Ignacy Maciejowski

BAJECZNIE KOLOROWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

DOPISEK

BAJECZNIE KOLOROWA

Nowela

Ignacy Maciejowski (Sewer)

Pani
Annie Włodzimierzowej Tetmajerowej
na pamiatkę wiosny jej życia
Autor.

Kraków, dnia 3. maja 1898 r.

I.

"To los mój senne królestwa posiadać,
Nieme mieć harfy i słuchaczów głuchych. "

Mróz iskrzył się w powietrzu pod promieniami wschodzącego słońca, dymy wyciągniętemi kitami szły w górę, na ulicach słychać było skrzyp kół wozów, ugniatających zmarznięty śnieg i widać pary z nozdrzy koni i ludzkich ust, marznące w powietrzu.

Monachium, osadzone na wysoko wzniesionej płaszczyźnie, miewa duże mrozy i ciężką zimę. W pracowniach malarzy o oknach wielkich, umieszczonych na dachach, bywa zimno, z zamarzniętych szyb szaro, ciemno, brudno — pracować nie można...

Przez starą bramę, której łuki dotykają hotelu Polingera, przemknęło dwóch młodych ludzi; jesienne paltoty mało chroniły ich od zimna, biegli prędko, rozcierając często uszy rękami.

Całe miasto wrzało ożywionym ruchem. Powolnych zazwyczaj bawarów, zmuszał mróz do szybkich ruchów. Ludność robiła wrażenie: jedni goniących, drudzy uciekających.

Dwaj młodzi ludzie, wysocy i szczupli, o szerokich ramionach, prześcigali wszystkich na swej drodze — dotarli na plac Maksymiliana, a na ulicy Maksymiliana wpadli do wspaniałej kawiarni. Ciepło, zapach świeżej kawy i uśmiechnięte w białych fartuszkach niemeczki, wszystko razem robiło rozkoszne wrażenie. Zrzucili paltoty, zdjęli filcowe miękkie kapelusze, usiedli przy stoliku, obsługiwanym przez tę, do której mieli najwięcej sympatyi i znali ją dobrze. Niemeczka przybiegła.

— Mordżen (morgen) — powiedziała, jak mówią niemki nad Renem, siląc się na francusczyznę. Przywitali się, zamieniając parę wyrazów w kwestyi mrozów i dobrego snu niemeczki, za co dostali gorącą kawę z masą piany z białka, pływającego na wierzchu.

— Smakuje — szepnął jeden z nich.

— Bo ostatnia, za gotówkę — odpowiedział mu towarzysz i uśmiechnął się tak jakoś ciepło i swobodnie, jak gdyby mu to sprawiało radość i rozweselało go. — Ostatnie sześćdziesiąt feniów w sakiewce.

— Wiesz, trzeba radzić — szepnął towarzysz.

— Powiedziałeś wielkie słowo, nadzwyczajne słowo i takie niebywałe, oryginalne...

— Trzeba — powtórzył — bo, że memu staremu zginął klucz od werthajmowskiej kasy, to wiadomo, ale ty?...

— Pensya moja wystarczyła do dziesiątego, dziś jedenasty, dwadzieścia dni do przeżycia... los! — rozśmiał się.

— Trzeba radzić! Pożycz od Lotti!

— Oszalałeś, niemka wszystko odda, co tylko chcesz, prócz krajcarów, nie wiesz o tem?

— Wiem tylko, że ona oddała ci serce, a ty jej krajcary. Teraz na nią kolej.

— Tej kolei niemki nie uznają. Widocznie rady twoje są wylakierowane niedorzecznościami.

— Znajdź lepsze!

— Ba! tu, na niemieckim bruku, trudno nawet o dobrą radę. Obraz nieskończony, potrzebuję modelki z palącemi się włosami, przynajmniej na dziesięć posiedzeń. Ta, z akademii, najdroższa, włosy jej płoną jasnym płomykiem naszych sosnowych, żywicznych gałęzi, gdy chłopcy rozpalą ogień o zmroku na polanie.

— Lotti ci stanie darmo.

— Wiem o tem, ale Lotti, popatrz, wygląda w kolorze, jak upieczona cielęcina, obsypana cynobrem.

Zbliżyła się Lotti, pokazując białe ząbki z odchylonych ust.

— Mówicie o mnie, Lotti, Lotti — i dalej zaczęła podrzeźniać język polski.

— Mówimy o twojej piękności i o miłości mojej do ciebie.

— Żebyś wiedział, że i ja ciebie kocham — powiedziała, robiąc w powadze głupią minę. — Pamiętaj, jutro od czwartej mam wolne !...

— A ja głupiec nie mam mamony — odpowiedział po polsku.

Z bufetu zadzwoniono. Lotti pobiegła.

— Słyszysz, Lotti jutro wolna, jeśli nie przyjdę po nią, znajdzie sobie innego szaca. Tyle pracy i zachodu djabli wzięli. Ale niech pioruny zatrzasną cały świat i wszystkie na nim niemki, obraz nieskończony, palę się do niego!... Takbym rad chwycić za pędzel i smarować. Czuję ciąg, jak gdyby mnie kto za kark wziął i prowadził do obrazu. A tu, w budzie mojej zimno, okna zamarznięte, szaro, obraz wychodzi brudno. Amerykanin przeczuł pismo nosem, przyszedł, popatrzał, powiedział, że da zaliczkę na skończenie obrazu i postawił cenę... Chciałem go za nią schwycić za czub i wyrzucić przez okno! Co robić? obraz schnie, modelki nie ma.

— Chodźmy do Antka, on jeden z nas i za nas wszystkich ma głowę na karku i spryt kręcenia bicza z piasku. Przecież musisz jeść...

— Prawda, muszę — odpowiedział Wacek z naiwnością wiary, zapłacił za kawę, oświadczył Lotti, że jutro na nią będzie czekał i z dwudziestoma fenigami wyszli na ulicę.

Do Antka było kawał drogi, mróz ściskał, dławił i łapał za uszy. Rozgrzani kawą, szli szparko, z minami do stu djabłów.

— Wiesz co — szepnął Wacek — wyglądamy, jak gdybyśmy mieli w kieszeniach po tysiąc blatów najmniej.

— I to nas ratuje, daje kredyt i szacunek Niemców. Lotti ani pomyślała, że masz całego majątku dwadzieścia fenigów.

— Inaczej odwróciłaby się plecami do nas i ani spojrzała. Trzeba znać niemki.

— My je znamy.

— Poznajemy je przez brak gotówki.

W pracowni u Antka było jasno, ciepło i wesoło. Żelazny piec buchał gorącem, woda z zamarzniętego okna, umieszczonego na dachu, kapała; mroźne, jaskrawe słońce padało z ukosa, oświecając część izby. Antek rad z siebie, że go stać było na węgiel, czuł się w tej chwili wielkim panem, smarował zawzięcie — potulny niemiec, z nasrożoną poważnie miną, pozował, uzbrojony w halabardę i czapkę z XV. wieku.

Weszli z hałasem i szykiem milionerów. Antek nie obrócił się, również z wielkiego szyku.

— Mamy dwadzieścia malutkich całego majątku — rzekł Wacek na przywitanie.

— A kredytu ?

— Na dwa obiady.

— I nic więcej ?

— Nic, do pierwszego dwadzieścia dni.

Antek się odwrócił, niemiec postawił cicho halabardę i usiadł.

— Mam do stracenia dwie marki.

— Cóż to znaczy ? Jutro ma wolne Lotli, potrzebuję dużo mamony. Franek radzi, abym pożyczył od Lotti?... Zaśmiali się wszyscy trzej, niemiec za nimi z grzeczności.

— Franek znany idyota — rzekł poważnie gospodarz. Raptem spostrzegł coś świecącego na palcu Wacka.

— A to co ? — wskazał ręką.

— Pierścionek zaręczynowy.

— A gdzież narzeczona?

— Na Litwie.

— A ty w Bawaryi... i jeszcze się namyślasz?

— Nie moge!... Chociaż jej nie kocham a zaręczyły mnie z nią dwie rodziny: moja i jej, zawsze nie mogę i nie chcę.

— A jutro z Lotti możesz i chcesz do menażeryi i do teatru małp...

— To co innego, a zaręczynowy pierścionek co innego.

— Któż twierdzi, że to samo ?...

— Nie, nie, moi drodzy, pierścionek zaręczynowy to świętość !...

— A więc nie lepiej, że ta świętość pójdzie pod klucz i na nią nie będzie patrzeć Lotti podczas twoich z nią pocałunków — idyoto !...

— A jak się Lotti uprze — zawołał Franek — gotóweś jej go dać. Pod klucz pierścionek przed łakomemi oczami niemek!

— A rozumie się — dodał Antek — rozczulony pieszczotami idyota, może stracić tę świętość i dopieroby wtedy był bal, co się zowie...

— Nie rozstanę się z nim nigdy. — To "nigdy" wymówione było jakoś miękko.

— Pokaż go! — rzekł rozkazująco gospodarz, wyciągając rękę. — Przecież wolno świętość tę przynajmniej obejrzeć.

— Wacek zdjął pierścionek, Antek z Frankiem oglądali go, niemiec zdaleka wyciągał szyję.

— Brylant wspaniały i ośm rubinów, ależ to skarb.

— Skarb — powtórzył Franek.

Niemiec zbliżył się, prosząc pokornie o zaszczyt obejrzenia pierścionka.

— Dreihundert Marken — szepnął. Rozśmieli się wszyscy razem.

— Za miodu, póki nie straciłem oczu — mówił niemiec — pracowałem w tym interesie — westchnął. — Dobre to były czasy.

Wacek siadł na przewróconej pace i dumał. Antek rozmawiał cicho z niemcem, Franek chodził po izbie.

Na dany znak przez Antka, niemiec i Franek pochwycili czapki i cicho wyszli. Antek zaczął dalej malować, Wacek dumał, z miną zrozpaczonego.

— Ale to nie może być — zawołał, zrywając się z miejsca.

Zaczekaj, niedługo przekonasz się o możności rzeczy ludzkiej.

— Nie chcę. Czy ty słyszysz, ja nie chcę.

— Słyszę, lecz nie wiem, czego nie chcesz: pierścionka, czy Lotti?...

— Chcę pierścionka! oddawajcie mi pierścionek.

— Wacek, nie bądź idyotą, proszę cię, w twoim wieku i przy twoim talencie. Jak ci idzie z robotą?

— Stoi i schnie. Na oknie mej izby lodu na dwa cale, ciemno i zimno.

— Rozgrzeje się i lód zejdzie.

— Zejdzie, mówisz?

— Przekonasz się.

Wacek zamilkł, włożył tragicznie ręce w kieszenie i chodził szerokimi krokami.

Pięć minut panowało dramatyczne milczenie. Wackowi się zdawało, że cały wiek.

Rozwarły się drzwi z wielkim hałasem, wpadł Franek, za nim promieniejący niemiec.

— Ten idyotą w czepku się urodził. Bawar spojrzał na pierścionek, wyjął stopięćdziesiąt marek, napisał kwit i sprawa skończona. Oto kwit, a oto pieniądze.

— No cóż ?... chcesz czy nie chcesz ?...

Wacek przeczytał uważnie kwit, schował go i zgarnął pieniądze.

— Biba — zawołał Franek.

— Rozumie się — odpowiedział melancholijnie Wacek. Niemiec dostał dwie korony, skłonił się i wybiegł.

— Zastawiliśmy w najpierwszym lombardzie. W dobrem, pewnem miejscu schowany.

— Wyobraźcie sobie, dziś zjeżdża do Monachium narzeczona z całą swoją famułą!

— A ty drapaka do Paryża. Pieniądze masz!

— Z pierścionkiem !...

— Pierścionek zostanie w Monachium, idyoto !... Antek tymczasem ubrał się z wielką fantazyą i artystycznym szykiem.

— Wiecie co — zawołał niespodziewanie Wacek — kupimy Lotti na jutrzejsze jej wolne kapelusz, i odeszlemy go wprost do kawiarni. Co za wrażenie!... Niemki oniemieją, pół godziny będzie cisza, jakby makiem siał!...

— Wacek, otrzeźwiałeś, wchodzisz w swoją skórę i lubię cię za to.

— Pomyślałem sobie: obraz skończę, sprzedam go uczciwie i wykupię pierścionek.

— Oczywiście!...

— Tymczasem płacę mieszkanie, sprowadzam wagon węgla i sag, wielki sąg drzewa. Niemka niech pali, balię podstawi pod okno, piec zapłonie, jak ognista kula!

— Wszystko dobrze, ale po koniaku, befsztyku, porterze.

— Przed koniakiem — kapelusz !...

— Oczywiście! Kapelusz bajeczny, musi zrobić piorunujące wrażenie.

— Bajeczno-piorunujące! — zaśmiał się Wacek, kochający olbrzymie porównania.

II.

Wielka pracownia na czwartem piętrze, okno wstawione w otwór wycięty na dachu, sztalugi, na nich pozaczynane obrazy, szkice poprzybijane do ścian, w kącie stare mundury i kostyumy wiejskie. Na środku Wacek, ubrany opięto, ze swoim poczciwym uśmiechem, patrzący oczyma bławatu na świat, serdecznie i dobrodusznie, stał zamyślony, trzymając w prawem ręku pędzel, w lewem paletę. Spojrzał na obraz.

— Jest w nim coś, jakieś zimne drewno i szarość, która w moich oczach zmienia się w brud. Niech pioruny zatrzasną, jestem skończony, bajeczny idyota, nie mam pojęcia o kolorze, nic nie umiem, a tu każą mi wracać, żenić się, brać do roli, krowy doić, masło robić. Masło przezemnie zrobione byłoby bajeczne.

Chciał rzucić pędzel, lecz błyskawiczna myśl wstrzymała go, zbliżył się szybko do obrazu i drzącą z niecierpliwości ręką malował. Po kwadransie odstąpił parę kroków, patrzał i westchnął.

— Rozjaśniłem kończyny i pejzaż wystąpił, plamy wyraźniejsze, ale drewno zostało i ta wściekła szarość. Powinienem szyldy malować i krowy doić, a nie starać się o to, aby ducha swego na płótnie więzić. Co go chcę złapać, ucieka. Gdzież jest? — obejrzał się po wielkiej izbie. — Gdzie? Męczarnia — szepnął.

Wpadł Antek z artystyczną brawurą szczęśliwca.

— Patrz, jaka nędza — zawołał Wacek, wskazując na obraz.

— Blaga! żadna nędza: jest przestrzeń, powietrze, ruch, życie, natura oddycha i śmieje się.

— Śmieje się ze mnie, jak z ostatniego głupca!... To szare, brudne i drewniane smarowanie...

— Przesadzasz! — zdałoby się trochę więcej jasności, lecz jeżeli to dzień pochmurny...

— Dzień pochmurny nie jest brudny, do stu piorunów ! — zawołał Antek.

— Na dobitkę — mówił dalej Wacek — rodzina mej narzeczonej woła mnie, abym wracał ze swym brudnym kolorytem do kraju, żenił się, osiadł we dworze, robił szlachcica, doił krowy, klął na parobków i dziewki, dął się wobec biedniejszych sąsiadów — i z proboszczem grał w prefera. A do tego urzynał się na weselach, to samo przy chrzcinach, a w dniu imienin każdej sąsiedzkiej magnifiki — i owszem!... Co ? — życie ! djabelnie miłe życie !... W tem całem otoczeniu postaw mnie, z moim brudnym kolorytem — co?

Był zdenerwowany i podniecony, rzucił na stół paletę, pędzle i zawołał:

— Światła, sztuki, boskiej sztuki, nie chcę doić krów, nie chcę być rozwielmożnionym szlachcicem, osiadłym, obabionym, dzietnym.

— To się nie żeń — odparł Antek — przecież nie sprowadzą cię za łeb do kraju i ołtarza.

— Właśnie zaprowadzą, bo każą wracać.

— Nie wracaj.

— A pierścionek?... Piszą mi, że los zawiązuję dziewczynie. Głupcy, czy to można wiązać los?...

— Komiczne facety.

— Trzeba przedewszystkiem odesłać pierścionek zaręczynowy, dziewczyna łatwo znajdzie sobie grubokarcznego szlachcica, przystojna i posażna. Pierścionek związał jej los, pierścionek odwiąże. Ale cóż, pierścionek w kryminale, w niewoli. Tyś go wpakował do kryminału!...

— A przecież i bez pierścionka nie możesz jechać do narzeczonej, idyoto.

Wacek stanął jak wryty.

— Prawda, nie mogę. Czyżbym mógł powiedzieć, że siedzi w kryminale: Osaczony jestem, jak dzik w kniei. Skąd wziąć taką bajeczną sumę? Jeżeli nie wrócę, to powinienem odesłać pierścionek, inaczej jestem łotr, nędznik, dziewczyna czeka, mogłaby zrobić partyę... To pyszna nazwa: partya! ? naprzykład szachów, bilardu, lub wyjścia za mąż, gdy ja pierścionkiem trzymam ją, jak na łańcuchu.

— Niech się wszyscy koledzy złożą na twe imieniny i wykupią ci ten wściekły sygnet.

— Będą się składać, składać i złożą raptem dziesięć blatów — jałmużny nie przyjmuję.

Zapukano do drzwi.

— Poczta — szepnął wystraszony.

Antek drzwi otworzył. Gruby bawar w mundurze podał mu list, powiedział morgen i odszedł. Wacek pochwycił list, rozdarł kopertę, czytał. Rzucił zapisaną kartę na stół, schwycił się za głowę.

— Czy mogę. ? — spytał Antek, zbliżając się do stołu.

— Możesz, przed wami nie mam tajemnic. Antek czytał, robiąc ponurą minę.

— Niema rady, musisz kończyć!

— Muszę, a pierścionek? Co za dzika myśl, pozbywać się jedynego precyozu i za tak grube pieniądze.

— Jedź bez pierścionka.

— A sztuka, którą kocham, za którą drżę, ona jedna sprawia mi rozkosz i chociaż dręczy i gnębi, urąga mi, kpi ze mnie — przecież upaja! Czy ty chcesz, abym ja z moim brudnym kolorytem krowy doił? Nic nie umiem, jestem jako malarz idyota. Nie mam pojęcia o plaineairze, o impresyonizmie, poprostu o świetle. Pędzla nie umiem trzymać, jestem bajeczny pacykarz i basta.

— Nie prawda, idyoto, jesteś najzdolniejszym z młodych, w całej naszej kolonii.

— Kłamiesz, niczem nie jestem, a raczej jestem wielkim osłem.

— Nie prawda!

— Dowiedz mi tego, co mówisz, patrząc na ten landszaft...

— Nic łatwiejszego.

— Daj pokój, bo będziesz gadał same banalności, lub bajeczne głupstwa, a ja przecie znam moją wartość.

— Właśnie, że o sobie nie masz najmniejszego pojęcia. Na tym punkcie idyotyzm twój dochodzi do szczytu.

— Mój drogi, co mamy napróżno wodę mącić.

— Masz racyę.

Chodzili obadwaj zamyśleni po izbie.

— Wacek, wiesz, co mi przyszło do głowy?

— Nie wiem,

— Na dowód, że ja mam racyę, leć do naszego starego i powiedz mu: wykup pierścionek, albo się ożenię i basta...

— A on?

— On, jeżeli wierzy w ciebie, wykupi, jeżeli nie, powie ci: żeń się i pomyśli sobie: lepiej, że ten idyota będzie krowy doił, jak gdyby psuł farby i płótna.

— Jestem pewny, że nie wykupi. — Zakład.

— Po co zakłady, urzniemy się, jeżeli wykupi. Jeżeli nie — jadę! Na pożegnanie również się urżniemy.

— Masz racyę.

— A zatem do starego.

— Do starego.

Wacek rzucił się z gwałtowną nerwowością do ubierania.

— Trzeba wystąpić przed starym z szykiem, z jakąś fantazyą artystyczną i byczą miną...

— Masz ochotę, żeby ci pierścionek wykupił?...

— Wiesz, Antek, tyś nieraz kapitalnie głupi, chociaż masz czasem bajeczne pomysły.

— Jedno drugie równoważy.

— Niezawodnie. Nie mam rękawiczek, jakże pójdę?

— Bez, bo na rękawiczki nie ma...

— Antek, tyś czasem genialny...

— Być może — jesteś gotów?

— Zaraz, tylko się przejrzę i kapelusz z fantazyą nasadzę.

— Wyszli w dobrych humorach. Lecz humory gasły w miarę zbliżania się do pracowni starego.

— Zaczekam w tej piwiarni na ciebie, zjem parę kiełbasek i wypiję kufel piwa.

— I zostawiasz mnie samego — rzekł Wacek żałośnie.

— Cóż chcesz, żebym cię na ręce wziął i zaniósł? Czekam; dalej, śmiało — otworzył drzwi od piwiarni, wszedł,

Wacek został sam na ulicy i pomknął nerwowo naprzód. Wpadł do bramy, przeskakiwał schody po dwa naraz, zatrzymał się przed drzwiami pracowni, stał, stal, i po cichu zeszedł na dół, poszukał oczyma piwiarni i poszedł do niej.

— Nie zastałeś starego.

— Wiesz co, ja za ciebie zjem obstalowaną parę kiełbasek i wypiję piwo, ty idź. Opanował mnie głupi wstyd, nie śmiem i basta. Wolę iść na rusztowanie.

— Ależ stary cię lubi.

— Właśnie dlatego, znaczyłoby, że wyzyskuję jego słabość dla siebie.

— Wierzy w ciebie!

— Jeszcze gorzej! Tobie łatwiej w nieswojej sprawie. Mój Anteczku, jeżeli nie chcesz abym krów doił, idź i powiedz staremu wszystko. Oszelmuj mnie, jak ci się podoba. Stary prędzej tobie odmówi, jak mnie.

— To właśnie źle.

— Właśnie lepiej, bo go nie będziemy naciągać. Wacek siadł, przyniesiono gorące kiełbaski, chciał je zabrać dla siebie.

— Za pozwoleniem, po kiełbaskach — przerwał Antek. — Tybyś chciał, egoisto, i kiełbaski, i pieniądze i sławę.

— Nie, nie, jedz, bo będziesz w lepszym humorze, będziesz miał minę i lepszą wymowę. — Kazał sobie podać drugą porcyę.

— Czy wszystko mam powiedzieć staremu ?

— Jak przy spowiedzi, nie żałuj mnie.

— Dobrze, bądż zdrów, czekaj.

Wyszedł, drzwi zamknął z zamachem, że aż szyby zadźwięczały.

Wacek pół godziny tkwił w niemem oczekiwaniu. Starał się nie myśleć, a jednak myslał, usiłował być obojętnym, a jednak cierpiał... Spaliłbym się ze wstydu, gdybym sam odrazu stanął przed starym.

Drzwi się z hałasem rozwarły, Antek wystawił głowę.

— Do starego! — zawołał.

Wacek się zerwał na równe nogi, zapłacił, wybiegł.

— Cóż, cóż — mów!

— Stary w pysznym humorze, śmieje się z zastawu zaręczynowego pierścionka i cieszy się, że nie chcesz doić krów. Kazał cię zawołać!

Poszli szybko, prawie lecieli, przeskakiwali po trzy schody, zdyszani stanęli przed drzwiami, łapiąc gwałtownie w płuca powietrze.

Antek prawie wepchnął Wacka.

Pracownia "starego" robiła wrażenie zbrojowni, lub namiotu wojewody z XVI wieku. Zbroje, siodła, kulbaki, makaty, broń, rozrzucone w artystycznym nieładzie. "Stary", szerokiej piersi, silnie zbudowany, lat pięćdziesiąt, przyprószony siwizną, o polskim wąsie i serdecznym polskim uśmiechu, stał przed obrazem dużych rozmiarów.

— Śmiało kolego, śmiało, nie bój się, niema tu narzeczonej, ani krów, które masz doić.

— Profesorze — rzekł Wacek cicho — nieszczęście.

— Raczej przestroga, aby nie przyjmować kosztownych pierścionków.

— Ho, ho — pochwycił Wacek głośniej — drugi raz nie dam się złapać.

— Pamiętaj, bo szkodaby cię było na sąsiada dobrodzieja i męża połowicy. Tembardziej, że mogą być z ciebie ludzie.

— Mistrzu, ja nie wierzę w siebie.

— To znaczy, że masz talent. A myślisz, że ja w siebie wierzę, pomimo to ludziska mówią, że nieźle maluję. I ty jesteś pewnie tego samego zdania — co ?...

Wacek, schwycony za serce, milczał.

— Cóż tam masz na sztalugach ?

— Płótno zamazane i brudne,

— Porządny pejzaż z pierwszo-planowym stafażem. Mówię profesorowi, że mu się udał, byle tylko skończył.

— Kończ i przyszlij go do mnie. Za dwa tygodnie przyjeżdża Stiking z Nowego Jorku, łatwiej mnie będzie sprzedać mu, aniżeli tobie, nieprawdaż?...

— Prawda — szepnął — jeżeli tylko zechce! Mówię profesorowi, nędza z pod ciemnej gwiazdy.

— No, no, kończ i przysyłaj. Dostałeś za pierścionek sto pięćdziesiąt marek. Poszedł do szafki. Spojrz przecie tymczasem na moją robotę.

Wacek i Antek z dogodnego miejsca patrzyli z uwagą. Wacek trącił Antka w bok, podszedł do obrazu, popatrzał, cofnął się i znowu się przybliżył, nareszcie szepnął: " — Mam!...

— Cóż masz? — spytał profesor.

— To właśnie, czego mi brakowało na obrazie, a nie mając sposobu, nie mogłem dać rady.

— Cieszę się, żeś u mnie zobaczył, a oto masz dwieście marek zaliczki, zostanie ci pięćdziesiąt na skończenie obrazu. Może ci wystarczy?

— Bajecznie! — zawołał wzruszony Wacek. Profesor podał mu dwie stówki.

— Profesorze, jeszcze jedna łaska. Przyniosę tu obraz przed skończeniem, jutro, a profesor mnie zwymyśla i powie, co i jak trzeba zrobić.

— Dobrze, dobrze, powiem, poradzę, bylebyś nie potrzebował rzucać sztuki, doić krów i magnifikę wozić po sąsiedztwach. Bądźcie zdrowi, nie zapominajcie o starym waszym przyjacielu. Przychodź z pejzażem...

Zlecieli ze schodów jak klowny, w bramie rzucili się w objęcia.

— A co, nie mówiłem, idyoto? — szeptał Antek.

— Mówiłeś! Ale stary kapitał, co za szyk, co za wyrafinowana delikatność. Nie pożyczył, lecz dał zaliczkę. Wiesz, podpatrzyłem, czem stary podkłada, aby wywołać świetlany efekt. Już wiem; za dwa dni pejzaż mój będzie inny!...

— A teraz biba!

— Nie, nie, naprzód pierścionek wykupić, napisać list, że nie godzien jestem krów doić, chciałem powiedzieć: rzemyka rozwiązać.

— Rozumiem.

— Pomożesz mi go ułożyć, musi być tak czuły, aby narzeczona odgadywała łzy, rozpacz i westchnienia. Westchnień dużo!... Westchnieniami ułagodzimy obrażoną jej dumę własną...

— Bądź spokojny, napiszę. Czy wiesz, że ja czasem do swych starych, lub na nowy rok, rznę wiersze, gdy jestem goły jak basetla...

— Jesteś poetą!

— Zdaje się!...

— Masz kwit, wykup pierścionek. Niemiec będzie wściekły, pewno myślał, że do niego przyschnie. Wpadnę do pracowni i na modę starego podłożę. Potem napiszemy bajeczny list. Wiesz, gdyby nie poczciwy stary, nie byłbym artystą!... A jeszcze jak sprzeda amerykaninowi landszaft i wytarguje choćby paręset marek ?! Sam mówisz przecie, że to nie jest ostatnia hołota ?

— Mam cię, a gadałeś nie wierząc w to, co mówisz.

— Tak mi się teraz zdaje.

— Jak masz pierścionek, wolność i pięćdziesiąt blatów w kieszeni.

Antek wziął kwit, pobiegł po pierścionek, Wacek, pod wpływem wielkiej radości, schwycił paletę i pędzle i na sposób starego zaczął gorączkowo rozjaśniać. Pot spływał mu po twarzy, tak był przejęty, szczęśliwy, natchniony. Obraz w oczach się zmieniał, tracił drewnianość, nabierał światła, ruchu, powietrza.

Wszedł Antek, stanął za nim i patrzał.

— I ty miałbyś krowy doić ? — odezwał się.

Wacek odstąpił od obrazu, milczeli długą chwilę, nareszcie Wacek rozśmiał się wesoło, serdecznie, jak dziecko i rzekł:

— Stary zrobił mnie artystą i basta.

— Gdy ci się rozjaśniło we łbie, rozjaśniło ci się i na obrazie. Zawsze tak bywa.

— Bo też byłem struty, skrępowany, zbity, wydziedziczony, nieszczęśliwy.

— Masz sygnet. Niemiec z wściekłości mruczał, jak zraniony niedźwiedź, o mało co się nie rzucił na mnie.

— A teraz, Antek, pisz list, ja nie mogę, jestem zbyt wzruszony i w takiem dobrem zacięciu, że jeszcze popracuję, a potem list przepiszę. Wiesz, najlepiej wychodzi, gdy list narzeczonemu, odsyłającemu pierścionek, pisze drugi osobnik. No, widzisz, masz w osobniku filozofię.

Antek, wierzący w swój poetycki talent, zabrał się do pisania, Wacek malował.

— A może ja niemoralnie postępuję — zawołał po chwili — nieludzko druzgoczę niewinne serce niewieście?...

— Idź ze swoją moralnością i druzgotaniem serca. Jeżeli masz gruntowną w sobie moralność, to oddawna powinieneś odesłać pierścionek. Ty — mąż?... pomyśl. Ty i mąż razem w jednym osobniku — ha, ha! — Twoją moralnością już dawno powinno być uwolnić od siebie dziewczynę dobrą, praktyczną, uczciwą, jeżeli jej dobrze życzysz, a nawet ją kochasz.

— Prawda, ja jej dobrze życzę i dlatego nie mogę pozwolić na to, żeby została moją żoną. Ale widzisz Antoś, ona mnie kocha.

— A ty ją za tydzień zdradzisz dla Lotti lub Kätti.

— Wiesz, ta Kätti u Probsta, co za dziewczyna!

— No i widzisz, dla Kätti zdradzasz dziś Lotti.

— Nie, ja tylko robię uwagę z artystycznego punktu widzenia.

— Znam twój artyzm! Moralność swoją tymczasem schowaj do futerału i maluj, puki listu nie skończę.

Zapanowało milczenie. Wacek z moralnością w futerale malował zawzięcie, śmiał się do siebie i gwizdał, farby mieszał, odchodził od obrazu i wracał, uszczęśliwiony z odzyskanej wolności.

— Jaż — zawołał Antek, podniósł arkusz zapisanego papieru i czytał podniesionym głosem, siląc się na uroczysty patos.

— Antoś, czy ty mnie czasem nie za czarno malujesz? — odezwał się smutno artysta.

— Egoisto, fanfaronie, mówiłeś, że dziewczyna cię kocha. Ty jej pierścionek oddajesz, a chcesz, aby ona wiecznie cię kochała, chodziła przy księżycu, wzdychała, schła jak szczapa... A ty ?!

— Nie, nie, przysięgam, czuję, że wart jestem jeszcze ciemniejszego czernidła, tylko być może, że nie uwierzy i chybisz celu.

— To ciotki uwierzą, rodzina uwierzy i jak zaczną bębnić jej do uszu, wybębnią cię i w tydzień nie będzie z ciebie w sercu panny śladu...

— Jeżeli taki ma być rezultat, zgoda!

— Przepisz nieco drżącą ręką, a ja skoczę po lak, szpagat, płótno, zapakuję pierścionek i na pocztę. Potem mała bibka na cześć twej wolności... Kontent jesteś?

— Czuję, żem się drugi raz urodził — zawołał Wacek. — Zostanę sam z moją ukochaną sztuką, moją boską sztuką. Przecie stary mówi, że mam odrobinę talentu. Patrz — jakoś lepiej!

— Wybornie.

— Jeszcze dwa dotknięcia! — schwycił paletę i zbliżył się do obrazu.

— Teraz dwa, potem dziesięć, sto i nie skończysz listu, pierścionka nie odeszlesz, jutro znowu go zastawisz.

— Antek, nie dokuczaj, patrz, już kładę, chwytam pióro i smaruję.

— Chociaż dlatego musisz zerwać, że na twojem gospodarstwie krowy nigdyby nie były w swoim czasie dojone.

— Prawda, prawda — zaczął pisać.

— Antek wybiegł, Wacek rzucił pióro, zerwał się i chodził po wielkiej izbie, wzburzony radością i grą nerwów.

— Przecież nie popełniam żadnej zbrodni ?... Kocham sztukę, jestem artystą i to niech mnie tłómaczy. Zacna, dobra, szlachetna dziewczyna, oddawała mi rękę i majątek! Nie jestem jej wart, a zmienić się — nie ma gadania. Gdybym się zmienił na porządnego faceta, czuję, że zostałbym tylko durniem. Przecież nie wolno mi przestać być sobą, stracić uroki swojego ja, swych porywów, nadziei i wchodzić w skórę, w grubą skórę szlachcica. Niepodobna — postępuję uczciwie, mam być fatalnym szlachcicem, zaprzepaszczającym majątek żony, niechże będę rzetelnym artystą. Stary mówi, że mam odrobinę talentu.

— Wpadł Antek, spojrzał na papier.

— "Kochana — droga", tyle przez dziesięć minut? Widzisz idyoto, malowałeś!

— Anim się dotknął. Wacek usiadł.

— Cóżeś robił ?

— Filozofowałem.

— Ty — ha! ha!

— Pozwól mi przynajmniej w tak ważnej chwili życia mego pofilozofować. Nie widzisz, że stoję na przełomie?...

— Idyoto, siedzisz na stołku. No, piszże raz przecie i skończ, zanim zapakuję pierścionek.

Pierścionek i list odnieśli na pocztę, kwity schowali. Wieczorem obyła się skromna uczta w gronie najbliższych przyjaciół, powrotu marnotrawnego syna, na łono matki-sztuki. Mowy sypały się jak z rogu obfitości, humor prawdziwie cygańsko - artystyczny przy reńskiem winie, trzeszczał dowcipem i wesołością.

Nazajutrz Wacek wrócił do pracy, swobodny i uśmiechnięty. Cień stojący między nim, a sztuką znikł zupełnie. Nie miał wyrzutów sumienia, pewny był, że spełnił święty obowiązek, oswobadzając sympatyczne dziewczę od artystycznego narwańca, za jakiego się w głębi serca miał.

Zaświeciło słońce, zrobiło się raptownie ciepło jak w kwietniu, południowy wiatr, pomimo, że ochłodzony szczytami Alp, był łagodny; na polach poczerniało, zielona ruń zboża okrywała zagony. Pchany artystycznym niepokojem i gorączką pochwycił Wacek obraz, Antka zaprosił do towarzystwa i pobiegli za miasto.

Pejzaż,  przeniesiony z izby, chociażby jak najjaśniej oświeconej, wyglądał martwo, brak mu było powietrza.

— Pejzaż z pamięci, to głupota, idyotyzm, podłość!...

— No, no, korzystaj ze światła i ciepła, rób co masz robić i w nogi.

— Patrz, jaki porcelanowy,

— Dalej, dalej — nalegał Antek, położył mu farby na paletę — bierz, rób, tymczasem skoczę do karczmy i każę piwa zagrzać.

Wacek został sam, ogłupiały, zapatrzony w płótno i w drgające życiem powietrze, w ten tajemniczy ruch, który odczuwał, lecz go wziąć i przenieść na płótno nie umiał.

Pochwycił pędzel, próbował, nie szło mu, bał się zepsuć tego, co jest.

— Należało od początku malować w plenerze, a nie teraz, gdy drewniana martwota izby rozpostarła się na płótnie...

Umięszał farby, przykucnął przed płótnem i leciutko dotykał pędzlami.

— Te białe, lecące chmurki zrobią ruch i pod niemi może będzie czuć troszkę powietrza, na tej niebieskiej, rozciągniętej płachcie. Bo to przecież nie powietrze, lecz płachta umaczana w farbce.

Ponaznaczał płynące chmurki, niebieską płachtę rozjaśnił i bojąc się zepsuć — przestał. Zabrał obraz, farby schował do szkatułki, złożył sztalugi i wolno poszedł do karczmy.

— Cóż? — zagadnął go Antek.

— Idyota jestem, chciało mi się malować w plenerze, a ja nie wiem co powietrze.

— Ha, to pijmy gorące piwo. Żółtka, cukier, cynamon i chleb tarty.

— Ale czy ty to czujesz, że ja nie wiem, co powietrze?

— Masz jeszcze czas. Wacek wpadł w wściekłość.

— Jaki czas, co za czas. Na obrazie moim niema powietrza — drewno i niebieska płachta umaczana w farbce!

— Masz jeszcze czas na powietrze, tymczasem rozgrzej się, jesteś zmarznięty na kość.

Dziewczyna przyniosła piwo gorące, słodkie i pożywne.

— Wacek się rozgrzał, wrócił mu artystyczny humor i artystyczna fantazya.

— Mówisz, że mam czas na ruch i powietrze.

— Niezawodnie, dopiero co zmieniłeś się z narzeczonego w artystę.

— Prawda! Patrz, oto pierwsza moja praca w plenerze: płachtę, umaczaną w niebieskiej farbce, rozjaśniłem, rzucając stado płynących białych chmurek. Czy płyną — patrz!

Postawił płótno w dobrem od okna świetle. Gospodarz, gospodyni i dwie dziewczyny patrzały bezmyślnie. Antek ściągnął brwi.

— Wiesz, co ci powiem, jak na pierwszy raz udało ci się. Chmurki płyną, niebieska płachta drga nieco, białe światełka zagłębiają perspektywę. — Poklepał Wacka po ramieniu. — Już ani jednego dotknięcia, bo przemalujesz, wstaw go w ramy i do starego. Pamiętaj, że przemalowany gorszy, niż niedokończony. Tak, jak teraz, dobrze jest. Wacek, ty kapujesz naturę i za jaki rok będziesz siedział w plenerze, jak we własnym domu.

— Nie mam własnego domu.

— To w wynajętym.

— Hübsch! — szepnęła niemeczka, patrząc na Wacka.

— Słyszysz głos ludu — odezwał się Antek.

Wacek spojrzał na niemkę, uśmiechnęła się do niego i mimowoli dygnęła.

— Głupcze, to ja jej się podobałem.

— Każdą niemkę, którą spotkasz, posądzasz o miłość do siebie. Czyż ci nie przyjemniej; że niemka odczuwa piękno na twoim obrazie, niż na twojej gębie?

— Antek, mówisz jak filister. A więc obraz do starego !

— Natychmiast, nie możesz go trzymać jednego dnia w pracowni, bo byś ciągle o nim myślał i psuł go. Chodźmy kupić ramę i jazda.

Wacek płacił za piwo, niemeczka wyszczerzyła do niego zęby.

— Obraz ładny ? — zapytał.

— Pewno, ale malarz ładniejszy — zarumieniła się i z pieniądzmi uciekła.

— No, patrz, jakie mam wściekłe szczęście — odezwał się Wacek.

— Do głupich niemek, jeszcze bawarek, ale spróbuj ty z innemi narodowościami! Zbałamucić bawarkę, to znaczy tyle, co wypić kufel piwa.

— Ale na mojem stoi, że lud nie uznał mego obrazu.

— Mniejsza z ludem w wełnianych pończochach i krótkich spódnicach.

W mieście kupili starą ramę, kazali ją odświeżyć i wstawiwszy w nią obraz, odesłali "staremu. "

Pusto się zrobiło bez obrazu w pracowni Wacka, jak gdyby z niego dusza uleciała. Duża izba wydała mu się cmentarzem, jak i jego serce.

— Nie wytrzymam w tej pustce — powtarzał, zły, że uległ namowom Antka. — Nie wytrzymam i poszlę do "starego" po obraz. Tyle jeszcze poprawek!... Stary się obrazi, a wylizane szczegóły zabiją całość.

Chodził smutny po izbie, rzucając tęskny wzrok na sztalugi.

— Obdarta z płótna sztaluga robi wrażenie szubienicy. Wybiegł i wrócił z nowem płótnem, rozbitem na ramach, ustawił je i rad z siebie i wesół, pogwizdując na nutę ludowej piosenki, rysował kredką snujące się w myśli projekta. Coś mu się majaczyło po głowie, myśli, jak mgławice wypływały z jego czaszki, rozluźnione, bez określonych kształtów. Praca ta mózgu sprawiała mu rozkosz, posłuszna ręka snującym się myślom, kreśliła je na płótnie i za chwilę mazała.

Rzucił kredę, chodził po pokoju, krew biła mu do mózgu, fantazya, ożywiona młodością zaczęła pracować. I znowu pochwycił kredę, rysował szybko, chodził po izbie i wracał do płótna. Nareszcie odetchnął, kredę położył, zaśmiał się, narzucił paltot na ramiona, wybiegł pełen otuchy i swobody do kolegów, z nimi w kawiarni zrobić parę partyj bilardu, poumizgać się do ślicznej Lotti i ugadać z przyjaciółmi. Kolegów i gawędę z nimi lubił namiętnie. Był duszą zebrań; niewyczerpany jego humor, dowcipy i porównania budziły w gromadce malarzy polskich zapał i uniesienia.

Do kawiarni przyszedł Antek, koledzy rzucili się do niego.

Zrobiła się cisza.

— Otóż stary powiedział, że z Wacka będą ludzie i radzi mu, aby nie tracił nadziei, gdyż obraz spodziewa się sprzedać amerykańskiej małpie.

Wacka koledzy pochwycili na ręce i podnieśli w górę. Lotti uszczęśliwiona pytała się, czy dostał medal ?...

Powiedz jej, że tak duży, jak spodek od filiżanki. Nie posiadała się z radości.

Po tak świetnej wieści należało zrobić bibę, lecz cóż, flota z kolonii polskiej odpłynęła, nie było rady, musieli poprzestać na kilkunastu kuriach piwa.

Od dnia przyjęcia przez starego obrazu Wacka upłynęły dwa tygodnie. Południowy wiatr palił śnieg, niósł wiosnę, lodowa skorupa ziemi tajała, ciepłe opary wydobywały się, ziemia oddychała utajoną radością nowego życia.

Wacek z płótnem i sztalugami wylatywał z miasta w pola. Chciał kraść słońce, jego promienie i radość ziemi. Plener go brał, przykuwał, myślał o słońcu, jak o swym dobroczyńcy i jedynym przyjacielu. — "Słońca, powietrza, plam... Ci łajdacy Holendrzy, oni zdobyli taiemnicę uwięzienia na płótnie ruchu powietrza i promieni słonecznych, za nimi Francuzi. Francuzi majstrzy w plenerze. Trzeba im wykraść tajemnicę, lecz jak i za co? Gotówki otsatnie parę marek w kieszeni.

Smutny, zmarznięty wracał do domu, kładł płótno na sztalugach, patrzał na nie, łamał ręce, chodził po izbie i wzdychał lub deklamował na temat swego idyotyzmu.

— Wacek, stary cię woła — huknął Antek, wpadając zdyszany — lećmy, może amerykańska małpa targuje się, może obrazu nie sprzedał i oddaje ci go... No, byłby bal!

— Skąd mu oddać dwieście marek ? Z lichej mojej miesięcznej gaży? Cierpnę! Los artysty straszny! siedzieć w szponach amerykańskiego łotra. Chodźmy!

Zatoczył się z przerażenia, poszli.

Długo stali na schodach, zanim Wacek pozwolił Antkowi zadzwonić. Stary ich przyjął serdecznie.

— Przepraszam, żem cię nie pytał, czy zgadzasz się na cenę, sprzedałem.

Wacek odetchnął i ze wzruszenia siadł.

— Zgadnij za ile ?...

— Dwieście marek — szepnął uradowany.

— Sześćset.

— Profesor żartuje!...

— Zaceniłem tysiąc, dał sześćset. Wacek oniemiał.

— Podziękujże idyoto — szepnął kolega.

— Odbieram sobie dwieście, a dla ciebie zostaje, rachuj, cztery stówek. — Położył je na stole.

— Widzę z twojej miny, że ci się przydadzą! Tylko pracuj i dalej, dalej w górę do tej "boskiej", tajemnicę po tajemnicy zdobywaj. Nikt cię niczego nie nauczy, jeśli sam własną pracą nie podpatrzysz natury...

Wackowi ze wzruszenia i wdzięczności łzy świeciły w oczach.

— A teraz zabierajcie pieniądze i w nogi. Farby mu schną, słońce świeci, muszę i ja kończyć...

Zerwali się. Wacek w milczeniu pocałował starego w ramię, nie był w stanie mówić. Odeszli.

Na schodach spojrzeli na siebie.

— Antek, mów ty, bo mnie dławi.

— Nic innego, tylko stary obraz twój poprawił i dla amerykanina pod twojem nazwiskiem podpisał swoje. Coby mogło być innego... Amerykanie nie mają pojęcia o. sztuce, na tysiące kupców dwóch się rzetelnie zna, reszta kupuje tylko firmy.

— Czy tak, czy siak "stary" kapitał, zuch, zdrów numer i kochać się każe. Powiedz, żeby nie stary, co by ze mnie było?

— Od dawna doiłbyś krowy. Tymczasem idyoto masz już firmę i teraz sam z małpami amerykańskiemi możesz się całować.

Wacek rozkosznie zamyślony nie słyszał.

— Cóż myślisz z tym kapitałem robić — zapytał Antek na ulicy, kładąc rękę na ramieniu kolegi.

Wacek się ocucił, popatrzał na Antka i zawołał:

— Za te masy złota sprawię sobie "plener", dużo pleneru, rozumiesz?

— Gdzież go kupisz?

— Francuzi go mają, okradnę ich, niech szelmy oddadzą. Plener nie dla nich specyalnie stworzony, należy do świata, do ludzkości... Niech i nam dadzą to, co im spadło z nieba.

— Jedziesz?

— Z pewnością! Tu z Niemcami niema dużo do roboty. — Jedziesz do Paryża?

— Jutro. Bo gdybym został tydzień, nie wieleby z amerykańskiego złota zostało.

— Znasz siebie widocznie nie źle, lecz zimno jakoś przyjąłeś cud, a może piorun, co spadł przed tobą z jasnego nieba.

Wacek stanął.

— Antek, wiesz co ci powiem ? za mało mamony na Paryż.

— A ty łotrze, przed godziną było dosyć pięć marek.

— Nie było Paryża, był kredyt...

— Nie świdrował ci we łbie Paryż — prawda! Ale zawsze radość radością, wygrany los szczęściem. Czuję w tobie plenerzystę i tu punkt do wybuchów wielkiej frajdy!

— Tak! — zawołał Wacek — mamona jest podłą, a plener całym światem!

Ujęli się pod ręce i maszerowali jak zwycięzcy świata. Niemcy ustępowali im z drogi.

Nazajutrz wieczorem zaroiło się polskimi artystami na dworcu monachijskim. Słychać było jedynie mowę polską, wesoło wypowiadaną i głośno, z akcentem młodzieńczym i artystyczną werwą.

Zadzwoniono, Wacek wyrwał się z uścisków kolegów, wpadł do wagonu, otworzył okno, zdjął kapelusz i silnym głosem ciął mówkę, przerywaną okrzykami. Nie skończył, pociąg go uniósł z sobą, a goniły go wesołe pożegnania...

III.

Zaledwie co zaczęła się wykłuwać wiosna. Drzewa stały jeszcze nagie, lecz już drgające pączkami życia. Południowy wiatr niósł jakieś radosne czary w cieple i nieokreślonych zapachach budzącej się natury... Czarno było, jednak rozkosznie ciepłem i nadzieją — wesoło, krew żywo krążyła w żyłach, jasne słońce płynęło w szarym kolorycie nieba. Zielona trawka wydobywała się na południowych stokach, czarne bryły zoranej ziemi pękały, rozsypując się w proch... Wśród czarnych zagonów i zielonych trawników, wiły się białe suche ścieżki i bielsze od nich gościńce.

Gwarno było na placu Matejki, wesoło na korytarzach szkoły sztuk pięknych. Wiejskie dziewczęta z próżnymi koszykami siedziały na schodach, szepcząc ze sobą i chichocząc się. Po sprzedaży przyniesionych ze wsi produktów, zmieniały się w przygodne modelki do obrazów, dla paniczów z ostatniego kursu. Młodzi panicze przebiegali schody, na widok dziewcząt zatrzymywali się, rozmawiali, stroili z niemi żarciki. Dziewczęta odpowiadały, młodość w nich grała, a młode kształty wydobywały się z obcisłych gorsetów; wzrok ich nie palił, były zbyt młode, nieświadome, figlarne. Panicze obejmowali je wzrokiem, w myślach ich tworzyły się obrazy i miejsca dla wiejskich modelek. Żadna z nich za. nic na świecie nie odkryłaby swego ciała. Do ciał, czyli aktów, są urzędowe modelki.

Panicze biegli dalej, na górę, dziewczęta siadały na schodach, bawiąc się wesoło. Kolorowe ich gorsety i chustki na głowach rozjaśniały ogólną szarość, panującą w budynku. Jeden z paniczów zbiegł z drugiego piętra, zatrzymał się przed dziewczętami, wstały. Wybrał z nich jedną, w najlepszym dla swego obrazu kolorze. Poszła za nim, lecz z drugą krewną, lub przyjaciółką. Żadna z nich nie chciała iść sama do młodego "kawaliera. " Zapłatą za modelowanie dzieliły się zwykle po połowie.

W tym czasie, u progu wiosny, wrócił wprost z Paryża Wacek, plenerzysta, wielki szykowiec, ubrany podług ostatniej mody, lekceważący Kraków, całą Galileję, ludzi, sztukę naszą. Patrzał z politowaniem na profesorów, na małe miasteczko, nawet na kolegów, na wszystkich i wszystko, marząc o rychłym powrocie do Paryża. Jedna z pracowni w szkole była przypadkiem pusta, wziął ją w tymczasowe posiadanie. Dla zwyczaju postawił płótno na sztalugach i myślał, coby malować, lecz jakoś natchnienie opuściło go w "małej" mieścinie — płótno stało czyste, nieskażone dotknięciem ołówka, a Wacek obnosił po mieście swój szyk paryzki, wytworność i nudę wielkiego pana i artysty, przyzwyczajonego do życia stolicy i jej wielkich uciech.

W tej właśnie chwili szedł na górę, by pochodzić po pracowni, popatrzeć na płótno (a może przyjdzie idea), pogadać z kolegami, których zawsze lubił i lgnął do nich.

Na ławeczce, obok Wenus Calipigos, siedziało młodziutkie dziewczę, o matowej twarzyczce, okraszonej smagławością, wypaloną południowym wiatrem, o ciemnych oczach, jak tarki, że aż w granat wpadały, ustach wykrojonych smutkiem i dobrocią. Prosty, misterny nosek z nieznacznie odchylonemi chrapami, biała chusteczka okrywała jej włosy, gładko zaczesane, biała haftowana koszula i wiśniowy gorset stroiły ją. Szybko biegł, dziewczęta się rozstąpiły, spojrzał na dziewczę i stanął jak wryty.

— Madonna wiejska — strzeliła mu myśl. — Niech padnę, madonna wiejska — co za przepyszna robota. Jakaż kolorowa!

Dziewczynka, pod pełnym zachwytu spojrzeniem paryskiego szykowca, spłonęła, oczy przykryła rzęsami, zakłopotana drżała z wewnętrznego lęku, rodzącego się w jej sercu, obejmującego jej organizm. Wacek odczuł rozkoszne strachy, występujące rumieńcami na twarzy dziewczęcia. Niewidzialna siła zatargała mu serce. Zapragnął rysować gwałtownie, niepohamowanie.

— Jak ci na imię, dziecko — odezwał się, jak mógł najserdeczniej.

— Jaga — odpowiedziała cała w płomieniach, szukając w zakłopotaniu na podłodze tego, czego nie zgubiła.

— Jagusiu, czybyś nie chciała mi pozować ?

Spojrzała na niego czarnemi oczyma zdziwionej sarny i po długiej chwili milczenia szepnęła:

— Siostra nie wróciła.

— To poproś którą ze znajomych.

Zaprzeczyła ruchem głowy.

— Nie chcesz? — spytał serdecznie Wacek.

— Boję się — odparła.

— Kogo ?

— Panicza — odpowiedziała w rozkosznych płomieniach. Dziewczęta w śmiech.

— Czyż to ja jestem taki straszny ?

— Nie — szepnęła cichutko — ale jakiś inakszy...

Zwierzenie to podziałało na artystę coraz większą ochotą rysowania.

— Zrobię ją — pomyślał — przy blasku południowego słońca, pod lipą, w leciutkim cieniu drzewa, zasłuchaną po zwiastowaniu... Anioł wraca do nieba, rozpływając się w niebieskawem przezroczu...

Dziewczę w spojrzeniach artysty nie mogło dłużej tkwić — powstało.

— I nie zaczekasz na siostrę ?...

Dziewczę nic nie odpowiedziało, wzięło koszyczek, pociągnęło chusteczkę, co jej z czoła spadła i cichutko, jak myszka przesunęła się po schodach — znikła...

Dziewczęta cicho się śmiały.

— Skąd Jagusia? — zapytał.

— Z Bronowic — odpowiadały.

— A Bronowice?

— Za Łobzowem, wielki gościniec sam zaprowadzi, byle minąć kolej, co się zakręca ku Oświęcimowi.

Poleciał na górę, otworzył okno — patrzał. Na zielonym dywanie trawników, wśród nagich czarnych drzew, przesuwała się Jagusia w jasnej, perkalowej spodniczce, wielkiej szkarłatnej chustce na ramionach i białej chusteczce na głowie. Mknęła jak kwiat ruchomy, wśród zieleni i nagich drzew...

— Wiosno! — zawołał z całych sił — nie słyszała. Ach, jakaż kolorowa w kwietniowem słońcu.

Poskoczył do płótna, naznaczył drzewo, dziewczę i anioła, ginącego w niebieskich blaskach słońca — rzucił kredę.

— Co tu w tej ciemnej budzie czas na próżno tracić!... Do światła, do słońca, do wiosny, do drgań powietrza, do życia, rozkoszy, natury!...

Usiadł, kręcił papierosa i marzył.

— Mam obraz i palę się do niego!... A może ty łajdaku palisz się do dziewczyny? To i cóż? Palę się do wiosny — to wiosna i mego życia. Nie oddam tej wiejskiej dziewczyny za wszystkie monachijskie bawarki, za wszystkie paryskie kokoty, za cały świat i basta.

Zerwał się, zapalił papierosa.

— Te czarne, podpalone na brunatno oczy, jakże one patrzą; te usteczka, wymawiające: "siostra nie wróciła", jakże się poruszały, pokazując białe zęby, jak u młodej myszki... Nie, ja tu nie wytrzymam w tym brudnym Krakowie, w tej gorącej, pełnej zgniłych zapachów budzie !... Na wieś, do Bronowic!... A dalej co? Co dalej, odpowiadaj! Co ja mam odpowiadać na niedorzeczne pytania ?... Skończ obraz — wielki brak mamony — a wtedy odpowiesz, jak się spodoba.

Rad, że tak dobrze i logicznie skończył ze sobą samym, wdział paryskie rękawiczki, kapelusz pochylił nieznacznie na lewe ucho, wziął laseczkę, przejrzał się i zadowolony ze swego szyku, młodości i urody, poszedł do rodziców na obiad.

U wyjścia ze szkoły spotkał zamaszystego kolegę.

— Mam obraz! — zawołał do niego.

— Skończony?

— W głowie.

— W głowie, no, to co innego, ja ich mam parę kop...

— Widziałeś śliczną Jagusię z Bronowic?

— Nie widziałem, lecz mniejsza z tem. To ci tylko powiem paryżaninie, że wiejskie dziewczęta dla nas świętość, żebyś to sobie pamiętał. Ja stoję w ich obronie, a za mną wszyscy — cała szkoła!

— I ja z wami!

— Nic łatwiejszego, jak rozpędzić wiejskie modelki, a wiejskie modelki, to kolory, estetyczne cuda. Coby znaczyła i jakiby miała charakter szkoła krakowska i polskie malarstwo, gdybyśmy nie mieli wiejskich modelek...

Ujął Wacka pod ramię, szli plantami.

— I ja to samo mówię — pochwycił paryżanin. — Wyobraź sobie, wiejska modelka natchnęła mnie do obrazu, że świat się skończy. Południowy skwar, lipa daje cień jasny, drżący, leciutki... To słońce i ten cień.

— A modelka?...

— Mówię ci, Jagusia, to typ z miliona wybrany — madonna! madonna!...

— Gdzież znajdziesz tak piękną lipę i ten cudowny pod nią cień?

— W Bronowicach!

— Idziesz tam ?

— Jutro — po słońce wiosenne, moją madonnę i po Stimmung rodzinny naszego krajobrazu. My mamy najpiękniejsze stimmungi w naszych krajobrazach, ale idyoty, nie szukamy ich, siedząc w tych wściekłych, malowanych na czekoladowo budach.

— Wacek, masz racyę! Z początku wołaliśmy: w ludowej poezyi skarby, i znaleźliśmy je. Dziś powinniśmy wołać: w ludzie, w jego typach, w jego kolorach, w naszych stimmungowskich krajobrazach — malarstwo polskie!...

— Kochany Dyzmo, mówisz, jak natchniony, wyciągasz mi z gardła wyrazy, jak pajac wstążki... Głupcy jesteśmy, za mało jeszcze idziemy do ludu i za konwencyonalno głupie malujemy sceny biedy chłopskiej; kiedy lud dziś bogatszy od nas, weselszy od nas, swobodniejszy od nas, umie się bawić, kochać, żyć, i to tak, że my nie mamy o tem pojęcia. Powiedz, co za motywy — co?! — co za natura, jakie stimmungi — a my?... W pomalowanych na czekoladowo budach — siedzimy i malujemy purpury i aksamity na drewnianych manekinach...

— Co nam po Paryżach?!

— Dyzma, daj pokój, Paryż daje technikę, a bez techniki wszystko wielkie gadanie — i na gadaniu się kończy. Paryż dał plener, a teraz pakuje nam w ślepie impresyonizm, aż miło. "Trzeba z żywymi naprzód iść" — niema rady, inaczej śmierć! Bez pleneru nie możnaby było iść w lud. Woziłbyś budę za sobą, żeby w niej malować?...

— Prawda — plener i lud. Lud tylko w plenerze na polu, u żniwa, w ogrodzie, w lesie, na powietrzu, masa powietrza, burze, huragany!... Wacek, tyś miał delikatny węch, żeś za pierwsze złapane pieniądze poleciał do Paryża. Tyś przeczuwał, że pójdziesz do ludu, a do Paryża poleciałeś po słońce.

— Miałem jakiegoś djabła w sobie, co mnie gwałtownie pchał. W Monachium, gdy mróz zelżał, a słońce zaświeciło, wylatywałem z płótnem za miasto.

— No, i udało ci się ?!...

— W Paryżu podpatrzyłem i okradłem francuzów... Malować na powietrzu, w słońcu, drgającą życiem naturę, to rozkosz dla artysty. Dyzma, cóż ty?

— Do ludu — zawołał Dyzma — po wrażenia, światło i słońce. Z kunsztownością pleneru, z jego sztukami i ja sobie poradzę — ty pomożesz...

— Z rozkoszą, przecie mnie znasz.

— Znam cię, Wacku, jak zły szeląg i lubię cię. A co będzie z twoim szykiem paryskim ?

— Już mi się tak przejadł, że radbym go zamienić na płótniankę krakowską z granatowemi wyłogami, tylko brak mamony na przebranie.

— Mamona? — gdyby nie ta szelma, inaczej chodzilibyśmy po tym świecie. Zresztą mamona, to tylko wymysł łyków i brudnych miast, u ludu mało jej potrzeba. I mnie coś pali, żeby iść na wieś... Do widzenia — gdy wrócisz, opowiesz...

Rozstali się na plantach u wylotu ulicy Karmelickiej. Wacek był mocno wzruszony odkryciami, jakie niósł w sobie... Zdawało mu się: że wynalazł światło, słońce, plener i lud...

— Lud mój kochany, kolorowy, kąpany w promieniach słońca: białych, złotych, purpurowych! Jakże się wezmę do niego! Jagusia, co za zjawisko!... Duże, ciemne rzęsy, zakrywające oczy — i ten uśmiech i te rozkoszne dołeczki na twarzy. Drżę, aby ją jak najprędzej malować. Nigdym się jeszcze nie palił do roboty, jak dziś... Madonna w plenerze !... Białe skrzydła anioła, roztapiające się w niebieskich przezroczach. Ach, żeby mi się udało! Na ten obraz złożyć się muszą rysownik i kolorysta z perspektywą, światłem i drgającem w promieniach słońca powietrzem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOPISEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej