, po dwóch otrzymał ułaskawienie, a po czterech wyruszył z Ascaniem i Pagolem do Francji.

Co się zaś tyczy nieszczęsnego kasztelana, to postradał zmysły, żył w szaleństwie i w szaleństwie umarł, cały czas wierząc, iż jest nietoperzem, i nieustannie dokładając wszelkich starań, aby się wzbić w przestworza.

ROZDZIAŁ IV

SCORZONA

Kiedy Cellini przybył do Francji, Franciszek I przebywał z całym dworem w pałacu Fontainebleau; Cellini zatrzymał się więc w mieście, każąc powiadomić kardynała Ferrary o swoim przyjeździe. Kardynał, wiedząc, jak niecierpliwie władca oczekuje Benvenuta, natychmiast wieść tę przekazał jego królewskiej mości. Tego samego dnia król przyjął Ben-venuta i zwracając się doń w owym słodkim i jędrnym języku, którym artysta tak świetnie władał w piśmie, rzekł:

— Masz kilka dni, panie Benvenuto, by nabrać ducha po strapieniach i trudach, spędź je wesoło, pokrzep się i zabaw, a my się tymczasem zastanowimy nad zamówieniem u ciebie czegoś pięknego.

Ulokowawszy go następnie w pałacu, Franciszek I rozkazałaby mu na niczym nie zbywało.

Benvenuto znalazł się zatem Od pierwszej chwili w samym centrum francuskiej kultury, w tym czasie pozostającej w tyle za kulturą włoską, ale walczącej już z nią o prymat i mającej ją wkrótce wyprzedzić. Gdy patrzył dookoła, mogło mu się zdać, że nie opuś,cił stolicy Toskanii, znajdował się bowiem w otoczeniu sztuki i artystów znanych mu z Florencji, po Leonardzie da Vinci zaś i mistrzu Rosso nastąpiła era Primaticcia.

Benvenuto powinien był zatem pójść śladem swoich słynnych poprzedników i przed najwytworniejszym w Europie dworem wynieść sztukę rzeźbiarską równie Wysoko, jak ci trzej mistrzowie wynieśli sztukę malarską. Toteż Cellini zdecydował sam wyjść naprzeciw pragnieniom króla nie czekając, aż władca zamówi u niego obiecane dzieło, lecz wykonując je z własnej woli i łożąc na nie swoje środki. Bez trudu zauważył, jak drogą była królowi rezydencja, gdzie się spotkali; postanowił tedy dogodzić jego upodobaniu wykonując posąg, który zamierzał nazwać Nimfą z Fontainebleau.

Pięknym miał być dziełem ów posąg, otoczony zarazem dębami, zbożem i winoroślą; Fontainebleau przylega bowiem do pól, ocienia je las i otoczone jest winnicami. Wymarzona przez Celliniego nimfa powinna zatem mieć w, sobie cechy Cerery, Diany i Erigone zlane w całość, trzech cudownych postaci, które różniąc się tak przecież, winny tworzyć jedność; poza tym na postumencie miały się znajdować atrybuty trzech bogiń, a kto widział urocze figurynki na posągu Perseusza, wie, jak florentyński mistrz potrafił wycyzelować te cudowne szczególy.

Jednym z wielkich nieszczęść artysty jest wszelako to, że nosząc w sobie poczucie piękna idealnego, dla zmaterializowania swego dzieła potrzebuje nadto ludzkiego modelu. A gdzie tu znaleźć taki model, który by posiadał odrębną urodę trzech bogiń?Gdyby oczywiście, jak w czasach starożytnych, jak w czasach Fidiaszy i Apellesów, współczesne piękności o królewskich kształtach z własnej woli chciały artyście pozować, Benvenuto znalazłby na dworze to, czego szukał; był tam cały Olimp w kwiecie wieku: Katarzyna Medycejska mająca wówczas zaledwie dwadzieścia jeden lat; Małgorzata de Valois, królowa Nawarry, zwana Czwartą Gracją i Dziesiątą Muzą; diuszesa d'Etampes, która wiele jeszcze razy pojawi się na kartach tej opowieści, zwana najpiękniejszą z mądrych i najmądrzejszą z pięknych. Było to więcej, niżby artysta pragnął; lecz, jak rzekliśmy, czasy owe różniły się od czasów Fidiaszy i Apellesów.

Benvenuto musiał szukać gdzie indziej.

Z wielkim przeto zadowoleniem przyjął wieść, że dwór przenosi się do Paryża; na nieszczęście, jak to sam Benvenuto określił, dwór w owych czasach podróżował,niczym kondukt żałobny. Poprzedzany dwunastoma, piętnastoma tysiącami konnych, stawał w miejscu, gdzie znajdowało się ledwie dwa, trzy domy, co wieczór tracił cztery godziny na rozbijanie namiotów i tyleż rankiem na ich zwijanie, tak że chociaż rezydencję od stolicy dzieli zaledwie szesnaście lieues , podróż z Fontainebleau do Paryża zajęła pięć dni.

Wielokrotnie w drodze Cellini miał chęć ruszyć przodem, za każdym jednak razem kardynał Ferrary powstrzymywał go przed tym mówiąc, iż gdyby król nie widział złotnika przez cały dzień, z pewnością by zapytał, co się z nim stało, a dowiedziawszy się, że odjechał, potraktowałby ów odjazd bez zezwolenia jako uchybienie dworskiej etykiecie. Benvenu-to powściągał tedy niecierpliwość i podczas długich popasów próbował zabić czas wykonując rysunki do Nimfy z Fontainebleau.

Wreszcie dotarł do Paryża. Pierwszą wizytę złożył Primaticciowi, któremu po Leonardzie da Vinci i mistrzu Rosso powierzono prowadzenie w Fontainebleau rozpoczętego przez tamtych dzieła. Mieszkający od dawna w Paryżu Primaticcio powinien go od razu naprowadzić na trop tego, czego szukał, i powiedzieć mu, gdzie może znaleźć modele.

Zatrzymajmy się na chwilę przy Primaticciu.

Signor Francesco Primaticcio, od miejsca urodzenia zwany również Bologna, uczeń Giulia Romano, pod którego kierunkiem pracował przez sześć lat, ósmy rok już mieszkał we Francji, gdzie wezwał go Franciszek I za radą markiza Mantui, swego wielkiego „werbownika" artystów. Był to człowiek, co widać po samym Fontainebleau, niezwykle płodny, o śmiałych i imponujących środkach wyrazu, nieskazitelnej czystości linii.

Primaticcia długo nie doceniano, jego rozległej wiedzy, nieograniczonego talentu, który obejmował wszelkie rodzaje malarstwa, a za trzy wieki niesprawiedliwości pomściła go dopiero nasza epoka. Z inspiracji religijnej powstały jego, obrazy dla kaplicy w Beauregard; tematyka moralna znalazła swój wyraz w personifikacji głównych cnót chrześcijańskich przedstawionych w pałacu Montmorency; na koniec rozległe Fontainebleau wypełniają jego dzieła: zdobienia Złotej Bramy i Sali Balowej pokazują najbardziej wdzięczne tematy mitologiczne i. alegoryczne; w Galerii Ulissesa i w salonie Ludwika Świętego Primaticcio stał się za Homerem poetą epickim i przełożył na język malarski „Odyseję" i część „Iliady". Następnie od czasów legendarnych przeszedł do wieków heroicznych i czerpał tematy z historii. Główne wydarzenia z życia Aleksandra i Romulusa oraz poddanie Hawru zostały przedstawione na obrazach zdobiących Wielką Galerię i komnatę przylegającą do Sali Balowej; przyroda znalazła odbicie w wielkich pejzażach z Gabinetu Osobliwości. Gdybyśmy chcieli tedy poznać miarę jego talentu, zróżnicowanie, podsumować jego dzieło, okaże się, że na dziewięćdziesięciu ośmiu dużych obrazach i stu trzydziestu mniejszych przedstawiał pejzaże, flotę, historię, portrety, tematy religijne, alegoryczne i epickie.

Jak zatem widzimy, był to człowiek mogący pojąć Celliniego, Toteż zaledwie Benvenuto przybył do Paryża, z szeroko otwartymi ramionami ruszył do Primaticcia; ten zaś powitał go równie radośnie.

Po pierwszej szczerej pogawędce dwóch przyjaciół, którzy się zeszli na obcej ziemi, Benvenuto otworzył przed Primaticciem swoje teki, wyjaśnił mu zamysły, pokazał wszystkie szkice i zapytał, czy wśród jego modeli nie ma takiego, co by spełniał wymagane przezeń warunki.

Primaticcio potrząsnął głową ze smutnym uśmiechem.

Nie znajdowali się wszak w Italii, będącej córą Grecji, rywalką swej matki. Francja była wówczas, jak i obecnie, krajem wdzięku, uroku i kokieterii; próżno by jednak szukać na ziemi Walezjuszy olśniewającej piękności, którą na brzegach Tybru i Arno inspirowali się Michał Anioł i Rafael, Giovanni da Bologna i Andrea del Sarto. Niewątpliwie, gdyby malarz czy rzeźbiarz mógł, jak już powiedziano, wybrać model spośród arystokracji, szybko by znalazł to, czego szukał; lecz jak cienie zatrzymane po drugiej, stronie Styksu, musiał poprzestać, na oglądaniu spacerujących po Polach Elizejskich — gdzie wstęp miał wzbroniony — pięknych i szlachetnych kształtów, niezmiennych przedmiotów jego artystycznej edukacji.

Benvenuto było zrozpaczony, ale oto pewnego wieczoru — wracając z kolacji z trzema ziomkami spotkanymi w Paryżu, a mianowicie z panern Pierem Strozzi, jego szwagrem hrabią dell'Anguillara oraz Galeottem Pico, siostrzeńcem słynnego Giovanniego Pico delia Mirandola — gdy szedł samotnie ulicą des Petits-Champs, ujrzał przed sobą piękną i pełną wdzięku dziewczynę. Benvenuta przebiegł dreszcz radości: dotąd nie napotkał nikogo, kto by lepiej niż ta kobieta ucieleśnienie jego marzenia. Ruszył przeto za nią. Kobieta podążyła przez wzgórze des Orties, obok kościoła Świętego Honoriusza i weszła na ulicę du Pelican. Znalazłszy się tam, zerknęła za siebie, by sprawdzić, czy nadal ktoś za nią idzie, a ujrzawszy o kilka kroków Benvenuta, mocno pchnęła jakieś drzwi i zniknęła. Beń-venuto doszedł do drzwi i również je. pchnął; drzwi ustąpiły w samą porę, by dojrzał jeszcze na zakręcie schodów oświetlonych dymiącym kagankiem rąbek sukni owej kobiety.

Znalazł się na piętrze; jedyne drzwi były uchylone, a w izdebce zobaczył tę, za którą szedł.

Nie tłumacząc jej powodów swej artystycznej wizyty, .słowem się nawet nie odzywając, Benvenuto, aby się upewnić, że kształty ciała odpowiadają rysom twarzy, obszedł dwa czy trzy razy zdziwioną dziewczynę, bezwiednie mu powolną, jakby, okrążał antyczny posąg, każąc jej podnieść ramiona nad głową, w tej pozycji zamierzał bowiem przedstawić swoją Nimfę z Fontainebleau.

W modelu, jaki Benvenuto miał przed sobą, niewiele było z Cerery, jeszcze mniej z Diany, ale dużo z Erigony. Mistrz postanowił zatem, świadom niemożliwości połączenia tych trzech typów, pozostać przy bachantce.

Do bachantki znalazł jednak doprawdy to, czego szukał: płomienny wzrok, koralowe usta, zęby jak perły, pięknie osadzona szyja, krągłe ramiona, wąska talia i bujne biodra; wreszcie wąska w przegubie ręka i w kostce noga oraz długie palce nosiły w sobie znamię arystokratyczne, co ostatecznie wpłynęło na decyzję artysty.

— Jak cię zwą, panienko?— zapytał z cudzoziemskim akcentem popadającą w coraz większe zdumienie dziewczynę.

— Katarzyna, do usług waszej miłości — odparła,

— A Więc, panno Katarzyno — ciągnął Benvenuto — oto masz złotego skuda za trud. jaki sobie zadałaś; przyjdź do mnie jutro, do pałacu kardynała Ferrary przy ulicy Saint-Martin; i za to samo dostaniesz jeszcze jednego skuda.

Dziewczyna wahała się chwilę, sądząc, iż cudzoziemiec dworuje sobie z niej. Ale złoty skud świadczył, że mówił poważnie; toteż po krótkim namyśle zapytała:

— O której?

— O dziesiątej. Odpowiada ci ta pora?

— Owszem.

— Mogę więc na ciebie liczyć? — Przyjdę na pewno.

Benvenuto skłonił się przed nią niczym przed księżną i wrócił do domu z sercem przepełnionym radością. Zaraz po powrocie wrzucił w ogień wszystkie wymarzone szkice i zabrał się do rysowania rzeczywistych. Gdy już z tym skończył, przyniósł krąg wosku, położył go na postumencie, a wosk w jego silnych dłoniach błyskawicznie przybrał kształt wyśnionej przezeń nimfy; kiedy zaś Katarzyna nazajutrz stanęła w drzwiach pracowni, praca była częściowo wykonana.

Katarzyna nic a nic nie pojmowała z zamiarów Benvenuta, Toteż wielce się zdumiała, kiedy zamknąwszy za nią drzwi, pokazał jej rozpoczęty posąg i wyjaśnił, po co ją sprowadził.

Katarzyna była wesołym dziewczęciem: pełną piersią roześmiała się ze swojej omyłki, po czym dumna, iż ma być modelem posągu bogini przeznaczonego dla króla, zrzuciła odzienie i sama przybrała pozę rzeźby, i tą z takim, wdziękiem i wyczuciem, że mistrz, odwróciwszy się i ujrzawszy ją tak doskonale i naturalnie ustawioną, aż zakrzyknął z ukontentowania.

Benvenuto przystąpił do pracy: jak już powiedziano, miał wzniosłą i silną naturę artysty, który czerpie natchnienie z dzieła i podnietę z czynu. Zrzucił kaftan i z rozpiętą pod szyją koszulą, podwiniętymi rękawami, chodząc od modelu do kopii, od natury do sztuki, zdawał się, niby Jowisz, wszystko rozjarzać dotknięciem. Katarzyna, przywykłą do bezecnych postępków ludzi z gminu lub młodych panków, dla których była zabawką, z nie znanym jej zdumieniem spoglądała na tego człowieka o natchnionym oku, gorącym oddechu, wezbranej piersi. Ona sama zdawała się urastać do poziomu mistrza; jej wzrok promieniał: natchnienie przechodziło od mistrza do modelu.

Seans trwał dwie godziny, po czym Benvenuto wręczył Katarzynie obiecanego skuda i żegnając się z nią z takim samym uszanowaniem jak w przeddzień, wyznaczył jej spotkanie na dzień następny o tej samej porze.

Katarzyna wróciła do domu i przez cały dzień nie wychodziła. Nazajutrz była w pracowni dziesięć minut przed wyznaczoną godziną.

Wszystko odbyło się podobnie: tego dnia Benvenuto także jaśniał wzniosłym natchnieniem; pod jego ręką, niczym pod ręką Prometeusza, ziemia zaczynała oddychać. Głowa bachantki była już wymodelowana i zdawała się być żywą głową wynurzającą się z bezkształtnej masy. Katarzyna uśmiechała się do swej boskiej siostrzycy zrodzonej na jej obraz i podobieństwo; nigdy nie była tak szczęśliwa, i rzecz zadziwiająca, nie potrafiła rozeznać afektu, który ją takim szczęściem napełniał.

Następnego dnia mistrz i modelka spotkali się znowu o tej samej godzinie; wszelako Katarzyna, za sprawą uczucia, jakiego w poprzednich dniach nie doświadczała, rozbierając się zdała sobie sprawę, że rumieniec zalewa jej twarz. Dziewczynę ogarniała miłość, przynosząc ze sobą wstyd.

Dzień następny okazał się jeszcze gorszy, aż Benvenuto był zmuszony kilkakrotnie zwrócić jej uwagę, że nie modeluje Wenus Medycejskiej, lecz Erigonę upojoną winem i pożądaniem. Wystarczyło jednak uzbroić się w cierpliwość: za dwa dni model będzie skończony.

Wieczorem tego dnia Benvenuto, po raz ostatni musnąwszy dłonią posąg, podziękował Katarzynie za jej uprzejmość i dał jej cztery skudy; ona jednak wypuściła złoto z ręki. Dla biednego dziewczęcia wszystko się oto skończyło: od tej chwili musiała wrócić do swego uprzedniego stanu; a od dnia, gdy weszła do pracowni mistrza, stan ów napełniał ją odrazą. Benvenuto, nie odgadując, co się dzieje w sercu dziewczyny, podniósł pieniądze, ponownie je podał ściskając jej przy tym dłoń i rzekł, że gdyby kiedykolwiek mógł je] w czymś pomóc, ma się do niego natychmiast zwrócić; następnie przeszedł do pracowni swoich robotników po Ascania chcąc mu pokazać ukończony posąg.

Kiedy Katarzyna została sama, ucałowała kolejno narzędzia, których mistrz używał, po czym wybiegła z płaczem.

Nazajutrz weszła do pracowni, gdy Benvenuto sam się w niej znajdował, a skoro, zdziwiony jej widokiem, miał zapytać, co ją sprowadza, podbiegła do niego, padła na kolana i spytała, czy nie potrzebuje służącej.

Benvenuto miał serce artysty, czyli wrażliwe; odgadł, co się musi dziać w duszy dziewczyny, podniósł ją zatem i pocałował w czoło.

Od tej chwili Katarzyna była częścią pracowni, którą rozweselała, jak już powiedziano, swoją dziecięcą radością i ożywiała nieustannym bieganiem. Toteż stała się niemal niezbędna wszystkim, a Benvenutowi bardziej niż komu innemu. Ona właśnie wszystko robiła, wszystkim zarządzała, besztając Rubertę i schlebiając słudze, która na jej przyjście zrazu patrzyła z przerażeniem, a w końcu polubiła ją jak cała reszta.

Erigone nic na tym nie straciła. Mając odtąd model pod ręką, Ben-venuto poprawiał ją jeszcze i wykończył tak pieczołowicie, jak chyba żadną inną rzeźbę; następnie zaniósł ją Franciszkowi I, którego posąg oczarował, zamówił przeto u Benvenuta odlew w srebrze; długo następnie gawędził ze złotnikiem, wypytując go, jak znajduje swoją pracownię, gdzie jest położona i czy są tam piękne przedmioty; po czym pożegnał Celliniego obiecując sobie, że któregoś ranka najdzie go niespodziewanie, o swoim zamiarze nic mu jednak nie powiedział.

Wróćmy teraz do chwili, gdy przerwana została nasza opowieść: Ben-venuto jest oto zapracowany, Katarzyna rozśpiewana, Ascanio rozmarzony, a Pagolo rozmodlony.

Następnego dnia po tym, jak Ascanio wrócił tak późno z powodu wyprawy w okolice zamku Nesle, w pracowni usłyszano gwałtowne kołatanie do bramy; Ruberta podniosła się zaraz i ruszyła w kierunku drzwi, lecz Scorzona (jak pamiętamy, Benvenuto tak przezwał Katarzynę) szybciej wybiegła z iżby.

Chwilę później rozległ się jej krzyk, na poły rozradowany, na póły przerażony:

— Och, mój Boże! Mistrzu! To król! Król we własnej osobie przyszedł zobaczyć waszą pracownię!...

I biedna Scorzona, zostawiając za sobą wszystkie drzwi otwarte na , oścież, blada i drżąca stanęła w progu izby, gdzie Benvenuto pracował w otoczeniu swych uczniów i czeladników.

ROZDZIAŁ V

GENIUSZ I KRÓL

W rzeczy samej, za Scorzoną pojawił się na dziedzińcu król Franciszek I ze swoją świtą. Dłoń podawał diuszesie d'Etampes. Król Nawarry szedł za nimi z małżonką delfina, Katarzyną Medycejską. Dalej kroczył delfin, którym był Henryk II, ze swoją ciotką, Małgorzatą de Valois, królową Nawarry. Towarzyszyła im niemal cała szlachta dworska.

Benvenuto wyszedł gościom naprzeciw i bez zakłopotania ni zmieszania powitał królów, książęta, wielkich panów i piękne damy, jak przyjaciel wita przyjaciół. A przecież były to najszacowniejsze nazwiska Francji i najbardziej olśniewające piękności świata! Małgorzata zachwycała, pani d'Etampes Urzekała, Katarzyna Medycejską zadziwiała, Diana de Poitiers olśniewała. Cóż z tego! Benvenuto wszak przyzwyczaił się był do najczystszych kształtów starożytności i włoskiego szesnastego wieku, a jako ulubiony uczeń Michała Anioła nawykł do obecności władców.

— Będziesz musiała przystać, pani, że zachwycać się tu będziemy nie tylko tobą — rzekł Franciszek do diuszesy d'Etampes, która się uśmiechnęła.

