Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

SŁODKIE WODY PO AZJATYCKIEJ STRONIE

W PRZEDDZIEŃ WIELKIEGO BAJRAMU

FESTYNY W SERAJU

ATMAJDAN

MALTA

BAJRAM

Gérard de Nerval
(właśc. Gérard Labrunie)

SŁODKIE WODY PO AZJATYCKIEJ STRONIE

Nie wyrzekliśmy się myśli udania się któregoś piątku na Słodkie Wody po azjatyckiej stronie. Wybraliśmy tym razem drogę lądową, wiodącą dalej do Buyukdere. Zatrzymaliśmy się po drodze w willi podmiejskiej, siedzibie B* Effendi, jednego z wyższych urzędników sułtana. Był to Ormianin ożeniony z krewną Ormian, u których gościł mój przyjaciel. Ogród, ozdobiony rzadkimi roślinami, poprzedzał wejście do willi; dwie małe, bardzo ładne dziewczynki bawiły się pośród kwater kwiatowych, pilnowane przez Murzynkę. Ucałowały malarza, po czym towarzyszyły nam aż do willi. Przyjęła nas dama w stroju lewantyńskim, a mój przyjaciel powiedział jej: „Kalimera, kokone!" (dzień dobry pani). Witał ją w języku greckim, należała bowiem do tej narodowości, choć skuzynowana była z Ormianami.

Odczuwamy zawsze pewne zakłopotanie, gdy w relacji z podróży musimy wspomnieć o osobach, które istnieją i które przyjęły jak umiały najuprzejmiej wędrownego Europejczyka, ten zaś stara się przywieźć do kraju jakąś prawdziwą opowieść o cudzoziemskich obyczajach, o społeczeństwach sympatyzujących z Francją. Cywilizacja europejska rzuca teraz na owe społeczeństwa promienie światła... W średniowieczu otrzymaliśmy wszystko ze Wschodu; dziś pragnęlibyśmy zwrócić temu powszechnemu źródłu ludzkości siły, którymi nas obdarzyło, chcąc, aby ta matka całego świata odzyskała na nowo dawną wielkość.

Piękne imię Francji drogie jest tym odległym narodom: w tym leży jej przyszła potęga... to pozwala nam czekać cierpliwie, nie bacząc na to, co czyni skostniała dyplomacja francuskich rządów.

Mówiąc o ludziach zamieszkujących te kraje, można powtórzyć zdanie, które wypowiedział Racine w swoim prologu do „Bajazeta": „To tak daleko!" Ale czyż nie wolno podziękować za gościnne przyjęcie, jakiego doznaliśmy od tak uprzejmych gospodarzy-Ormian? Bliżsi naszym poglądom niż Turcy, służą, jeżeli tak powiedzieć można, za pośredników, korzystając z dobrej woli Turków, dla których Francja była zawsze narodem przyjaciół.

Przyznaję, że po roku nieobecności w kraju, znalezienie się we wnętrzu o całkiem europejskim charakterze miało dla mnie wielki urok; wyjątek stanowiły jedynie suknie pań, które na szczęście dla kolorytu miejscowego wzorowane były na ostatnich modach Stambułu.

Pani B* kazała swoim wnuczkom podać nam przekąskę, po czym poszliśmy do głównej sali, gdzie znajdowało się kilka dam, Lewantynek. Jedna z nich zasiadła do fortepianu, aby zagrać „kawałki" ostatnio przysłane z Paryża: była to uprzejmość, którą oceniliśmy należycie, szczerze podziwiając fragmenty nowej opery Halévy'ego.

Na stołach leżały dzienniki, tomy poezji i utworów teatralnych: Wiktor Hugo, Lamartine. Wydaje się to dziwne komuś, kto przybywa z Syrii, a tymczasem to bardzo proste, jeżeli wziąć pod uwagę, że Konstantynopol pochłania prawie tyle, co Petersburg, wydawnictw literackich i artystycznych nadchodzących z Paryża.

Podczas gdy przeglądaliśmy pobieżnie ilustrowane książki i albumy, wrócił pan B*; chciał nas zatrzymać na obiad, ponieważ jednak projektowaliśmy wyprawę na Słodkie Wody, podziękowaliśmy za to. Pan B* postanowił odprowadzić nas aż do Bosforu.

Czekaliśmy jakiś czas na brzegu, aż trafi się jakiś kaik. Gdyśmy się przechadzali tam i z powrotem, zobaczyliśmy, że idzie ku nam z daleka człowiek o wyglądzie majestatycznym, cerze smagłej, jaką miewają Mulaci, ubrany wspaniale po turecku, nie w stroju wprowadzonym przez reformę, lecz wedle dawnej mody. Zatrzymał się widząc pana B*, który ukłonił mu się z szacunkiem, rozmawiali przez chwilę, my zaś nie wtrącaliśmy się do rozmowy. Mój przyjaciel uprzedził mnie, że to wielka figura, upominając, żebym nie omieszkał złożyć mu na pożegnanie pięknego „salam alek", przykładając rękę do piersi i ust, zgodnie z obyczajem wschodnim. Zastosowałem się do jego wskazówek, Mulat bardzo łaskawie odpowiedział na mój ukłon.

Byłem pewien, że to nie sułtan, którego już widziałem.

— Któż to taki? — zapytałem, kiedy się oddalił.

— To Kyslar Aga — odpowiedział malarz z odcieniem podziwu i odrobiną leku.

Zrozumiałem wszystko. Kyslar Aga to zwierzchnik wszystkich eunuchów w seraju, człowiek budzący największy postrach — oczywiście po sułtanie — ale mający pod tym względem pierwszeństwo przed wielkim wezyrem. Żałowałem, żem nie poznał bliżej tej osobistości, nader grzecznej zresztą, lecz niemniej głęboko przekonany o doniosłej roli, jaką odgrywa.

Wreszcie pojawili się urzędnicy ambasady; pożegnaliśmy pana B* i kaik o sześciu wioślarzach poniósł nas ku brzegom Azji.

Podróż do Słodkich Wód trwała około półtorej godziny. Podziwialiśmy wznoszące się na prawym i lewym brzegu zamki o zębatych murach obronnych strzegące Pery, Stambułu i Skutari od strony Morza Czarnego przeciwko inwazjom z Krymu albo Trebizondy. Są to mury i wieże genueńskie, podobnie jak te, które dzielą Perę od Galaty.

Gdy już minęliśmy zamki azjatyckie i europejskie, barka nasza wypłynęła na fale Słodkich Wód. Wysokie szuwary, z których tu i ówdzie zrywały się długonogie ptaki brodzące, otaczały z obu stron ujście rzeki; przypominało mi to trochę dolny bieg Nilu, kiedy nie opodal morza wpada do jeziora Peluza. Tu wszakże przyroda łagodniejsza, intensywniej zielona, bardziej pomocna, zbliżała do nas niejako wspaniałości Delty egipskiej, tak mniej więcej jak tłumaczenia łacińskie uprzystępniają nam grekę osłabiając jej moc.

Wylądowaliśmy na łące uroczej, poprzecinanej strumykami. Lasy, kunsztownie przerzedzone, rzucały miejscami cień na wysoką trawę. Kilka namiotów rozstawionych przez sprzedawców owoców i napojów chłodzących nadawało temu miejscu pozór oazy, w której zatrzymują się na popas koczownicze plemiona. Na łące pełno było ludzi. Różnorodne kolory strojów maiły zieleń niby żywe barwy kwiatów, którymi wiosną mienią się trawniki. Pośrodku najrozleglejszej polany rzucała się w oczy biała marmurowa fontanna, mająca kształt chińskiej pagody; ten typ architektury dominuje w Konstantynopolu.

Rozkosz, którą im daje picie wody, natchnęła owe ludy do wznoszenia najwdzięczniejszych budowli, jakie sobie można wymarzyć. Nie było to źródło, jak w Arnaut Koy, gdzie trzeba czekać zmiłowania patrona, który każe mu wytrysnąć dopiero w dniu swego święta. To dobre dla giaurów, co czekają cierpliwie, aż cud pozwoli im opić się do syta czystą wodą... Natomiast przy fontannie Słodkich Wód po azjatyckiej stronie nie grożą nam podobne wahania. Nie wiem, który muzułmański święty nakazał wodom czystym jak kryształ płynąć w obfitości nie znanej greckim świętym. Za szklankę tej wody trzeba było zapłacić jedno para, ale na to, aby się jej napić na miejscu, wprost ze źródła, należało ponieść koszta podróży w wysokości około dziesięciu piastrów.

Wszelkiego rodzaju pojazdy, przeważnie złocone i zaprzężone w woły, przywiozły do Słodkich Wód damy ze Skutari. Dokoła fontanny widać było same tylko kobiety i dzieci; mówiły, krzyczały, gawędziły z wylewnością, śmiechem lub uroczą figlarnością w języku tureckim, którego melodyjne sylaby przypominają gruchanie gołębi.

Chociaż kobiety zasłaniają twarze mniej lub więcej zazdrośnie, nie są jednak aż tak okrutne, aby całkowicie unikać ciekawych spojrzeń Franków. Jednakże przepisy policyjne, nakazujące im, by jak najczęściej używały jeszcze gęstszych woali, taiły przed niewiernymi wszelkie gesty mogące pobudzić ich zmysły, narzucają im powściągliwość, która . niełatwo uległaby pospolitej pokusie.

Upał doskwierał o tej porze dnia bardzo silnie, usiedliśmy więc pod olbrzymim platanem otoczonym prostymi ławkami. Próbowaliśmy zasnąć, ale Francuzi nie potrafią sypiać w południe. Widząc to, malarz opowiedział nam pewną historię.

Były to przygody jego przyjaciela, artysty, który przybył do Konstantynopola chcąc zrobić majątek przy pomocy dagerotypii.

Szukał miejsca, gdzie publiczność napływała najliczniej, i któregoś dnia zainstalował swój aparat do robienia zdjęć w cieniu drzew nad Słodkimi Wodami.

Dziecko bawiło się na murawie; artysta miał szczęście: udało mu się uchwycić doskonały jego obraz na płycie, po czym, uradowany z tak udanego zdjęcia, pokazał je ciekawskim, których nie brak nigdy w takich razach.

Matka zbliżyła się, wiedziona bardzo naturalnym zainteresowaniem, zdziwiła się zobaczywszy tak wierne odbicie dziecka. Sądziła, że kryje się w tym jakaś magia.

Artysta nie znał języka tureckiego, nie zrozumiał więc zrazu komplementów, które wyrażała mu owa dama. Dopiero towarzysząca jej Murzynka skinęła na niego. Dama wsiadła do powozu i odjechała w stronę Skutari.

Malarz wziął pod pachę niełatwe do dźwigania pudło, w którym mieścił się dagerotyp, i kroczył za powozem przez całą milę.

Gdy dotarli do pierwszych domów w Skutari, zobaczył z daleka, że powóz staje, dama zaś wysiada i zmierza do samotnego kiosku z wylotem na morze.

Artysta stanął przed obliczem damy, która oświadczyła mu, że sprowadza go w tym celu, aby przy pomocy swego aparatu zrobił jej portret w taki sam sposób, w jaki oddał twarzyczkę jej dziecka.

— Proszę pani — odrzekł artysta, a raczej starał się wytłumaczyć na migi — ten aparat działa tylko wówczas, gdy świeci słońce.

— A więc zaczekajmy, aż słońce zaświeci — powiedziała dama.

Była to wdowa — szczęśliwie — z uwagi na moralność muzułmańską.

Nazajutrz rano artysta, korzystając z pięknego promienia słońca, który przenikał poprzez okratowane okna, starał się odtworzyć rysy pięknej pani z przedmieścia Skutari. Była jeszcze bardzo młoda, choć miała już dość dużego synka, jak wiadomo kobiety na Wschodzie wychodzą przeważnie za mąż, gdy skończą dwanaście lat. Podczas gdy polerował płytki, rozległo się pukanie do drzwi wejściowych.

— Niech się pan schowa! — wykrzyknęła dama i z pomocą służącej wprowadziła czym prędzej artystę wraz z aparatem Daguerre'a do nader ciasnego alkierzyka sąsiadującego z sypialnią. Nieborak miał dość czasu, aby snuć nader smutne refleksje. Nie wiedział, że ta kobieta jest wdową, i myślał, że to mąż nieoczekiwanie powrócił z podróży. Istniała jeszcze jedna hipoteza, niemniej niebezpieczna: wtargnięcie policji do domu, gdzie, jak ktoś mógł zauważyć, wszedł w przeddzień giaur. Nadstawiał jednak bacznie ucha i zważywszy, że domy w Turcji mają nader cienkie ściany, pocieszył się nieco, gdy słyszał jedynie kobiece głosy mówiące szeptem.

Rzeczywiście dama przyjmowała po prostu wizytę przyjaciółki; tymczasem wizyty, które składają sobie nawzajem panie w Konstantynopolu, trwają zazwyczaj cały dzień; te piękne próżniaczki starają się w jakikolwiek sposób zabić jak najwięcej czasu. Pokazać się byłoby rzeczą niebezpieczną: składająca wizytę dama mogła być stara albo brzydka, ponadto chociaż muzułmanki cierpią z musu podział względów męża, zazdrość nie jest im obcą, jeżeli chodzi o sprawy sercowe. Nieborak, na swoje nieszczęście, spodobał się damie.

Gdy nadszedł wieczór, natrętna przyjaciółka, po zjedzeniu obiadu, wypiciu różnych napojów chłodzących i długotrwałemu oddawaniu się obmowie, pożegnała się wreszcie, można więc było uwolnić Francuza z ciasnej kryjówki.

Było już za późno, aby rozpocząć na nowo długie i uciążliwe dzieło sporządzenia portretu. Ponadto artysta po kilku godzinach ścisłego postu poczuł głód i pragnienie. Wypadło z konieczności odłożyć seans do następnego dnia.

Na trzeci dzień artysta znalazł  się w sytuacji marynarza, którego, jak głosi ludowa piosenka, zbyt długo zatrzymała u siebie pewna prezydentowa za czasów Ludwika XV... Począł się nudzić.

Rozmowy pań tureckich są dość jednostajne. Ponadto, gdy się nie zna języka, trudno jest przez czas dłuższy znajdować rozrywkę w ich towarzystwie. Udało mu się wykonać żądany portret i wytłumaczył się, że ważne sprawy wzywają go do Pery. Ale wyjście z domu w biały dzień okazało się niemożliwe, wieczorem zaś wspaniała kolacja, którą go poczęstowała dama, zmusiła go do pozostania, nie mówiąc już o wdzięczności należnej za tak czarującą gościnność. Mimo to nazajutrz oznajmił z całą energią, że zamierza się oddalić. Należało i tym razem czekać do wieczora. W dodatku schowano mu dagerotyp, a jakże mógł opuścić dom nie zabierając z sobą cennego aparatu — nie było wówczas drugiego w całym mieście! Dzięki niemu zarabiał na życie. Kobiety ze Skutari są nieco zachłanne w swoich uczuciach; owa dama dała do zrozumienia artyście, który w końcu zaczął rozumieć kilka słów w jej języku, że jeżeli ją opuści, wezwie sąsiadów, oświadczając z krzykiem, że wtargnął potajemnie do jej domu i nastawał na jej cnotę.

Tak uciążliwa miłość wyczerpała wreszcie cierpliwość młodzieńca. Zostawił dagerotyp i zdołał wymknąć się cichaczem przez okno, podczas gdy dama spała.

Niemiłą stroną tej historii było to, że jego przyjaciele z Pery, nie widząc go nigdzie od kilku dni, donieśli o tym policji. Zebrano trochę informacji o scenie, która się rozegrała nad Słodkimi Wodami. Wieśniacy widzieli przejeżdżający powóz, za którym w pewnym oddaleniu kroczył artysta. Wskazano dom i biedna Turczynka zginęłaby może z rąk rozfanatyzowanego tłumu za to, że przyjęła u siebie giaura, gdyby policja nie kazała jej porwać potajemnie. Dostała za to pięćdziesiąt kijów, Murzynka zaś dwadzieścia pięć, prawo bowiem wyznacza niewolnikom tylko połowę kary, którą wymierza osobie wolnego stanu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

W PRZEDDZIEŃ WIELKIEGO BAJRAMU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FESTYNY W SERAJU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ATMAJDAN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MALTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej