Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

BAJECZKA. WSTĘPNA.

I. BOŻE DARY.

II. GARBUCHA.

III. GŁUPI MACIUŚ.

IV. MITRĘGA.

V. Z CHŁOPA KRÓL.

VI. KWIAT PAPROCI.

VII. SZOPKA.

BAJECZKI

J. I. Kraszewskiego

Wydanie drugie.

BAJECZKA. WSTĘPNA.

(Zamiast przedmowy).

Był sobie razu pewnego olbrzym, nazwiskiem Waligóra. Odznaczał się on siłą nadludzką, bo dość mu było uderzyć pięścią w skałę, aby natychmiast w proch się rozsypała...

 — Eh! znamy już tę bajeczkę, znamy! — odezwały się chórem dzieci. — Opowiedz nam inną wujaszku!

 — A więc dobrze, słuchajcie! Był sobie razu pewnego olbrzym, co się zwał Wyrwidębem. Siły był niesłychanej. Rozhukanego żubra chwytał za rogi i jak cielaczka kładł kornie u nóg swoich. Zamiast kosturem, podpierał się niebotyczną sosną, którą druzgotał wszystko, co spotkał na drodze. Dość mu było schwycić stuletni dąb za rozłożystą koronę, niby za czuprynę, a wnet go wyrwał z korzeniem. Pięścią i pałką torował sobie drogę w świecie...

 — Ależ i tę bajkę umiemy iuż na pamięć! — przerwały niechętnie dzieci.

 — Zresztą — dorzuciła najstarsza moja siostrzeniczka Anulka — wujaszek opowiada nam zawsze takie straszne bajki, że potem przez całą noc śnią się nam same wielkoludy i rozbójniki. Opowiedz nam coś innego, kochany wujaszku!

 — Zgoda! ale na przykład, o czem chcielibyście posłuchać?

 — Naprzykład... na przykład — namyślała się Anulka. — Ot, wie co wujaszek: na przykład, o jakim dobrym człowieku, co to nie z tego głośny, że burzył i rozbijał, ale z tego, że...

I tu urwała.

 — Z czego? moje dziecko.

 — Kiedy nie umiem wysłowić się jakby należało; — z tego, co to słynął ów dobry królewicz, o którym niedawno opowiadał nam wujaszek: że po śmierci, zamienił go czarnoksiężnik w błyszczące światełko, które biegło przed podróżnymi, ilekroć zabłąkali się w lesie, i wyprowadzało ich na bity gościniec.

 — Więc ty, takich tylko bajeczek lubisz słuchać? — odparłem, gładząc płowe włoski dziewczęcia.

 — Tylko takich wujaszku; bo po co mi wiedzieć o zbójcach i wilkołakach, kiedy oni tyle złego nabroili w świecie.

 — Posłuchaj zatem, Anulko!

Był sobie razu pewnego, nie żaden książe, ani czarownik, ale mocarz, którego Bóg obdarzył wielką siłą i jasnością ducha, na to, aby spełniał piękne zadanie owego królewicza z bajki i niósł przed narodem pochodnią światła i nauki. Nie odrazu jednak siał się on takim przewodnikiem narodu. Nim zaczął oświecać innych, pierwej sam w ciężkim trudzie i mozole, zdobywał sobie naukę; całe noce spędzał nad książkami; uczył się i pracował pilnie, aż gdy już dużo nagromadził skarbów mądrości, pomyślał, że czas nią podzielić się z bliźniemi. Począł więc w przeróżnych książkach i dziełach, oświecać swoich rodaków; szerzyć w ich sercach miłość do tego, co swojskie, co rodzinne; podnosić w ich oczach cnotę, a zochydzać występki; uczyć ich, jak kochać się wzajem i szerzyć tę miłość na wszystkie stany, na wszystkie warstwy społeczeństwa.

Mężem tym jest Kraszewski.

Więcej niż 500 dzieł, napisał on w ciągu lat pięćdziesięciu, a gdy zaczął pracować dla kraju, miał zaledwie lat 17 skończonych. Do dziś dnia jeszcze, starzec siedmdziesięcio letni, skołatany troskami i wątłego zdrowia, trawi dnie całe z piórem w ręku, z pod którego coraz to nowe wychodzą dzieła, budzące podziw dla jego twórczości, a chlubę dla naszej literatury.

Słusznie ktoś o nim powiedział(1), że "gdybyś literki w jego dziełach policzył, byłoby milionów kilkanaście; gdybyś pióra pozbierał, mógłbyś tysiącem skrzydeł do Ameryki powietrzną odbyć żeglugę; a gdybyś wszystkie myśli na jeden zegnał rynek, byłby zgiełk, hałas — na mil kilkanaście".

Zadziwiający ten mąż, znajduje czas na wszystko, tak dalece, że wśród mnóstwa ważniejszych prac, pamięta jeszcze o was kochane dziatki i prześliczne kreśli dla was powiastki.

 — Ach! to ciekawsza historya, aniżeli wszystkie bajki o wiłkołakach. A czy wujaszek zna pana Kraszewskiego ?

 — Znam moje dzieci, — ale dlaczego pytacie mie o to?

 — Dla tego drogi wujaszku, że chcielibyśmy cię prosić, abyś Mu podziękował najwdzięczniej, że o nas pamięta, i powiedział jeszcze, że co dzień modlić się będziemy do Boga, aby Mu dał zdrowie i długie — długie życie!

Redakcya "Towarzysza".

(1) August Wilkoński.

I. BOŻE DARY.

Drogież to, drogie te lata wasze, moje dzieci kochane, choć wam tak pilno pożegnać się z niemi, choć tak wam, jak każdemu z nas, serce bije na myśl zrzucenia sukienek i wyswobodzenia, aby samym pójść na szeroki Boży świat, kosztować wszystkiego i zapoznać się ze wszystkiem, na co zazdrośnie z okna rodzicielskiego domu patrzycie!

Ale gdybyście wiedzieli, jak później do siwego włosa, człowiek tęskni i żałuje tych dni, które dla was tak po malutku się wloką; jak mu drogie te łzy nawet, które wylał, będąc dzieckiem, słodsze od niejednego późniejszego uśmiechu...

Dzieci! wy mnie może nie uwierzycie... ale tyle to szczęścia w życiu, co lat młodych i dni jasnych zarania!...

Z kolebki wychodzimy owiani jeszcze tchem niebieskim, pod wrażeniem snów zaświatowych i przynosim z sobą w duszy zapas na całe życie.

Pomyślcie tylko... spojrzyjcie wkoło, jak się wam pięknie wydaje świat w blasku tego, coście z sobą z nieba przynieśli... jak wam bije serce do wszystkiego co piękne i poczciwe, jak nie wierzycie co złe nawet!..

Otóż, nie spieszcie się do naszej starości i smutków; zostańcie przy waszem weselu i wierze; wasz świat jest prawdziwym światem; nasz, cieniem jego i szkieletem; my starsi, to tyleśmy tylko coś warci, o ile nam się udało ze skarbów młodości uratować cząsteczkę...

Ażebym was przekonał, że prawdę mówię, powiem wam o tem bajeczkę... Bajka, to dla niektórych zabawka, ale jak się nad nią pomyśli, na dnie jej zawsze znajdzie się ziarnko nauki.

Wiecie to, że niektórym świątobliwym ludziom dano jest dalej iść niż ziemia, i wędrować w te kraje, do których duszom tylko iść wolno i to wybranym. Otóż był raz taki staruszek, bardzo zacny i święty, który żył we Włoszech.

Włochy, jak wiecie, są ślicznym krajem, który oblewa morze błękitne, stroją góry przecudne i ocieniają pomarańcze, laury i cytryny... Ów staruszek żył w jednem z miast włoskich najpiękniejszych, we Florencyi, mieście kwiatów, a przepędziwszy młodość z szablą, wiek późniejszy przy uprawie roli, gdy bardzo zaniemógł, począł pragnąć spoczynku i tak sobie postanowił, że chodzić będzie, modlić się, myśleć o Bogu i nauczać maluczkich.

Wziąwszy więc kij w rękę, powędrował sobie od wioski do wioski, powoli. A gdzie stanął, to dzieci zgromadziwszy koło siebie, rozprawiał i opowiadał im różne ciekawe dzieje i piękne rzeczy. A że to tam ciepło i jasno i pogodnie, a kraj ludny i zamieszkany, chodził sobie powoli i spędzał godziny bardzo wesoło, bo mu nigdy na schronieniu, posiłku i słuchaczach nie brakło. Ale bywały na niego takie dnie, że jak się zamyślił, jak się zadumał, to cały dzień na spiece nieruchomy przesiedział, słowa do nikogo nie mówiąc i kiedy mu to odeszło, jakby się z głębokiego snu przebudził.

Pytali go wówczas, co mu było? ale odpowiedzieć nie chciał, zbywał tylko, lub uśmiechał się i wstydził, składając na jakąś chorobę. A nie była to choroba, bo gdyby bolał, toby potem znać to było na nim, zaś przeciwnie, weselszy i z jaśniejszą twarzą się przechadzał, i po takiem zachwyceniu wstawał rzeźwiejszy daleko, z nierównie jaśniejszą twarzą i jakby upojony...

Nikomu jednak nie powiedział, co mu było... aż go raz dzieci napadły i jak zaczęły prosić, całować, uśmiechać się a dopytywać, tak popatrzywszy w koło, żeby czasem ich kto nie podsłuchał, przemówił do nich następnie:

Jednego razu, gdy w zachwyceniu duszą został porwany na drugi świat, wcisnął się przez drzwi przymknięte, do samego nieba.

Była to właśnie chwila, gdy sam Pan Bóg wyprawiał ztamtąd młodziuchne duszyczki na pielgrzymkę życia, błogosławiąc je na drogę. Każdej z nich zawieszał torbeczkę z różnemi darami... ale staruszek dojrzeć nie mógł, co się tam w nich znajdowało, bo choć bardzo święty, ale oczyma świeżo z ziemi przeniesionemi pochwycić ich nie mógł.

Szczęściem, stojący u drzwi jakiś święty mąż, widząc ciekawość staruszka, zbliżył się doń i zapytał: czyby chciał widzieć, co się w owych torebkach znajduje?

 — O! i bardzo!

 — Wiedz więc — rzekł święty — że żadna dusza nie wychodzi ztąd bez darów niebieskich, któremi szczodrą dłonią sam Pan Bóg je uposaża, ale wszystkie potem powracając nazad, muszą zdać ścisły rachunek ze skarbu im powierzonego.

Spojrzyj tylko, dodał święty, przez to okienko, którem widać drogę ziemską i idące po niej duszyczki, co się to z temi niebieskiemi torebkami dzieje! — Staruszek, że był bardzo ciekawy takich rzeczy, głowę wychylił przez okienko i spojrzał... Gościńcem szły tysiące duszyczek z torebkami na piersiach pełnemi... a szlak był ich pełen i mrowiło się tego niezmierne mnóstwo... nierychło rozpatrzył się stary w tym tłumie, ale powoli okiem poszedł za jedną, potem za drugą duszą i rozpoznał jak się to dary Boże marnują. Jedni szli śpiewając i rozsypywali je przez drogę przez nieuwagę, drudzy padali nie spojrzawszy pod nogi i rozrzucali co mieli w torebce, innym zabiegali drogę filuci i za lada cacko wyfrymarczali najdroższe zapasy życia... a mało bardzo było takich, coby donieśli do mety, co im Bóg dał, całe lub pomnożone. Najczęściej odarty i nagi przychodził człowiek do kresu i dopiero u drzwi niebieskich spostrzegł, że próżną niósł torebkę. Byli i tacy, co chronili całą spuściznę swą, ale gdy przyszli nazad do porachunku, pytano ich, czemu z Bożych darów nie korzystali i nie pomnożyli ich pracą?

Niektórzy zamiast brylantów niebieskich, wracali z torebką błota i piasku... inni z nalaną łzami gorzkiemi i żalem... Ale tych staruszek Ojciec niebieski do serca przytulał, bo łzy i żal warte były drogich kamieni. Patrzał się tak a patrzał staruszek i byłby tam nie wiem jak długo pozostał, taki był widok cudny tych ziemskich pielgrzymów w białych z początku sukienkach, które się brukały, prały we łzach i znów świeciły, i znowu czerniały... gdyby święty ów nie odciągnął go od okienka.

Zdawało się mu, jakby ze snu się przebudził i znalazł się znowu na tym kamieniu, na którym siedział przy drodze.

Ale pamięć tego widzenia przez całe się w nim nie zatarła życie; przypomniał sobie potem z czem wyszedł na pielgrzymkę życia, i z czem z niej powinien powrócić; zbierał to, co utracił; pomnażał co zebrał, a gdy przyszedł do rachunku, pewnie łzą żalu poczciwą, resztę torebki dopełnił.

II. GARBUCHA.

Któż nie zna, a przynajmniej nie słyszał o tych ślicznych okolicach, które się zowią Ojcowem i Piaskową Skałą? Kraj to jest bardzo piękny, górzysty, gdzieniegdzie lasami okryty, strumieniami poprzerzynany i tak Bożą ręką na pociechę ludziom stworzony, że się go napatrzyć nie można. Teraz on dosyć jest zamieszkany, ożywiony i ludny, ale za bardzo dawnych czasów tylko rozbójnicy i różni ludziska w nim się ukrywali, którzy się obawiali siedzieć gdzieindziej, albo ustronia i ciszy potrzebowali, bo im z tem miłej było. Za tych to bardzo dawnych czasów, w jednej pieczarze niedaleko Ojcowa, obrała była sobie mieszkanie staruszka, o której nikt nie wiedział, zkąd tu przyszła i jak się nazywała. Ludzie ją przezywali "Garbuchą", dlatego, że się trzymała przygarbiona ze starości. Chodziła jednak żwawo, i z kijem w ręku, z workiem na plecach obiegała całą tę okolicę, zachodziła do kościołów na modlitwę, do chat, w których chorym lekarstwa różne przynosiła. Twarz miała starą, pomarszczoną, żółtą, ale bardzo miłą i zawsze uśmiechniętą słodko. Szczególniej zaś lubiła dzieci i choć one się jej z początku obawiały, umiała je powoli oswajać z sobą, to im owoce przynosząc, to różne ciekawe opowiadając historyjki. Zachodziła równie do chat jak do dworów i wszędzie ją dobrze przyjmowano, bo była pobożną; a niektórzy nawet powiadali, że szczególne mieć musiała łaski u Boga, bo nietylko sama sobie radę dawała w najgorszym razie, ale i drugim była wielką pomocą. W parowie zarosłym gęsto drzewami, był rodzaj pieczary odwiecznej, którą wody może wymyły, albo sama ziemia rozpęknięta stworzyła na schronienie dla zwierząt i ludzi. Garbucha, gdy nie chodziła po świecie, mieszkała samotna w tej pieczarze. Trzeba się było do niej drapać po ścieżce stromej, gdzieniegdzie nakształt wschodków wydeptanej. Otwór do środka prowadził mały, ten Jawniej nie miał żadnego zamknięcia, aż litościwy jakiś chłopek którego Garbucha uleczyła z choroby, zrobił jej z desek ladajako skleconych, rodzaj drzwi. Drugi pomógł do wygrzebania w ścianie okienka i przyniósł dwie szybki w drzewo oprawne, aby staruszka choć trochę światła miała. Ona sama z pomocą może tych, co do niej przychodzili po radę, w środku sobie z pieczary zrobiła rodzaj chałupki... W jednym kącie mogła sobie czasem mały ogień nałożyć, bo dym szczeliną w górę wychodził i nie bardzo dokuczał; w drugim miała łóżeczko z suchych liści i garści słomy. Kamień, który tam od wieków leżał, służył za siedzenie, drugi zamiast stołu. Więcej Garbucha nie potrzebowała.

Przy ściance, naprzeciw okna i drawiczek, był jakby rodzaj ołtarzyka, krzyż, wianki, obrazek Najświętszej Panny, kilka świętych, a pod niemi kamień, na którym staruszka modląc się klęczała.

Wychodząc z domu, nie potrzebowała na kłódkę zamykać ziemianki swojej, bo niktby się jej progu przestąpić nie ważył. Gdy pora była brzydka, na dworze zawieja, śnieżyca, plucha: stara całemi dniami siedziała zamknięta, żyła lada czem i modliła się na książkach, co dziwiło niemało wszystkich, że czytać i pisać bardzo dobrze umiała. Domyślano się z tego. że niegdyś w lepszym bycie musiała młodość spędzić.

O milę od tej pieczary, w której Garbucha mieszkała, stał naówczas dwór pański jednego kasztelana, przesiadującego najczęściej w Krakowie lub Warszawie. Żona jego tylko z maleńkim synkiem siedziała we dworze ze służbą liczną i dworem. Chłopak, a było mu imię Juluś, był bardzo ładny, roztropny, żwawy, od obojga rodziców ukochany i nicby mu zarzucić nie było można, gdyby nie śmieszna jakaś duma i wyobrażenie że wszyscy ludzie, którzy go otaczali, ledwie godni byli służyć mu i zbliżyć się do niego.

Może i pochlebcy dworscy co mu się kłaniali i pieścili go, winni byli temu, bo pani kasztelanowa przeciwnie pokory go uczyła i za obchodzenie się z ludźmi niegrzeczne, strofowała mocno. Niewiele to pomogło. Juluś do siebie nikomu zbliżyć się nie pozwolił, nie dając mu uczuć wyższości swojej.

Jednego razu Garbucha, która częściej do tego dworu zachodziła, niż gdzieindziej, a było to na wiosnę jakoś, przy wlokła się do ganku, i choć ją tu zaraz nakarmiono i obdarzono, kręciła się, jak mówiła, chcąc ładnego paniczyka zobaczyć i pokłonić mu się. Bartek wyrostek, który mu posługiwał, pobiegł dać znać Julusiowi. Ten, coby miał być wdzięczen i ucieszyć się z tego, rozgniewał się, że stara jakaś żebraczka tak poufale się o niego dopytywała. Wybiegł zaraz do ganku, a gdy Garbucha chciała za brzeg sukienki wziąwszy pocałować ją, wyrwał się jej fukając niegrzecznie: "a ty stara jakaś, jak ty śmiesz mnie się dotykać!!"

Usłyszawszy to stara, podniosła głowę i Juluś zobaczył jak jej łzy z oczów pociekły. Zmieszał się, pomiarkował, ale Garbucha nic nie mówiąc, do bramy pośpieszyła i znikła.

Niektórzy ze sług pochwali ten postępek panicza, drudzy siedzieli markotni z oczyma spuszczonemi, ale widać było, że się im to nie podobało. Matka o tym wypadku nic nie wiedziała wcale. Julusiowi jako jedynakowi pozwalano wiele, a gdy czasem kasztelanowa do Krakowa pojechała, zostawiwszy go z dyrektorem i ze służbą, chłopiec dokazywał bez miary. Jednego tedy dnia letniego, gdy matki nie było, Juluś sam z Bartkiem, maleńką strzel beczkę wziąwszy, wybiegł w lasy poblizkie. Bartek bojaźliwszy, napróżno go chciał wstrzymywać; Juluś puścił się odważnie w głąb zarośli, a że mu się kraska nastraszyła na krzaku, do której chciał strzelić i zrywała się ciągle daleko, idąc za nią, zabłąkał się... Bartka téż zgubił. Gdy się opatrzył i bać zaczął, już ani drogi ani głosu ludzkiego koło niego widać ni słychać nie było.

Choć odważny dosyć Juluś, zapomniał o krasce i począł szukać ścieżki, lecz im się niecierpliwiej kręcił, tembardziej błąkał.

Słońce piekło z góry, bo już było z południa, jeść mu się chciało, zmęczonym się czuł, na płacz mu się zbierało... Zrywał się, siadał, hukał, klaskał, nic nie pomagało. Okolica już była nieznajoma, coraz większe góry i parowy, dziko, bezludno i straszno.

Spuszczając się w dół, drapiąc na wierzchołki, kręcąc w prawo i lewo, Juluś w końcu nie wiedział już nawet, w której stronic dworu miał szukać. Na jego hukanie wreszcie glos się jakiś odzywał, a po chwili krzaki zaszeleściły i ukazał się mężczyzna z brodą czarną, ogromny, straszny, który Julusia zobaczywszy, począł się śmiać.

Porwawszy się na nogi chłopak co żywiej, po swojemu dumnie i rozkazująco odezwał się do niego, że jest synem kasztelana, żeby go zaraz do dworu odprowadzono, gdzie nagrodę za to dadzą; zbój z brodą nic na to nie zważając śmiał się.

 — Jesteś synem kasztelana — odezwał się w końcu — a to dobrze, weźmiemy okup za waszeci, a że o tobie ludzie powiadają, że się z nimi obchodzisz ostro i wysoko zadzierasz głowinę, z kilka dni pobędziesz u nas na nauce, nie zawadzi, gdy drzewko i wodę nauczysz się nosić i starszych słuchać. To mówiąc zbój Julusiowi pokazał drogę, którą miał iść i rzekł:

 — Ruszaj.

Juluś zaczął się odgrażać i chciał na ziemię położyć się, zbój wziął go na ręce gwałtem i poniósł kilka kroków, kazał milczeć i powtórzył: — "Ruszaj". Nie było sposobu, musiał słuchać. Szli tak długo, gdy zbój w ostatku zatrzymał się pod górą, ogromny kamień odwalił, i Julusia do pieczary zamknął.

Tu oprócz niego znalazło się kilku jeszcze rozbójników, którzy Julusiowi nic wprawdzie złego nie zrobili, ale się nim posługiwali i tego dnia i następnych, pędzali go, szydzili sobie, tak że nieborak ze strachu i z tej męki o mało nie zachorował. Przyzwyczajony do wygód, musiał spać na gołej ziemi, jeść suchy chléb, i wodę ze źródła nosić i ogień nakładać. Cała pociecha jego była teraz w modlitwie, a gdy wieczorem pacierz odmawia, przyszło mu na myśl, iż go Pan Bóg tak pokarał za to, że się obszedł niemiłosiernie z ową staruszką Garbuchą. Postanowił sobie w tem nieszczęściu, jeśli mu Pan Bóg da się wyzwolić od zbójców, dla wszystkich ludzi być uprzejmym i dobrym.

Tymczasem po zbłąkaniu się Julusia, kasztelan i matka na całą okolicę rozesłali ludzi, aby go szukali; ale zbójcy, którzy o tem wiedzieli, śmiali się z tego, bo w kryjówce swej byli bezpieczni. Jeden tylko z nich do Garbuchy poszedł nocą i powiedział jéj, aby ona do dworu szła i okup im przyniosła, a oni chłopca wydadzą. Tak się lóż i stało. Nocą dnia następnego okup odebrał zbój i Julusia odartego, bladego, wystraszonego, przed drzwiami chaty Garbuchy zostawił, a sam umknął.

Juluś do dawnego nie był podobny i tylko że w ręce staruchy nie całował, ale teraz ona zdaleka się od niego trzymała i widać po niej było, że pamiętała łzy swoje. Nakarmiła go, napoiła, położyła spocząć na swem posłaniu, lecz nie zbliżała się i pół słówkami odpowiadała tylko. Wkrótce potem nadjechali ludzie i matka, aby zabrać Julusia, i radość była wielka dla wszystkich, ale on sam smutny był, czując, że mu staruszka nie przebaczyła.

Po tym wypadku zmienił się bardzo chłopiec i wyszło mu nieszczęście na dobre, bo dla ludzi był cale innym.

Rok potem jakoś upłynął, gdy raz późnym wieczorem kobieta z poblizkiej wioski przyniosła kasztelanowej list, a raczej kawałeczek papieru niewyraźnie zapisanego. Przeczytawszy go, z ogromnym płaczem i krzykiem zerwała się matka Julusia, wołając koni i ludzi...