Anna de Pisseleu, diuszesa d'Etampes, od chwili powrotu króla z niewoli, hiszpańskiej ciesząca się jego względami w miejsce hrabiny de Chateaubriand, jaśniała w tym czasie pięknością iście królewską. Prosta i zgrabna, wąska w kibici, nosiła uroczą główkę z kocią godnością i wdziękiem, mającymi w sobie zarazem coś z kotki i z pantery, ale też nachodziły ją czasem nieoczekiwane odruchy i krwiożercze apetyty tego drapieżnika; przy tym wszystkim królewska kurtyzana potrafiła przybierać niewinny wygląd, który najbardziej podejrzliwych wprowadziłby w błąd Trudno o coś bardziej ruchliwego i przewrotnego niż fizjonomia tej kobiety o bladych wargach, raz Hermiony, raz Galatei, o uśmiechu niekiedy wyzywającym, to znów przerażającym, spojrzeniu czasami pieszczotliwym i obiecującym, a chwilę później rzucającym ognie i gniewnym, Powieki unosiła zawsze tak powoli, że nigdy nie było wiadomo, czy odsłonią wzrok tęskny czy grożący. Wyniosła i władcza, podporządkowywała sobie Franciszka I, oszałamiając go; pyszna i zazdrosna, wymogła na nim, żeby zażądał od hrabiny de Chajeaubriand zwrotu podarowanego jej ongiś złota, a piękna, melancholijna hrabina zaprotestowała przeciwko takiej zniewadze, odsyłając je przetopione w sztabki. Wreszcie giętka i obłudna, diuszesa nieraz przymykała oczy, kiedy kapryśny król zdawał się wyróżniać jakąś młodą i ładną dwórkę, którą niebawem porzucał, by powrócić do swej pięknej i władczej czarodziejki.

— Spieszno mi było ujrzeć cię, panie Benvenuto — rzekł władca — bo oto wkrótce miną dwa miesiące, jak przybyłeś do naszego królestwa, a kłopoty państwowe nie dawały mi dotąd pomyśleć o wzniosłych sprawach sztuki. Obwiniać możesz o to mojego cesarskiego brata i kuzyna, który nie zezwala mi ani chwilę spocząć.

— Jeśli chcesz, sire, napiszę do niego i poproszę, żeby pozwolił ci być wielkim przyjacielem sztuki, skoroś mu już wykazał, że jesteś wielkim wodzem.

— Czyżbyś znał Karola Piątego? —spytał król Nawarry.

— Miałem honor, miłościwy panie, cztery lata temu w Rzymie wręczyć jego cesarskiej wysokości wykonany przeze mnie mszał i wygłosić przed nim przemowę, którą wydał się mocno wzruszony.

— I cóż ci powiedział jego cesarska wysokość?

— Że już mnie znał, widział bowiem trzy lata wcześniej na papieskiej kapie guz będący moim dziełem, które przynosi mi chwałę.

— Ho, ho, widzę, żeś mocno rozpieszczony komplementami władców— odezwał się Franciszek I.

— To prawda najjaśniejszy panie, że miałem szczęście zadowolić licznych kardynałów, książęta i królów.

— Pokaż mi zatem twoje piękne dzieła, bym widział; czy nie będę Surowszym od innych sędzią.

— Najjaśniejszy panie, niewiele miałem czasu; oto jednak srebrny kielich i misa, dopiero zaczęte, lecz nie są może zbyt niegodne uwagi waszej wysokości. .

Król przez blisko pięć minut bez słowa oglądał podane przedmioty. Wydawało się, że, dzieło sprawia, iż zapomniał o jego twórcy; wreszcie, kiedy zaciekawione damy jęły go otaczać, zawołał:

— Patrzcie, moje panie, cóż'to-za cudo! Kształt kielicha nowy i jakże śmiały! Jakie to misterne i kształtne! Te płaskorzeźby i wypukłorzeźby! Szczególnie podziwiam piękno linii; i spójrzcie, jak różnorodne i naturalne są pozy figur! O, ta na przykład wznosi ręce nad głową: ten ulotny gest jest tak wiernie uchwycony, aże dziw bierze, iż nie wykonuje dalej tego ruchu. Doprawdy, pewien jestem, że starożytni nie zrobili nic równie pięknego. Znam najlepsze dzieła antyku i wykonane przez najzręczniejszych włoskich artystów, ale Żadne nie wywarło na mnie tak potężnego wrażenia jak to. Och, spójrz, pani — zwrócił się do Małgorzaty de Valois — na to śliczne dziecko zagubione w kwiatach i tę stópkę fikającą w powietrzu. Jakie to wszystko jest żywe, wdzięczne i ładne!

— Mój wielki, panie — zawołał Benvenuto —prawiono mi wiele pochwał, ale ty jeden mnie rozumiesz!

— Co jeszcze masz? — rzekł król pożądliwym głosem.

— Oto wykonany dla kardynała Gabriela Cesariniego medal przedstawiający Ledę i jej łabędzia; to pieczęć, gdzie płaskorzeźba przedstawia świętego Jana i świętego Ambrożego; oto emaliowany relikwiarz.

— Coś takiego? Pan bijesz medale? — zdziwiła się pani d'Etampes.

— Jak Cavadone z Mediolanu, pani.

— Emaliujesz złoto? — spytała Małgorzata.

— Jak Amerigo z Florencji.

— Grawerujesz pieczęcie? — rzekła Katarzyna.

— Jak Lautizio z Perugii. Czyżbyś sądziła, pani, że mój talent ogranicza się do misternych klejnotów ze złota i dużych przedmiotów ze srebra? Potrafię robić niemal wszystko, dzięki Bogu! Jestem niezłym inżynierem wojennym i dwukrotnie przeszkodziłem w zdobyciu Rzymu. Dość dobrze składam wiersze, i niech wasza wysokość zamówi u mnie poemat, byle na swoją cześć, a zobowiązuję się wykonać go, jakbym się zwał Klemens Marot. Co się tyczy muzyki, którą ojciec wpajał mi kijem, metoda ta zaowocowała, gram przeto na flecie i na rogu z talentem wystarczającym, aby w wieku dwudziestu czterech lat Klemens VII zaliczył mnie do swoich muzyków. Poza tym odkryłem tajemnicę produkowania doskonałego prochu, mogę też robić świetne rusznice i narzędzia chirurgiczne. Jeżeli wasza wysokość będzie toczyła wojnę i zechce mnie nająć jako żołnierza, przekonasz się, pani, że nie jestem niezręczny i że potrafię równie dobrze posługiwać się arkebuzem i mierzyć ze śmigownicy. Jako myśliwy zabijam dwadzieścia pięć pawi w jeden dzień, jako artylerzysta uwolniłem cesarza od diuka Orańskiego, a miłościwego pana od konetabla de Bourbon, co dowodzi, że zdrajcy nie mają do mnie szczęścia.

— I co cię wprawia w większą dumę — przerwał młody delfin — zabicie konetabla czy upolowanie dwudziestu pięciu pawi?

— Ani jedno, ani drugie nie wprawia mnie w dumę, panie. Zręczność, jak każdy inny talent, pochodzi od Boga, a ja wykorzystałem swoją zręczność.

— Doprawdy nie wiedziałem, że oddałeś mi już tak wielką przysługę — rzekł król — przysługę, którą zresztą moja siostra Małgorzata z trudem ci wybaczy. Więc to ty zabiłeś konetabla de Bourbon? Jak to się stało?

— Mój Boże, to proste. Wojska konetabla stanęły niespodzianie pod Rzymem i przypuściły atak na mury. Wybierałem się z kilkoma przyjaciółmi przyjrzeć się temu. Wychodząc z domu, machinalnie zarzuciłem arkebuz na ramię. Przybywszy na mury stwierdziłem, że nie mam tam czego szukać, Pomyślałem wszelako, że nie może to być, żebym przyszedł na darmo. Wycelowałem tedy z arkebuza w miejsce, gdzie widziałem grupę walczących liczniejszą i bardziej zwartą, i wymierzyłem właśnie w tego, który przewyższał innych o głowę. Tamten padł i naraz powstał wielki zamęt spowodowany moim strzałem. Zabiłem powiem Burbona. Jak się potem dowiedziałem, był to właśnie człowiek górujący wzrostem nad innymi.

Podczas gdy Benvenuto z absolutną beztroską opowiadał, krąg pań i panów nieco się poszerzył wokół niego, a wszyscy z respektem i nieomal przerażeniem spoglądali na tego bohatera mimo woli. Franciszek I sam wreszcie został u boku Celliniego.

— Widzę zatem, mój drogi — powiedział król — że zanim jeszcze oddałeś mi swój geniusz, użyczyłeś mi swej odwagi,

— Sire — rzekł, na to wesoło Benvenuto — myślę, że urodziłem się twoim sługi}. Pewne zdarzenie z wczesnego dzieciństwa zawsze mi taką myśl nasuwało. W swoim herbie masz, miłościwy panie, salamandrę, czyż nie?

— Owszem, z dewizą: Nutrisco et extinguo.

— No właśnie. Mając jakieś pięć lat, pewnego razu byłem z ojcem w izdebce, gdzie skończono akurat pranie i gdzie płonął jeszcze wielki ogień z młodych polan dębowych. Panował duży ziąb. Spojrzawszy przypadkiem w ogień, ujrzałem wśród płomieni niewielkie zwierzątko podobne do jaszczurki, które wylegiwało się w najgorętszym miejscu. Pokazałem je ojcu, a on (wybacz, panie, ten często spotykany szczegół nieco brutalnego zwyczaju z mojej ojczyzny) wymierzyć mi silny policzek, mówiąc z czułością: „Nie uderzyłem cię dlatego, żeś uczynił źle, drogi chłopcze, ale po to. abyś zawsze pamiętał, że ta mała jaszczurka, którą widziałeś w ogniu, to salamandra. Żadna znana osobistość przed tobą tego zwierzątka nie widziała." Czyż nie jest to, sire, znak losu? Myślę, że człowiekiem kieruje niekiedy przeznaczenie. Jako dwudziestolatek miałem wyjechać do Anglii, kiedy rzeźbiarz "Piero, Torrigiani, który chciał mnie z  sobą zabrać, opowiedział mi, jak to w dzieciństwie podczas zwady przy pracy uderzył w twarz Michała Anioła. No i stało się: nawet za książęcą koronę nie pojechałbym z człowiekiem, który podniósł rękę na mojego wielkiego mistrza, Zostałem w Italii, a z Italii, zamiast jechać do Anglii, przybyłem do Francji.

— Francja, dumna, że ją właśnie wybrałeś, panie Benvenuto, sprawi, że nie będziesz czuł żalu za ojczyzną.

— Och, moją ojczyzną jest sztuka; moim władcą zaś ten, kto mi rozkaże wykonać najbogatszy puchar.

— Czy myślisz może o jakim dziele?

 — O, tak, panie, O Chrystusie. Ale nie o Chrystusie ukrzyżowanym, lecz w pełni chwały i jaśniejącym, a wzorem mi będzie możliwie najwierniejsze odtworzenie nieskończonej piękności, w jakiej mi się ukazał;

— Co? — roześmiała się sceptycznie Małgorzata. — Oprócz władców ziemskich widujesz się także z władcami niebieskimi?

— Tak, pani — odparł Benvenuto z prostotą.

— Och, opowiedz nam o tym, proszę — powiedziała królowa Nawarry.

— Z chęcią, pani — zgodził się Cellini z ufnością wskazującą, że nawet przez myśl mu nie przeszło, iżby można powątpiewać w jego opowieść.

— Jakiś czas przed tym — rozpoczął swoją opowieść Benvenuto -ujrzałem szatana i wszystkie legiony Diabła,  które wywołał przede mną pewien znajomy ksiądz nekromanta, i doprawdy sporośmy się natrudzili, żeby je przepędzić precz; lecz straszliwe wspomnienie tej piekielnej  wizji znikło na zawsze z moich myśli, kiedy w odpowiedzi na gorące modły ukazał mi się, by mnie pokrzepić w więziennej niedoli, Zbawca pośrodku słońca i otoczony jego promieniami.

— I naprawdę jesteś pewien — spytała królowa Nawarry — bez cienia wątpliwości, że ukazał ci się Chrystus?

— Nie wątpię w to, pani.

— W takim razie, Benvenuto, zamawiam u ciebie Chrystusa do naszej kaplicy — rzekł Franciszek I, jak zwykle w dobrym humorze.

— Panie, bądź tak łaskaw i zamów co innego, a ja jeszcze odłożę Wykonanie tego dzieła.

— A to dlaczego? .

— Ponieważ przyrzekłem Stwórcy, że wykonam ten posąg tylko dla niego, dla żadnego innego władcy.

— Doskonale. Cóż, Benvenuto, potrzebuję dwanaście świeczników na mój stół.

—- O, to inna rzecz, i w tej materii będę ci posłuszny, sire.

— Chcę, żeby te świeczniki były srebrnymi posążkami.

— Panie, to będzie wspaniałe.

— Posągi będą przedstawiały sześć bogiń i sześciu bogów i będą dokładnie mojego wzrostu.

— Zgoda, twojego wzrostu, sire.

— Ależ zamawiasz, panie, cały poemat — wtrąciła diusżesa d'Etam. pes— cudo doprawdy zadziwiające, czyż nie, panie Benvenuto?

— Nigdy się nie dziwię, pani. ,

— A mnie by zdziwiło — rzekła z urazą diuszesa — gdyby rzeźbiarze inni niż starożytni poradzili sobie z takim dziełem.

— Ja wszelako żywię nadzieję, że uda mi się je skończyć równie dobrze, jak by to zrobili starożytni --- odparł spokojnie Cellini.

— Ho, ho, czy to nie przechwałki, mistrzu Benvenuto?

— Nigdy się nie przechwalam, pani.

Mówiąc ze spokojem te słowa, Cellini spoglądał na panią d'Etampes i dumna diuszesa, wbrew swej woli, spuściła oczy pod tym wzrokiem stanowczym, pewnym siebie, ale bez krzty gniewu. Anna poczuła głuchą niechęć do Celliniego za tę jego wyższość, której doświadczała nie ulegając jej i nie pojmując, na czym się ona zasadza, Dotychczas wierzyła, że największą moc ma piękno; zapomniała o geniuszu.

— Jakich bogactw by trzeba — rzekła z goryczą --- żeby zapłacić za talent tej miary co twój?

— Moje na pewno nie wystarczą — odezwał się Franciszek I — a skoro o tym mowa, Benvenuto, jak pamiętam, otrzymałeś dopiero pięćset złotych skudów na powitanie. Czy zadowoli cię pensja, jaką dawałem moje-mu malarzowi, Leonardowi da Vinci, to znaczy siedemset   złotych skudów rocznie? Oprócz tego płacił ci będę za wszystkie dzieła, które dla mnie wykonasz.

W Najjaśniejszy panie, twoja propozycja godna jest króla tej rangi co Franciszek Pierwszy i, śmiem powiedzieć, artysty takiego jak Cellini. Ośmielę się jednak zanieść przed waszą wysokość jeszcze jedną prośbę.

— Zgadzam się z góry, mości Benvenuto. .

— Sire, niewygodnie i ciasno mi w tym pałacu. Jeden z moich uczniów znalazł miejsce lepiej się niż to nadające do wykonywania wielkich dzieł, jakie król będzie mógł mi zlecić. Ta posiadłość należy do waszej wysokości. To Orand-Nesle. Dysponuje nią prewot Paryża ale tam nie mieszka; zajmuje tylko Petit-Nesle, który chętnie mu zostawię.

— Niech tak będzie, Benvenuto — przystał Franciszek I — zamieszkaj w Grand-Nesle, a mnie wystarczy tylko przejść Sekwanę, żeby z tobą pogwarzyć i podziwiać twoje dzieła.

— Jakże to, sire? — przerwała pani d'Etampes. — Bez powodu odbierasz dobra należące do człowieka, w dodatku szlachcica, który jest mi oddany?

Benvenuto spojrzał na nią i Anna po raz wtóry spuściła oczy pod jego nieruchomym a przenikliwym wzrokiem. Cellini podjął z taką samą prostotą, z jaką mówił o swoich objawieniach:

— Ależ ja także jestem szlachcicem, pani: moja rodzina wywodzi się od pewnego męża o wykwintnych manierach, znakomitego wodza Juliusza Cezara, niejakiego Florinusa pochodzącego z Cellino niedaleko Monte Frascone, który obdarzył swym imieniem Florencję, podczas gdy twój prewot i jego przodkowie, pani, o ile mnie pamięć nie myli, żadnej miejscowości jeszcze swego nazwiska nie dali. Wszelako — ciągnął Ben-venuto zwracając się do Franciszka I i zmieniając zarazem ton głosu i spojrżenie — być może okazałem się zbyt zuchwały, być może wzbudzę ku sobie wielką nienawiść, która, mimo protekcji miłościwego pana, zniszczy mnie w końcu. Prewot Paryża, jak słyszałem, ma zbrojnych na swoje rozkazy.

— Ktoś mi opowiadał — przerwał mu król — że pewnego dnia w Rzymie niejaki Cellini, złotnik, zatrzymał nie zapłacony srebrny kielich, który zamówił u niego monsignore Farnese, wówczas kardynał, dzisiaj papież.

— To prawda, panie.,

— Opowiadano dalej, że cała służba kardynała przypuściła z bronią w ręku szturm na sklep złotnika, by siłą odebrać kielich.

— To także prawda.

— Ale ów Cellini zasadził się za drzwiami z arkebuzem w garści i dzielnie się broniąc, rozgonił ludzi monsignora, a nazajutrz kardynał zapłacił mu, co był winien.

— Wszystko to, najjaśniejszy panie, jest szczerą prawdą.

— No i cóż? Czy to nie ty jesteś owym Ćeljinim?

— Owszem, panie, i niech tylko wasza królewska mość darzy, mnie swymi łaskami, a nic nie zdoła mnie przerazić.

— Zmierzaj tedy prosto przed siebie '— rzekł król uśmiechając się pod wąsem — wszak jesteś szlachcicem.

Pani d'Etampes milczała, ale zaprzysięgła w tej chwili Celliniemu śmiertelną nienawiść, nienawiść znieważonej kobiety.

— Najjaśniejszy panie, o jeszcze jedną łaskę proszę — dodał Cellini. — Nie mogę ci przedstawić wszystkich moich robotników: jest ich dziesięciu, Francuzi i Niemcy, dzielni a zręczni towarzysze; ale oto dwóch moich uczniów, którzy przyjechali ze mną z Italii, Pagolo i Ascanio. Podejdźże, Pagolo., i podnieś głowę i wzrok, nie zuchwale, lecz jak człek uczciwy, który nie musi się rumienić za popełniony występek. Brakuje mu może, sire, inwencji, a także zapału, ale to dokładny i sumienny artysta; pracuje powoli, lecz dobrze, doskonale moje myśli pojmuje i wiernie je odtwarza. A oto Ascanio, mój szlachetnie urodzony i wdzięczny uczeń oraz ukochany syn. Niewątpliwie nie posiada siły twórczej, która by na płaskorzeźbie postawiła w szranki dwa wojska lub lwim pazurom albo tygrysim zębom kazała się wczepić w brzeg kielicha. Nie posiada też oryginalnej wyobraźni, która tworzy monstrualne chimery i niesamowite smoki; ale za to jego dusza, podobna do jego ciała, ma poczucie ideału, że tak powiem, boskiego. Zażądaj, panie, żeby ci upozowął anioła lub ustawił grupę nimf, a nikt go nie doścignie w wyszukanej poezji i wykwintnym wdzięku. Dzięki Pagolowi mam cztery ręce, dzięki Ascaniowi dwie dusze; w dodatku on mnie kocha i szczęśliwy Jestem mając .przy sobie serce równie czyste i oddane jak jego.

Podczas gdy mistrz mówił, Ascanio stał przy nim, nieśmiały, lecz nie zakłopotany, w wytwornej postawie, pani d'Etampes zaś nie mogła Oderwać wzroku od młodziutkiego i uroczego Italczyka o czarnych oczach i włosach, przypominającego żywą podobiznę Apollina.

— Jeżeli Ascanio —rzekła — tak dobrze się rozumie na pięknych rzeczach, to gdyby zechciał zajść do mojego pałacu któregoś ranka, dam mu kamienie i złoto, aby w jego rękach rozkwitł jakiś cudny kwiat.

Ascanio skłonił się spoglądając z wdzięcznością.

— A ja — odezwał się król — przyznaję mu, podobnie jak Pagolowi, sto złotych skudów rocznie.

— Sam dopilnuję, panie, żeby te pieniądze uczciwie zarobili — przy* rzekł Benvenuto.

— A cóż to za piękne dziewczę o długich rzęsach, co się kryje w kątku? — spytał Franciszek I, teraz dopiero dostrzegłszy Scorzonę.

— Och, sire, nie zwracaj na nią uwagi — powiedział Benvenuto marszcząc brew. — Jedyne to w mojej pracowni, czym nierad się chwalę.

— O, zazdrosnyś, mości Benvenuto?

— Mój Boże, po prostu nie lubię, sire, żeby ruszano, co do mnie należy; a mówiąc bez ogródek, to tak jakby ktoś odważył się myśleć o pani d'Etampes: byłbyś mocno zagniewany, panie; Scorzorłf to moja diuszesa.

Przypatrująca się Ascaniowi diuszesa, której tak raptownie przeszkodzono, zagryzła wargi. Wielu dworzan nie powstrzymało uśmiechu, a wśród dam rozległy się szepty. Król zaś roześmiał się gromko,

— Na honor, masz prawo do zazdrości, mości Benvenuto, a artysta z królem się rozumie. Żegnaj, przyjacielu, a pamiętaj o moich posągach. Zaczniesz, rzecz jasna, od Jowisza, kiedy zaś skończysz model, pokażesz mi go. Żegnaj, i powodzenia w zamku Nesle!

— Zbyt wcześnie powiedziane, sire, że ci pokażę posąg. Jakie bowiem dostanę się do Luwru?

— Otrzymają w bramach twoje imię wraz z rozkazem wprowadzenia cię do mnie.

Cellini skłonił się i z Pagolem oraz Ascaniem odprowadził króla i jego świtę aż do bramy. Tam ukląkł i ucałował dłoń Franciszka I.