Nie można było zrozumieć, co się stało; kasztelan właśnie nadjechał z Krakowa, i oboje, Julusia z sobą wziąwszy, natychmiast, mimo że mrok zapadł, udali się w góry, ku temu miejscu, gdzie Garbucha przebywała.

Gdy do ziemianki jej przyszli, był tam już ksiądz i staruszka umierająca ostatnie odmawiała modlitwy...

Zdziwił się Juluś niezmiernie, zobaczywszy matkę swoją klęczącą u łóżka Garbuchy i całującą jej rękę...

Garbucha ta bowiem, która była matką kasztelanowej, z wielkiej pobożności i pokory, naprzód do klasztoru odległego się zamknęła, aby Bogu służyć, potem dobrowolnie została pustelnicą, aby jeszcze cięższem życiem zapracować sobie zbawienie. I Juluś dopiero teraz zrozumiał, dlaczego staruszce łzy pociekły z oczów, gdy się do babki rodzonej odezwał tak zuchwale. Odtąd też każdą starość szanował i dla wszystkich, najbiedniejszych ludzi, był miłosiernym i uprzejmym.

III. GŁUPI MACIUŚ.

O tym głupim. Maćku, o którym wam już nieraz może niańki i służące różne dziwne historyjki opowiadały, powiem i ja wam jedną, której może nie słyszeliście. Był sobie raz możny wieśniak, który miał trzech synów, dwóch było rozumnych, a trzeciego wszyscy za głuptaszka mieli. Ojciec wzdychał, matka płakała patrząc nań, bracia się śmieli, ludzie ramionami ruszali i mówili: co to z tego biedaka będzie? — Maciek miał dobre serce, powolny był, posłuszny, pracowity, ale wygadać się jak drudzy nie umiał, i co mu kto powiedział, wszystkiemu wierzył. Poszedł w pole do roboty, a miał z sobą w kobiałce albo w dwojaczkach jedzenie, spotkał ubogiego, albo nawet głodne psisko, zaraz częstował, dzielił siej, czasem i wszystko oddał, a sam powracał na czczo. Ale śmiał się z tego i wesół był, a drudzy też wyśmiewali się z niego. Nigdy się nawet i za to nie pogniewał i powiadał im: — Na zdrowie! Litowano się nad nim powszechnie, bo stary ojciec przewidywał, że gdy mu zemrzeć przyjdzie, a Maciek zostanie sam na kawałku gruntu, z gospodarstwem nie da sobie rady i zejdzie w prędce na dziady. Na opiekę starszych braci niewiele było można rachować, bo ci go lekceważyli, a o sobie tylko myśleli. Matka też popłakiwała nad przyszłym jego losem, frasując się co z niego będzie.

Rodzice już nie młodzi byli, więc naprzód staruszce się zmarło, a ojciec zatęskniwszy za nią, wkrótce też obiegł i na śmierć się dysponował. Nim zaś nadeszła ostatnia godzina, zwołał jeszcze synów wszystkich do siebie, starszym zalecając, aby nad Maćkiem opiekę mieli, nie opuszczali go, pamiętając, że on im jest rodzonym bratem.

Po śmierci ojca, pogrzebie i stypie, przyszło tedy braciom dzielić się ojcowizną. Maciek tam oczywiście żadnego głosu nie miał, siadł pod piecem i mówił: co mi dacie, to wezmę.

Bracia, niedobre chłopcy, myśleli tylko jakby się Maćka zbyli. Gruntu mu dawać nie chcieli, pieniędzy się nie znalazło w skrzyni, a gdyby i były jakie, pewnieby ich Maćkowi nie wydzielili... Z bydełka, roboczych wołów i koni, co było tego, potrzebowali do gospodarstwa, które między sobą na połowę rozdzielili. Maćka chcieli wykwitować lada czem, i starszy mu rzekł:

 — Co ty tu będziesz robił? głupi jesteś, poszedłbyś w świat po rozum, możebyś go na drodze napytał. My cię za parobka wziąć nie możemy, boby ludzie na to sarkali... Ruszaj sobie gdzie na służbę za oczy.

 — Już ci na drogę, coś ci się da — rzekł młodszy — abyś nie biedował, póki służbę znajdzież... Dostaniesz korzuszynę przenoszoną, a bodaj i starą siermięgę po ojcu, a czapka też nieboszczyka niezła... no! a i kij jego w dodatku, abyś się miał czem psom opędzać.

Niebardzo się Maćkowi z tej chaty chciało, do której był nawykł, prosił się więc, aby go choć za parobka lub pastucha u siebie zostawili, ale bracia się na to w żaden sposób zgodzić nie chcieli.

 — Z ciebie tylko dla naszego całego rodu pośmiewisko, żaden z nas żony nie dostanie, póki ty tu w chacie będziesz. Ruszaj, gdzie cię oczy poniosą.

Naglili tak i nastawali, że w końcu zgodził się Maciek iść precz, byleby mu dali się czem okryć i jaki grosz na drogę.

Gdy Maćka już w podróż trzeba było wyprawiać, bracia poszli do komory i wybierali odzienie, co najstarsze i najgorsze, śmiejąc się, a opowiadając, że to jeszcze dla niego aż nadto dobre było. Maciek się ani spierał, ani napierał, brał, co mu dawali. Dostał więc jak postanowili, starą korzuszynę wynoszoną po ojcu, starą jego siermięgę, czapkę baranią i kij, buty jedne podarte i parę łapci w zapas.

Nie straciwszy mimo to serca do braci, pięknie się z nimi pożegnał, starszego w rękę pocałował, młodszego uściskał, nawet ze psem Burkiem, który go za wrota przeprowadził, przystojnie się rozgadał, no i poszedł w świat.

Na drogę dali mu bracia dziesięć trzygroszników.

Szedł tedy głupi Maciek polem, borem gdzie go oczy niosły, ale naprzód zawrócił pode wsią na cmentarz, aby się na grobie ojca i matuli pomodlić. A był dzień wiosenny piękny, i na tej Bożej roli tak kwiatki bujały i rosły, jak na najweselszej łące i pachniało do koła i ptaszęta śpiewały.

Znalazł Maciek w rogu cmentarza mogiłę, na niej krzyż, który on sam z drzewa wyciosał, przykląkł tedy, zmówił Anioł Pański, a potem siadł odpoczywać i dumać; kiedy tak sobie myśli o ojcu i matuli, a o tem, co z sobą robić będzie i gdzie ma chleba szukać, patrzy, aż usiadła na ogrodzie sroczka, i kiwa do niego główką, jakby się z nim witała. Maciek się też jej pokłonił, bo sroka sroką, a każdemu dobrze życzył i nikomu chybić nie chciał. Patrzy on na nią, aż otworzyła dzióbek i poczyna gawędkę:

 — Jak się masz Maćku ?

 — Zdrowa bądź sroczko! Bóg zapłać.

 — Coś to ty tak markotny?

 — A no, widzisz, szukam służby, nie wiem czy znajdę, braciom trzeba było ojcowizny ustąpić, idę w świat.

 — No, no — odzywała się siedząca na płocie — przecież ty tak biedny nie jesteś. Ojciec wiedział dobrze, ża ci bracia dadzą pewnie jego starą siermięgę. Popatrzno w niej dobrze, całe życie w nią dukaty zaszywał. Porozparaj rękawy i kołnierz, znajdziesz za co sobie chatynkę i kawał gruntu kupić...

Zakręciła sroka ogonkiem, zaśmiała się i poleciała. Myśli tedy Maciek — a może i prawda! bo ptaki różne rzeczy wiedzą. Wziął się tedy do siermięgi i począł pruć, aż posypały się obrączkowe dukaty, a było ich tyle, że w podołek od koszuli zawiązawszy je, nabrało się z pół garnca.

Podziękowawszy tedy ojcu, poszedł wprost Maciek do blizkiego dworu i chatę z ogrodem, jak należy, i z kawałem gruntu kupił, a jeszcze mu przygarść została na początek gospodarstwa.

Trzeba było i koni i wołów i owieczki i świnki i wszystkiego, co w podwórku i chlewkach być powinno. Musiał tedy iść na targ do miasteczka, a że mu bez chłopca w chacie trudno było samemu, a trafił się sierotka, wziął go sobie do pomocy. Dopieroż ani dnia ani nocy nie szczędząc, do roboty się jął Maciek, jako to na swem własnem z wielką ochotą. A szło mu wszystko jak z płatka. Nie wyszedł rok, gdy już głupi Maciek tak zasobny był, a tak u niego wszystko ślicznie się udawało, że mu sąsiedzi zazdrościli. Już mu tedy i żonę swatano, ale nie chciał się żenić, dopókiby się dobrze nie rozpatrzył.

Jednego wieczoru, gdy na przyzbie sobie siadłszy, chleb zajadał a serem zakasywał, patrzy, drogą idzie wóz, krowa chuda z wołem do niego zaprzężona, a na wozie jeden z braci jego siedzi napity, drugi leży — jadą i kłócą się. Zobaczywszy Maćka, zdziwili się mocno — i stanęli.

 — Cóż to ty, tu służysz, a jak się gospodarz głupi zowie, co cię wziął?

Na to Maciek śmiejąc się, powiada:

 — Tak się zowie jako i ja... nie ma go podczas w chacie, wstąpcie proszę, bo oto chłopak wieczerzę sposobi, będzie na nas trzech.

Bracia z wozu wylazłszy, do chaty szli, dziwując się zamożności i porządkowi; i posiadali za stołem. Maciek piwa kazał przynieść i braci częstował. Gadu a gadu, począł im rozpowiadać o gospodarstwie, o zbiorze, o dostatkach, aż w końcu śmiejąc się, dołożył:

 — Widzicie, że mi Pan Bóg poszczęścił, bo gospodarzem, u którego służę, ja sam jestem, a wszystko, co tu widzicie, moje!

 — Jakże to może być! — zawołali bracia — kiedyś goły jak palec z domu wyszedł.

 — A no, daliście mi przecie starą ojcowską siermięgę, a w niej znalazłem, co mi nieboszczyk tatulo przeznaczył.

Porwali się bracia za włosy, widząc, że się oszukali przez chciwość swoją, bo chata i gospodarstwo Maćkowe więcej było warte niż ojcowizna. Poczęli tedy krzyczeć i wymyślać, że oszukał ich i okradł.

 — Wiecie co? — rzekł na to Maciek — gorsza mówicie ojcowizna, gospodarstwo u was podupadło, krowę widzę do woza zaprzęgacie. Mówicie, żem was pokrzywdził, głowa na głowę, mieniajmy się.

Bracia poszli się rozpatrzeć! Maćkowa część lepsza była od ich obu razem. Zgoda! zawołali, ruszaj ty do naszej chaty, my bierzemy twoją, a wynoś się zaraz jak stoisz!

 — Tylko starą siermięgę ojcowską zabiorę z sobą, i bywajta zdrowi! — rzekł Maciek — milsza mi ojcowizna choć nędzna, niż wszystko. Szczęść Boże!

Skinąwszy tedy na sierotkę swego, poszedł do wozu krową zaprzężonego, chcąc go z sobą zabrać, bo mu on należał wedle umowy, ale bracia i tego nie dali. Przepędzili go z kijem za wrota.

Szedł tedy Maciek znowu, ale coby się miał smucić, radował się wielce. Dopiero gdy do chaty ojcowskiej dobił się, a zobaczył ją pustą, kołkiem podpartą, w oborach nędzę, w stodole pustki, wszędzie brud i nieład, serce mu się okrutnie ścisnęło. Jeszcze obchodził powyłamywane płoty do koła, gdy na jednym z nich, patrzy, siedzi sroczka i ogonem wywija.

 — Dobry dzień Maćku.

 — A niebardzo on dobry! — westchnął nowy gospodarz — widzicie, co to tu za bieda, rąk nie ma za co zaczepić, jak ja sobie rady dam?

 — Ale ba! — odparła jejmość z białym kołnierzykiem — a Boża opieka! Jakoś to będzie. W komorze w rogu podłubcie, jest tam garnuszek dla was, co go matulka zakopała.

Rozśmiała się poczciwa sroczka i furknęła. Maciek choć doświadczył, że nie kłamała, ale nie bardzo chciał wierzyć. Jednak do komory poszedł, łopatą poruszył ziemię, no — i garnuszek znalazł, ale dukatów w nim nie było, tylko talary, dobrą miarą około garnca. Panu Bogu tedy dziękował, odwagi nabrał, i dopiero całe gospodarstwo na nowo wielką pracą i zachodem zaczął podnosić. A szło mu i tu jak z płatka. Nieraz zdawało mu się, że ojca i matulę koło siebie widywał, czasem jakby mu co szeptali i podpowiadali, a cieszyli się; niekiedy sroczka na płocie siadała i wesołą z nim rozpoczęła rozmowę, a zawsze jakąś dobrą dała radę. — Sąsiedzi niezmiernie się dziwowali, że głupi Maciek był tak rozumny i szczęśliwy, ale że się wygadać i chwalić nie umiał, nazywali go przecie głupim Maćkiem i żartowali z niego. Markotno to mu było, bo już się dla gospodarstwa i z tęsknoty, że się sam jeden został, żenić chciał, a za głupiego Maćka nikt córki nie chciał dać. Gdzie się tylko zeswatał, odprawiano go z kwitkiem, aż jednego razu, idąc poza wsią, pod płotem, patrzy, siedzi dziewczątko obdarte i płacze. Stanął tedy i pyta:

 — Co ty za jedna? co tobie jest?

Nierychło mu dla wielkiej żałości i płaczu, poczęła rozpowiadać powoli, że ją matka odumarła i jak sama jedna została na świecie.

Serce mu się ścisnęło na tę niedolę patrząc, a że jej skosztował, ulitowawszy się nad sierotą, wziął ją za rękę i poprowadził do sołtysowej żony, Barciechy.

Barciecho, matko — rzekł — oto biedna sierota jest, która przytułku nie ma, mnie jej do chaty brać nie godzi się, bo tam matki i opieki nie znajdzie, przyjmijcie wy ją i hodujcie jak najlepiej, a ja zapłacę... I choćby nie wiem co miało kosztować — niech u was sierocie dobrze będzie!

Zgodziła się na to sołtysowa, zmiarkowawszy zaraz, że i posługę mieć będzie, bo jej sierota i ziela przyniesie, i gęsi popasie, i wody zaczerpie, i Maciek głupi zapłaci jeszcze. Sierotka tedy została u niej, a Maciek się do niej raz wraz dowiadywał i tak mu w oczach rosła, a piękniała, że już myśleć zaczął, żeby się z nią ożenić. Sierotka przez wdzięczność, bardzo się do niego przywiązała i gdy miał przyjść, czekała na niego na drodze z uśmiechem i dobrem słowem. Sołtysowa się też jej odchwalić nie mogła, bo była pracowita, zręczna i roztropna.

Upłynęło parę lat, a gospodarstwo Maćkowe szło doskonale znowu i ojcowizna tak się polepszyła, że mu sąsiedzi zazdrościli.

 — Nie ma to jak głupim być — mówili — człowiek ma szczęście. Ot, i ten Maciek, niezdara, trzech zliczyć nie umie, a tak mu idzie, jak po maśle.

Jednego razu, gdy Maciek wracał z pola i chciał sierotkę swą nawiedzić, nie znalazł jej jak zwykle w podwórku, ani przy studni. Patrzy, w progu sołtysowa stoi i fartuchem łzy ociera. Tknęło go coś, zbliżył się.

— Nie ma naszej Marysi! — rzekła. — Wczoraj jacyś wielcy państwo przyjechali i wzięli ją jak swoją, powiadając, że ich była. Nawet się jej z tobą pożegnać nie pozwolili, z czego mocno płakała i kazała tylko powiedzieć, że póki żywa o tobie nie zapomni.

Poczciwy Maciek coby był miał się zgryść, że ją utracił, począł Panu Bogu dziękować, że ją szczęście spotkało, ale poszedł do domu jak struty... Nic mu już w smak nie było...

Jakoś wprędce potem, jednego dnia, kiedy siedział nad misą klusek i jeść mu się nie chciało, posłyszał huk wielki: wpadli do chaty bracia jego, którzy już gospodarstwo od niego odebrane zmarnowali, i precz go wygnali z ojcowizny jak przywłaściciela, odgrażając się, że zabiją, jeżeliby się śmiał pokazać, i o cokolwiek upominać. Maciek nawet nie sprzeczając się, za kij wziął i poszedł w świat.

Idzie tedy, idzie polem, aż oto szóstego dnia spotkał przy dworze dziewczątko, niby ową sierotkę, ale tak wystrojoną i wypiękniała, że mu ją trudno było poznać. Ta zaś Maćka zdala odrazu poznawszy, rzuciła mu się na szyję i gwałtem do swej rodziny zaprowadziła, jako dobroczyńcę, co ją w biedzie ratował. Został tedy Maciek przy dworze, niby w służbie, a jak go lepiej poznali. że sierotka bardzo go kochała, wydali ją za niego... Trudno uwierzyć, ale tak ci było, bo i mnie na wesele prosili, i ja tam byłem, miód, wino piłem... po brodzie ciekło, w gębie nic nie było... I koniec.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. MITRĘGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. Z CHŁOPA KRÓL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. KWIAT PAPROCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. SZOPKA.

PIEŚŃ PIERWSZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ DRUGA.

Trzej królowie.
Monarchowie
Z wschodnich krajów niosą dary.
Gwiazda w pszedzie
Królów wiedzie
Do ubogiej, do koszary.

Anioł leci,
Gwiazda świeci
Aż do żłobku ubogiego.
Wół z osiołkiem
Stoją społkiem,
Z pastuszkami wedle niego.

Poklękali
Pokłon dali,
Miry, złota pełne czasze...
Daj nam Boże,
By w pokorze
My mu serca nieśli nasze...

PIEŚŃ TRZECIA.

Hejnał.

Wszystkiego radość stworzenia
W dzień Bożego Narodzenia.
Ptactwo chórem sławi Pana,
Bydło pada na kolana.
Król orzeł naprzód przylata,
Bo narodził się Pan świata.
Pacholątko leży małe,
A świat wszystek nuci chwałę.
Za swym królem ptactwo leci.
Jak za ojcem idą dzieci...
Szczęśliwą ciesząc godziną.
Zaproszeni na te gody,
A nie pić im tutaj wody,
Tylko wino! przednie wino!
Struś, nim sobie zalał głowę,
Bo wprzód połknął był podkowę,
Ażeby ją prędzej strawił,
Strawność winem se poprawił...
Kania, która dżdżu czekała,
Nie spóźniła się o mała...
Kaczki za nią i cyranki
Chciały też do tej lepianki.
Ale strzelec spłoszył stado,
I za późno już przyjadą.
Piwniczym u zwierząt dwora
Wybrali sobie kaczora;
Kaczor nie dał rady sprawie
I pobiły go Żórawie.
Aż i gęsi sznurem płyną,
Nad lasami z tą nowiną.
Leśne ptactwo z snu zbudzone,
Także z niemi w tamtę stronę.
Dudek woła, Sójka huka,
Szczygieł, Czyżyk, Ziemby szuka,
I kanarek, choć maleńki,
Chce się wcisnąć do stajenki.
Trznadel sobie i Czeczotki,
Krzyczą: my też nie odrodki,
Pójdziem i my za tą chwałą.
Jemy mało, pijem mało,
Szkody mu tam się nie stanie...
Chruściel z Wilgą, lecą Kanie,
Jarząbek wespół z Sokołem,
I ci chcą uderzyć czołem,
A drobinkę chlepnąć wina.
Jastrząb się też w góry wspina,
A z pól, z krzaków,
Co tam ptaków!
Kuropatwy i Przepióry!
Lecą, lecą zewsząd chmury...
I Byk w gardziel wino chwyta,
Bo to bestja nie nasyta...
On z Żórawiem na wyprzódki,
Wysmoktali z beczek spodki...
Zamęt wielki, straszna wrzawa!
Szopa pełna, dach okryty,
Każdy co najbliżej stawa,
Aż stajenki trzeszczą szczyty...
Jak na sejmiku muzyka,
Bo wszelki sobie wykrzyka,
A drugiego głuszy — ściska —
Dopieroż wielkie paniska,
Orzeł ze Lwem jednej chwili,
Ład zrobili, uciszyli.
Rozstawili te gromady,
Podzielili napój, jadło,
I wszystkiemu dali rady,
A każdemu coś przypadło.

Gdy napili się do syta,
Bo tam była moc obfita.
Więc szedł Kur stroić kapelę
By każdy zawodził trele...
Ty Słowiku nuć dyszkantem,
Boś najlepszym muzykantem...
Kanarek niech ci pomoże
Ze Skowronkiem, szczęść wam Boże!
Słoń na trąbie, Raróg rogiem.
Kruki basem, alt Gawrony,
Kozioł takt bije uczony.
W tym wielkim zwierza motłochu,
Każdy przydał się po trochu.
A Jelenie stojąc w progu,
Świece niosły na swym rogu...
Wilcy grali szałamaje;
Czajka ochoty dodaje,
Mrówki, Świerszcze i Koniki
Poszły w tany tej muzyki...
A popiło się to ptactwo,
Aż nie stało na biedactwo...
Więc gdy w beczkach brakło wina,
Sroka po rozum do głowy,
Wnet piwo warzyć zaczyna,
I dla siebie i dla Sowy...
A jak pić poczęły długo,
Poswarzyły się z Papugą...
Sowa sobie, Sroka sobie
Jedna krzyczy, druga dziobie.
Aż anieli — aż anieli,
Precz rozpędzić ich musieli.

(Na scenie Herod na tronie rozparty).

HEROD.
O biadaż mi biada!
Gdy gwiazda powiada
O strasznej nowinie,
O Bożej dziecinie.
O której już mocy
Głosili prorocy...
W wiosce, w Betleemie,
Miała przyjść na ziemię.
O biadaż mi — biada!
Jaka na to rada!
Słuchajcie rycerze,
Przypaszcie koncerze...
I na koń tej chwili...Żebyście mi dzieci,
Wyrznęli, wybili.
Gdzie gwiazda ta świeci
Nie szczędzić nikogo...
Dziecinę ubogą,
Czy chłopa, czy pana...
Niech będzie rzezana.

HETMAN.
Twa wola o panie,
Natychmiast się stanie.
Splądrujemy wszędzie.Żyć dziecko nie będzie.

HEROD.
Spieszcie moje sługi,
Krwi wylejcie strugi...
By ni jedna mała,
Głowa nie została...

(Rycerze wychodzą. — Śmierć się ukazuje).

ŚMIERĆ
Czołem ci królu!

HEROD (przestraszony).
A ty tutaj czego?

ŚMIERĆ.
Zabijać każesz — przyszła też na ciebie
Godzina... Wezmę cię królu jak swego...
Płakały na cię nieszczęśliwe matki...
Pójdźże mój sędzio i stań też przed kratki!
Pozew wydany, doszedł aż do nieba...
Nie kręć się darmo, bo słuchać potrzeba...

HEROD.
A! folguj, proszęć, miej litość nademną...

ŚMIERĆ.
Prośba i groźba, wszystko to daremno,
Ja ci folgować nie mogę,
Komu czas, temu w drogę...

HEROD.
Hola! Gwardyje moje! hej! żołnierze!
Brońcie, ratujcie, kto żyw, niech broń bierze.
Gwałtu! ratujta!
ŚMIERĆ (ścina go).
Ot, tobie Herodzie!

SZATAN (duszę porywa do worka).
O! będziesz w piekle siedział aż na spodzie!

KONIEC.