— Miłościwy panie — rzekł wzruszonym głosem — uratowałeś mnie już za pośrednictwem jego eminencji de Montluc od więzienia, a może i od śmierci; obdarzyłeś mnie bogactwami, zaszczyciłeś moją ubogą pracownię swoją obecnością; ale to wszystko nic, sire, nie wiem bowiem, jak ci dziękować za co innego: za to, że tak cudownie wychodzisz moim marzeniom naprzeciw. Zazwyczaj pracujemy tylko dla pewnej rasy wybranej, rozproszonej na przestrzeni wieków, ja zaś będę miał szczęście za życia mieć sędziego zawsze obecnego, zawsze światłego. Dotychczas przyszłości służyłem, pozwól, sire, bym się zwał odtąd złotnikiem waszej królewskiej mości.

— Moim sługą, moim złotnikiem, moim artystą i przyjacielem, Ben-venuto, jeśli ten ostatni tytuł nie wydaje ci się gorszy od innych. Żegnaj, a raczej do widzenia.

Nie trzeba dodawać, iż wszyscy książęta i panowie, z wyjątkiem pani d'Etampes, za przykładem króla obsypali Celliniego wyrazami przyjaźni i pochwałami. .

Kiedy już wszyscy odeszli i Benvenuto został sam na dziedzińcu ze swymi dwoma uczniami, obaj mu podziękowali — Ascanio wylewnie, Pagolo niemal z przymusem.

— Nie dziękujcie mi, dzieci, nie warto. Ale wiecie, jeśli naprawdę uważacie, iż winniście mi wdzięczność, pragnę, ponieważ temat ten w rozmowie już raz się dzisiaj pojawił, poprosić was o przysługę; bardzo mi to leży na sercu. Słyszeliście, co powiedziałem królowi na temat Katarzyny; odpowiedź ta wyraża me najskrytsze uczucia. To dziewczę jest mi niezbędne do życia, mili moi, do życia artysty, ponieważ tak radośnie, o czym wiecie, godzi mi się służyć za model; do tycia mężczyzny, ponieważ, jak sądzę, kocha mnie. Proszę was tedy, choć jest piękna, a wy młodzi jak i ona, nie kierujcie ku niej swoich myśli; jest wiele innych ładnych dziewczat na świecie. Nie rańcie mi serca, nie nadużywajcie mojej przyjaźni, rzucając na Scorzonę zbyt zuchwałe spojrzenia, a nawet strzeżcie jej pod moją nieobecność i służcie radą jak bracia. Zaklinam was, bo znam siebie,

wiem, na co mnie stać, i klnę się na Boga, że gdybym spostrzegł, iż Katarzyna grzeszy, zabiłbym ją i jej wspólnika.

" — Mistrzu — odezwał się Ascanio — szanuję was jako mojego nauczyciela i kocham jak ojca; możecie być spokojny.

— Dobry Jezu! — zawołał Pagolo składając dłonie. — Niech Bóg mnie strzeże, żebym choćby pomyślał o podobnej niegodziwości! Czyż nie wiem, że wszystko wam zawdzięczam i czyż nie byłoby straszliwą zbrodnią nadużyć świętej ufności, jaką mnie darzycie, odwdzięczając się za wasze dobrodziejstwa tak nikczemną zdradą?

— Dziękuję, drodzy moi —. rzekł Benvenuto ściskając im dłonie — tysiąckrotne dzięki. Rad jestem i wierzę wam. A teraz, Pagolo, wracaj do pracy, jako że obiecałem panu de Villeroi na jutro pieczęć, co,nad nią pracujesz. My z Ascaniem zaś pójdziemy obejrzeć posiadłość podarowaną nan przez króla, którą w przyszłą niedzielę dla wytchnienia, po dobroci lub po złości, obejmiemy w posiadanie.

A Zwracając się do Ascania, dodał:

— Chodźmy zobaczyć, czy ten osławiony zamek Neslc który wydał ci się tak odpowiedni z zewnątrz, wnętrze ma godne swojej reputacji.

I zanim Ascanio zdążył cokolwiek powiedzieć, Benvenuto zerknął jeszcze do pracowni, czy wszyscy są na swoich miejscach, poklepał Scorzonę w krągły, rumiany policzek, po czym biorąc ucznia pod rękę, pociągnął go ku bramie i razem wyszli.

ROZDZIAŁ VI

DO CZEGO SŁUŻĄ PRZYZWOITKI

Zaledwie przeszli ulicą dziesięć kroków, spotkali blisko pięćdziesięcioletniego mężyczyznę niedużego wzrostu, lecz o ruchliwej i delikatnej twarzy.

— Właśnie szedłem do ciebie, Berwenuto — rzekł napotkany, którego Ascanio przywitał z szacunkiem pomieszanym z uwielbieniem, a Benve-nuto serdecznie uścisnął mu dłoń.

— Czy to coś ważnego, Francesco? — spytał złotnik. —Jeśli tak, to wracam z tobą. Jeśli zaś chciałeś mnie po prostu zobaczyć, chodź ze mną.

— Szedłem, żeby ci dać dobrą radę, Benvenuto.

— Słucham. Należy przyjmować dobre rady, kiedy wychodzą od przyjaciół.

— Wszelako rada, którą chcę ci dać, jest tylko dla ciebie.

— Ten młodzian jest moim drugim ja, Francesco; możesz mówić.

— Już bym to uczynił, gdybym uważał, że mogę — odparł przyjaciel Celliniego.

— Wybaczcie, mistrzu — odezwał się Ascanio, dyskretnie odchodząc. , — Sam pójdź w takim razie tam, gdzie zamierzałem iść za tobą, drogi chłopcze — rzekł Benvenuto.-- Wiesz przecie, że co ty obejrzysz, to jakbym sam widział. Przyglądnij się wszystkiemu z najdrobniejszymi szczegółami; zwróć uwagę, czy pracownia będzie miała dobre światło, czy dziedziniec będzie wygodny do robienia odlewów, czy da się oddzielić naszą pracownię od pracowni reszty robotników. Nie zapomnij o pilarni.

I Benvenuto wsunął dłoń pod ramię przyjaciela, skinął ręką Ascanio-wi i ruszył z powrotem, zostawiając młodzieńca znieruchomiałego na środku ulicy Saint-Martin.

Polecenie bowiem, jakie wydał mu mistrz, wystarczyło, żeby do głębi poruszyć Ascania. Jego wzburzenie było już niemałe, kiedy Benvenuto zaproponował, że razem złożą tę wizytę. Pomyślmy tedy, co się z nim mogło dziać, skoro się okazało, że ma ją odbyć sam.

Tak oto on, który przez dwie kolejne niedziele wpatrywał się w Colombe nie śmiąc za nią iść, a w trzecią poszedł za nią nie śmiąc do niej przemówić, musiał się u niej stawić — j to po co? żeby obejrzeć zamek Nesle, który Benvenuto zamierzał następnej niedzieli dla wytchnienia odebrać po dobroci lub po złości ojcu Colombe.

Sytuacja była niezręczna dla każdego, dla zakochanego zaś wręcz okropna,

Na szczęście ulica Saint-Martin leżała dość daleko od zamku Nesle. Gdyby tylko o dwa kroki była, Ascanio nigdy by ich nie uczynił; ale musiał przebyć dwa kilometry, ruszył tedy w drogę.

Nic nie oswaja bardziej z niebezpieczeństwem jak czas lub odległość, która nas od niego dzieli. Dla każdego człowieka silnego ducha lub szczęśliwego refleksja jest potężnym sojusznikiem. Do tej ostatniej kategorii należał Ascanio. W owych czasach ludzie nie mieli jeszcze w zwyczaju udawać zniechęconych życiem, zanim w nie na dobre weszli. Wszelkie uczucia były szczere i otwarcie się przejawiały: radość — śmiechem, cierpienie — łzami. Zmanierowanie było czymś prawie nieznanym tak w życiu, jak i w sztuce, a gładkiego dwudziestolatka wcale nie upokarzało przyznanie się, że jest szczęśliwy.

Poruszenie Ascania zawierało pewną dozę szczęścia. Sądził, że zobaczy Colombe dopiero następnej niedzieli, i oto miał ją ujrzeć jeszcze tego dnia. Zyskiwał zatem sześć dni, a sześć dni oczekiwania to dla zakochanego, jak wiadomo, sześć wieków.

Toteż w miarę jak się zbliżał do celu, wszystko wydawało mu się coraz prostsze: owszem, za jego to radą Cellini poprosił króla o zamek Nesle na pracownię, czyż jednak Colombe mogła mu mieć za złe, że pragnął się znaleźć bliżej niej? Wprowadzenie florenckiego złotnika do dawnego zamku panów Amaury mogło się odbyć, co prawda, jedynie ze szkodą dla ojca Colombe traktującego go jako swoją własność, ale czy istotnie było to ze szkodą, skoro imć pan d'Estouteville am nie mieszkał? Benvehuto miał zresztą tysiące sposobów, żeby za to zapłacić: obdarowanie prewota pucharem, córki naszyjnikiem (a Ascanio podejmował się go wykonać) mogły i powinny były w owym wieku sztuki wiele załatwić. Ascanio widział już książęta, królów i papieży gotowych sprzedać koronę, berło czy tiarę, byle nabyć któryś z cudownych klejnotów wychodzących spod palców mistrza. W ostatecznym tedy rozrachunku, zakładając, że sprawy tak właśnie się ułożą, imć pan Robert będzie jeszcze dłużnikiem Celliniego — mistrz był bowiem tak szczodry, że gdyby prewot uprzejmie się zachował, Ascanio wierzył, iż Benvenuto znalazłby się iście po królewsku.

Dotarłszy do końca ulicy Saint-Martin Ascanio czuł się zwiastunem pokoju wybranym przez Boga, aby utrzymać harmonię między dwiema potęgami. Wszelako mimo takiego przekonania, nie mając nic przeciwko temu, aby — zakochani są doprawdy zadziwiającymi istotami! — wydłużyć o dziesięć minut drogę, ruszył brzegiem Sekwany, zamiast przepłynąć ją łodzią, i przeszedł na drugą stronę mostem aux Moulins. Wybrał tę trasę być może dlatego, że poprzedniego dnia tędy właśnie podążał za Colombe. Niezależnie jednak od przyczyny, dla której dokonał takiego wyboru, po około dwudziestu minutach stanął przed zamkiem Nesle.

Kiedy się tam jednak znalazł, kiedy ujrzał gotycką furtę, przez którą musiał przejść, kiedy zobaczył uroczy gotycki pałacyk z górującymi ponad murem strzelistymi dzwonniczkami, kiedy pomyślał, że za półprzy-mkniętymi z powodu upału okiennicami przebywa piękna Colornbe, całe rusztowanie wspaniałych marzeń, jakie wzniósł po drodze, runęło niczym budowle z chmur burzone jednym podmuchem wiatru: zajrzał oto w oczy rzeczywistości, a rzeczywistość jego.zdaniem wcale nie napawała otuchą.

Jednakże po kilkuminutowym postoju, postoju tym dziwniejszym, że Ascanio tkwił sam jeden na ulicy w palącym słońcu, pojął, że powinien coś zrobić. A nie pozostawało mu nic innego, jak wejść do zamku. Podszedł tedy do bramy i uniósł kołatkę. Bóg jeden wie, czy by ją opuścił, gdyby w tej właśnie chwili przypadkiem brama się nie otwarła i gdyby nie stanął twarzą w twarz z kimś w rodzaju trzydziestoletniego totumfackiego, z wyglądu pół na pół lokaja i wieśniaka. Był to ogrodnik imć pana Roberta d'Estouteville.

Ujrzawszy się, obaj krok w tył postąpili.

— Czego waść sobie życzysz? — spytał ogrodnik.

Ascanio, zmuszony do ataku, przywołał całą swoją odwagę i mężnie odparł:

— Chcę obejrzeć zamek.

— Jakże to? Obejrzeć zamek? — zdumiał się ogrodnik. — A to w czyim imieniu?

— W imieniu króla! — rzekł Ascanio.

— W imieniu króla! — zawołał ogrodnik. — Jezus Maria! Czyżby król chciał go nam odebrać?

— Być może — przyznał Ascanio.

— Jakże to?

— Chyba sam rozumiesz, przyjacielu — powiedział Ascanio pewnym głosem, za co sam siebie podziwiał — że nie tobie muszę z tego zdawać sprawę?

— Oczywiście, panie. Z kim wasza miłość chce mówić?

— Czy imć pan prewot jest? — spytał Ascanio, doskonale wiedząc, że prewota na zamku nie ma.

— Nie, jaśnie panie. Jest w Chatelet.

— A pod jego nieobecność kto go zastępuje?

— Jego córka, panienka Colombe. Ascanio poczuł, że rumieni się po same uszy.

— I jest jeszcze — ciągnął ogrodnik — jejmość Perrine. Jaśnie pan chce mówić z jejmością Perrine czy z panienką Colombe?

Pytanie było zgoła naturalne, wywołało jednak straszliwą walkę w sercu Ascąnia. Otworzył usta, by powiedzieć, że chce mówić z panienką Colombe, a tymczasem, jak gdyby równie śmiałe słowa nie mogły mu przejść przez usta, poprosił o rozmowę z jejmością Perrine.

Ogrodnik, daleki od przypuszczenia, iż jego pytanie, które uważał za całkiem zwyczajne, wywołało tak wielkie zamieszanie, skłonił głowę ulegle i ruszył przodem przez dziedziniec w stronę bramy prowadzącej do Petit-Nesle. Ascanio poszedł za nim.

Musiał minąć jeszcze jeden dziedziniec, potem następną bramę, potem jeszcze niewielki kwietnik, wejść po .schodach, przejść przez długi korytarz. Wreszcie ogrodnik otworzył drzwi i rzekł:

— Panno Perrine, przyszedł jakiś młody pan, chce obejrzeć zamek w imieniu króla.

I odsunąwszy się, zrobił miejsce Ascaniowi, który stanął w progu.

Ascanio oparł się o ścianę, mgła zasnuła mu oczy; oto bowiem — rzecz całkowicie naturalna, wszelako jej nie przewidział — jejmość Perrine była razem z Ćolombe, znalazł się przed nimi obydwiema.

Jejmość Perrine siedziała przy kołowrotku i przędła, Colombe siedziała przy krosnach i tkała. Obie jednocześnie podniosły głowy-i spojrzały w stronę drzwi.

Colombe natyohmiast rozpoznała Ascania. Czekała nań, choć rozsądek jej mówił, że nie może przyjść. A on, kiedy ujrzał spoglądające nań oczy dziewczyny, choć ze wzroku jej przebijała nieskończona łagodność, myślał, że wyzionie ducha.

Wszystko zaś dlatego, że przewidywał tysiączne trudności, śnił o milionach przeszkód, nim dotrze do miłej; przeszkody miały go podniecać, trudności umacniać, a tu proszę, przeciwnie, wszystko potoczyło się zupełnie zwyczajnie, jak gdyby naraz Bóg, poruszony czystością ich uczucia, natchnął go odwagą i pobłogosławił mu; stanął oto przed nią w chwili, kiedy, się tego najmniej spodziewał, tak że z całej pięknej przemowy, jaką sobie ułożył, a której żarliwa elokwencją miała ją zadziwić i wzruszyć, nie znajdował ani zdania, ani słowa, ani jednej nawet sylaby.

Colombe zaś siedziała bez ruchu i w milczeniu. Te dwie młode i niewinne istoty, które — jakby niebiosa dopełniły już ich zaślubin — czuły, że są sobie przypisane i że raz się tylko zbliżywszy do siebie, muszą się złączyć, stworzyć jedno niczym Salmakis i Hermafrodyta; przerażeni zaś tym pierwszym spotkaniem, drżeli, wahali się i nie znajdowali słów stojąc naprzeciw siebie.

Wreszcie jejmość, Perrine, na wpół się uniósłszy z krzesła, wyjęła kądziołkę zza stanika, wsparła się o kołowrotek i pierwsza przerwała milczenie.

— Cóż ten prostak Rimbault znowu wygaduje? — zawołała. — Słyszałaś,  moja gołąbko? — A ponieważ Colombe nie odpowiedziała, niewiasta postąpiła kilka kroków w stronę Ascania i rzekła: --Czego sobie waść życzysz? Na Boga! — zawołała raptem poznając młodzieńca, z którym już się zetknęła. — Toć to przecie! ten grzeczny kawaler, co przez ostatnie trzy niedziele tak dwornie mi podawał wodę święconą u wejścia do kościoła! Czego sobie życzysz, kawalerze?

— Chciałbym mówić z tobą, pani — wybąkał Ascanio.

— Tylko ze mną? -— spytała wdzięcząc się jejmość Perrine.

— Tylko... z tobą, pani...

I Ascanio wypowiadając te słowa pomyślał, że jest straszliwym  głupcem.

— Proszę zatem tędy, kawalerze, proszę — rzekła jejmość Perrine otwierając boczne drzwi i dając znak Ascaniowi, by szedł za nią.

Ascanio poszedł, lecz po drodze rzucił w stronę Colombe przeciągłe spojrzenie, jakim zakochany potrafi wiele wyrazić, a które ostatecznie, choć niepojęte dla osób postronnych, zawsze zostaje zrozumiane przez adresatkę. Colombe niewątpliwie nie straciła ani słowa z tego, co ono wyrażało, gdy bowiem oczy jej napotkały — choć sama nie wiedziała jak — wzrok młodzieńca, pokraśniała na twarzy, a skoro poczuła, że się rumieni, spuściła oczy na robótkę i zaczęła wypruwać jakiś Bogu ducha winny kwiatek. Ascanio dostrzegł ów rumieniec i zatrzymując się naraz, postąpił krok ku Colombe, w tejże jednak chwili jejmość Perrine go zawołała, więc musiał za nią podążyć. .Zaledwie przekroczył próg, Colombe opuściła igłę, zwiesiła ramiona po obu stronach krzesła odrzucając głowę do tyłu i wydała głębokie westchnienie, w którym, za sprawą jednej z owych niewytłumaczalnych tajemnic serca, mieszał się żal, iż Ascanio odszedł, z pewnym zadowoleniem, że nie ma go już w pobliżu.

Co się tyczy Ascania, to był doprawdy zły: zły na Benvenuta, że mu polecił tak niezwykłą sprawę; zły na siebie, że nie potrafił lepiej wykorzystać okazji; a zwłaszcza zły na jejmość Perrine,,która zawiniła wyprowadzając go z komnaty dokładnie w chwili, gdy zdawało mu się, że oczy Colombe prosiły, by tam został.

Toteż kiedy Perrine znalazła się sama z Ascaniem i spytała o cel jego wizyty, odpowiedział głosem bardzo pewnym, zamierzając się na niej zemścić za własną nieudolność:

— Celem mojej wizyty jest, mości dobrodziejko, prosić cię o pokazanie mi zamku Nesle, i to ze wszystkimi zakamarkami.

— Pokazać zamek! — zawołała Perrine. — A dlaczego to chcesz go, kawalerze, oglądać?

— Żeby zobaczyć, czy nam będzie odpowiadał, czy będzie dość wygodny i czy warto się trudzić z przeprowadzką.

— Jak to: z przeprowadzką? Czyżbyś go wynajął u pana prewota?

— Nie, jego królewska mość dał go nam

— Jego królewska mość wam dał! — wykrzyknęła Perrine coraz bardziej zdumiona.

— Na własność — odparł Ascanio.

— Tobie, kawalerze? " —. Niezupełnie, droga pani, mojemu mistrzowi.

— A kto jest twoim mistrzem, młodzieńcze, jeśli wolno spytać? Pewno jakiś możny cudzoziemiec?

— To za mało powiedziane: wielki artysta przybyły z Florencji specjalnie, żeby służyć miłościwemu panu

— Ho. ho! —, rzekła jejmość niezbyt dobrze to pojmując. — A co robi ten twój mistrz, kawalerze?

— Co robi? Wszystko: pierścionki, żeby je wkładać młodym dziewczętom na palce; szpile, żeby je kłaść na królewskich stołach; posągi, żeby je ustawiać w świątyniach; a w wolnych chwilach oblega lub broni miasta, zależnie od tego, czy pragnie nastraszyć jakiegoś władcę, czy uspokoić papieża.

— Jezus Maria!, — wykrzyknęła Perrine. — A jak się ten twój mistrz zwie?

— Nazywa się Benvenuto Cellini.

— Dziwne, nie znam takiego nazwiska — szepnęła. — A jaką ma profesję?

— Jest złotnikiem.

Jejmość Perrine spojrzała na Ascania szeroko otwartymi ze zdumienia oczami.,

— Złotnikiem! — szepnęła. — Złotnik! I myślisz, kawalerze, że pan prewot tak łatwo ustąpi z zamku przed... przed... jakimś... złotnikiem?

— Jeśli nie ustąpi, sami go sobie weźmiemy.

— Siłą?

— Owszem.

— Ale twój mistrz nie ośmieli się, tuszę, stawić czoła panu prewotowi?

— Stawił już czoła trzem książętom i dwóm papieżom.

— Jezus Maria! Dwóm papieżom! Ale chyba nie jest heretykiem?

— Jest katolikiem, tak samo jak ja i ty, pani; uspokój się, nie mamy też w szatanie sprzymierzeńca; z braku jednak diabła, stoi za nami król.

— Ach, tak! Ale za panem prewotem stoi ktoś potężniejszy.

— Kto taki?

— Pani d'Etampes.

— A więc siły są równe — rzekł Ascanio.

— A jeżeli imć pan d'Estoutevjlle się nie zgodzi?

— Mistrz Betwenuto zdobędzie zamek.

— A jeśli pan prewot zamknie się w twierdzy?

— Mistrz Cellini będzie ją oblegał.

— Pamiętaj, kawalerze, że pan prewot ma dwudziestu czterech zbrojnych pachołków.

— Mistrz Beiwenuto ma dziesięciu czeladników: jak więc widzisz, moja pani, siły są dalej równe.

— Ale wierz mi, kawalerze, pan d'Estouteville to groźny przeciwnik; na turnieju z okazji zaślubin miłościwego pana był jednym z rycerzy wyzywających do walki, a wszyscy, którzy ośmielili się z nim zmierzyć, legli na placu.

— Takiego właśnie człowieka szukał Benvenuto, nigdy bowiem nie spotkał lepszego od siebie w robieniu bronią i podobnie jak imć pan d'Estouteville, zwyciężał wszystkich swoich przeciwników, z tą jednak różnicą, że dwa tygodnie później ci, których pokonał pan prewot, byli na nogach, weseli i w dobrym zdrowiu, podczas gdy ci, co mieli do czynienia z moim mistrzem, nigdy nie wyzdrowieli, lecz   trzy dni  później leżeli już w grobie..

— To się źle skończy! To się źle skończy! —szepnęła jejmość Perrine. —

Powiadają, kawalerze, że straszne rzeczy dzieją się w miastach wziętych szturmem.

— Bądź spokojna, pani —  roześmiał się Ascanio — będziesz miała do czynienia z łaskawymi zwycięzcami.

— Mówię tak, mój chłopcze — rzekła jejmość Perrine, która by pewno nie miała nic przeciwko temu, aby sobie przygotować protekcję wśród napastników — gdyż drżę, aby nie doszło do przelewu krwi; bo sam rozumiesz, kawalerze, że wasze sąsiedztwo byłoby doprawdy miłe, jako że brak nam trochę towarzystwa na tym odludziu, gdzie pan d'Estouteville nas zesłał, swoją córkę i mnie, niby dwie biedne mniszki, choć żadna z nas nie składała ślubów. Bogu dzięki! Albowiem nie jest dobrze, żeby człowiek był sam, powiada Pismo, a kiedy Pismo mówi „człowiek", rozumie także kobietę; nie uważasz, młodzieńcze?

— To oczywiste.

— A my jesteśmy takie samotne, przez to zaś niesłychanie nam smutno w tym wielkim zamczysku.

— Nikt was tu nie odwiedza? — spytał Ascanio.

— Jezus Maria! Żyjemy tu gorzej niż mniszki, jak mówiłam. Mniszki mają przynajmniej rodzinę, przyjaciół, z. którymi się widują przez kratę, mają refektarz, gdzie się gromadzą, gawędzą. Wiem, że to nie takie znowu radosne; ale zawsze coś. A my mamy tylko pana prewota, który od czasu do czasu przychodzi besztać swą córkę za to, jak mniemam, że coraz bardziej pięknieje; bo to jedyne jej przewinienie. I mnie jeszcze przy okazji łaje za to, że nie strzegę jej dość surowo. Na Boga, toć ona nie widuje żywej duszy, a wyjąwszy słowa, którymi się do mnie zwraca, usta otwiera chyba tylko po to, żeby się pomodlić. Toteż proszę cię, kawalerze, nie mów nikomu, żeś tu został wpuszczony, żeś obejrzał ze mną Grand-Nesle i że potem wróciłeś do Petit-Nesle na krótką pogawędkę.

— Jak to? — zawołał Ascanio. — Po obejrzeniu Grand-Nesle wrócę więc z tobą, pani, do Petit? Będę więc... — Ascanio urwał widząc, że radość zbyt go ponosi.

— Nie uważam, żeby było uprzejme, młodzieńcze, skoro widziałeś się już z panienką Colombe, która ostatecznie pod nieobecność ojca jest panią domu, i skoro poprosiłeś mnie o rozmowę, nie uważam, żeby było uprzejme, powiadam, gdybyś odszedł stąd nie pożegnawszy się z nią. Lecz jeśli to ci nie odpowiada, twoja wola, pojmujesz, możesz odejść prosto z Grand-Nesle, jest osobne wyjście.

— Ależ, nie, nie! — wykrzyknął Ascanio. — Do kroćśet, pani dobrodziejko, szczycę się równie dobrym wychowaniem jak każdy inny i potrafię się dwornie zachować wobec dam. Ruszajmy jednak, pani, na oględziny zamku niezwłocznie, gdyż bardzo mi spieszno.

Teraz bowiem, kiedy Ascanio wiedział, iż wracał będzie przez Petit-Nesle, pragnął się szybko uwinąć z Grand-Nesle. A jako że i jejmość Perrine ciągle żywiła skrywane obawy, że prewot zaskoczy ją w chwili, gdy się najmniej tego spodziewała, nie chciała zbytnio zatrzymywać Ascania? toteż zdjęła pęk kluczy zawieszony za drzwiami i ruszyła przodem.

Przyjrzyjmy się teraz razem z Ascaniem zamkowi Nesle, gdzie będą się odtąd rozgrywały główne wydarzenia naszej opowieści.

Zamek, a raczej dom Nesle, jak go wtedy potocznie zwano, leżał o czym wiadomo już czytelnikowi — na lewym brzegu Sekwany, w miejscu, gdzie wzniesiono później pałac Nevers, a jeszcze później mennicy i. Instytut Francji. Tam kończyła się południowo-zachodnia część Paryża, za murami .zamku bowiem widniała już tylko fosa miejska i zielone łąki Pre-aux-Clercs. Zbudowany został przez niejakiego Amaury, pana na Nesle w Pikardii, w końcu ósmego wieku. Filip Piękny kupił go od niego, w roku 1308 i uczynił zeń zamek królewski. W roku 1520 wieżę Nesle, słynną z. rozwiązłości jej mieszkanek i przelanej tam krwi, oddzielono od zamku nabrzeżem, mostem przez fosę i bramą Nesle, tak że ponura baszta pozostała na brzegu rzeki, samotna i posępna niczym pokutująca grzesznica.

Jednakże sama posiadłość była na szczęście wystarczająco rozległa, aby to pomniejszenie nie rzucało się w oczy. Wielkością dorównywała osadzie; wysoki mur z szeroką gotycką bramą i furtką dla służby bronił jej od strony rzeki. Najpierw wchodziło się na obszerny dziedziniec otoczony murem; ten drugi mur, czworokątny, miał jedną bramę na lewa, i drugą w głębi. Wchodząc, tak jak Ascanio, bramą z lewej strony, widziało się uroczy budyneczek w czternastowiecznym stylu gotyckim: był to! Petit-Nesle mający od strony południowej oddzielny park. Jeśli zaś k wszedł bramą w głębi, po prawej stronie ukazywał się Grand-Nesle cały z kamienia, flankowany dwiema basztami o ostrych dachach otoczonych balustradą, z nieforemną fasadą, wysokimi,oknami, kolorowymi szybka-karni, i dwudziestoma chorągiewkami skrzypiącymi na wietrze: znalazłoby się tam dosyć miejsca, by pomieścić trzech dzisiejszych bankierów Idąc dalej, człowiek mógł się zgubić w rozmaitych ogrodach; gdzie natykał się na pilarnię, teren do gry w gonitwę do pierścienia, kuźnię zbrojownię; dalej znajdowały się podwórza, obory, owczarnie i stajnie miejsca wystarczająco dużo, by pomieścić trzech dzisiejszych gospodarzy.

Wszystko to, należy przyznać, było dość zaniedbane, przeto w stanie bardzo złym, Raimbault bowiem i jego dwaj pomocnicy ledwie sobie dawali radę z utrzymaniem Ogrodu w Petit-Neśte, gdzie Colombe pielęgnowała kwiaty, a jejmość Perrine sadziła kapustę. Całość była jednak rozległa, dobrze oświetlona, solidnie zbudowana i przy niewielkich staraniach i wydatkach można by zamek przekształcić w najwspanialszą na świecie pracownię.

A nawet gdyby miejsce to w o wiele niniejszym stopniu spełniało wymagania, Ascanio i tak byłby nim równie oczarowany, jako że najbardziej liczyła się bliskość Colombe.

Wizytacja tedy nie trwała długo: w mgnieniu oka ruchliwy młodzian wszystko oglądał, zwiedzał, oceniał. Widząc to, jejmość Perrine, która daremnie próbowała za nim nadążyć, wręczyła mu po prostu pęk kluczy, a po skończonym przeglądzie Ascanio je uczciwie zwrócił.

— Teraz jestem,.moja pani, na twoje rozkazy— rzekł.

— Wstąpmy zatem na chwilę do Petit-Nesle, kawalerze, skoro i ty uważasz, że tak wypada.

— Jakże by nie! Wielkim nietaktem byłoby, gdybym postąpił inaczej.

— Ale przy Colombe sza! o celu twojej wizyty, młodzieńcze.

— Boże mój! o czym w takim razie będę z nią rozmawiał? — zmartwił się Ascanio.

— No, proszę, jak cię to zakłopotało, piękny kawalerze! Mówiłeś wszak, żeś złotnikiem.

— A tak.  

— Rozmawiaj więc z nią o klejnotach; ten temat zawsze raduje serce najmądrzejszej nawet panny. Albośmy córami Ewy, albo nie, a. skoro jesteśmy, kochamy wszystko, co błyszczy. Biedne dziecko, ma przecież tak mało rozrywek w tej pustelni, że zaiste błogosławieństwem jest, gdy ją kto nieco rozweseli. Co prawda rozrywką odpowiednią w jej wieku byłoby dobre zamążpójście. Toteż kiedy imć pan Robert przychodzi tutaj, nie obejdzie się nigdy, żebym mu nie szepnęła na ucho: Wydaj za mąż, panie, to biedne dziewczę, wydaj ją za mąż!

I nie zauważając, że wyjawienie takiej poufałości mogło w gościu wzbudzić pewne domysły co do jej funkcji u imć pana prewota, jejmość Perrine zawróciła do Petit-Nesle i z Ascaniem podążającym w tyle wesała do komnaty, gdzie zostawili Colombe.

Colombe siedziała nadal zamyślona i rozmarzona w tej samej pozycji, w jakiejśmy ją zostawili. Tylko ze dwadzieścia może razy uniosła głowę i spojrzenie utkwiła w drzwiach, przez k,tóre wyszedł gładki kawaler, tak że ktoś, kto by śledził jej wzrok, mógłby mniemać, iż go oczekuje. Ledwie jednak ujrzała, jak drzwi się otwierają, wróciła do swego zajęcia z takim pośpiechem, że ani jejmość Perrine, ani Ascanio nie mogli się domyślić, iż pracę przerwała.

W jaki sposób odgadła, że młodzieniec idzie za Perrine, można by wyjaśnić tylko za pomocą fenomenu magnetyzmu, gdyby w owych czasach już go znano.

— Przyprowadzam ci z powrotem tego, co nam wodę święconą podaje, moja duszko, bo to on we własnej osobie, nie pomyliłam się. Miałam go odprowadzić do bramy Grand-Nesle, skoro spostrzegł, że się z tobą nie pożegnał. Słusznie zauważył, bo przedtem nie wyrzekliście do siebie ani słówka. A przecież żadne z was nie jest nieme. Bogu dzięki!

— Moja Perrine... — przerwała zmieszana Colombe.

— No co? Nie trzeba się tak rumienić. Pan Ascanio to przyzwoity kawaler, tak jak ty jesteś skromną panienką. Poza tym zdaje się, że to dobry artysta, ze złota i szlachetnych kamieni wyrabia rozmaite ozdóbki, w których młode panny na ogół się lubują.

— Nic mi nie trzeba — szepnęła Colombe.

— W tej chwili to możliwe; musisz jednak liczyć się z tym, że nie umrzesz jak pustelnica w tej przeklętej samotni. Mamy szesnaście lat, moja gołąbko, i przyjdzie dzień, kiedy zostaniesz piękną narzeczoną, której ofiarowuje się najprzeróżniejsze klejnoty; a potem wielką damą, ta zaś potrzebuje rozlicznych garniturów. Lepiej zatem dać pierwszeństwo temu kawalerowi niż wyrobom jakiegoś innego artysty, który z pewnością mu nie dorówna.

Colombe cierpiała katusze. Ascanio, niezbyt rad z przewidywań Perrine, spostrzegł to i przyszedł z pomocą biedactwu, bezpośrednia bowiem rozmowa w mniejsze ją wprawiała zakłopotanie niż ten monolog czcigodnej niewiasty.

— Och, panno Colombe — rzekł — nie odmawiaj rni łaski obejrzenia moich wyrobów; mam teraz wrażenie, jakbym je dla ciebie wykonał, a robiąc je, myślał o tobie. O tak, uwierz, proszę, bo my, złotnicy, do złota, srebra, szlachetnych kamieni dodajemy niekiedy własne myśli. Do diademów zdobiących wasze główki, do bransolet skuwających wasze ramiona, do naszyjników pieszczących wasze szyje, do kwiatów, ptaków, aniołów, chimer, które brzęczą wam u uszy, dorzucamy czasami pełne szacunku uwielbienie.

I tu, jako kronikarz, przyznać musimy, że na te słodkie słowa serce Colombe rosło, bo Ascanio, tak długo milczący; przemówił wreszcie, i to. przemówił w sposób, jaki ona sobie wyśniła, albowiem nie podnosząc wzroku dziewczyna czuła na sobie jego gorące spojrzenie, a dziwnego uroku tym słowom, nowym i Colombe nie znanym, dodawał nawet obcy . akcent głosu, akcent głęboki i uwodzicielski prostego i melodyjnego języka miłości, który młode panny rozumieją, zanim jeszcze zaczną nim mówić.

— Wiem dobrze — ciągnął Ascanio ze wzrokiem ciągle utkwionym w Colombe — że urody waszej nie powiększamy. Nie czyni się Boga bogatszym, ozdabiając jego ołtarz. Ale przynajmniej otaczamy wasz urok wszystkim tym, co jak on jest cudowne i piękne, a kiedy zmroku naszych otchłani patrzymy, ubodzy i pokorni wyrobnicy magii j blasku, jak nas mijacie w świetności, pociechą za to, że stoimy o wiele niżej niźli wy, jest świadomość, że sztuką swoją jeszcze was wyżej wynosimy.

— Twoje piękne dzieła, kawalerze — odparła zmieszana Colómbe — będą mi niechybnie zawsze obce, a przynajmniej zbędne; żyję w odosobnieniu i zapomnieniu, a ten stan rzeczy nie tylko mi nie ciąży, lecz przyznaję, radam z tego, pragnęłabym tu na zawsze pozostać,  choć nie kryję, że bardzo bym chciała obejrzeć twoje ozdoby, nie z myślą o sobie, lecz o nich; nie po to, by je włożyć, ale podziwiać.

I przestraszona, że już za dużo powiedziała i że powie jeszcze więcej, Colombe, rzekłszy te słowa, złożyła ukłon i wyszła tak szybko, iż dla mężczyzny bardziej obeznanego w tej materii wyjście owo wyglądałoby na najzwyklejszą ucieczkę.

— No, doskonale! — rzekła jejmość Perrine. — Nareszcie pojawia się w niej trochę zalotności. Atoli prawdą jest, kawalerze, że prawisz niby z książki. Zda się, zaiste, że w twoim kraju znacie tajemnicę urzekania ludzi; dowodem to, że od razu zaczęłam ci sprzyjać, i na honor, życzę ci, żeby imć pan prewot nie dał ci się zbytnio we znaki. No to do zobaczenia, młodzieńcze, a szepnij swemu mistrzowi, żeby na siebie uważał. Uprzedź go, że imć d'Estouteville to okrutnie twardy człek i ma na dworze mocne poparcie. I gdyby twój mistrz mi zawierzył, zrezygnowałby z zamieszkania w Grand-Nesle, a zwłaszcza z zajęcia go siłą. A ciebie przecie zobaczymy jeszcze? Colombe zaś nie wierz: sam spadek, po jej zmarłej matce jest o wiele większy, niżby trzeba, żeby się wyrzekać o wiele kosztowniejszych kaprysów od tych, które ty jej oferujesz. Aha, przynieś także parę tańszych przedmiotów: może wpadnie jej do głowy, żeby mi coś podarować? Bogu dzięki, nie jestem jeszcze w takim wieku, żeby się wyzbyć całkiem zalotności. Słyszałeś, kawalerze, co?

I aby lepiej być zrozumianą, uznała, że lepiej do słów dołączyć gest i położyła dłoń na ramieniu młodzieńca. Ascanio drgnął jak człowiek nagle przebudzony. Bo i zdawało mu się, że to wszystko było tylko snem. Nie mógł pojąć, że jest u Colombe, nie wierzył, że ta biała zjawa, której melodyjny głos jeszcze szeptał mu do ucha, której lekka postać przemknęła mu dopiero przed oczami, była naprawdę tą, dla której jednego spojrzenia, poprzedniego dnia i nawet tego ranka oddałby życie.

Toteż przepełniony szczęściem chwili i nadzieją na przyszłość obiecał Perrine wszystko, czego pragnęła, nie słuchając nawet, o co prosi. Nie miało to dlań znaczenia. Wszak gotów był oddać całe swoje mienie, byle tylko znów ujrzeć Colombe!

Stwierdziwszy zaś, że wizyty nie wypada już przedłużać, pożegnał się z jejmością Perrine obiecując, iż zjawi się nazajutrz,

Kiedy wychodził z Petit-Nesle, stanął niemal twarzą w twarz z dwoma mężczyznami zamierzającymi tam wejść. Bardziej po spojrzeniu, jakim jeden z nich go obrzucił, niż po stroju Ascanio poznał, że musi to być prewot.

Przypuszczenia niebawem zmieniły się w pewność, gdy ujrzał, że kołaczą do bramy, z której dopiero co wyszedł; poczuł wtedy żal, iż nie zabrał się stamtąd wcześniej, bo kto wie, czy przez jego brak rozwagi nie ucierpi Colombe?

Aby nie wyglądało, że przywiązuje jakąś wagę do tej wizyty — zakładając, że prewot by to spostrzegł — Ascanio oddalił się nie odwróciwszy nawet głowy w stronę owego zakątka, jedynego w tej chwili na całym świecie miejsca, gdzie chciałby sprawować rządy.

Wróciwszy do pracowni, zastał Benvenuta bardzo strapionego. Człowiekiem, co ich przedtem zatrzymał na ulicy, był Primaticcio, spieszący jako dobry konfrater uprzedzić Celliniego, iż podczas porannej wizyty Franciszka I nierozważny artysta zdążył sobie,zrobić z diuszesy d'Etampes śmiertelnego wroga.

ROZDZIAŁ VII

NARZECZONY I PRZYJACIEL

Jednym z ludzi wchodzących do zamku Nesle, gdy Ascanio go opuszczał, był w rzeczy samej imć pan Robert d'Estoutevil)e, prewot Paryża. Co do drugiego zaś, to niebawem się dowiemy, kto zacz.

Pięć minut po odejściu Ascania, gdy pogrążona, jeszcze w marzeniach Colombe nasłuchując bacznie stała w swoim pokoju, gdzie się schroniła, weszła tam spiesznie jejmość Perrine i oznajmiła, że ojciec dziewczyny czeka na nią.

— Ojciec! — przeraziła się Colombe. Po czym dodała szeptem: —Boże mój!. Boże! Czyżby się spotkali?

— Tak, drogie dziecko, twój ojciec — rzekła Perrine, odpowiadając na tę część zdania, którą usłyszała — a z nim jakiś starszy wielmoża i wystew sobie, że go nie znam.

— Starszy wielmoża! — rzekła Colombe drżąc instynktownie. —Mój Boże! Och, Perrine, co to może znaczyć? Po raz pierwszy od dwóch czy trzech lat ojciec nie przychodzi sam.

Choć zatrwożona, dziewczyna musiała jednak usłuchać — znała bowiem porywczy charakter swego ojca — zebrała tedy całą odwagę i z uśmiechem na ustach weszło do pokoju, z którego tak niedawno wybiegła, bo mimo swej qbawy, odczuwanej po raz pierwszy i nieuświadomionej, kochała imć pana d'EstoutevilIe prawdziwą miłością, a lubo prewot nie okazywał jej! zbytnio uczuć, to dni, kiedy odwiedzał zamek Nesle, różniły się od dni smutnych i jednostajnych niby świąteczne.

Colombe podeszła z wyciągniętymi rękoma, otwartymi ustami, lecz prewot nie dął jej czasu, by go uściskała lub wyrzekła choć słowo. Wziął ją jedynie za rękę i poprowadził ku nieznajomemu, który stał oparty o duży kominek zastawiony kwiatami, i rzekł:

— Drogi przyjacielu, przedstawiam,ci moją córkę. — A zwracając się do córki, powiedział: -  Colombe, oto hrabia d'Orbec, królewski skarbnik i twój przyszły małżonek.

Colombe wydała cichy okrzyk tłumiąc go natychmiast, by nie gwałcić, konwenansu; czuła wszakże, iż uginają się pod nią nogi, wsparła się przeto o poręcz krzesła.

Ażeby bowiem zrozumieć, zwłaszcza w nastroju, w jakim się znajdowała Colombe, jak straszliwie zabrzmiała w jej uszach ta nieoczekiwana prezentacja, należałoby bliżej poznać hrabię d'Orbec.

Pan Robert d'Estouteville nie grzeszył z pewnością urodą; gęste brwi, które marszczył przy najmniejszej przeciwności natury fizycznej czy duchowej, przydawały jego twarzy srogości, a przysadzista postać miała w sobie coś ciężkiego i niezręcznego, co w niewielkim stopniu budziło doń sympatię; ale przy hrabim d'Orbec wyglądał jak Michał Archanioł przy smoku. Kwadratowa twarz i ostre rysy prewota wyrażały przynajmniej stanowczość i siłę, przenikliwe oczy, szare i żywe, znamionowały inteligencję; lecz hrabia d'Orbec, wątły, chudy i kościsty, z pajęczymi kończynami, komarzym głosem i ślimaczą ruchliwością, był nie tylko brzydki, ale wstrętny: brzydota zarazem zwierzęca i nikczemna. Przechylona na ramię głowa, zwieszona lekko, na twarzy niegodziwy uśmiech i fałszywe spojrzenie.

Toteż na widok tej przerażającej istoty przedstawionej jako jej przyszły małżonek, kiedy w sercu Colombe, jej myślach i oczach trwał jeszcze obraz gładkiego młodziana, który dopiero co wyszedł z tego samego pokoju, dziewczyna, jak już powiedziano, zdołała wprawdzie zdławić krzyk, lecz na tym wyczerpały się jej siły i stała blada i zmrożona, spoglądając na ojca z przerażeniem.

— Proszę.o wybaczenie córce mej, drogi przyjacielu —ciągnął prewot — jej zakłopotania; to mała dzikuska, która od dwóch lat stąd nie wychodzi, bo klimat czasów nie sprzyja, o czym wiesz, urodziwym pannom; poza tym, prawdę powiedziawszy, popełniłem-błąd nie uprzedzając jej o naszych planach, co było zresztą zbędne, zważywszy, iż to, co postanowiłem, nie wymaga niczyjej aprobaty; przy tym Colombe nie wie, ktoś ty i że z twoim nazwiskiem, majątkiem i przychylnością pani d'Etam-pes jesteś w stanie zdobyć wszystko, aliści kiedy córka moja się zastanowi, doceni zaszczyt, jaki nam czynisz godząc się na połączenie twojej pradawnej świetności z naszym młodym szlachectwem; dowie się że będąc naszym przyjacielem od lat czterdziestu...

— Och, dosyć już, dosyć, przyjacielu — przerwał hrabia; po czym zwrócił się do Colombe z pewnością siebie poutałą i obelżywą, tak bardzo kontrastującą-z nieśmiałością Ascania: — No, no, uspokój się, panieneczko, i przywołaj na policzki te śliczne rumieńce, które tak do ciebie pasują. Mój Boże, dobrze wiem, co to panna, a nawet co to kobieta, bo już dwa razy byłem żonaty, dziecinko. Och, po co to zmieszanie, chyba nie boisz się mnie, co? — dodał pyszałkowato prostując się i przygładzając rzadkie wąsy i lichą bródkę przyciętą w szpic. — Bo też twój rodzic niepotrzebnie nadał mi tak szybko tytuł małżonka, co zawsze wzrusza nieco młode serduszko, kiedy go usłyszy po raz pierwszy; ale przywykniesz, moja mała, a w końcu sama będziesz to słowo wymawiała tymi ślicznymi usteczkami. Oho, jeszcześ przybladła... Na Boga! Ona zaraz zemdleje. 

I d'Orbec wyciągnął ręce, by podtrzymać Colombe, ona się jednak wyprostowała i cofnęła o krok, jakby się bała jego dotknięcia na równi z dotknięciem węża, znalazła wszakże siły, by jąkając się wyrzec ki|ka słów

— Wybacz, panie, wybacz i ty, ojcze.,. To nic... Ale myślałam... miałam nadzieję...

— I cóż to myślałaś, na co miałaś nadzieję? No, mów szybko! — rozkazał prewot utkwiwszy w córce spojrzenie małych oczek, bystrych i poirytowanych.

- Że pozwolisz mi, ojcze, być zawsze przy tobie — rzekła Colombe. — Od śmierci biednej mateczki pozostała ci tylko moja miłość, moja opieka, więc myślałam..

- Zamilcz, Colombe — przerwał rozkazująco prewot. -- Nie jestem jeszcze w wieku,.żeby mi potrzebna była opiekunka; ty za to jesteś w wieku, kiedy Czas się ustatkować.

- Boże mój — odezwał się d'Orbec, znów się wtrącając do rozmowy —- bierz mnie za męża bez tylu ceregieli, moja duszko. Ze mną będziesz szczęśliwa, że bardziej być nie można, jakoż niejedna ci pozazdrości, przysięgam. Jestem bogaty, do diaska, i mniemam, że przyniesiesz mi zaszczyt: znajdziesz się na dworze; i to w klejnotach, które wywołają zazdrość nie powiem, że królowej, ale samej pani d'Etampes.

Trudno powiedzieć, jakie myśli obudziły w Colombe ostatnie słowa hrabi* dość że rumieńce pojawiły się na jej policzkach i mimo surowego spojrzenia prewota, odpowiedziała:

— Panie, poproszę przynajmniej mego ojca, by mi dał czas do zastanowienia nad twoją propozycją.

— Co to ma znaczyć? — zawołał gwałtownie imć pan d'Estoutevil-le. — Ani godziny, ani minuty, Jesteś od tej chwili narzeczoną hrabi słyszysz? I już dzisiaj byłabyś jego żoną, gdyby nie musiał za godzinę wyjechać do swego hrabstwa w Normandii, a wiesz, że moja wola jest rozkazem. Zastanowić się! Do kroćset! d'Orbec, zostawmy, tę gąskę. Odtąd należy do ciebie, przyjacielu, a zabierzesz ją sobie, skoro tylko zechcesz. Chodźmy teraz obejrzeć twój przyszły dom.

D'Orbec chciał jeszcze zostać i coś dodać do słów, które już był powiedział; prewot jednak wsunął rękę pod-jego ramię i pociągnął go za sobą mrucząc; hrabia złożył więc tylko przed Colombe ukłon ze swym nieprzyjemnym uśmiechem i wyszedł z imć panem Robertem.

Zaraz też w drzwiach w głębi pokoju pojawiła się jejmość Perrine: słyszała, jak prewot podniósł głos, przybiegła tedy odgadując, że jak to zwykle bywało, zbeształ córkę. Nadeszła w samą porę, aby złapać Colombe w ramiona.  

— Och, mój Boże, mój Boże ! — zawołała dziewczyna zasłaniając dłonią,! oczy, jakby nie chciała patrzeć na odrażającego hrabię, choć jego już nie było, — Mój Boże Czyżby to miało się tak skończyć?.Och, moje słodkie marzenia! Rzewne nadzieje! Wszystko przepadło, zniknęło, tylko śmierć pozostała!

Łatwo się domyślić, że taki wybuch w połączeniu z zasłabnięciem i bladością Colombe przeraziły Perrine, ale i pobudziły jej ciekawość. A ponieważ Colombe musiała sobie ulżyć, opowiedziała swej czcigodnej opiekunce, lejąc łzy gorzkie jak nigdy dotąd, co zaszło między jej ojcem. hrabią d'Orbec i nią. Jejmość Perrine przyznała, że narzeczony nic jest ani młody, ani urodziwy, ale ponieważ, w jej mniemaniu, największe nieszczęście, jakie może dotknąć kobietę, to że pozostanie panną, oświadczyła zatem, że koniec końców lepiej mieć męża Starego i szpetnego, niż nie mieć w ogóle. Teoria ta jednak tak poruszyła serce Colombe, że dziewczyna zamknęła się w swoim pokoju, a żywa wyobraźnia Perrine jęła budować tysiące planów na przyszłość, kiedy to z rangi opiekunki panny d'Estouteville wyniesiona zostanie do rangi damy do towarzystwa hrabiny d'Orbec.

Tymczasem .prewot i hrabia zaczęli oględziny Grand-Ńesle, czego godzinę wcześniej dokonali jejmość Perrine z Ascaniem.

Zabawne by było, gdyby mury, które —; jak ludzie mówią — mają uszy, miały także oczy i język i opowiadały wchodzącym, co zobaczyły i usłyszały od wychodzących.

Ponieważ jednak mury milczały i patrzyły na prewota i skarbnika, śmiejąc się może na swój sposób, przeto mówił skarbnik.

— Doprawdy — prawił mijając dziedziniec prowadzący z Petit do Grand-Nesle — bardzo mi się podoba ta mała; to żona, jakiej mi trzeba, drogi d'Estoutevnię, posłuszna, naiwna i dobrze wychowana. Po pierwszej burzy pogoda się ustali, wierz mi. Znam się na tym; wszystkie dziew-ćzątka marzą o mężu młodym, pięknym, dowcipnym i majętnym. Mój Boże, posiadam wszak przynajmniej połowę wymaganych cnót. Niewielu mężczyzn może to o sobie powiedzieć, a to już dużo. — Po czym, zostawiwszy temat przyszłej małżonki, a przechodząc na temat przyszłego domu, ciągnął nadal tym samym piskliwym i pożądliwym głosem: — Na honor, ależ ten stary zamek to wspaniała siedziba, powinszować, powinszować. Będzie nam się tu cudownie żyło, mojej żonie, mnie i skarbcowi. Tutaj nasze mieszkanie, tutaj biura, tutaj służba. Trochę to tylko podniszczone. Ale przy niewielkich wydatkach, na które z pewnością w jakiś sposób namówimy jego królewską mość, dobrze na tym wyjdziemy. A propos, d'Estouteville, pewien jesteś, że ta posiadłość nadal do ciebie należy? Powinieneś uregulować prawo do zamku: o ile dobrze pamiętam, król ci go ostatecznie nie dał.

— Nie dał mi, to prawda — zaśmiał się prewot — ale pozwolił mi go sobie wziąć, a to prawie to samo.

— Owszem, lecz gdyby tak ktoś spłatał ci figla i poprosił o niego zgodnie z przyjętymi zasadami?

— Och, zapewniam, że godnie bym go przyjął, gdyby się zjawił, by dochodzić swoich praw, a będąc pewnym poparcia pani d'Etampes i twojego, zmusiłbym go do ciężkiego odpokutowania swoich roszczeń. Nie tym się nie troskam, zamek Nesle należy do mnie, to również pewne, przyjacielu, jak to, że moja córka jest twoja; wyjeżdżaj tedy w spokoju i wracaj szybko.

Kiedy prewot wypowiadał te słowa, w których prawdziwość żaden z rozmówców nie miał powodu wątpić, trzecia osoba, prowadzona przez ogrodnika Raimbaulta, pojawiła się w bramie wiodącej z czworokątnego dziedzińca do ogrodów Grand-Nesle. Był to wicehrabia de Marmagne.

On również ubiegał się o rękę Colombe, ale mu się nie powiodło. Był" to wielki nicpoń o ognistorudej czuprynie i różowym licu, zarozumiały, butny, gadatliwy, pełen pretensji wobec dam, którym często służył za płaszczyk, by mogły ukryć swoje prawdziwe miłostki, niesłychanie dumny z funkcji królewskiego sekretarza, pozwalającej mu dostępować do jego królewskiej mości w taki sposób, w jaki zbliżały się doń ogary, papugi i małpy. Prewot nie dał się zwieść pozornym względom i powierzchownej poufałości, jaką się wicehrabia cieszył u króla, względom i poufałości, które zawdzięczał, jak zapewniano, jedynie niezbyt moralnemu rozszerzeniu pełnionej funkcji. Wicehrabia de Marmagne już dawno przejadł zresztą całą ojcowiznę i nie miał innej fortuny oprócz szczodrości Franciszka I. Otóż szczodrość ta mogła z dnia na dzień ustać, a imć pan Robert d'Estouteville nie był tak głupi, żeby w 'sprawach tej wagi zdać się na kaprys króla mocno kapryśnego. Odrzucił zatem delikatnie prośbę wicehrabi de Marmagne, wyjawiając mu w zaufaniu i w największej tajemnicy, iż ręka jego córki od dawna już jest przyrzeczona komu innemu. Dzięki temu zwierzeniu, motywującemu odmowę prewota wicehrabią de Marmagne i imć pan Robert d'Estouteville na pozór pozostali najlepszymi w świecie przyjaciółmi, lubo wicehrabia nie mógł ścierpieć od tej pory prewota, prewot zaś nie ufał za grosz wicehrabi, który pod życzliwością i uśmiechami nie potrafił skryć urazy przed człowiekiem równie jak mości Robert nawykłym do czytania w mrokach dworów i zakamarkach serc. Za każdym razem, gdy pojawiał się miły i nadskakujący wicehrabia, prewot spodziewał się jak najgorszych wieści, które ów miał zwyczaj wyjawiać ze łzami w oczach i z bólem, udawanym i wyrachowanym, jakby po kropli sączył truciznę na ranę.

Co się tyczy hrabi d'Orbec, to wicehrabia de Marmagne niemal z nim zerwał stosunki: panowała nawet między nimi nienawiść dworaków widoczna gołym okiem, D'Orbec gardził Marmagne'em, ponieważ Marmagne nie miał majątku i, nie mógł utrzymać odpowiedniej pozycji towarzyskiej. Marrnagne gardził cTOrbekiem, ponieważ d'Orbec był stary i w związku z tym stracił przywilej podobania się kobietom; obaj się wreszcie serdecznie nienawidzili, gdyż kiedykolwiek się spotkali, jeden pozbawiał czegoś drugiego.

Toteż gdy tylko się spostrzegli, skłonili się sobie z owym sardonicznym i zimnym uśmiechem spotykanym wyłącznie w antyszambrach pałaców, który znaczy:— Ach, gdybyśmy nie byli obaj takimi tchórzami, to już od, dawna jederi z nas by nie żył!

Niemniej, jako że obowiązkiem kronikarza jest wyjawiać tak to, co dobre, jak i to, co złe, przyznać należy gwoli sprawiedliwości, że poprzestali na owym ukłonie i uśmiechu i hrabia d'Orbec, nie zamieniwszy ani słowa z wicehrabią de Marmagne, odprowadzony przez prewota zaraz wyszedł tą samą bramą, którą wkroczył jego wróg.

Spieszymy tu dodać jeszcze, że mimo dzielącej ich nienawiści, ci dwaj ludzie w razie konieczności gotowi byli chwilowo połączyć swe siły, by zaszkodzić komuś trzeciemu.

Skoro hrabia d'Orbec odszedł, prewot znalazł się sam ze swoim przyjacielem, wicehrabią de Marmagne. Z zadowoleniem na twarzy podszedł do gościa, który czekał nań z zasmuconą miną.

— Cóż to, drogi prewocie — odezwał się Marmagne, pierwszy przerywając milczenie —wygląda, żeś bardzo kontent.

— Ty zaś, panie Marmagne — odparł prewot — minę masz bardzo smutną.

— Bo widzisz, drogi d'Estouteville, nieszczęścia moich przyjaciół smucą mnie równie jak moje własne.

— O, tak, tak, znam twoje serce -- rzekł prewot.

— A kiedy ujrzałem cię, panie, tak radosnego z przyszłym zięciem, hrabią d'Orbec, bo małżeństwo twojej córki z nim przestało być tajemnicą, czego winszuję, drogi d'Estouteville...

— Już ci dawno powiedziałem, drogi Marmagne, że ręka Colombe jest przyrzeczona.

— Tak, doprawdy nie wiem, jak możesz się zgodzić na rozłąkę z tak czarującym dzieckiem.

— Och, to nie będzie rozłąka — wyznał imć pan Robert. — Mój zięć, hrabia d'Orbec, przeniesie na drugą stronę Sekwany cały skarbiec i zamieszka w Orand-Nesle, ja zaś w wolnych chwilach będę mieszkał w Petit.

— Biedny przyjacielu! — odezwał się Marmagne, potrząsając głową z głęboko zasmuconą miną, i jedną,rękę położył na ramieniu prewota, a drugą podniósł do oczu, by otrzeć nie istniejącą łzę.

— Jak to, biedny przyjacielu? — rzekł mości Robert. — Ach, tak, o czym to mnie znowu powiadomisz?

— Czyżbym ja pierwszy przynosił ci tę smutną wieść? — Jaką? No, gadaj!

— Wiesz, drogi panie Robercie, na tym padole trzeba być filozofem,,, a jest pewne stare przysłowie, które ludzka rasa powinna bez ustanku sobie powtarzać, bo zawiera ono całą mądrość narodów.

— Cóż to za przysłowie? Mówże.

— Człowiek strzela, drogi przyjacielu, człowiek strzela, a Pan Bóg kule nosi,

— A gdzież to ja strzelałeni, a Pan Bóg kulę doniósł? No, powiedz pan wreszcie i kończrny z tym.

— Przeznaczyłeś stary zamek Nesle zięciowi i córce?

— Owszem; przeprowadzą się tam, mniemam, przed  upływem trzech miesięcy.

— Mylisz się, drogi prewocie, mylisz się. Zamek Nesle w tej chwili już do ciebie nie należy. Wybacz, że cię zasmucam; pomyślałem jednak, znając twoją popędliwą nieco naturę, że lepiej, aby tę wieść przyniósł ci przyjaciel, który, uczyni to oględnie, niżby miał ci ją przynieść jakiś gbur, który uradowany twoim nieszczęściem, w twarz ci ją rzuci bez osłonek. Niestety, mój drogi, Grand-Nesle już do ciebie nie należy!

— A kto mi go zabrał, jeśli łaska?

— Miłościwy pan. — Miłościwy pan!

— We własnej osobie. Widzisz zatem, że nieszczęścia nie da się już odwrócić.

— Kiedy to się stało?

— Dzisiejszego ranka. Gdyby mnie służba w Luwrze nie zatrzymała, dowiedziałbyś się o tym wcześniej.

— Wprowadzono cię w błąd, Marmagne, to plotka, którą moi wrogowie z uciechą rozpowiadają, i ty się dałeś na nią nabrać.

— Batdzo bym pragnął, żeby tak było, ale, nieszczęściem, wcale mi tego nie powiedziano, ja słyszałem.

— Co słyszałeś?

— Słyszałem, jak król ofiarował stary zamek komu innemu. — Komu?

— Pewien włoski awanturnik, jakiś złotnik o nazwisku może ci nieobcym, intrygant, niejaki Benvenuto Cellini, przybyły przed dwoma miesiącami z Florencji, w którym król nie wiem dlaczego się zadurzył i którego dzisiaj odwiedził, razem z całą świtą w pałacu kardynała Ferrary, gdzie ów rzekomy artysta ma pracownię.

— I byłeś przy tym, wicehrabio, jak król darował Grand-Nesie temu nędznikowi?

— Byłem — odparł de Marmagne, kładąc nacisk na każdą sylabę i wymawiając je powoli i z lubością.

— Ach, tak! — rzekł prewot. — Cóż, czekam zatem na tego twojego awanturnika, niech sobie weźmie królewski dar!

— Co? Czyżbyś miał zamiar się sprzeciwiać?

— Owszem.

— Królewskiemu rozkazowi?

— Nawet boskiemu, nawet diabelskiemu, wszelkim rozkazom, które będą miały za cel usunięcie mnie stąd.

— Strzeż się, prewocie, strzeż się — podjął wicehrabia — bo nie dość, że narażasz się na gniew króla, to jeszcze ten Cellini jest groźniejszy, niż przypuszczasz. .

— Czy ty wiesz, wicehrabio, kim ja jestem?

— Przede wszystkim tamten cieszy się wszelkimi względami króla, może chwilowo, ale jednak.

— Czy wiesz, że ja, prewot Paryża, reprezentuję jego królewską mość w Chatelet, zasiadam na trybunie w krótkim kaftanie, płaszczu z kołnierzem, z mieczem u boku, w przybranym piórami kapeluszu na głowie, trzymając w ręku buławę pokrytą niebieskim aksamitem?

— Musisz też wiedzieć, drogi przyjacielu, że ten przeklęty Italczyk z chęcią godzi się na walkę, jak równy z równym, ze wszelkiego rodzaju książętami, kardynałami i papieżami.

— Czy wiesz, że mam osobistą pieczęć potwierdzającą autentyczność aktorów?

— Mówią jeszcze, że piekielny zawadiaka rąbie i zabija każdego, kto mu staje na przeszkodzie.

— Czyżbyś zapomniał, że dwudziestu czterech pachołków jest dzień i noc na moje rozkazy?

— Słyszałem, że zarąbał jakiegoś złotnika, który mu się naraził, w otoczeniu kopy ludzi tamtego.

— Pamiętaj, że zamek Nesle jest ufortyfikowany, ma blanki na murach i machikuły nad bramami, nie licząc umocnień miejskich, które z jednej strony czynią go niezdobytym.

— Podobno zna się na oblężeniach niczym Bayard czy Antonio de Leyra.

— To się jeszcze okaże. boję się go.

— A ja na niego czekam.

— Drogi przyjacielu, czy chcesz, bym ci dał pewną radę?

— Mów, wicehrabio, byle krótko.

— Nie próbuj, panie d'Estouteville, walczyć z silniejszym od siebie.

— Jakiś italski złotniczyna silniejszy ode mnie! Irytujesz mnie, wicehrabio.

— Na honor, wszak możesz tego gorzko pożałować. Wiem, co mówię.

— Wicehrabio, wyprowadzasz mnie z równowagi. — Pomyśl, że ten człek ma za sobą króla.

— I cóż? Za mną stoi pani d'Etampes.

— Miłościwy pan może mieć za złe, że ktoś sprzeciwia się jego woli.

— Ja to już zrobiłem, mój panie, w dodatku z powodzeniem. —Tak, wiem, to była sprawa myta na moście Mantes. Ale... — Ale co?

— Aje nic się nie ryzykuje, a przynajmniej niewiele, kiedy się stawia opór królowi słabemu i dobremu, podczas gdy wszystko się kładzie na szalę podejmując Walkę przeciwko człowiekowi silnemu i okrutnemu, jakim jest Benyenuto Cellini,

— Tam do kata! Wicehrabio, chcesz mnie doprowadzić do obłędu!

— Przeciwnie, pragnę ci przemówić do rozsądku.

— Dosyć, wicehrabio, dosyć! Och, przysięgam, że ten cham drogo mi zapłaci za chwile, które dzięki twojej przyjaźni przeżyłem.

— Wola boska, prewocie, wola boska!

— Dobrze już; dobrze! Nie masz mi nic więcej do powiedzenia?

— Nie, nie, nie sądzę — rzekł wicehrabia, jakby szukał w myślach, jeszcze jakiejś wieści pasującej do tamtej.

— To do zobaczenia! — zawołał prewot.

— Do zobaczenia, biedny przyjacielu!

— Bywaj!

— Przynajmniej cię uprzedziłem.

— Żegnaj!

— Nie będę miał sobie nic do wyrzucenia, to mnie pociesza.

— Żegnaj, żegnaj!

— Powodzenia! Aliści muszę wyznać, iż wątpię, żeby to życzenie się spełnjło.

— Żegnaj już, do widzenia!

— Żegnaj!

I wicehrabia de Marmagne, wzdychając raz po raz, z twarzą zmienioną z boleści, uścisnąwszy prewotowi dłoń, jakby się z nim żegnał na zawsze, odszedł, wznosząc ramiona ku niebu.

Prewot ruszył za nim i osobiście zawarł bramę od ulicy.

Rozumie się, że ta przyjacielska rozmowa wzburzyła imć pana d'Estou-teville i doprowadziła go do wściekłości. Toteż rozglądał się, na kim by tu wyładować złość, kiedy naraz przypomniał sobie młodzieńca, którego widział, jak wychodził z Grand-Nesle w chwili, gdy on miał tam wejść z hrabią d'Orbec. A ponieważ Raimbault był w ogrodzie, nie musiał daleko szukać kogoś, kto by go poinformował o owym nieznajomym, i władczym, nie dopuszczającym dyskusji gestem przywoławszy ogrodnika, zapytał, co wie o młodzieńcu.

Ogrodnik odparł, iż człowiek ów zjawił się w imieniu króla, aby obejrzeć Grand-Nesle, Raimbault nie chciał brać tego na siebie, poprowadził go tedy do jejmości Perrine, a ona uprzejmie wszystko mu pokazała.

Prewot rzucił się do Petit-Nesle, aby zażądać wyjaśnień od szacownej niewiasty; na nieszczęście właśnie wyszła, by dokonać cotygodniowych sprawunków.

Pozostawała Colombe, ponieważ jednak imć panu Robertowi nawet przez myśl nie przeszło, że widziała się z młodym cudzoziemcem po tym, jak prewot wydał jejmości Perrine kategoryczny zakaz dotyczący młodych gładyszów, więc nawet jej o tym nie mówił.

Jako że obowiązki wzywały go do Grand-Chńtelet, poszedł tam, przykazując Raimbaultowi pod groźbą wyrzucenia go za drzwi, żeby nikogo i w niczyim imieniu nie wpuszczał ani do Petit ani do Grand-Nesle, a zwłaszcza owego nędznego awanturnika, który zdołał się tam już raz wedrzeć.

Toteż kiedy nazajutrz Ascanio, pomny zaproszenia Perrine, stawił się ze swymi klejnotami, Raimbault uchylił tylko małego okienka w bramie i przez kraty rzekł mu, iż zamek Nesle zamknięty jest dla wszystkich, a dla' niego w szczególności.

Ascanio, jak nietrudno zgadnąć, odszedł zrozpaczony; atoli przyznać należy, że ani przez chwilę nie winił Colombe za to niezwykłe przyjęcie; dziewczyna raz tylko podniosła na niego wzrok, raz tylko się odezwała, lecz w jej spojrzeniu było tyle nieśmiałej miłości, a w słowach pobrzmiewała taka miłosna melodia, że od tej chwili w sercu Ascania śpiewały anielskie chóry.

Słusznie się tedy domyślił; że ponieważ imć pan d'Estouteville go spostrzegł, on to właśnie wydał ów okrutny rozkaz; którego ofiarą padł Ascanio.

ROZDZIAŁ VIII

PRZYGOTOWANIA DO ATAKU I OBRONY

Zaledwie Ascanio wrócił do pracowni i zdał sprawę Benvenutowi z części swej wyprawy dotyczącej wyglądu zamku Nesle, złotnik widząc, iż siedziba,, ta odpowiada mu w każdym calu, natychmiast pospieszył do pierwszego sekretarza królewskich finansów, pana de Neuiville, by mu wypisał akt darowizny. Pan de Neufvil|e poprosił o jeden dzień, aby się upewnić, czy mistrz Benvenuto rości sobie słuszne pretensje, u lubo złotnik Uznał za impertynencję, że nie wierzy mu się na słowo, to jednak pojął zasadność owej prośby i przystał na nią, lecz postanowił, że nazajutrz nie zgodzi! się ani na pół godziny zwłoki.

Toteż następnego dnia stawił się punktualnie co do minuty. Natychmiast go wprowadzono co uznał za pomyślną wróżbę.

— I  cóż, mości panie? — zagadnął. — Italczyk jest kłamcą czy powiedział prawdę?

— Rzetelną prawdę, drogi panie.

— Całe szczęście.

— I król rozkazał wystawić na twoje imię stosowny akt darowizny.

— Będzie mile przyjęty. — Wszelako... — ciągnął z wahaniem sekretarz.

— No, co takiego?

— Wszelako gdybyś,raczył, panie, przyjąć dobrą radę...

— Dobrą radę! Do kroćset! To rzecz rzadko spotykana, mości sekretarzy; słucham, słucham.

— Radziłbym poszukać na pracownię innej posiadłości niż Grand-Nesle.  

— Doprawdy? — odparł Benvenuto z drwiącą miną. — Czyżbyś mniemał, że zamek nie jest odpowiedni?

— Przeciwnie! Zmuszonym nawet przyznać, że niemało trudu musiałbyś sobie zadać, aby znaleźć lepsze miejsce,

— Dlaczego zatem?

— Bo Nes|e należy do zbyt wysoko .postawionej osobistości, aby ci to uszło bezkarnie.

— Ja sam należę do miłościwego króla Francji — odrzekł Cellini — i nic cofnę się, ani o krok, dopóki działał będę w jego imieniu.

— Tak, tylko że w naszej ojczyźnie, mistrzu Benvenuto, każdy jest panem w swoim domu, a próbując wyrzucić prewota z zamku, który zajmuje, ryzykujesz życiem.

— Wcześniej czy później umrzeć trzeba — odparł sentencjonalnie Cellini.

— Jesteś tedy gotów...

— Zabić diabła, zanim diabeł mnie zabije. W tej materii zdaj się na mnie, panie sekretarzu. Niech się imć pan prewot ma na baczności, a z nim każdy, kto się ośmieli sprzeciwić woli króla, zwłaszcza kiedy mistrz Cellini wziął na siebie wolę tę spełnić.

Na takie słowa pan Mikołaj de Neufville poniechał swoich filantropijnych uwag i udał, że zanim wyda akt darowizny, musi dopełnić rozmaitych formalności; Benvenuto jednak spokojnie usiadł i 'oświadczył, iż nie wyjdzie stąd, dopóki nie otrzyma aktu, i gdyby nawet przyszło mu tu spać, będzie spał, przewidziawszy to bowiem, uprzedził swoich domowników, że być może nie wróci.

Wobec tego imć pan de Neufville zdecydował się wreszcie, nie bacząc więcej na skutki, i wydał Celliniemu akt darowizny, uprzedził wszelako pana d'Estputeville o tym, co musiał uczynić, częściowo z woli króla, częściowo przez upór złotnika.

Benvenuto zaś wrócił do domu nikomu nie mówiąc, co zrobił, zamknął akt w skrzyni, gdzie trzymał szlachetrie kamienie, po czym spokojnie zasiadł do pracy.

Przekazana prewotowi przez sekretarza finansów wieść potwierdzała, że Benvenuto, jak powiedział wicehrabia de Marmagne, trwa przy swoim pianie zawładnięcia po dobroci lub po złości zamkiem Nesle. Prewot miał się tedy na baczności, sprowadził swoich dwudziestu' czterech pachołków, rozstawił posterunki na murach, a do Chatelet udawał się wtedy tylko, kiedy naprawdę zmuszały go obowiązki.

Dni tymczasem mijały, a Cellini, ze spokojem oddający się rozpoczętym pracom, nie przedsiębrał żadnego ataku. Prewot był jednak przekonany, że ten pozorny spokój jest podstępem i że wróg chce uśpić jego czujność, by go potem niespodziewanie zaskoczyć Toteż imć pan Robert oczy miał szeroko otwarte, ucho nastawione, żył w ciągłym napięciu nie wyzbywając się wojowniczych zamiarów, co w tym stanie rzeczy, nie będącym ani pokojem, ani wojną, wywołało w nim gorączkę oczekiwania, niepokój, gdyby zaś taka sytuacja dłużej potrwała, groziło doprowadzeniem go do obłędu jak kasztelana zamku Świętego \ Anioła: przestał jeść, nie sypiał i chudł w oczach.

Niekiedy wyciągał nagle szpadę z pochwy i nacierał na mur, wołając:

— Niech już przyjdzie! Niech przyjdzie ten łajdak! Niech przyjdzie, czekam!

Benyenuto nie przychodził.

Pan d'Estouteville miewał chwile spokoju, kiedy to sam siebie przekonywał, że złotnik ma język dłuższy niż szpada i że nigdy się nie ośmieli wcielić w czyn swoich niecnych zamiarów. W takiej właśnie  chwili razu jednego Colombe, przypadkiem wyszedłszy ze swego pokoju, ujrzała, owe przygotowania wojenne i spytała ojca o ich powód.

— Trzeba ukarać pewnego nicponia — krótko odparł prewot.

A ponieważ do prewota należało karanie, Colombe nawet nie spytała, kim jest ów nicpoń, gdyż sama była zbyt zmartwiona, żeby jej nie zadowoliło to krótkie wyjaśnienie.

Imć pan Robert dokonał bowiem straszliwej zmiany W życiu córki: życie, dotąd tak błogie, tak proste, szare, i na uboczu, życie o dniach tak spokojnych i nocach cichych, stało się naraz podobne do jeziora, które wzburzył huragan. Colombe dotychczas odczuwała czasami mgliście, że dusze ma uśpioną i serce puste, ale uważała, że smutek nachodzi ją z powodu samotności, a uczuciową pustkę przypisywała temu, że wcześnie straciła matkę; i oto naraz okazuje się, że jej. istnienie, myśli, jej serce i dusza są wypełnione, lecz bólem.

O, jakże żałowała tamtych czasów nieświadomości i spokoju, kiedy to pospolita, lecz troskliwa przyjaźń jejmości Perrine niemal wystarczała jej do szczęścia, tych czasów nadziei i wiary, kiedy liczyła na przyszłość, jak liczy się na przyjaciela, tych czasów ufności wreszcie, kiedy wierzyła w uczucie swojego ojca. Niestety! Przyszłość oznaczała teraz ohydną miłość hrabi d'|Orbec; czułość ojca była ambicją przysłoniętą' rodzicielskim uczuciem. Dlaczego zamiast urodzić się jako jedyna dziedziczka szlacheckiego nazwiska i wielkiej fortuny, nie przyszła na świat jako córka prostego mieszczanina, który, by się o nią troszczył i kochał ją? Mogłaby wtedy spotkać tego młodego artystę, co to potrafił mówić z takim uczuciem i tak pięknie, urodziwego Ascania, co zdawał się mieć tyle szczęścia do ofiarowania, tyle miłości.

Kiedy jednak bicie serca, rumieniec na policzkach ostrzegały Colombe, iż obraz cudzoziemca zbyt długo już zaprząta jej myśli, zmuszała się do odegnania słodkich marzeń, a udawało jej się to przez przywoływanie smutnej rzeczywistości: w dodatku, odkąd ojciec wyjawił zamiar wydania jej za mąż. Colombe specjalnie zabroniła jejmości Perrine przyjmowania Ascania pod jakimkolwiek pretekstem, grożąc, iż wszystko powie ojcu. jeśli nie będzie posłuszna, a ponieważ niewiasta, w obawie, że zostanie oskarżona o współudział, uznała za wskazane zdradzić jej wrogie zamiary Ascaniowego mistrza, biedna Colombe wnosiła, że od tej strony jest dobrze chroniona.

Nie należy sądzić wszelako, iż łagodne dziewczę, jakieśmy poznali, ulegle zamierzało się stać ofiarą rozkazów ojca. Nie, całym swoim jestestwem buntowała się na myśl o związku z człowiekiem, którego z pewnością darzyłaby nienawiścią, gdyby to uczucie nic było jej obce. Toteż pod pięknym bladym czołem tłoczyło się tysiące nie znanych dotąd myśli, myśli buntu i sprzeciwu, a gdy się pojawiały, traktowała je jak.przestępstwo i.na klęczkach prosiła Boga. by jej wybaczył. Myślała wtedy, czyby nie paść na kolana przed Franciszkiem. Słyszała jednak, jak opowiadano szeptem, że w sytuacji z innego powodu strasznej taka sama myśl przyszła do głowy Dianie de Poitiers i że zapłaciła za to własną Czcią. Pani d'Etampcs również mogła ją ochronić, uratować, gdyby zechciała. Tylko czy zechce? Czy nie uśmiechnie się na dziecinne skargi? Lekceważący i kpiący uśmiech widziała już na ustach ojca, kiedy go błagała, by jej pozwolił przy nim zostać, i uśmiech ów sprawił dziewczynie okrutny ból.  

Jedyną jej ostoją pozostał tedy Bóg; toteż dziesiątki razy dziennie ' modliła się przy klęczniku, zaklinała Pana Wszechrzeczy, by zesłał jej ratunek, nim upłynie kwartał dzielący ją jeszcze od wstrętnego narzeczonego, albo, jeżeli ludzka pomoc jest niemożliwa, żeby pozwolił jej przynajmniej połączyć się z matką.

Co się tyczy Ascania, to w jego życiu również zapanował niepokój, podobnie jak w życiu tej, którą miłował. Po wielokroć od chwili, gdy Raimbault powiadomił go o poleceniu zabraniającym mu wstępu do , zamku Nesle, z rana, gdy nikt jeszcze nie wstał, wieczorem, kiedy wszyscy już spali, krążył rozmarzony pod wysokim murami, które dzieliły go od życia. Ani razu jednak, czy to jawnie, czy skrycie, nie próbował wtargnąć do zakazanego ogrodu. Tkwił w nim jeszcze ów chroniący ukochaną kobietę przed miłością młodzieńczy szacunek, czyli to, czego później będzie się obawiać.

Lecz Ascaniowi, gdy rzeźbił w złocie, oprawiał perły, osadzał diamenty, nie przeszkadzało to snuć szalonych marzeń, nie mówiąc już o tych, jakie mu chodziły po głowie podczas porannych i wieczornych przechadzek bądź gdy zapadał w niespokojny sen. Marzenia te skupiały się głównie na dniu, którego najpierw się obawiał, a potem oczekiwał, kiedy to Benvenuto weźmie we władanie zamek Nesle, Ascanio znał bowiem swojego mistrza, a ten pozorny spokój był spokojem wulkanu przed samym wybuchem. Cellini oświadczył, iż wybuch będzie miał miejsce w najbliższą niedzielę; Ascanio przeto nie wątpił, że w najbliższą niedzielę Benvenuto doprowadzi do skutku swe zamiary.

Wszelako zamiary te, na ile zdołał ocenić podczas przechadzek-wokół zamku, nie spełnią się bez przeszkód z powodu bezustannej straży wystawionej na murach; wszystko wskazywało na to. że zamek przemieniono w warownię. Jeżeli dojdzie do napaści, będzie też obrona; a że forteca nie wyglądała na taką, -co skapituluje, oczywiste było, że zostanie Wzięta szturmem.

W tej właśnie decydującej chwili rycerskość Ascania powinna znaleźć pole do popisu. Będzie walka, zrobią wyłom może wybuchnie, pożar! Och, czegoś takiego właśnie potrzebował! Najlepszy byłby pożar! Pożar, który by zagroził życiu Colombe! Wtedy on się rzuca na trzeszczące już schody, wbiega między płonące belki, ogarnięte ogniem mury. Słyszy jej głos wołający pomocy; dociera do niej. umierającą i półprzytomną porywa w ramiona, unosi wśród morza ognia, tuląc ją do siebie, czując jej serce przy swoim, chłonąc jej oddech. Wreszcie po karkołomnej wędrówce, tysiącznych niebezpieczeństwach, składa miłą u zrozpaczonego ojca, który w nagrodę za, jego odwagę oddaje ją wybawicielowi. Albo też w drodze po chwiejnej kładce przerzuconej nad ogniem stopa mu się ześlizguje obydwoje spadają i umierają w uścisku, łącząc swoje serca w ostatnim tchnieniu, w pierwszym i ostatnim pocałunku. Taka ostateczność była nie do pogardzenia dla kogoś, kto miał nie więcej nadziei niż Ąsca-nio; albowiem największym szczęściem po rozkoszy życia obok siebie jest wspólna śmierć. . .,

Wszyscy nasi bohaterowie, jak widać, przeżywali zatem nader niespokojne dni i noce, z wyjątkiem Benvenuta, który zdawał się zupełnie nie pamiętać o wrogich zamiarach wobec zamku Nesle, oraz Scorzony, która o niczym nie wiedziała. .

I tak minął cały tydzień na rozmaitych emocjach, aż Benvenuto, sumienriie przepracowawszy sześć dni i niemal skończywszy gliniany model Jowisza, około piątej po południu w sobotę włożył kolczugę, na wierzch narzucił kaftan, po czym poprosił Ascania, żeby mu towarzyszył, i ruszyli w kierunku zaniku Nesle. Kiedy się znaleźli pod murami, Cellini obszedł warownię, badając jej słabe punkty i rozważając plan oblężenia.

Atak nastręczał wiele trudności zgodnie z tym, co powiedział prewot wicehrabi de Marmagne, co potwierdził Ascanio, do czego wreszcie sam Benvenuto doszedł. Zamek posiadał blanki i machikuły, podwójny mur od strony rzeki i miejskie umocnienia od strony Pre-aux-Clercs; było to solidne i okazałe domostwo feudalne, z tych, co to mogą się doskonale bronić dzięki samej swej masywności, byle tylko bramy były dobrze*za-warte, odpierać bez pomocy z zewnątrz napaści rzezimieszków j złodziei, a także, w razie potrzeby, ataki ludzi króla. Tego właśnie wymagała owa zabawna epoka, kiedy to najczęściej człowiek musiał sam sobie być policją i strażą.

Skoro zwiad, podle wszelkich reguł strategii starożytnej i nowoczesnej, dobiegł końca, Benvenuto uznając, iż powinien wezwać fortecę do poddania, nim rozpocznie oblężenie, zastukał do furtki, przez którą Ascanio raz już był wszedł. I tym razem, jak kiedyś przed Ascaniem, otwarło się tylko okienko; teraz jednak zamiast spokojnego ogrodnika pojawił się wojowniczy pachołek.

— Czego sobie życzysz, panie? — spytał pachołek cudzoziemca, który dobijał się do bramy Nesle.

— Objąć w posiadanie zamek przyznany na własność mnie, Benvcnu-towi Cejliniemu — odparł złotnik.

— Zaczekaj, panie — odparł, dzielny strażnik" i zgodnie z otrzymanym rozkazem pospieszył uprzedzieć imć  pana d.'Estouteville.

Po krótkiej chwili wrócił w towarzystwie prewota, który nie pokazując się, otoczony częścią swej załogi, ze wstrzymanym tchem podsłuchiwał z boku, aby lepiej ocenić powagę sytuacji.

— Nie pojmujemy, panie, co powiadasz — rzekł pachołek.

— Przekaż tedy, człowieku — powiedział Cellini — ten pergamin imć panu prewotowi: to potwierdzona kopia aktu darowizny.

I podał dokument przez okienko.

Strażnik powtórnie zniknął; ponieważ jednak tym razem wystarczyło wyciągnąć rękę, aby podać kopię prewotowi, okienko otwarło się niemal natychmiast.

— Oto odpowiedź — oznajmił strażnik, podając przez kratę podarty pergamin.

— Doskonale — rzekł na to Cellini z największym spokojem. — Do zobaczenia tedy.

I rad z uwagi, z jaką Ascanio śledził dokonywane przezeń oględziny warowni i z wypowiadanych przez młodzieńca trafnych uwag na temat zamierzonego uderzenia, wrócił do pracowni oznajmiając uczniowi, iż byłby wielkim wodzem, gdyby nie zostało mu przeznaczone zasłynąć jako jeszcze większy artysta, co w oczach Celliniego znaczyło dużo więcej.

Nazajutrz na horyzoncie wzeszło wspaniałe słońce. Benvenutd poprzedniego dnia poprosił swoich robotników, by się stawili w pracowni, choć to była niedziela, i nikogo nie brakło na wezwanie.

— Moje dzieci -- rzekł mistrz — nająłem was, żebyście pracowali jako złotnicy, a nie walczyli. Ale przebywając razem od dwóch miesięcy, znamy się już wystarczająco dobrze, żebym mógł na was polegać, jak i wy wszyscy możecie zawsze polegać na mnie. Wiecie, w czym rzecz: jest nam tu niewygodnie; brak powietrza i przestrzeni, nie mamy swobody działania, by przedsięwziąć duże prace, a nawet nieco silniej kuć. Byliście świadka* mi, jak król raczył mi dać pomieszczenia rozleglejsze i wygodniejsze; zważywszy jednak, że brak mu czasu, by się zajmować takimi drobiazgami, mnie pozostawił troskę o rozgoszczenie się tam. I oto nic Chcą ustąpić z tak wspaniałomyślnie ofiarowanego mi domu; należy go sobie przeto wziąć; Prewot Paryża, który go zatrzymuje wbrew rozkazom króla (wygląda na to, że tak się w tym kraju robi), nie wie, z kim ma do czynienia: kiedy ktoś się nie zgadza, ja żądam; kiedy ktoś mi stawia opór, odbieram. Czy chcecie mi pomóc? Nie kryję, że będzie to niebezpieczne: to Wydana bitwa, to Wdzieranie się na mury i inne niezbyt niewinne igraszki, Nie musimy się obawiać policji ni straży, mamy przyzwolenie króla; ale może się zdarzyć, że ktoś polegnie, moje dzieci, Niechaj tedy ci, co chcą odejść, nie robią sobie ceregieli, niechaj ci, co chcą zostać w domu, mówią bez ogródek; potrzebni mi tylko śmiałkowie. Jeśli zostanę sam z Pagolem tylko i Ascaniem, możecie się tym nie martwić. Nie wiem, jak postąpię; ale wiem na pewno, że nie będę się z tego powodu wstydził. Lecz, na rany Chrystusa, jeśli mi oddacie swoje serca i ramiona, jak się spodziewam, niech się prewot i prefektura mają na baczności! A teraz, skoro już wiecie wszystko dokładnie, rzeknijcie: czy chcecie iść ze mną?

Odpowiedź padła chóralna.

— Wszędzie, mistrzu, wszędzie, gdzie nas poprowadzisz!

— Brawo, dzieci! A więc wszyscy chcecie poigrać?

— Wszyscy!

— W takim razie, do stu tysięcy piorunów, godnie się zabawimy! — zawołał Benvenuto, który znalazł się wreszcie w swoim żywiole. — Już dość długo śniedzieję. Zbierać odwagę i szpady! Ha, Bogu dzięki, zadamy więc i odparujemy parę niezgorszych pchnięć! Dalej, drogie dzieci, dalej, przyjaciele! Czas się zbroić, czas ułożyć plan, czas przygotować atak! Szykujcie się do fechtowania i wiwat radość! Daję wam wszystką broń, jaką posiadam, oprócz zawieszonej na ścianach, wybierajcie do woli. Ach, zdałaby nam się dobra śmigownica, ale cóż! w zamian drobniejsze sztuki: arkebuzy, rusznice, piki, szpady i sztylety. A tu kolczugi, hełmy i pan* cerze. Jazda, szybko, szybko ubierajmy się na bal; muzykantów płaci prewot.

— Hurra! — zawołali wszyscy.

I w pracowni zapanował ruch, zamęt, przyjemny dla oka rozgardiasz: werwa i zapał mistrza ożywiały wszystkie serca i twarze, Przymierzano półpancerze, wymachiwano szpadami, dobywano sztyletów, wybuchały śmiechy i śpiewy — można by sądzić, że to przygotowania do maskarady lub balu. Benvenuto chodził od jednego do drugiego, biegał, temu pokazał pchnięcie, tamtemu zapiął pas, czując, że krew się w nim rozpala i żywiej krąży, jakby odkrył swe prawdziwe powołanie.

Robotnicy zaś żartowali bez końca ze swoich wojowniczych min i mieszczańskiej niezręczności.

— Hej mistrzu! Popatrzcie tylko — wołał jeden. — Popatrzcie na Szymona Mańkuta! Szpadę przypiął sobie z tej strony co my! Z prawej, durni! Z prawej!

— I na Jehana zerknijcie; mistrzu! — dodał Szymon. — Trzyma w gar-ści halabardę jak biskup pastorał.

— A Pagolo — dopowiadał Jehan — wkłada podwójną kolczugę!

— Dlaczego nie? — rzekł na to Pagolo. — Herman Niemiec odziewa się niby rycerz z czasów cesarza Barbarossy.

W rzeczy samej, ten, którego nazwano Hermanem Niemcem — co już jest lekkim pleonazmem, jako że samo imię z racji germańskiego brzmienia wskazywało, iż noszący je pochodzi z jednego z krajów Świętego Cesarstwa — Herman, powiadamy, od stóp do głów okrył się żelazem i przypominał gigantyczny posąg, jakie w tej epoce sztuki rzeźbiarze zwykli stawiać na grobach. Toteż Benvenuto, mimo że siła dzielnego towarzysza zza Renu stała się w pracowni przysłowiowa, zauważył, że być może zamknięty w takiej skorupie będzie miał pewne trudności z poruszaniem się, a jego siła, zamiast na tym zyskać, z pewnością straci. Za całą odpowiedź Herman wskoczył na warsztat tak lekko, jakby był odziany w aksamity, a zdjąwszy z haka olbrzymi młot, zakręcił nim młynka nad głową i po trzykroć rąbnął w kowadło tak silnie, że za każdym uderzeniem kowadło zagłębiało się o cal w ziemię, Na to odpowiedzi żądnej nie było: Benvenuto skłonił się z szacunkiem unosząc dłoń do czoła na znak, że jest kontent.

Jeden Ascanio czynił przygotowania do bitwy w milczeniu i na uboczu; gnębił go lekki niepokój co do skutków podejmowanej wyprawy; bo ostatecznie Colombe może mu nie wybaczyć,' iż dokonał napaści na jej ojca, zwłaszcza gdyby w walce doszło do jakiegoś nieszczęścia, a.wted.y.zamiast przybliżyć się do niej, znajdzie się jeszcze dalej.

Scorzona, na wpół uradowana, na wpół niespokojna, z jednej strony się śmiała, z drugiej zaś płakała; zmiana i walka odpowiadały jej, lecz nie odpowiadały pchnięcia i rany; przygotowania do bitwy przyprawiały o wesołość figlarkę., skutki zmagań wprawiały w drżenie kobietę,

Benvenuto ujrzał ją taką właśnie, zapłakaną i roześmianą jednocześnie; podszedł ku niej i rzekł:

— Ty zostaniesz w domu, Katarzyno, razem z Rubertą, i przygotujecie szarpie dla rannych i dobrą wieczerzę dla zdrowych.

— Och, nie, nie! — zawołała Scorzoria. — Pójdę z wami, mistrzu! Przy tobie nie boję się nawet prewota i jego sługusów, ale sama, tylko z Rubertą, umrę z niepokoju i strachu.

— O, co to, to nie, na to się nie zgadzam — odparł Benvenuto — zbytnio bym się niepokoił myślą, że mogłoby ci się przydarzyć coś złego. Czekając, drogie dziecko, będziesz się za nas modliła.

— Posłuchaj, .mistrzu..—odezwała.się dziewczyna, jakby ją. myśl jakaś oświeciła — pojmujesz, że nie zniosłabym, gdyby przyszło mi tu siedzieć, podczas gdy ty byś tam był, może ranny. Ale jest sposób, żeby wszystko pogodzić: zamiast rnodlić się w pracowni,'pójdę do kościoła położonego najbliżej miejsca walki. W ten sposób nic mi nie będzie groziło i natychmiast się dowiem zarówno o zwycięstwie, jak i o porażce.

- Niech i tak będzie — zgodził się Benvenuto. — I tak zresztą nie pójdziemy zabijać innych albo ginąć sami, nie wysłuchawszy przedtem mszy. A więc postanowione: idziemy do kościoła Augustianów, najbliższego zamku Nesle, i tam cię zostawimy, moja mała.

Skoro to zostało ustalone, a przygotowania dobiegły końca, każdy łyknął po kielichu wina burgundzkięgo. Do broni ofensywnej i defensywnej dodano jeszcze młoty, szczypce, drabiny i   sznury, po czym wszyscy odmaszerowali, nie zbrojną grupą jednak, lecz po dwóch i w dość dużej odległości, aby nie ściągać na siebie uwagi.

Nie znaczy to, że w tamtych czasach nieoczekiwany atak był czymś rzadziej spotykanym niż dzisiaj zamieszki lub zmianą ministra; atoli prawdę powiedziawszy, na ogół nie wybierano niedzieli ani pory południowej, by się oddawać tego rodzaju rozrywkom, i trzeba było zuchwałości Benvenuta Celliniego popartej jeszcze poczuciem, iż jest w swoim prawie, żeby się na taką próbę odważyć.

Kolejno tedy nasi bohaterowie doszli do kościoła Augustianów, a złożywszy broń i narzędzia u zakrystiana, znajomka Szymona Mańkuta, udali się , by pobożnie wysłuchać mszy i prosić Boga o pomoc w wyekspediowaniu na tamten świat jak największej liczby micjskich pachołków.

Należy tu jednak powiedzieć, że mimo powagi sytuacji, mimo wielkiej pobożności i znaczenia modłów, jakie miał zanieść do Boga, Benvenuto, zaledwie wszedł do kościoła, przejawiać jął wielkie roztargnienie; a to dlatego, że nieco z tyłu, w przeciwległej nawie, czytała iluminowany modlitewnik dziewczyna o tak cudnym licu, że doprawdy zakłóciłaby skupienie świętego, więc tym bardziej rzeźbiarza. W takich okolicznościach artysta niesłychanie przeszkadza chrześcijaninowi, Toteż.poczciwy Cellini nie mógł się powstrzymać, by się nie podzielić z kimś swoim podziwem, a jako że znajdującą się po jego lewej stronie. Katarzyna z pewnością, zbyt surowo by potraktowała roztargnienie mistrza, Cellini odwrócił się do Ascania, stojącego po prawicy, z zamiarem pokazania mu owej uroczej dziewiczej główki.

Ale tego czynić wcale nie musiał: gdy tylko młodzieniec wszedł do kościoła, utkwił wzrok w dziewczynie i już go ani na chwilę nie odwrócił.

Benvenuto ujrzawszy, że czeladnik oddaje się takiej samej kontemplacji, trącił go tylko łokciem.

— Tak, to Colombe — rzekł Ascanio -- Prawda, mistrzu, jaka ona piękna?

Była to istotnie Colombe, której ojciec, nie spodziewając się ataku w samo południe, pozwolił, nie bez trudności zresztą, iść się pomodlić do augustianów. Colombe bardzo przy tym obstawała, była to  bowiem jedyna dla niej pociecha. U swego boku miała jejmość Perrine. — a cóż to za Colombe? — zapytał całkiem naturalnie Benvenuto.

— Och, to prawda, nie znacie jej, mistrzu. To córką prewota, imć pana Roberta d'Estouteville. Prawda, że piękna? — spytał po raz wtóry.

— Nie, nie — zaoponował Benvenuto — to nie jest Colombe. Widzisz Ascanio, to Hebe, bogini młodości, Hece, którą wielki Franciszek Pierwszy u mnie zamówił, Hebe, o jakiej marzę, o jaką prosiłem Boga i która w odpowiedzi na moje modły zstąpiła na ten padół.

I nie spostrzegłszy się, jak dziwną mieszaniną był obraz Hebe czytającej modlitewnik i powierzającej swe serce Jezusowi, Benvenuto dalej wygłaszał hymn ku jej urodzie, modląc się równocześnie i układając wojenne plany: złotnik, katolik i strateg panowali kolejno nad jego myślą.

— Ojcze nasz, któryś jest w niebie... Patrz, Ascanio, jaki delikatny i subtelny profil twarzy! Święć się imię Twoje, przyjdź królestwo Twoje, jako w niebie tak i na ziemi... Jakie urocze kształty ma falista linia jej ciała! Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj.,. I powiadasz, że to urocze dziewczę jest córką tego łajdaka prewota, którego własnoręcznie zamierzam zabić? I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym Winowajcom... Choćbym miał zamek; podpalić, zrobię to, Amen!

I Benvenuto przeżegnał się; nie mając wątpliwości, że wygłosił doskonałe kazanie niedzielne.

Msza dobiegła końca pośród takich właśnie różnorodnych zajęć, które człowiekowi z innej epoki i o innej naturze mogłyby się wydać nieco zbyt świeckie, ale były całkowicie naturalne u kogoś tak porywczego jak Cellini i w czasach, gdy Klemens Marot składał wytwornym wierszem siedem psalmów pokutnych.

Kiedy rozległo się „Ite missa est". B'envenuto i Katarzyna uścisnęli sobie dłonie. Dziewczyna otarła łzę i została na swoim miejscu, gdzie miała czekać na wynik walki. Cellini i Ascańio zaś, ze wzrokiem utkwionym w. Colombe, która nie podniosła oczu znad modlitewnika, podeszli, a za nimi ich kompani, do misy z wodą święconą; następnie rozdzielili się, by na powrót się połączyć w ślepej uliczce położonej mniej wiecej w połowie drogi między kościołem i zamkiem Nesle.

Katarzyna, jak ustalono, została na sumie, tak samo Colombe i jejmość Perrine, które po prostu przyszły wcześniej i pierwszej mszy wysłuchały jako przygotowania do mszy uroczystej; nie przypuszczały zresztą, że B.envcnuto i jego czeladnicy lada chwila odetną im drogę do tak nieopatrznie opuszczonego domu.

ROZDZIAŁ IX

NIEOCZEKIWANA NAPAŚĆ

Nadeszła, decydująca chwila. Benvenuto podzielił swoich dziesięciu ludzi na dwie grupy: jedna miała podjąć wszelkimi możliwymi sposobami próbę sforsowania bramy zamku, zadaniem drugiej była ochrona działań pierwszej i trzymanie z dala od murów strzałami z arkebuzów lub szpadą obleganych, gdyby się pojawili na blankach albo próbowali wypadu. Benvenuto osobiście objął dowództwo nad drugą grupą, swoim zastępcą mianując Ascania; na czele pierwszej grupy postawił naszego starego znajomego, Hermana, owego poczciwego i dzielnego Niemca, potrafiącego żelazną sztabę spłaszczyć jednym uderzeniem młota i powalić człowieka jednym ciosem pięści. Herman wziął sobie do pomocy małego Jehana, piętnastoletniego huncwota, zwinnego jak wiewiórka, złośliwego jak małpka i zuchwałego jak paź, którego Goliat darzył wielką przyjaźnią, niewątpliwie dlatego, że filuterny chłopiec nieustannie dokuczał poczciwemu Germanowi. Mały Jehan stanął tedy dumnie u boku swego dowódcy, co wielce rozgniewało Pagola, w podwójnym pancerzu sztywnością ruchów niewiele się różniącego od posągu Komandora.

Dokonawszy rozdziału ról i ostatniego przeglądu broni i żołnierzy. Benvenuto skierował jeszcze kilka słów do dzielnych ludzi, którzy tak chętnie ruszali dla niego ku niebezpieczeństwu, a może i śmierci; po czym uścisnął każdemu dłoń, przeżegnał się pobożnie i zawołał: „Naprzód!" Obydwie grupy natychmiast ruszyły wzdłuż ulicy des Augustins, pustej o tej godzinie i w tym miejscu, i trzymając się cały czas w pewnej od siebie odległości, po krótkiej chwili dotarły do zamku Nesle.

Wtedy Benvenuto, nie chcąc atakować wroga nie dopełniwszy uprzednio wszelkich; reguł rycerskości stosowanych' w takich razach, z białą chusteczką na czubku szpady podszedł sam do furtki zamkowej, przed którą stanął już poprzedniego dnia, i zastukał. Jak w przeddzień przez zakratowane okno zapytano go, czego sobie życzy. Benvenuto powtórzył ten sam ceremoniał mówiąc, iż przybywa objąć w posiadanie zamek ofiarowany mu przez króla. Nie dopisało mu jednak szczęście, albowiem tvm razem nie zaszczycono go nawet odpowiedzią.

Wówczas głosem donośnym i stanowczym, stojąc twarzą do furty, rzekł:

— Ja, Benvenuto Cellini, złotnik, rzeźbiarz, malarz, inżynier i mechanik. powiadamiam ciebie, Roberta d'Estouteville pana na Villebon, prewota Paryża, że jego królewska mość Franciszek Pierwszy, bez przymusu i będąc w swoim prawie, podarował mi na własność dom Grand-Nesle. A jako że masz czelność go przetrzymywać, i wbrew królewskiej woli odmawiasz oddania mi go, przeto oświadczam ci, Robercie d'Estou-teville, panie na Villebon, prewocie Paryża, że przybywam, aby dom zabrać siłą. Broń się tedy, a jeśli twoja odmowa sprowadzi jakieś nieszczęście, wiedz, że ty będziesz za to odpowiadał na ziemi i w niebie, przed ludźmi i przed Bogiem;

Benvenuto przerwał, czekając; za murami jednak panowała cisza. Nabił tedy arkebuz i rozkazał swoim ludziom przygotować oręż; zebrawszy następnie dowództwo na naradę, to znaczy Hermana, Ascania i Jehana. rzekł:

— Sami widzicie, moje dzieci, nie da rady uniknąć walki, Jak się do tego zabierzemy?

— Ja wyważę bramę.— odezwał ąię Herman — a wy pójdziecie za mną, ot co.

— Czym wyważysz, mój ty Samsonie? — spytał Cellini.

Herman rozejrzał się wokół i na ulicy spostrzegł belkę, którą czterech normalnych mężczyzn ż trudem by podniosło.

— Tą belką — rzekł.

I ze spokojem podszedł do belki, ujął ją pod pachę, ulokował niczym taran w machinie, po czym wrócił do swojego wodza.

Tymczasem zaczynał się gromadzić tłum i Benvenuto. podniecony obecnością gapiów, miał wydać rozkaz, by ruszano do ataku, kiedy naraz kapitan łuczników królewskich, uprzedzony z pewnością przez jakiegoś konserwatywnego mieszczanina, pojawił się na zakręcie ulicy w towarzystwie pięciu czy sześciu konnych. Kapitan, ów był przyjacielem prewota i choć z pewnością wiedział, w czym rzecz, zbliżył się do Benyenuta żywiąc nadzieję niewątpliwie, iż go onieśmieli, i podczas gdy jego ludzie zastępowali Hermanowi drogę, on rzekł;

— Czego chcecie i dlaczego zakłócacie spokój w mieście?

— Człowiekiem, który naprawdę zakłóca spokój --odparł Benvenuto — jest ten, Wio się sprzeciwia królewskim rozkazom, a nie ten, kto je wykonuje.

— Co chcesz przez to powiedzieć? — spytał kapitan.

— Oto akt jego królewskiej mości, w należytej formie wystawiony przez pana de Neufville, sekretarza finansów, akt darowizny zamku Grand-Nesle. Wszelako zamknięci tam ludzie odmawiają uznaniu tego aktu, a co za tym idzie, pozbawiają mnie mojej własności. Tak czy owak jednak uważam, że skoro Biblia mówi, iż co cesarskie należy oddać cesarzowi, B,envenuto Cellini ma prawo zabrać, co należy do Benvenuta Celliniego.

— Ech, zamiast przeszkadzać nam w zdobyciu naszego zamku, lepiej byście nam pomogli, panie — zawołał Pagolo.

— Milcz, łobuzie— rzekł Benvcnuto, tupiąc nogą — nie potrzebuję niczyjej pomocy, słyszysz?

— Prawnie masz słuszność panie — odezwał się kapitan — ale faktycznie jesteś w błędzie.

— Jakże to?— zdziwił się Cellini, czujący że krew mu zaczyna uderzać do głowy.

— Masz słuszność, chcąc wejść w posiadanie swojej własności, ale jesteś w błędzie, pragnąc uczynić to w ten sposób;nic dobrego z tego bowiem nie. wyniknie, powiadam ci. gdy szpadą będziesz zdobywał mury Jeśli wolno dać ci radę, przyjacielską radę, to wierz mi, panie Benvenuto, winieneś się zwróció do sądu i wnieść skargę na przykład do prewota Paryża. Żegnaj tedy i powodzenia '

  I kapitan królewskich łuczników odjechał z szyderczym śmiechenvco sprawiło, że gapiów na widok drwin władzy również ogarnęła wesołość.

— Ten się dobrze śmieje, kto się śmieje ostatni — rzekł Cellini. — Naprzód, Herman! Naprzód!

Herman podniósł belkę i podczas gdy Cellini, Ascanio i że trzech jeszcze co zręczniejszych strzelców z arkebuzem w ręku stali gotowi ostrzelać mury, on niczym żywa katapulta zbliżył się do furty, którą uznano za łatwiejszą do wyważenia niż bramę.

Kiedy się jednak znalazł blisko murów, nagle runęła z góry lawina głazów, przy czym nikogo nie było widać, prewot bowiem rozkazał poukładać kamienie na samym szczycie szańców, niby drugi mur postawiony na pierwszym, i teraz wystarczyło tylko pchnąć je palcem, żeby spadając zmiażdżyły oblegających.

Napastnicy, widząc sypiącą się na nich lawinę, odstąpili o krok. I choć taka obrona całkiem ich zaskoczyła, nikt nie został poturbowany oprócz Pagola, który obciążony, podwójnym pancerzem nie zdołał sie usunąć tak szybko jak inni i kamień trafił go w piętę.

Herman zaś nie bardziej się przejął deszczem kamyków niż dąb gradem i dalej zmierzał ku furcie, a ustawiwszy się odpowiednio, zaczął tak w nią walić, że oczywiste się stało/iż brama, choć mocna, długo tych uderzeń nie wytrzyma.

Benvcnuto z resztą ludzi stali tymczasem z arkebuzem w dłoni, gotowi strzelać do każdego, kto by się pojawił na murach; nikt się jednak nie pojawiał. Zdawało się, że Grand-Nesle broni niewidzialna załoga. Benve-nuta do pasji doprowadzało, iż nie może przyjść z pomocą dzielnemu Niemcowi. Ale oto naraz wzrok jego padł na starą wieżę Nesle, która, jak już powiedziano, stała po drugiej stronie ulicy i samotnie moczyła fundamenty w Sekwanie.

— Zaczekaj, Herman — krzyknął Cellini —zaczekaj, chłopcze, zamek jest nasz, jakem Cellini.

I gestem nakazując Ascaniowi oraz jego dwóm kompanom, by za nim ruszyli, pobiegł w kierunku wieży, Herman zaś; posłuszny rozkazowi mistrza, cofnął się o cztery kroki i stawiając belkę niczym szwajcar bardę, czekał poza zasięgiem kamieni na skutki obietnicy swego wodza.

W rzeczy samej, jak Benvenuto przypuszczał, prewot zapomniał obsadzić wieżę: bez oporu ją tedy złotnik zajął: przeskakując po cztery stopnie, w jednej chwili znalazł się na  tarasie; taras ów górował nad, murami Grand-Nesle niczym dzwonnica nad miastem, tak że oblężeni, dopiero co skryci za murami, raptem zostali odsłonięci.

Huk strzału z arkebuza, gwizd kuli, padający z hukiem strażnik uświadomiły prewotowi, że według wszelkiego prawdopodobieństwa stan rzeczy lada chwila się zmieni.

Równocześnie Herman, pojmując, że będzie oto miał swobodę działania, znów podniósł belkę i jął na nowo walić w bramę, którą oblężeni zdążyli podczas tego niby zawieszenia broni podeprzeć.

Co się tyczy gapiów, to cudownym instynktem samozachowawczym, jaki tłum posiada, zrozumiawszy, że dojdzie do strzelaniny i że widzowie bliskiej już tragedii narazić się mogą na krwawe obrażenia, po strzale Benvenuta z arkebuza i po krzyku wydanym przez ranionego pachołka rozpierzchli się niczym stado gołębi.

Została tylko jedna osoba.

Osobą tą był nasz dobry znajomy, Jakub- Aubry, student, który w nadziei, że rozegra partię w piłami, zjawił się na spotkanie wyznaczone poprzedniej niedzieli przez Ascania.

 Wystarczyło,że rzucił okiem na pole walki, a w jednej chwili pojął, w czym rzecz,

Znając charakter Jakuba, możemy nie mieć cienia wątpliwości co do decyzji, jaką podjął. Grać w piłkę czy w arkebuzy, to przecież wszystko gra; domyślając się, że swych przyjaciół winien szukać wśród napastników, natychmiast się do nich przyłączył.

— Cóż to, moje dzieci? — rzekł podchodząc do grupki czekającej, aż brama zostanie wyważona! by się rzucić do warowni. — Oblężonko sobie tu robimy? Do kroćset! To nie szopa i ciężkie macie przed sobą zadanie, zważywszy, że ludzi mało, a forteca silna.

— Nie jesteśmy sami — odezwał się Pagolo zajęty bandażowaniem pięty, wskazując dłonią Benvenuta i jego trzech czy czterech kompanów, którzy tak gęsto ostrzeliwali mury, że kamienie spadały nieskończenie rzadziej niż na początku.

— Rozumiem, rozumiem, wielmożny panie Achillesie — przytaknął Jakub Aubry — bo masz, mój panie, oprócz masy innych podobieństw, w które nie wątpię, to jeszcze, żeś w to samo miejsce ranion. Rozumiem; o; proszę, oto mój kompan Ascanio, a obok pewnie sam mistrz, tam, na szczycie wieży.

— Zgadza się — rzekł Pagolo.

— A ten, co tak wali w bramę, to także wasz człowiek, co?

— To Herman — z dumą w głosie oznajmił mały Jehan.

— Do kroćset! Dobrze sobie radzi! — przyznał student; — Muszę mu powinszować.

I z rękami w kieszeniach, zupełnie się nie przejmując kulami gwiżdżącymi mu nad głową, podszedł do dzielnego Niemca, który trudził się nadal z miarowością maszyny wprawionej w ruch przez doskonały mechanizm.

— Potrzebujesz czegoś, drogi Goliacie? — spytał Aubry. — Oddaję się na twoje usługi.

— Chce mi się pić — rzekł Hernian nie przerywając.

— Do kroćset!. Nic dziwnego, wszak wściekle, pracujesz, i chciałbym tu mieć dla ciebie beczułkę piwa.

— Wody! — wydyszał na to Herman. — Wody!

— Zadowolisz się takim napitkiem? Doskonale. Jest rzeka, to i, za minutę będziesz obsłużony.

Jakoż ruszył biegiem do Śekwany, napełnił wodą czapkę i przyniósł -ją Niemcowi. Herman odłożył belkę, duszkiem wypił całą wodę i oddając studentowi pustą czapkę, rzekł:

— Dziękuję — po czym na nowo ujął belkę i wrócił do swego zajęcia.

Po krótkiej chwili powiedział:

— Powiadom mistrza, że widać postępy, niech będzie gotów.

Aubry poszedł w stronę wieży i zaraz był przy Ascaniu i Benvenucie, którzy z arkebuzów tak gęsto strzelali, że wykluczyli już z walki dwóch czy trzech ludzi. Strażnicy imć pana prewota dobrze się teraz zastanawiali, zanim weszli na mury.

Wszelako, zgodnie z wiadomością podaną przez Hermana, brama mogła lada chwila ustąpić, prewot postanowił tedy spróbować jeszcze jednego wysiłku i tak zagrzał do walki swoich ludzi, że znów posypał się z.murów grad kamieni; niemal natychmiast padły jednak dwa strzały z arkebuzów studząc zapał obleganych, którzy mimo napomnień i obietnic poczynionych przez imć pana Roberta, przycupnęli w ukryciu: co widząc, prewot sam ujął w ręce olbrzymi kamień i gotował się spuścić go na Hermana.Flenvenuto nie był wszelako człowiekiem, który by się dał zaskoczyć. Zaledwie ujrzał, że ktoś niebacznie wychynął tam, gdzie nikt się już nic śmiał pojawić, podniósł arkebuz do ramienia; i byłoby już po imć panie Robercie, gdyby w chwili, kiedy Cellini. miał nacisnąć na spust, Ascanio nie krzyknął i dłonią nie podbił luty: broń wystrzeliła w powietrze. Ascanio bowiem poznał ojca Colombe..

W momencie, gdy wściekły Benvenuto miał zażądać od Ascania wyjaśnienia jego postępku, kamień, z całej siły ciśnięty przez prewota. spadł prosto na hełm Hermana, Jakakolwiek była siła nowożytnego Tytana, nie zdołał się oprzeć temu Pelionowi; wypuścił z rąk belkę, rozłożył ramiona, jakby szukał oparcia, a nie znalazłszy żadnego, ze straszliwym łoskotem runął zemdlony.

Oblegani i oblegający wydali jednocześnie donośny krzyki mały Jehan z kilkoma kompanami znajdującymi się w pobliżu rzucili się do Hermana, by go odciągnąć od murów i udzielić mu pomocy; lecz równocześnie otworzyły się obydwie bramy zamku i prewot na czele piętnastu pachołków ruszył na rannego, sam się narażając, kłując i rąbiąc szpadą na równi ze swymi ludźmi, tak że Jehan i jego trzej towarzysze, mimo zachęcających okrzyków Benvenuta wołającego, by się trzymali, gdyż biegnie im z odsieczą, musieli się cofnąć. Prewot wykorzystał tę chwilę: ośmiu ludzi chwyciło zemdlonego Hermana, jedni pod ramiona, inni za nogi, siedmiu zaś stanęło na przedzie, by osłaniać odwrót, i podczas gdy Cellini, Ascanio, Aubry i reszta ich towarzyszy zbiegali z czterech czy pięciu pięter wieży dzielących taras od ulicy, Herman i niosący go ludzie zniknęli w Grand-Nęsle, a kiedy Cellini z arkebuzem w ręku stanął w bramie wieży, brama zamku już się zamykała za ostatnim strażnikiem prewota.

Nie dało się ukryć, że była to porażka, i to porażka nie byle jaka. Cellini, Ascanio i ich towarzysze wyłączyli wprawdzie z walki kilku oblężonych, atoli strata tych paru ludzi była dla prewota niczym w porównaniu z tym, czym dla Celliniego stało się porwanie Hermana.

Oblegających na chwilę opanowało zdumienie.

Naraz Cellini i Ascanio spojrzeli po sobie.

— Mam pomysł — rzekł Cellini patrząc na lewo, to znaczy w kierunku miasta.

— Ja też — powiedział Ascanio zerkając na prawo, czyli w kierunku pól.

— Znalazłem sposób wywabienia z zamku załogi.

— Jeśli wy, mistrzu, wywabicie załogę, ja mam sposób na otwarcie . bramy.

— Ilu ludzi potrzebujesz?

— Jeden mi wystarczy.

— Wybieraj.

— Jakubie — zwrócił się Ascanio do Aubry'ego — chcesz ze mną iść?

— Choćby na koniec świata, drogi przyjacielu, choćby na koniec świata. Rad bym jednak mieć przy sobie jakąś broń, powiedzmy ułomek szpady czy kawałek sztyletu, ot, cztery, pięć cali żelaza, żeby je gdzieś wbić, gdyby się nadarzyła okazja.

— Zabierz więc — rzekł Ascanio — szpadę Pagola, zważywszy, że nie może się już nią posługiwać, bo prawą ręką trzyma się za piętę, a lewą się żegna.

— A żebyś był w pełni uzbrojony — dodał Cellini — oto mój sztylet. Zadawaj nim ciosy, młodzieńcze, nie zapomnij go jednak wyjąć z rany, bo zbyt piękny byłby to podarek dla ranionego, jako że sam go rzeźbiłem i rękojeść jak nic warta jest sto złotych skudów.

— A ostrze? — spytał Aubry. — Rękojeść niewątpliwie, jest wiele warta, ale w tych okolicznościach cenię sobie zwłaszcza ostrze.

— Ostrzę.jest bezcenne — odparł Benvenuto, — Nim właśnie zabiłem mordercę mojego brata.

— Wiwat!—zawołał student. --Ascanio, ruszajmy!

— Gotowym — rzekł Ascanio. opasując się kilkoma sążniami sznura i na ramię zarzucając drabinkę.

Po czym dwaj śmiałkowie przeszli około stu kroków, ulicą, skręcili w lewo i zniknęli za rogiem murów Grand-Nesle.

Zostawmy teraz Ascania a przyjrzyjmy się działaniom Celliniego.

Kiedy spoglądał na. lewo, czyli w kierunku miasta — podczas gdy Ascanio, jak powiedziano, zerkał na prawo, a więc w stronę pól — patrzył na sporą grupkę gawiedzi trzymającą się w pewnej odległości i zdało mu się, że rozpoznaje tam dwie kobiety: córkę prewota i jej opiekunkę.

Była to w rzeczy samej Colombe i jejmość Perrine, które po mszy wracały do Petit-Nesle i przerażone tym, co powiadano o oblężeniu zamku, oraz tym, co widziały na własne oczy. stanęły drżące w tłumie.

Lecz zaledwie Colombe się zorientowała, że między walczącymi nastało chwilowe zawieszenie broni zostawiające jej wolną drogę, mimo próśb jejmości Perrine, która ją błagała, by nie wchodziła na teren walki. Colombe, pchana niepokojem o ojca, postąpiła zdecydowanie w stronę zamku, pozostawiając jejmości Perrine całkowitą swobodę pójścia za nią lub pozostania na miejscu; w głębi duszy jednak jejmość Perrine czule kochała Colombe, więc choć przerażona, postanowiła jej towarzyszyć.

Wyszły z tłumu, kiedy Ascanio i Jakub Aubry znikali za rogiem murów.

Plan Berivenuta staje się teraz zrozumiały.

Gdy tylko ujrzał, że obydwie kobiety idą w kierunku zaniku, wyszedł im naprzeciw i dwornie podając ramię Colombe, powiedział:

— Pani, niczego się nie obawiaj, a jeśli zechcesz przyjąć moje ramię, zaprowadzę cię do ojca.

Colombe się zawahała, lecz jejmość Perrine, ujmując drugie ramię Celliniego, które zapomniał jej podać, rzekła:

— Przyjmij to ramię, moja gołąbko, przyjmij, i zgódźmy się na opiekę tego szlachetnego kawalera. Spójrz tylko, pan prewot wychyla się zza murów, na pewno niespokojny o nas.

Colombe wzięła Benvenuta pod ramię i we trójkę podeszli na dwa kroki do bramy.

Cellini tam stanął i przytrzymując mocniej pod ramionami dłonie Colombe i jejmości Perrine, odezwał się donośnym głosem:

 — Panie prewocie, twoja córka chce wrócić do domu; żywię nadzieję. iż otworzysz jej bramę, chyba że zechcesz zostawić W rękach wroga tak uroczego zakładnika.

Po wielokroć w ciągu ostatnich dwóch godzin prewot, ukryty za murami, myślał o córce, której nieopatrznie pozwolił wyjść, a teraz nie bardzo wiedział, jak ją wpuścić. Miał nadzieję, iż na czas uprzedzona.

Pomyśli o Grand-Chatelet i tam zaczeka, kiedy naraz ujrzał, że Cellini odchodzi od swych towarzyszy i zbliża się do dwóch niewiast — rozpoznał w nich Colombe i jejmość Perrine.

— Ależ ona głupia! — wymamrotał pod nosem. — Lecz nie mogę jej przecież zostawić wśród tych bezbożników.

I otwierając okienko w bramie i przystawiając twarz do kraty, głośniej rzekł:

— A czegóż to żądasz, waść?

— Oto co proponuję — odparł Benvenuto. — Pozwolę wejść panience Colombe i jej opiekunce, ale ty, panie,, wyjdziesz ze swoimi ludźmi i będziemy walczyć poza zamkiem i bez osłony, kto wytrwa na polu walki, dostanie zamek, pokonani zaś sami sobie będą winni! Vae victis, jak mawiał twój ziomek Brennus.

— Zgoda, ale pod jednym warunkiem — przystał prewot..

— Jakim?

— Odsuniesz się, mości Benvenuto, ze swoimi ludźmi, żeby córka moja miała czas wejść do zamku, a moi pachołkowie wyjść.

— Niech i tak będzie! — rzekł Cellini. — Ale wy najpierw wyjdźcie, panna Colombe wejdzie później. Gdy już się znajdzie za bramą, wówczas żeby sobie odciąć odwrót, rzucisz, panie, klucz za mury.

— Zgoda — przystał prewot.

— Słowo?

— Słowo szlachcica! A twoje?

— Słowo Benvenuta Celliniego.

Po tej wymianie przysiąg otwarła się brama; ludzie prewota wyszli i ustawili się przed bramą w dwóch rzędach z imć panem Robertem na czele. Było ich jeszcze dziewiętnastu. Benvenuto zaś, pozbawiony Ascania, Hermana i Jakuba Aubry, miał tylko ośmiu ludzi, a i to Szymon Mańkut był raniony, szczęściem w prawą rękę; Cellini nie należał jednak do tych, co rachują wrogów, on, który napadł na Pompea otoczonego tuzinem zbirów. Z radością dotrzymał tedy przyrzeczenia, bo niczego bardziej nie pragnął, jak otwartej i decydującej walki.

— Możesz teraz wejść, panno d'Estouteville — rzekł do uroczej branki. Colombe przebiegła przestrzeń dzielącą obydwa obozy i przerażona rzuciła się ojcu w ramiona.

— Ojcze! Ojcze! Na Boga! Nie narażaj się! — zawołała z płaczem.

— Dosyć tego, wejdź! — rzekł szorstko prewot ujmując ją za rękę i prowadząc ku bramie. — Przez twoją głupotę do tego doszło.

Colombe weszła, a za nią jejmość Perrine, której przerażenie nie przypięło wprawdzie skrzydeł, jak jej ślicznej towarzyszce, ale przywróciło szybkość w nogach, choć sądziła, te straciła ją już przed dziesięciu laty.

Prewot zamkną} za nimi bramę.

— Klucz! Klucz! — przypomniał Cellini,

Wierny danemu słowu, prewot wyjął klucz z zamka przerzucił go przez mury na dziedziniec zamkowy.

— A teraz — wykrzyknął Benvenuto rzucając się na prewota i jego drużynę — każdy robi swoje. Bóg baczy na wszystkich.

Wszczął się wtedy okrutny zamęt, bo zanim pachołcy zdążyli, opuścić strzelby i dać ognia, Benvenuto ze swoimi siedmioma robotnikami spadł między nich, siekąc na prawo i lewo straszliwą szpadą, którą tak doskonale władał, a która, przez niego samego hartowana, niewiele napotykała kolczug i pancerzy zdolnych się jej oprzeć. Strażnicy odrzucili przeto precz zbędne teraz arkebuzy, wyciągnęli szpady i jęli również dzielnie nimi robić: Ale mimo liczby, mimo siły, w jednej chwili rozproszyli się po placu walki, a dwóch czy trzech najdzielniejszych, tak zranionych, że nie mogli dalej walczyć, musiało się wycofać.

Prewot dostrzegł niebezpieczeństwo, a jako że był to człek dzielny, w swoim czasie odnoszący, jak już powiedziano, triumfy wojenne, rzucił się ku. owemu przerażającemu Celliniemu. przed którym ustępował kto żyw.

— Do mnie! — zawołał. — Do mnie, niecny łotrze! Niech wszystko się zważy między nami! Dalej!

— Na honor!. Niczego bardziej nie pragnę, mości Robercie — odparł Benvenuto. — Racz powiedzieć swoim, żeby nam nie przeszkadzali, a jestem do usług.

— Trzymajcie się z dala! — rozkazał prewot.

— Niech nikt się nie rusza! — krzyknął Ccllini.

I walczący zamarli na swoich miejscach w milczeniu, niczym owi wojownicy Homera, którzy przerywali walkę, by nic nie stracić ze zmagań dwóch sławnych wodzów.

Wtedy prewot i Cellini, z obnażonymi szpadami w dłoni, rzucili się na siebie.

Prewot zręcznie władał bronią, aliści Ccllini szermierzem był znakomitym. Od dziesięciu czy dwunastu lat prewot nie miał okazji dobyć szpady z pochwy. Benvenuto przeciwnie, od dziesięciu czy dwunastu lut nic przeżył jednego chyba dnia. żeby nic skrzyżować z kimś szpady. Po pierwszych wypadach prewot, który zbyt sobie ufał. spostrzegł przewagę przeciwnika.

Inna rzecz, że i Benvenuto, natykając się na opór, jakiego się po urzędniku nic spodziewał, rozwijał całą swoją energię, szybkość i przebiegłość. Cudowny to był widok, gdy jego szpada, podobna rozszczepionemu na troje językowi węża, mierzyła jednocześnie w głowę i serce, przeskakując z miejsca w miejsce, ledwie pozostawiając adwersarzowi czas na odparowanie i nie pozwalając na zadanie ciosu. Toteż prewot. pojąwszy, że ma do czynienia z silniejszym od siebie, zaczął się uginać, broniąc się nadal co prawda, ale ustępując terenu. Na swoje nieszczęście imć pan Robert plecy miał rwrócone ku murom, tak że po kilku krokach oparł się o bramę, której instynktownie szukał, choć pamiętał przecie, że klucz przerzucił na drugą stronę.

Znalazłszy się tam, poczuł, że jest zgubiony; toteż niczym odyniec osaczony przez ogary, zebrał wszystkie siły i zadał kilka tak szybkich pchnięć, te teraz Z kolei Benvenuto musiał parować; i oto zbyt późno,złożył się do parady, przez co szpada przeciwnika drasnęła go w ramię mimo doskonałej kolczugi; wszelako jak raniony.lew, który pragnie szybkiej zemsty, ledwie Benvenuto poczuł ostrze w ciele, zebrał się w sobie i byłby straszliwym pchnięciem przedziurawił prewota na wylot, gdyby w tej właśnie chwili furta się nie otworzyła, a imć pan Robert nie upadł na plecy, szpada zaś trafiła w, tego kto go uratował otwierając tak nieoczekiwanie bramę.

Przeciwnie jednak do naszych domniemań, raniony zachował milczenie, Benvenuto zaś wydał przerażający okrzyk. W człowieku, którego zranił, rozpoznał Ascania.

Nie widział Hermana ani Jakuba Aubry stojących za rannym. Jak oszalały rzucił się młodzieńcowi na szyję, wzrokiem, dłońmi, ustami szukając rany i wołając:

— Zabity! Zabity! I to ja! Ascanio, chłopcze, to ja cię zabiłem! — i ryczał a płakał przy tym, jak chyba rycząvi płaczą lwy.

Herman w tym czasie wyciągnął całego i zdrowego prewota spomiędzy nóg Ascania i Celliniego i wziąwszy go pod pachę jak dziecko, zaniósł imć pana Roberta do niewielkiej szopy, gdzie Raimbautt trzymał narzędzia ogrodnicze, zamknął jej drzwi, dobył szpady i ustawił się tak, by bronić więźnia, gdyby ktokolwiek zamierzał go uwolnić.

Jakub Aubry zaś jednym skokiem przeniósł się z dziedzińca na mury i na znak zwycięstwa wymachując sztyletem, wołał: --Hurra! Hurra! Mamy Grand-Nesle!

Jak doszło do tych doprawdy zadziwiających wydarzeń, czytelnik dowie się w następnym rozdziale.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Cześć 2

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej