Björnstjerne Björnson

BANKRUCTWO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

AKT I.

AKT II.

* * *

AKT III.

AKT IV.

BANKRUCTWO

Obraz sceniczny w 4-ch aktach

Björnson Björnstjerne Martinus

Przekład Lubowski Edward

OSOBY.

TJÄLDE, kupiec en gros.

ŻONA jego

WALBURGA, córka.

SIGNA

PORUCZNIK HAMAR, narzeczony SIGNY.

SANNÄS, prokurzysta u Tjäldego.

JACOBSEN.

BERENT, adwokat.

ADMINISTRATOR.

PASTOR.

Kontroler celny, PRAM.

Konsul LIND.

Konsul LINNE.

Konsul RING.

HOLM, kupiec en gros.

KNUCON, kupiec en gros.

KNUSON, kupiec en gros.

FALBE, kupiec en gros.

Rzecz w pierwszych trzech aktach w domu Tjäldego na małej norwegskiej wyspie, akt czwarty odgrywa się w samotnie leżącej kolonii handlowej na wybrzeżu, w półtrzecia roku później.

AKT I.

U TJÄLDEGO

Pokój duży z otwartą werendą ubraną w kwiaty. W głębi morze. Okręty okolone z jednej strony skalistym brzegiem, przesuwają się po morzu ze spuszczonemi żaglami. Na prawo od werendy stoi wielki żaglowy statek z napiętemi żaglami. Pokój sam zbytkownie umeblowany i suto ubrany w kwiaty. Dwa okna sięgają aż do podłogi — dwoje drzwi z prawej, w pośrodku stół; — fotele i krzesła huśtające naokoło stołu. Na prawo ale od frontu — kanapa.

Scena pierwsza.

Porucznik Hamar i jego narzeczona — później pani Tjälde — później Walburga.

HAMAR.

Czemże się dziś zabawimy?

SIGNA

(huśtając się na krześle).

Hm.

HAMAR. 

Pyszna była przejażdżka tej nocy

(oddycha głośno),

ale dziś czuję się zmęczony. Czy pojedziemy konno?

SIGNA. 

Hm.

(pauza).

HAMAR. 

Jakoś tu na kanapie zrobiło mi się gorąco. Sądzę... że trzeba mi zmienić miejsce.

(Przesiada się).

SIGNA  

(nuci piosenkę po cichu., ciągle się huśtając).

HAMAR.

Zagraj mi co, Signo.

SIGNA  

(na pół śpiewając)

Fortepian odstrojony.

HAMAR. 

To mi co przeczytaj.

SIGNA  

(tak jak wprzódy, wyglądając przez okno).

Tam kąpią się koniki, tam kąpią się koniki, tam kąpią się...

HAMAR. 

Sądzę, że i ja sio wykąpię. Lecz nie — zaczekam aż do chwili przed obiadem.

SIGNA

(jak wprzódy).

Tak, to zaostrza apetyt, tak apetyt, apetyt.

PANI TJÄLDE   

(przychodzi zwolna z prawej).

HAMAR. 

Czemu mama tak zamyślona?

PANI TJÄLDE. 

Sama już nie wiem co zrobić.

SIGNA  

(jak wprzódy).

Na obiad pewnie?

PANI TJÄLDE. 

Naturalnie.

HAMAR.

Oczekujecie gości?

PANI TJÄLDE. 

Ojciec pisze mi, że przyjadą Finnes'owie.

SIGNA  

(mówiąc).

Ach! najnudniejsi ze wszystkich!

PANI TJÄLDE. 

Moja droga, co myślisz o gotowanym łososiu?

SIGNA.

Dopierośmy go jedli.

PANI TJÄLDE  

(wzdychając).

Prawda, żeśmy wszystko to niedawno jedli. Nic nowego nie ma na targu.

SIGNA. 

W takim razie trzeba co zapisać ze stolicy.

PANI TJÄLDE. 

Ach! Z tem jedzeniem!

HAMAR 

(wdychając głośno w siebie powietrze).

Ba! Jedzenie to przecie najlepsza rzecz ze wszystkiego co mamy tu na ziemi.

SIGNA. 

Najlepsza, gdyby tylko siąść do niego, ale nie gdy przygotowywać trzeba. Ja się tem nigdy trudnić nie będę.

PANI TJÄLDE

(siadając przy stole).

Jeszcze przygotować jedzenie, nie tak trudno, ale najtrudniej zawsze coś nowego obmyśleć.

HAMAR. 

Dlaczegoście nie przyjęli, jakem wam już tyle razy radził, hotelowego kucharza?

PANI TJÄLDE.

Próbowaliśmy już, lecz to przysporzyło nam tylko roboty.

HAMAR.

Bo nie był pomysłowym — więc weźcie francuza.

PANI TJÄLDE. 

Musiałabym ciągle stać przy nimi wszystko mu tłomaczyć — nie, żebym się też raz z tej kuchni wydobyć mogła, tembardziej, że w ostatnich czasach chodzić już prawie nie mogę!

HAMAR.

Nigdziem tyle nie słyszał gadania o jedzeniu co w tym domu.

PANI TJÄLDE.

Boś pewnie nigdy jeszcze nie bywał w domu kupca na wielką skalę. Większość naszych przyjaciół, sami kupcy, a dla nich nie ma większej przyjemności.

SIGNA. 

Oj to prawda!

PANI TJÄLDE. 

Dla czegoś dziś tę suknię wzięła — przecież masz na każdy dzień inną?

SIGNA. 

Cóż miałam uczynić, kiedy Hamar nie może znieść ani niebieskiej ani szarej?

HAMAR. 

I ta mi się nielepiej podoba.

SIGNA. 

Otóż i mamy! Na przyszłość wybierajże sam.

HAMAR. 

Gdybyś pojechała ze mna do stolicy.

SIGNA.

Tak mateczko — Hamar i ja zdecydowaliśmy po głębokim namyśle, że nam znów powracać trzeba do stolicy.

PANI TJÄLDE. 

Przecieżeście tam byli dopiero przed 14 dniami.

HAMAR. 

Czyli że się już 14 dni nudzimy.

PANI TJÄLDE 

(zamyślona).

Gdybym tylko wiedziała, co dać na stół.

WALBURGA. 

(Widać z werendy jak wchodzi na schody po lewej).

SIGNA

(która się właśnie odwróciła).

Tam idzie Jej Wysokość.

HAMAR

(który się także odwrócił).

Z bukietem? Aha... ja go już wprzódy widziałem.

SIGNA.

Tak? czyś go ty jej dał?

HAMAR.

Nie, tylko szedłem przez park, a tam w altance Walburgi leżał na stole. Czy dziś twoję urodziny?

WALBURGA. 

Nie.

HAMAR.

Tak i mnie się zdawało. Albo może inna jaka uroczystość?

WALBURGA. 

Nie.

SIGNA

(nagle).

Ha, ha, ha!

HAMAR. 

Czegóż się śmiejesz?

SIGNA. 

Bo już teraz pojmuję, ha, ha, ha!

HAMAR. 

Co pojmujesz?

SIGNA. 

Jakie ręce okwieciły ołtarz.

HAMAR. 

Może ci się zdaje, że to moje?

SIGNA. 

Nie, ręce daleko czerwieńsze od twoich. Ha, ha, ha!

WALBURGA 

(rzuca bukiet o ziemię).

SIGNA. 

Nie dobrze śmiać się tak mocno podczas upału, ale cóż! kiedy to takie pyszne! Więc i ten koncept wpadł mu do głowy! Ha, ha, ha!

HAMAR

(uśmiechnięty).

Czyżby?...

SIGNA

(tak samo). 

Tak — otóż powiem ci, że Walburga...

WALBURGA.

Signol

SIGNA

... która rozdała tyle powszechnie znanych koszy-

ków, musi teraz patrzeć jak para czerwonych rąk te koszyki kwiatami jej napełnia. Ha, ha, ha!

HAMAR. 

Sannas?

SIGNA. 

Naturalnie!

(pokazując przez okno).

Tam oto stoi grzesznik!

(do Walburgi) 

Czeka, czy się do niego zbliżysz... zamarzona... z bukietem w ręku, tak jak wtedy gdyś tu z nim weszła.

PANI TJÄLDE

(podnosi się).

Nie, on czeka na ojca, musiał go zatem już widzieć.

(Wychodzi przez werendę na lewo).

SIGNA. 

Rzeczywiście ojciec wraca — jedzie na kasztanie!

HAMAR 

(zrywając się).

Na kasztanie? Zejdźmy czemprędzej i powitajmy kasztana.

SIGNA

(siedząc).

Nie.

HAMAR.

Nie chcesz się przywitać z kasztanem? Żona oficera od kawaleryi powinna po mężu jego konia kochać najbardziej.

SIGNA. 

A on po koniu najbardziej swoją żonę?

HAMAR. 

Co? czyżbyś była zazdrosną o kasztana?

SIGNA. 

O! wiem doskonale że kasztan był ci zawsze milszym odemnie.

HAMAR 

(podnosząc ją z krzesła).

Chodźże...

SIGNA. 

Lecz mnie kasztan jest całkiem obojętny.

HAMAR. 

Dobrze, więc pójdę sam.

SIGNA. 

Nie, bo wtedy pójdę i ja.

HAMAR 

(do Walburgi).

A ty nie przywitasz się z kasztanem?

WALBURGA. 

Nie! — gdybym kogo witać miała, to przedewszystkiem mego ojca.

SIGNA

(wychodzi tańcząc wraz z narzeczonym, głębią).

Naturalnie, że przywitamy się i z ojcem..

Scena druga.

Walburga, Sannäs.

(Walburga podchodzi do frontowego okna i wygląda. Suknia jej takiego koloru co firanki, a nadto zasłoniętą jest kwiatami i posągiem. Sannäs wchodzi z lewej z mentelzakiem i pledem. Kładzie je na stole obok drzwi. Odwracając się, spostrzega bukiet i podchodzi naprzód).

SANNÄS.

Otóż i bukiet! Czy go zgubiła? Czy odrzuciła? Wszystko jedno, zawsze miała go w ręku.

(Bierze go, całuje i chce go schować).

WALBURGA

(występując).

Zostaw go pan.

SANNÄS 

(upuszczając go) 

Pani tu?... Nie widziałem...

WALBURGA. 

Ale ja widziałam pański zamiar. Jak pan śmiesz prześladować mnie swemi kwiatami i swemi... czerwonemi rękami?

(Sannäs chowa swoje ręce za plecy).

Jak pan śmiesz patrzeć na mnie w taki sposób, że staję się pośmiewiskiem całego domu a przezto i całego miasta?

SANNÄS. 

Ja... ja?...

WALBURGA 

(podrzyźniając).

Ja... ja! Czyż nie mam także swego ja, na które należało zwrócić uwagę? Jeżeli pan nie przestaniesz, wypędzi pana ojciec bez ceremonii z tego domu. A teraz proszę ztąd wyjść przed nadejściem innych!

SANNÄS

(odwraca się, ręce teraz trzymając przed sobą i odchodzi na prawo przez werendę).

Scena trzecia.

Tjälde, Żona, Hamar Signa iWalburga.

(Jeszcze zanim ich widzieć można wchodzących z lewej od werendy, już słychać mowę Hamara i Tjäldego).

TJÄLDE. 

Przepyszne zwierzę.

HAMAR.

Przepyszne? Sądzę — że w całym kraju nie ma równego.

TJÄLDE. 

Spodziewam się... czy uważałeś? Ani kropli potu.

HAMAR. Ba! oddycha jak wieloryb! A jaka budowa, jaki łeb, jakie nogi, jaka szyjka!... Coś tak pięknego, tak delikatnego nie znajdzie nigdzie.

TJÄLDE. 

Tak. tak, śliczny konik. Czy pływaliście łódką?

(zatrzymuje się patrząc na łodzie).

(Żona podchodzi do przednich drzwi na prawo i wychodzi niemi).

HAMAR. 

Żeglowałem sobie trochę dzisiejszej nocy na około wysepek, a raniutko powróciłem z rybakami — śliczny spacer!

TJÄLDE. 

Szczęśliwy ten, co ma na to czas!

HAMAR. 

Zdaje ci się tylko ojcze, że ty niemasz czasu.

TJÄLDE.

Czas miałbym może... ale nie mam usposobienia,

SIGNA. 

Lecz jakże poszło na miejscu?

TJÄLDE. 

Źle.

WALBURGA. 

Witam cię ojcze!

HAMAR. 

Nie możesz nic uratować?

TJÄLDE. 

Teraz nic — a właśnie chodziło o tymczasowy ratunek.

HAMAR.

Więc kasztan jest jedyną pozostałością ocaloną z owego bankructwa?

TJÄLDE.

Wiesz ty o tem, że mogę twierdzić iż mnie koń ten kosztuje od 15 — 20, 000 talarów?

HAMAR. 

Hm, jedyny też to feler tego konia — a jeżeli już o to chodzi, to przecie tobie pieniędzy niebrak, wartość zaś konia przechodzi wszelką cenę.

TJÄLDE

(odwraca się nagle, odkłada szal i kapelusz i zdejmuje rękawiczki).

SIGNA. 

Aż miło patrzeć na twój zapał gdy o koniach mówisz, i nawet zdaje mi się, że tylko na ten zapał zdobyć się jesteś zdolny.

HAMAR.

Z pewnością, bo gdybym nie był kawalerzystą, chciałbym być koniem.

SIGNA.

Prześlicznie! A czemże ja musiałabym być wtedy?

WALBURGA 

(przechodząc).

Ach! gdybym była siodłem na twym grzbiecie. Ach! gdybym była biczem na twym krzyżu!

HAMAR. 

Ah ! gdybym był kwiatem w twoich

(półgłosem) 

rękach — nie, to nie dobrze.

TJÄLDE

(postępując naprzód i spotykając się z żoną która wchodzi).

No — i jakże się masz, żono?

ŻONA. 

Chodzić coraz mi ciężej.

TJÄLDE. 

Ty zawsze, moja droga, nie dolegasz. Masz co zjeść dla mnie?

ŻONA. 

Naturalnie — posiłek od dawna już gotowy, oto go niosą.

(Służąca ustawia talerze i herbatę).

TJÄLDE. 

Dziękuje.

ŻONA. 

Chcesz filiżankę herbaty?

TJÄLDE. 

Nie.

ŻONA

(siadając przy nim i nalewając mu szklankę, wina).

Jakże stoją sprawy z Müllerami?

TJÄLDE. 

He! — mówiłem już przecie.

ŻONA. 

Nie słyszałam.

WALBURGA. 

Od Anny miałam dziś list. Opisuje mi wszystko jak się stało, gdy przyszli pachołcy sądowi, wprzód zanim jeszcze rodzina o czemśkolwiek wiedziała.

TJÄLDE. 

Tak, — to miały być straszne sceny.

ŻONA. 

Czy ci sam co opowiadał?

TJÄLDE

(jedząc).

Nie mówiłem z nim.

ŻONA. 

Jakto? przecieżeście dawnymi przyjaciółmi!

TJÄLDE. 

Ba! — przyjaciółmi — kiedy on siedzi na wpół zgłupiały, a wreszcie nie przybyłem do nich na rozmowę.

SIGNA. 

Musiał być bardzo smutny?

TJÄLDE

(ciągle jedząc).

Straszliwie.

ŻONA. 

Z czegóż teraz żyją?

TJÄLDE. 

Naturalnie z massy upadłości.

SIGNA. 

A to, co posiadali...

TJÄLDE. 

Sprzedane.

SIGNA. 

A te śliczne rzeczy... ich meble, powozy, ich...

TJÄLDE. 

Sprzedane, sprzedane.

HAMAR 

(który podszedł bliżej) 

A jego zegarek? najpiękniejszy zegarek jaki kiedykolwiek widziałem... naturalnie po twoim.

TJÄLDE. 

I klejnoty poszły! — Daj mi trochę wina — zgrzanym i spragniony.

SIGNA. 

Biedni ludzie!

ŻONA. 

Gdzież, teraz mieszkają?

TJÄLDE. 

W domu dawnego swego sługi — mają dwa małe pokoiki i kuchenkę.

SIGNA. 

Dwa małe pokoiki i kuchenkę?

(pauza).

ŻONA. 

A cóż teraz począć myślą?

TJÄLDE. 

Robią na nich składkę, ażeby kobiety przynajmniej mogły prowadzić gospodarstwo w klubie.

ŻONA. 

Wiec jeszcze więcej będą miały do czynienia z kuchnią.

SIGNA.

Czy kazali nas pozdrowić?

TJÄLDE.

Pewnie, lubom tego nie uważał.

HAMAR. 

Ale cóź Müller mówił, co robił?

TJÄLDE. 

Czyż nie słyszałeś, żem tego nie uważał?

WALBURGA

(która podczas tej rozmowy chodziła po scenie czasami przystając).

Nagadał się dosyć i narobił.

TJÄLDE 

(który ciągle pił i jadł, zastanawia się nagle).

Co przezto rozumiesz?

WALBURGA. 

To, że gdybym ja była jego córką, nie przebaczyłabym mu nigdy.

ŻONA. 

Droga córko, nie mów tak!

WALBURGA. 

Dlaczego nie? Kto taką hańbą i takiem nieszczęściem okrywa swą rodzinę, nie wart jej pobłażania.

ŻONA. 

My wszyscy potrzebujemy pobłażania.

WALBURGA. 

W pewnej mierze, zapewne, ale mojego szacunku, mojego poświęcenia nie odzyskałby już nigdy. Za nadto bowiem byłabym znieważoną.

TJÄLDE

(przestawszy jeść, powstaje). 

Znieważoną?

ŻONA.

Czyś już niegłodny?

TJÄLDE. 

Nie.

ŻONA. 

Nie chcesz już wina?

TJÄLDE.

Mówiłem już, że mam dosyć. Znieważoną? nie rozumiem cię.

WALBURGA. 

Nie znam większej zniewagi nad zajmowanie kłamanego stanowiska, bo wtedy otoczenie moje nie jest w rzeczywistości mojem otoczeniem, bo wszystko na ówczas na fałszywem polega uprzedzeniu... Moja własna istota, moja własna suknia, staje sio wtedy kłamstwem! Przypuściwszy bowiem, że jestem charakterem uczuwającym potrzebę wyzyskania najszerzej swego stanowiska jako córka bogatego człowieka... otóż w dniu, w którymby mi się dowiedzieć przyszło, że wszystko co mi ojciec mój dał było prawie skradzionem, że wszystko co mi mówił, było kłamstwem... Ah! Prawdziwie! — wstyd mój i oburzenie nie miałyby wtedy granic!

ŻONA. 

Córko, nie masz jeszcze doświadczenia! Nie wiesz w jaki sposób cios taki paść może... Ah dziecię moje, sama nie wiesz co mówisz!

HAMAR. 

No, co się tyczy Müllera, niewiele mu to zaszkodzi, chciałbym tylko żeby sam posłyszał co o nim mówią.

WALBURGA. 

Wie on o tem dobrze, bo Anna powiedziała mu to samo w oczy.

ŻONA. 

Co, własna jego córka? Córko, więc taką jest treść waszych listów? Niechże wam obojgu Bóg przebaczy!

WALBURGA.

Bóg nam przebaczy to, że lubimy prawdę.

ŻONA. 

Oh dziecię moje!

TJÄLDE

(zbliżając się do Walburgi).

Ty nie masz pojęcia o interesach kupieckich, na których dziś jest zysk a jutro strata.

WALBURGA. 

Lecz nikt mnie nie zdurzy, iż handel a gra w loteryję, jedno jest i to samo.

TJÄLDE. 

Rzeczywiście, że nie, gdy interes jest zdrowy i solidny.

WALBURGA. 

Ja też tylko nieczysty potępiam.

TJÄLDE. 

Ale i najsolidniejszy musi nieraz doznać ciężkich przesileń.

WALBURGA. 

Zapewne, ale żaden uczciwy człowiek nie zatai ani przed swą rodziną ani przed swymi wierzycielami tego przesilenia — a Müller. jakże srodze oszukał swa rodzinę?

SIGNA. 

Walburga ciągle rozprawia o interesach.

WALBURGA.

Tak, bo mnie zajmowały od dzieciństwa, — nie wstydzę się tego.

SIGNA. 

I czy sądzisz, że się na tem znasz?

HAMAR. 

A co się tyczy postępowania Moliera, łatwo je potępić i bez wielkiej znajomości rzeczy, wszystkim było jasne jak na dłoni. A gdzież jest drugi, któryby się tak panoszył jak Müller? — Dosyć gdy sobie przypomnę kolosalny ogon u sukni Anny.

WALBURGA. 

Anna jest moją najlepszą przyjaciółką, życzyłabym przeto sobie ażebyś ją pan raczył oszczędzić.

HAMAR. 

Pozwoli Wasza Wysokość, że można być córką bardzo nawet bogatego człowieka a dla tego mniej się okazywać pyszną i próżną, aniżeli się nią okazuje pewna osóbka, której nazwiska nie wymieniam.

WALBURGA. 

Anna nie jest ani pyszną ani próżną. Czci tylko do głębi swej duszy prawdę a nadto posiadała talent okazywania się tem, czem się jej zdawało, że jest rzeczywiście, to jest córką bogatego człowieka.

HAMAR. 

A czy ma także talent być córką bankruta?

WALBURGA. 

Ma z pewnością. Sprzedała wszystko: suknie, klejnoty, wszystkie drobiazgi kazała sprzedać, a na suknie, które teraz nosi albo zapracowała sama. albo je pożyczyła ażeby je potem z pracy swej zapłacić.

HAMAR. 

Mogęż się spytać, czy sprzedała także swoje pończoszki?

WALBURGA. 

Wszystko.

HAMAR.

Gdybym był wiedział, stanąłbym niezawodnie na licytacyi.

WALBURGA 

O! tam było dosyć rzeczy, z którychby się wyśmiewać można było, i dosyć próżniaków, którzyby się wyśmiewać nie wstydzili.

ŻONA. 

(Ciągle siedząc).

Dzieci, dzieci?

HAMAR. 

Co się tyczy próżniactwa, zapewne sprzedała je także panna Anna, bo nikt od niej nie posiadał tyle tego towaru.

WALBURGA. 

Była uprawniouą w tem przekonaniu, że pracować nie potrzebuje.

TJÄLDE

(zbliżając się do Walburgi).

Ty nie pojmujesz córko, że kupiec ze dnia na dzień ma nadzieję, że tę nadzieję mieć mu wolno — lecz przecież dla tego nie jest jeszcze oszustem. Jest może sangwinikiem, poetą żyjącym w wymarzonym świecie, a nawet rzeczywistym genijuszem, który tam gdzie inni nic nie widzą, spostrzega w dali nowe kraje.

WALBURGA. 

Może Cię ojcze nie rozumiem, ale co ty nazywasz: "nadzieją" "poezyą" "genijuszem" niejestże spekulacyą na cudzej własności?... jeżeli kupiec więcej ma długów aniżeli istotnie posiada?

TJÄLDE. 

Właśnie najtrudniej oznaczyć punkt, gdzie się to zaczyna.

WALBURGA. 

Tak? — Zdawało mi się, że od tego są księgi handlowe.

TJÄLDE. 

Zapewne o ile chodzi o aktywa i passywa. Atoli wartość rzeczy ulega zmianom, i dla tego każdego czasu zdarzyć się może spekulacya, z której trudno zdać sobie jasno sprawę, która jednak jest w stanie przeistoczyć całą sytuacyę.

WALBURGA.

Jeżeli jednak więcej ma długów aniżeli własności, w takich razach jego spekulacya niczem innem nie jest tylko spekulacyą obcemi pieniędzmi.

TJÄLDE. 

Z pewnością. jeżeli już tak chcesz; — z tem wszyst-

kiem nie ukradł on jeszcze tych pieniędzy, lecz zostały mu powierzone.

WALBURGA.

Niezawodnie, że powierzone ale w tem fałszywem przypuszczeniu, że on jest wypłacalnym.

TJÄLDE. Lecz temi pieniędzmi może uratować wszystkich i wszystko.

WAIBURGA. 

Nie uniewinnia go to bynajmniej, iż na mocy kłamstwa pozwolił powierzyć sobie pieniądze.

TJÄLDE. 

Ostre twoje wyrażenia!

(Zona daje kilkakrotnie znak Walburde ażeby milczała, na co jednak ta nie zważa).

WALBURGA.

Powinien wszystkim interesowanym oznajmić szczerą prawdę.

TJÄLDE. 

Wtedy mielibyśmy o tysiąc bankructw więcej co rok aniżeli teraz. Straty majątkowe byłyby bez granic. Nie, córko, jesteś silnego charakteru ale... niezbyt bystrego rozumu. Lecz dosyć o tem, gdzież są gazety?

SIGNA, 

(która wchodziła i wychodziła a teraz z Samarem rozmawiała w werendzie, podchodzi do ojca). Zaniosłam je do kantoru, bo nie wiedziałam, że je czytać pragniesz.

TJÄLDE. 

Ah Boże! wcale nie tęsknie za kantorem, — przynieś mi je.

(Signa odchodzi, za nią porucznik).

ŻONA

(cicho do Walburgi gdy ta odchodzi).

Dlaczego nie uważasz przynajmniej na to co mówi twoja matka?

WALBURGA

(oddala się ku werendzie, opiera o okno i wygląda).

TJÄLDE.

Chciałbym zmienić surdut... Lecz nie, lepiej zaczekam do obiadu.

ŻONA.

Obiadu! O nieba a ja sobie tu siedzę!

TJÄLDE. 

Czy mamy gości?

ŻONA.

Czyż sobie nie przypominasz?

TJÄLDE. 

Prawda.

ŻONA

(odchodząc). 

Gdybym tylko wiedziała, co dać tym gościom?

TJÄLDE

(podchodzi na front a widząc się samym, siada na stołku. Na twarzy jego widać bolesny wyraz, poczem zasłania sobie oczy wzdychając).

SIGNA I HAMAR

(wracają, Signa z gazetami, Samar chce się oddalić ku werendzie, ale Signa pociąga go za sobą).

SIGNA. 

Tu ojczulku są...

TJÄLDE.

Kto? Kto?

SIGNA

(zdziwiona).

Gazety.

TJÄLDE.

To dawaj je.

(Rozkłada je szybko, szukając w nich pilnie).

SIGNA

(po cichej rozmowie z narzeczonym).

Mój ojczulku.

TJÄLDE

(ciągle szukając w gazetach).

Cóż znowu?

(do siebie z boleścią) 

Ciągle spadają!

SIGNA. 

Hamar i ja mamy taką ochotę powrócić znowu do miasta, do cioci.

TJÄLDE. 

Dopieroście tam byli przed czternastoma dniami, bo właśnie wczoraj przysłano mi rachunki. Czyś je przejrzała?

SIGNA.

Przecież niekoniecznie, żebyśmy je przeglądali skoro je ty ojczulku przeglądasz... Czego wzdychasz?

TJÄLDE. 

Bo widzę, że ceny ciągle nizkie.

SIGNA.

A cóż ciebie to obchodzi?... Znowu wzdychasz i z tego już możesz się przekonać jak przykrem jest niespełnienie życzeń... Nieprawda, że nie będziesz dla nas iak okrutny?

TJÄLDE.

Dzieci — nie mogę wam pozwolić.

SIGNA. 

Ale dlaczego?

TJÄLDE. 

Bo... bo... no bo tu w lecie przybywa tyle gości których bawić trzeba...

SIGNA. 

A właśnie mnie i Humara, — nudzą oni najokropniej.

TJÄLDE. 

Czy się wam zdaje że wszystko com ja czynić zmuszony, tak bardzo jest zabawne?

SIGNA. 

Ah jakżeś ojczulku uroczysty! A tak ci z tem komicznie do twarzy.

TJÄLDE. 

Mówię nie na żarty, moje dzieci. W tak wielkim domu handlowym jak jest nasz, zależy na tem wiele ażeby ludzie przybywający tu z różnych stron świata, mieli wygodę i przyjemność. W tem przynajmniej pomódz mi możecie.

SIGNA. 

Tak, ale wtedy nie będę mogła z Hamarem nigdy być samą.

TJÄLDE.

Mnie się zdaje że się wtedy właśnie gdy jesteście sami, kłócicie się najmocniej.

SIGNA.

Kłócicie? Brzydkie słowo ojczuniu!

TJÄLDE.

A potem w stolicy, nie jesteście także nigdy sami.

SIGNA. 

Tam co innego.

TJÄLDE. 

Wierzę... gdy złoto sypiecie pełnemi garściami,

SIGNA. 

(Śmiejąc się).

Złoto pełnemi garściami! A cóż nam innego pozostaję? Przecież my na to stworzeni. Ojczusiu, zastanów się ojczusiu....

HAMAR. 

(szepcząc jej do ucha). 

Przestańże, — niewidzisz. że jest w złym humerze.

SIGNA.

(szepcząc).

Gdybyś mi był pomagał, byłby się zgodził.

HAMAR. 

Niekoniecznie — przecież wiem, bo mam troszeczkę więcej rozumu od ciebie.

SIGNA

(tak samo). 

W ostatnich czasach tak jesteś dziwnym, że sama nie wiem czego chcesz.

HAMAR. 

Mniejsza o to... a teraz pójdę sam do miasta.

SIGNA. 

Jakto?

HAMAR. 

(Odchodząc).

Pójdę sam. Nie myślę się tu tak wałęsać.

SIGNA

(idąc za nim).

Tylko spróbuj!

(Oboje po chwili idą ku werendzie).

TJÄLDE. 

(Odkłada wszystkie gazety z głośnem westchnieniem).

WALBURGA

(wyglądając z prawej strony przez okno).

Ojcze

(ojciec budzi się z zamyślenia).

Idzie adwokat Berent z Chrystjanji.

TJÄLDE

( powstając ).

Adwokat Berent? tu?

WALBURGA. 

Tak,

(odchodzi a Tjälde podchodzi do okna).

Mówię ci dlatego, żem go wczoraj widziała w warsztatach, a chwilkę przed tem w fabryce.

TJÄLDE

(do siebie) 

Co to ma znaczyć?

(głośno).

W lecie robi on częste wycieczki po różnych stronach kraju — wiesz o tem. teraz zapewne przybył celem obejrzenia największego naszego miejscowego zakładu. Innych przecie osobliwości godnych widzenia, niema tutaj... Lecz czy to on rzeczywiście? Zdaje mi się...

WALBURGA

(wyglądając przez okno).

Tak, to on rzeczywiście. Poznasz go po chodzie.

TJÄLDE

Uderza kolanami jak gdyby znaczył krzyże. Tak, to on istotnie... Zdaje się jak gdyby szedł tutaj.

WALBURGA. 

Nie, wszak widzisz że idzie gdzieindziej.

TJÄLDE. 

To i owszem,

(do siebie) 

Czyżby w samej rzeczy?...

Scena czwarta. 

Ciż i Sannäs (z prawej strony werendy).

SANNÄS. 

Nie przeszkadzam teraz?

TJÄLDE. 

Toś pan, Sannäsie?

SANNÄS

(spostrzegłszy teraz dopiero Walburgę odchodzącą od okna, przerażony chowa ręce za plecami).

TJÄLDE. 

I cóż tam?

WALBURGA. 

(przypatrzywszy się mu, odchodzi przez werendę na prawo).

TJÄLDE. 

I cóż tam? czegoż pan u licha tak stoisz?

SANNÄS

(ukazuje ręce gdy już Walburga odeszła i patrzy długo za nią).

Nie chciałem zapytać się w obecności panny Walburgi, czy pan przyjdzie dziś do kantoru?

TJÄLDE. 

Czyś pan zwarjował? Dlaczego nie możesz mnie pan spytać o to w obecności mojej córki?

SANNÄS. 

Tak mi się zdawało, ale jeżeli można, będe mówił tutaj.

TJÄLDE.

Mój panie! porzuć raz te niezgrabne i zakłopotane maniery; — kupcowi one nie przystoją. Kupiec powinien być zręczny, zgrabny i nie tracić zaraz przytomności gdy ujrzy kobietę..; Uważałem to już na panu kilkakrotnie... Zatem, coż tam nowego, mów pan prędzej!

SANNÄS.

Więc pan dziś przed południem nie przyjdzie do kantoru?

TJÄLDE. 

Przecież poczty odchodzą dopiero wieczorem.

SANNÄS. 

Zapewne, ale mamy weksle.

TJÄLDE. 

Weksle? Nie.

SANNÄS. 

Są. Müllera czwarty protestowany... i ten wielki angielski.

TJÄLDE

(z gniewem).

Jeszcześ go pan nie załatwił?... Cóż to ma znaczyć?

SANNÄS. 

Dyrektor Banku pragnie się poprzednio z panem rozmówić.

TJÄLDE.

Czyż pan zwarjował?

(uspakaja się) 

To chyba jakieś nieporozumienie.

SANNÄS. 

I mnie się tak zdaje, i dlatego mówiłem nietyl-

ko z dyżurującym dyrektorem ale i z konsulem Holstem.

TJÄLDE. 

A konsul Holst?...

SANNÄS. 

Powtórzył akurat to samo.

TJÄLDE

(przeszedłszy się po salonie) 

Pójdę sam do niego, — nie, nie nie pójdę do niego, bo przecież cóś podobnego nie powinno było... Mamy przecie jeszcze kilka dni czasu?

SANNÄS. 

Tak.

TJÄLDE.

I nie było dotąd telegramu od konsula Linda?

SANNÄS.

Nie.

TJÄLDE

(do siebie).

Nic nie pojmuję,

(głośno) 

Uporządkujemy tę sprawę w stolicy, a w przyszłości mój Sannäsie nie będziemy już trudzić naszego miejscowego banczku... Już dobrze mój Sannäs

(robi gest odejścia ręką) 

(do siebie).

Przeklęty Müller, — wszyscy przez niego nabrali podejrzeń

(odwracając się, spostrzega Samiasa).

Czego pan tak stoisz?

SANNÄS. 

Dzień wypłaty, a ja mam pustki w kasie.

TJÄLDE. 

Pustki w kasie? Jakto? przy tak rozgałęzionych interesach nic w kasie w dniu wypłaty? Cóż to u dyabła za porządek? Mamże z panem zawsze zaczynać od A B C?... Dalibóg! na pół dnia niemożna wydalić się z domu. a ja niemam nikogo, ale to literalnie nikogo na któregobym się mógł spuścić... Cóżeś narobił, człowieku?

SANNÄS. 

Był jeszcze trzeci weksel, z terminem dzisiejszym, Holm i C-ie, na dwa tysiące. Liczyłem niestety na bank, — ale gdy tam nic nie było można dostać... musiałem kassę wypróżnić...

TJÄLDE. 

(chodząc) Hm, hm, hm... Ale kto temu konsulowi Holstowi wbił do głowy!... A! jeszcze pan! dobrze... (robi gest ręką żeby Sannäs odszedł ).

SANNÄS

(odchodzi, ale zaraz powróciwszy szepcze).

Adwokat Berent z Chrystyanii.

TJÄLDE

(zdziwiony).

Idzie do nas?

SANNÄS. 

Wchodzi prosto na schody.

(Odchodzi z prawej tylnemi drzwiami).

TJÄLDE

(wołając za nim szeptem).

Wina i zakąsek! — Zatem przeczucia moje były słuszne!

(rzucając spojrzenie w zwierciadło) 

Boże jakże ja wyglądam!

(Odwraca się z boleścią od zwierciadła, potem staje przed niem probując uśmiechu, — poczem leci w głąb, zkąd z lewej wychodzi adwokat zwolna.)

Scena piąta. 

Tjälde, adwokat Berent.

TJÄLDE

(grzecznie ale zimno).

Wielki dla mnie zaszczyt widzieć tak sławnego męża w swoim domu.

BERENT. 

Wszak pan konsul Tjälde?

TJÄLDE

(głucho).

Do usług. — Moja najstarsza córka mówiła mi już, że widziała pana adwokata oglądającego moje posiadłości.

BERENT.

A te posiadłości są bardzo wielkie.

TJÄLDE. 

Zanadto wielkie, panie adwokacie — zanadto rozległa. Jedna pociągała konieczność nabycia drugiej. — Proszę usiąść.

BERENT. 

Dziękuje — dziś mamy gorąco.

(przynoszą wino).

TJÄLDE.

Pozwoli pan szklankę wina?

BERENT. 

Dziękuję.

TJÄLDE.

Może przekąskę?

BERENT.

Dziękuję.

TJÄLDE

(wyjmując cygara).

Mogę panu służyć cygarem? — ręczę że dobre.

BERENT.

Bardzo lubię dobre cygaro, ale w tej chwili nie mam ochoty do palenia, zatem najpiękniej dziękuję.

(pauza)

TJÄLDE

(siada, uspokojony) .

Pan bawi tu już czas dłuższy?

BERENT.

Od kilku dni zaledwo. Pan zaś wyjeżdżałeś?

TJÄLDE.

Tak, w nieszczęśliwej sprawie Müllerowskiej.

BERENT.

Ciężkie dziś mamy czasy!

TJÄLDE.

Bardzo ciężkie.

BERENT.

Czy sądzisz pan, że bankructwo Müllera pociągnie jeszcze inne za sobą, oprócz tych, które się już dopełniły?..

TJÄLDE.

Nie zdaje mi się. Wypadek ten stanowi w każdym względzie wyjątek.

BERENT

O ile słyszę, banki się poprzelękały.

TJÄLDE.

Naturalnie.

BERENT.

Pan zapewne znasz doskonale stan każdego z nich?

TJÄLDE

(z uśmiechem) .

Mocnom zobowiązany za tak pochlebne o mnie przekonanie.

BERENT.

Jakież pańskie zdanie?

TJÄLDE.

Rzecz główna, żeby wszystko pozostawić spokojnemu biegowi rzeczy.

BERENT.

Rozmaite banki upoważniły mnie do dokładnego zbadania położenia; mówię to w zaufaniu i wyłącznie dla pańskiej wiadomości; — mniejsze znowu banki w miastach tej okolicy przyłączyły się do nas, którzy idziemy według stale ułożonego planu.

TJÄLDE. 

Rzeczywiście?

(pauza).

Zatem mówiłeś pan już z konsulem Holstem?

BERENT. 

Tak

(pauza). 

Dlatego radzę odrzucać wszelkie żądania bez różnicy.

TJÄLDE. 

Pojmuję,

BERENT. 

Jestto to tylko tymczasowy środek ostrożności, który jednak do wszystkich bez wyjątku zastosowany być musi.

TJÄLDE. 

Bardzo trafnie.

BERENT. 

Inaczej moglibyśmy zbyt pośpiesznie wprowadzić kogo w podejrzenie.

TJÄLDE. 

Z pewnością.

BERENT.

Cieszy mnie, że pan się zgadza, a zapewne nie weźmiesz mi pan za złe gdy i pana o bilans poproszę.

TJÄLDE.

Bardzo chętnie, jeżeli tylko przezto ogółowi się przysłużę. Kiedyż mam panu dać mój bilans, który oczywiście może być tylko w przybliżeniu dokładny?

BERENT.

Pozwolę sobie przyjśdź po niego.

TJÄLDE. 

Jeżeli pan sobie życzy, mogę go dać zaraz. Przyzwyczajony jestem mieć taki pod ręką — naturalnie stosujący się do zmiennych cen.

BERENT. 

Istotnie?

(z uśmiechem) .

Mówią przecież, że oszuści sporządzają trzy bilanse dziennie, z których każdy jest odmienny, a teraz jak się dowiaduję...

TJÄLDE

(z uśmiechem) .

Że i inni ten zwyczaj mają. Lecz przecież nie dają codziennie trzech odmiennych bilansów.

BERENT. 

Ot, żartuję tylko

(wstaje) .

TJÄLDE.

(powstając) .

Za godzinę odeślę panu bilans do hotelu, mam jednak nadzieje, że pan dziś raczy zjeść u nas obiad? Oczekujemy jeszcze kilku gości.

BERENT.

Nie będę mógł służyć.

TJÄLDE. 

A może mogę panu być w czemś jeszcze pożyteczny?

BERENT.

Niezawodnie, chciałbym bowiem prosić pana jeszcze o chwilkę rozmowy przed moim odjazdem, i to jak najrychlej.

TJÄLDE

(zdziwiony) .

Będę u pana o godzinie piątej.

BERENT.

Nie — pozwól pan, że ja przyjdę do niego

(kłaniając się odchodzi, Tjälde za nim) .

TJÄLDE. 

Dziękuję szanownemu panu za zaszczyt odwiedzin mego domu.

BERENT.

Proszę się nie fatygować.

TJÄLDE. 

Ah! odprowadzę szanownego pana.

BERENT.

Znajdę sam drogę.

TJÄLDE.

Lecz to dla mnie zaszczyt.

BERENT.

Jak pan sobie życzy.

(Gdy schodzą ze schodów, ukazują się głowy Signy i Ha mara) .

(Oboje wchodzą pod rękę) .

TJÄLDE

(do Berenta).

Pozwoli pan sobie przedstawić mają najmłodszą córkę i jej narzeczonego porucznika kawaleryi Hamar.

BERENT.

Zdawało mi się, że kawalerją właśnie teraz znajduje się na manewrach.

HAMAR. 

Wziąłem urlop.

BERENT... 

Dla ważniejszych interesów. — Żegnam państwa.

TJÄLDE. 

Ha, ha, ha!

(młodzi ludzie kłaniają się. Tjälde i Berent schodzą na dół) .

Scena szósta.

Hamar i Signa.

HAMAR. 

Arogant! — ale on ze wszystkiemi taki.

SIGNA. 

Tylko nie z moim ojcem, o ilem wiedzieć mogła.

HAMAR. 

I twój ojciec jest arogantem.

SIGNA. 

Proszę cię nie mówić tak o moim ojcu.

HAMAR.

Jakże mam mówić o tym, który się śmieje z bezczelnego dowcipu takiego Berenta?

SIGNA.

Dobry humor, nic więcej

(huśta się na fotelu) .

HAMAR.

Więc i ty także?... Nie jesteś dziś zbyt uprzejmą!

SIGNA

(cięgle się huśtając) .

Nie, bo czasem wydajesz mi się nieznośny.

HAMAR.

A nie pozwalasz mi odjechać?

SIGNA.

Bo odjazd byłby jeszcze nudniejszym.

HAMAR. 

A ja ci coś powiem. Oto ja nie pozwolę na takie ze mną obejście.

SIGNA.

Na prawdę, nie pozwolisz?

(Zdejmuje pierścionek i trzymając go w palcach huśta się i nuci) .

HAMAR. 

Nie chcę już opisywać jaką ty jesteś. Lecz przypatrz się Walburdzie, co ta wyrabia. A ojciec! Jeszcze mi ani razu nie zaproponował, ażebym się przejechał na kasztanie.

SIGNA.

Bo ma o czemś ważniejszem do myślenia

(nuci głośniej) .

HAMAR. 

Signo, proszę, cię bądź ten raz rozsądną, bo przecież przyznać musisz, że nie byłoby nie naturalniejsze go. Nawet, jeżeli mam prawdę powiedzieć — a tobie przecie powinienem ją mówić — ja, który mam zostać jego zięciem a nadto ja, który jestem kawalerzystą — bo synów twój ojciec nie ma — mogłem się prawie spodziewać, że mi kasztana daruje.

SIGNA. 

Ha. ha. ha!

HAMAR. 

Cóż w tem dziwnego?

SIGNA.

Ha, ha, ha!

HAMAR.

Czegóż się śmiejesz, Signo? Sądzę też, że i na dom wasz rzuciłoby to pewien blask, gdyby moi kamraci podziwiali mego konia a ja mógł im oznajmić, że tego ko-

nia darował mi teść... O tem trzeba ci bowiem wiedzieć, że w całej Norwegii nie ma drugiego takiego rumaka.

SIGNA

(przestając się huśtać) .

I dla tego tyś go mieć powinien? Ha, ha. ha!

HAMAR.

Nie lubię tych śmiechów.

SIGNA. 

Kawalerzysta "nieporównany" na koniu "niemającym równego sobie." Ha, ha, ha!

HAMAR. 

Proszę cię Signo, przestań...

SIGNA

(huśtając się znowu) 

Jakiś ty komiczny.

HAMAR 

( podchodząc bliżej ) .

Signo, posłuchaj... Nikt niema takiego wpływu na ojca jak ty... No, słuchajże, Signo — Czyż nie możesz być chwileczkę poważną,?

SIGNA. 

Z rozkoszą (zaczyna znowu nucić) .

HAMAR. 

Obmyśliłem sobie tak. że gdyby kasztan był moim, mógłbym tu pozostać przez lato żeby go ujeżdżać.

(Signa przestaje huśtać się i nucić, Hamar pochyla się nad nią ) .

A potem powróciłbym dopiero w jesieni do miasta a ty pojechałabyś za kasztanem i naturalnie za mną. A co? Niebyłożby doskonale?

SIGNA

(przypatrując mu się przez chwilę) .

Mój przyjacielu, jak ty zawsze ładnie coś wymyślić umiesz!

HAMAR. 

A co? Ale wszystko zawisło od tego, iżbyś kasztana wydostała od ojca. No i cóż ty na to, mój aniele?

SIGNA.

A potem jużbyś mnie nie opuścił przez całe lato?

HAMAR. 

Przez całe lato.

SIGNA. 

Tylko zostałbyś tu i ujeżdżał kasztana?

HAMAR. 

Ujeżdżał go i ćwiczył.

SIGNA.

A potem, mam w jesieni jechać z kasztanem i z tobą? — Czy tak?

HAMAR. 

Aha — a co, nie przepysznie?

SIGNA. 

Czy i kasztan będzie mieszkał u ciotki?

HAMAR 

(śmiejąc się) .

Jakto?

SIGNA. 

Zrozumieć bardzo łatwo, bo jeżeliś wziął urlop jedynie dla kasztana jak teraz widzę, jeżeli dlatego tyłka chcesz tu zostać żeby go ujeżdżać, a potem zabrać mnie z nim razem do ciotki...

HAMAR. 

Znów zaczynasz Signo...

SIGNA

(puszczając w ruch nagle krzesło) .

Jedź sobie!

HAMAR. 

Zazdrośnaś o kasztana? Ha, ha, ha!

SIGNA. 

Idźże sobie do stajni!

HAMAR. 

Czy to ma być kara? Tam weselej jak tu.

SIGNA

(rzucając mu pierścionek pod nogi) .

Daj go twemu kasztanowi.

HAMAR. 

Będziesz tak długo rzucać tym pierścionkiem aż...

SIGNA. 

Ah już mnie nudzisz tem ciągłem powtarzaniem

(odwraca stołek tak, ze siedzi tyłem do niego i do widzów) .

HAMAR. 

Jesteś zanadto zepsutem dzieckiem, iżbym twoje fochy brał na seryo.

SIGNA. 

I to jeszcze — po raz setny i trzydziesty! Idźże już sobie!

HAMAR. 

Czyż sama nie widzisz o ile jesteś śmieszną przez swą zazdrość o konia; — czyżeś słyszała kiedy coś podobnego?

SIGNA

(zrywając się) 

Ah! Ty mnie doprowadzisz do łkania, do wrzasku, do wycia!...

(tupiąc nogą) .

Wstydzę się ciebie, pogardzam tobą!

HAMAR

(ze śmiechem) .

A wszystko to z przyczyny kasztana?

SIGNA. 

Z przyczyny twojej, twojej, twojej! Nieraz napada mnie tak ponure uczucie nieszczęścia, że mogłabym paść na ziemię i zanosić się od płaczu — albo uciec na to, ażeby nigdy nie powrócić. Czyż nie możesz odczepić się odemnie, odejść sobie precz?

HAMAR. 

Owszem, i dla tego nie podniosłem tym razem pierścionka

SIGNA. 

Ale idźże sobie już raz, idź!

(wybucha płaczem i siada) .

HAMAR. 

Dobrze, dobrze, widzę ztąd statek parowy, natychmiast odjadę.

SIGNA.

Tak, bo wiesz dobrze, że statek ten odpływa w inną stronę. O!

(płacze znowu) .

(W tej chwili dają się widzieć w pośrodku krajobrazu maszty i kominy statku parowego , a równocześnie słychać mówiącego Tjäldego za sceną) .

TJÄLDE

(za sceną) .

Śpieszcie się, weźcie czółno porucznika.

(Signa zrywa się) .

HAMAR.

Mają coś przywieźć ze statku parowego.

TJÄLDE

(bliżej) .

Przygotujcie czółno.

Hamar.

Ojciec tu się zbliża.

(Biegnie i podnosi pierścionek)

Signo!

SIGNA. 

Nie, nie chcę już!

HAMAR.

Lecz pomyślże nad tem, żem ci nic a nic złego nie wyrządził.

SIGNA. 

Nie wiem, ale doprawdy czuję się tak bardzo nieszczęśliwą! (płacze)

HAMAR. 

Przecież czynie wszystko co każesz. Czegóż chcesz więcej?

SIGNA. 

Nie wiem ale życzę sobie żebym umarła, a życzę sobie tego tak często! (znów płacze) .

HAMAR. 

Signo, zastanów się. Nie mówiłażeś mi tysiąc kroć razy, że mnie kochasz?

SIGNA 

Bo cię kocham, ale mimo to zaręczyny nasze wydają mi się często tak straszne! Nie, nie, tylko teraz nie zbliżaj się do mnie.

TJÄLDE

(na schodach za sceną) .

Niech będą wszyscy ubrani jak na paradę. Sannäs! nie zapomnij wdziać rękawiczek.

HAMAR. 

Otrzyjże łzy, żeby ojciec nie widział.

(Chce jej oddać pierścionek, ale ona odwraca się ocierając łzy) .

Scena siódma. 

Ciż i Tjälde.

TJÄLDE

(już na schodach) .

Jesteście tu. — Dobrze. Oczekuje kawalera Lind tym statkiem, bo właśnie otrzymałem telegram

(powraca wołając z werendy) .

No dalej, wywieszajcie flagi i złóżcie maszty!

(chce odepchnąć czółno) .

Mocno przyczepione.

(Hamar przybiega) .

Spróbuj czy ty odczepisz.

(Hamar odwiązuje czółno, które ciągną na prawo, Tjälde znów podchodzi na front sceny) .

Słuchajno Signo,

(przypatrując się jej) 

jużeście się znowu kłócili?

SIGNA. 

Ojczulku!

TJÄLDE. 

Ale teraz niema czasu na głupstwa — musicie dziś wszyscy reprezentować dom jak się należy... Powiedz Walburdze...

SIGNA.

Powiedz jej ty sam — wszak wiesz, że ona czyni to co się jej podoba.

TJÄLDE.

Obecnie nadeszła chwila nadzwyczaj ważna. Żądam więc ażebyście wszyscy to czynili co wam nakażę. Walburga niech się strojnie ubierze i tu zjawi — i ty także

(Signa odchodzi) 

Signo! Musimy zaprosić na obiad sześć do ośmiu osób. Obiad jeść musimy punkt o 4, bo Lind odjeżdża o 5 - tej najpierwszym parowcem. Rozumiesz?

SIGNA. 

Lecz czy mama będzie miała obiad dla tylu gości?

TJÄLDE. 

Musi się wystarać nietylko o jak najwięcej ale i o jak najlepiej. Wymagałem tego od mej żony. żeby przez całe lato dom mój był we wszystko zaopatrzony — ileż razy mam powtarzać to samo?

SIGNA

(hamując płacz, którym chce wybuchnąć) .

Lecz mania właśnie dziś, jest tak chorą...

TJÄLDE. 

Idźże mi precz z temi ciągłemi baśniami o chorobach. Dziś niema na to czasu. No, spiesz się!

SIGNA

(odchodzi, z cicha płacząc, — ostatniemi drzwiami z tyłu) .

TJÄLDE

(do Hamar a który właśnie nadszedł) .

Przynieśno papieru i pióra, — trzeba nam jak najprędzej ułożyć listę osób zaproszonych.

HAMAR

(szukając) .

Tu nic niema pod ręką.

TJÄLDE

(niecierpliwie) .

No, to przynieś!

HAMAR

(wybiega galopem) .

TJÄLDE 

(czyta telegram który trzymał w ręku, westchnąw wszy z zadowoleniem — podczas czytania, ręka jego drży. Niektóre wyrazy czyta pokilkakroć) .

"List pański w chwili odjazdu odebrałem. Zanim się zobowiążę przyjąć wszystko na siebie, pogadamy. Przybywam dziś pierwszym parowcem, odjeżdżam o 5 - ej. Lind."

Przeczytać prawie nie mogę; a jednak tak jest a nie inaczej .. No, jeżeli się to uda, wszystkie porty mam otwarte.

(do Hamara który wrócił) 

Jesteś przecie? Nie będziemy pisać listów zapraszających, tylko po prostu nazwiska. Zatem...

(dyktuje) 

Pastor... a propos, szampan dobry?

HAMAR. 

Ten nowy?

TJÄLDE. 

Tak.

HAMAR. 

Pastor bardzo go sobie chwalił.

TJÄLDE. 

Dobrze, zatem...

HAMAR

(pisząc) 

Pastor.

TJÄLDE.

Konsul Ring.

HAMAR.

Konsul Ring.

Tjälde. 

I...i...i...

HAMAR. 

Konsul Holst?

TJÄLDE. 

Nie, Holst nie.

(Hamar patrzy na niego zdziwiony, Tjälde do siebie) .

Teraz mu przecież nie mogę okazać że go potrzebuję

( nagle ) .

Kupiec Holm

(do siebie) 

Jego wróg.

HAMAR.

Kupiec Holm.

TJÄLDE

(do siebie) .

Jakkolwiek Holm wielki łotr, lecz Holsta będzie to złościć?

(głośno) 

Policmajster.

HAMAR. 

Policmajster.

TJÄLDE 

Nie, wyrzuć go

(mrucząc) .

Niemożna nigdy dosyć być ostrożnym.

HAMAR. 

Wyrzuciłem policmaistra.

TJÄLDE. 

Mamy już pastora? Dobrze, a teraz pisz: Kuncon przez c.

HAMAR. 

Kuncon przez c.

TJÄLDE.

I Kunson przez s.

HAMAR. 

Kunson przez s.

TJÄLDE. 

Wieluż mamy już?

HAMAR.

Pastor. Ring. Holm, policmai... nie. policmajster wyrzucony, Kuncon przez c i Kunson przez s. Razem 1, 2, 3. 4, 5, 6.

TJÄLDE. 

I Finne, ty i ja... razem dziesięciu.., Ale musimy mieć dwunastu.

HAMAR. 

Kobiety?

TJÄLDE.

Nie — kobiety niepotrzebne bogatym kupcom, który po obiedzie najprzód biorą się do cygara potem dopiero do nich. — Ale kogóżby jeszcze?

HAMAR. 

Nowego adwokata — miły człek, jak on się nazywa?

TJÄLDE.

Nie. ten chce się pochlebić wszystkim ciągłemi mówkami, — ale kontroler celny Pram.

HAMIR. 

Co? ten się przecie zawsze upija.

TJÄLDE. 

Upija się cichutko, z zagłębieniem swego ducha. Nic nie szkodzi. Pisz go. Trudno jest w tak małem mieście o dystyngowane towarzystwo. Aha.. ajent Falbe, porządny chłopiec i niema żadnego zdania.

HAMAR. 

Porządny dla swego ubioru, czy tak?

TJÄLDE. 

Niechby i tak. Dwunasty, Marcin Szulc.

HAMAR

(oburzony).

Marcin Szulc?

(podnosząc się uroczyście).

Nie — nie wypada, tu ja muszę położyć Veto. Czy wiesz co on zrobił gdym był z nim razem w towarzystwie?(robi gest odpowiedni ) 

wyjął sobie szczękę z ust i pokazał ją gościom chcąc ją puścić w koło. Więc jeżeli towarzystwo ma być dystyngowane...

TJÄLDE. 

Prawda że z niego gbur, ale za to najbogatszy na całą okolicę.

HAMAR  

(siadając). 

Niechże przynajmniej sprawi sobie nową perukę, bo inaczej niepodobna przy nim wysiedzieć.

TJÄLDE.

Prawda że z niego niechluj, ale za to jaki sprytny! I pozwól sobie powiedzieć młody przyjacielu — że bogatemu człowiekowi mie ma się za złe takiej bagateli.

HAMAR. 

A jego rozmowa, przecież damy muszą zawsze uciekać.

TJÄLDE.

Może masz słuszność, a wreszcie nie potrzebuję go już teraz, ale dwunasty? Pomyślno trochę.

HAMAR. 

Krzysztof Hansen?

TJÄLDE.

A ten po co? wlezie na stół ze swą polityką. Nie. poczekąjno...

(jąkając się).

Hm, hm, wiem już... tak, tak. tego

(wymawiając zwolna) 

Jacobseu.

HAMAR  

(wrzeszcząc).

Co! Jacobsen?

TJÄLDE. 

Hm, hm... Jacobsen oddziała dobroczynnie na cale otoczenie. Ja znam Jaeobsena.

HAMAR. 

Zacny człek, wiemy wszyscy o tem, ale być z nim w towarzystwie...

TJÄLDE.

Pisz, pisz Jacobsena!

HAMAR. 

Niech i tak będzie!

(wdaje).

TJÄLDE. 

Każ roznieść zaproszenia punkt na godzinę trzecią. Spiesz się a potem wróć tu, bo może jeszcze wypaść jaka robota.

(Hamar odchodzi).

TJÄLDE

(sani).

Prawda!

(wyciąga list z kieszeni).

Czy teraz już posłać bilans adwokatowi Berentowi? Zapewne — niech go konsul Holst zobaczy. To może mi posłużyć... a jego w każdym razie zirytuje. A potem gdybym go nie postał, sądziliby żem istotnie był w kłopotach i dopiero teraz z nich przy pomocy Linda wybrnął. Więc poślę mu go.

(Hamar powraca).

Poślij i ten list do Berenta w hotelu Wiktoria...

HAMAR. 

To nas będzie trzynastu?

TJÄLDE.

Nie, tylko się pospiesz.

(Hamar odchodzi).

TJÄLDE 

(sam.) 

Oby się teraz udało? Konsul Lind należy do tych których pozyskać można, których pozyskać trzeba mi koniecznie! Tak pełnym nadziei nie byłem już dawno...

(zamyślając się, mówi potem zcicha).

Przesilenie bywa czasem pomyślnym wypadkiem, bo tak jak wielka fala podsadza nas w górę. Wszyscy naówczas patrzą bacznie, i biegają z ratunkiem

(wzdychając). 

Ah! gdybym teraz zdołał przebrnąć z moimi tak, żeby się niczego nie domyślono!., bo ten ciągły strach, to naprężenie dzień i noc, ta niejasność, niepewność, milczenie, preteksta, ta gra!... A teraz znów zacząłem inną. Cale to wstrętne przjjęcie... bo teraz, ludzie, sprawy i czyny, kręcą się przedemną jak gdyby we śnie!

(z rozpaczą) 

ale niechże zagram poraz ostatni, po raz ostatni komedyą udawania zagram!... Otrzymawszy pomoc, lecz czy ją otrzymam rzeczywiście?... Boże, Boże, gdybym choć jedną jedyną noc przespać mógł snem spokojnym, a potem nad rankiem zbudzić się bez strachu, zasiąść przy stole bez drżenia i być nareszcie wolnym!... ah! gdybym mógł raz, powróciwszy wieczorem do domu, odpocząć!... i gdybym raz na czemś stanąć mógł co wolno byłoby mi nazwać: swojem, istotnie: swojem!

( uderzając o podłogę nogą ).

Nie, wierzyć mi się temu nie chce, tyle razy mnie zawiedziono!

HAMAR

(wchodzi).

Niby już gotowe wszystko!

TJÄLDE. 

Tam do kata! a mamy proch? Przecież salutować będziemy gdy nadpłynie.

HAMAR. 

Prochu jest dosyć.

TJÄLDE. 

Poślijże zaraz po artylerzystę — niech co trzeba przygotuje.

KONIEC AKTU I-GO.

AKT II.

Ten sam pokój. Stół przedłużony na którym stoją flaszki szampana i talerze z deserem. Pani Tjälde, Signa, służący zatrudnieni u stołu. Z prawej słychać żywą rozmowy, przerywaną głośnym śmiechem.

Scena pierwsza.

Pani Tjälde. Signa.

PANI TJÄLDE  

(zmęczona). 

Zdaje mi się, że już wszystko w porządku.

SIGNA.

Goście siedzą długo.

PANI TJÄLDE

(patrząc na zegarek).

A tak, a do deseru mamy tylko pól godziny, skoro konsul Lind o piątej ma odjechać.

SIGNA.

Teraz wstają

(słychać hałaśliwie odsuwane stołki).

Idą.

PANI.

Odejdźmy.

Signa wyprowadza matkę pod ramię, służący przygotowuje szampana.

Scena druga.

Najprzód wchodzi konsul Lind prowadzony przez Tjäldego. Pierwszy zapewnia drugiego, że obiad był przewyborny. Tjälde zapewnia, że wszystko było skromnie, bo w tak małem miasteczku inaczej być nie może. Obaj patrzą na zegarek, przekonywają się, że mają jeszcze pół godziny czasu zaledwo. Tjälde prosi Linda żeby został do odejścia drugiego parowca, ale nadarmo.

Tuż za nimi — idzie kupiec Holm i Ring, głośno rozmawiając o cenach drzewa, — pierwszy utrzymuje, że ceny ogromnie spadną, drugi, że się podniosą. Zaraz za nimi pastor z Humarem. Pierwszy zapewnia drugiego, który nie jest bardzo trzeźwy, że porządek jest podstawą wszech rzeczy, bo porządek jest właściwością Królestwa Bożego, Hamar usiłuje zaś wtrącić kilka słów o kasztanie, ale nie może przyjść do słowa. Równocześnie Kuncon i Falbe kłócą się o tancerkę, którą Falbe widział w Hamburgu, a która przeskakiwała na 3 łokcie wysoko, o czem Kuncon wątpi. Fiume, Kunson i Jacobson idą za nimi. Jacobsen zaręcza za coś swoją głową. Kłótnia, w której tenże powiada, że: " niech dyabli porwą zdania innych", ale, że on wie, iż jego pryncypał jest najuczciwszym człowiekiem na świecie, a przynajmniej w Norwegii. Kontroler celny Prani wchodzi cicho i jakby zagłębiony w myślach. Wszystkie te rozmowy, prowadzone są równocześnie.

TJÄLDE

(uderzając o szklankę).

Moi panowie!

( uciszają się, słychać tylko jeszcze Falbego i Jacobsena, którym wszyscy nakazują milczenie ).

Moi panowie, mocno żałuję, że obiad trwał: tak długo.

WSZYSCY

(jednocześnie).

Nie, nie...

TJÄLDE.

Szanowny nasz gość musi niestety odjeżdżać za pól godziny. Pozwólcie mi panowie, że, zanim przystąpimy do deseru — przemówię słów kilka. Moi panowie! — mamy dziś pośród siebie książęcia — powtarzam: książęcia, ponieważ prawdą jest, że złoto rządzi światem, tak jest, moi panowie!

KONTROLER CELNY PRAM

(oparłszy się rękami o stół, mówi uroczyście ale spokojnie). 

Tak jest.

TJÄLDE. 

Zatem ten mąż jest księciem, bo gdzież u nas istnieje jakie przedsiębierstwo, któregoby on nie był założycielem?... to jest, któremuby on nie dał swojej firmy?

PRAM

(do Linda).

Panie konsulu, czy mogę mieć zaszczyt?

(chce się z nim trącić).

KILKU.

Cicho, nie przerywać!

TJÄLDE. 

Tak moi panowie — nazwisko jego znajdziecie wszędzie, gdzie coś zdziałać trzeba, bo niemożebnem jest wprowadzić w czyn cośkolwiek, do czego mąż ten nie przyłożył swej ręki.

PRAM... 

nie przyłożył swej ręki.

TJÄLDE. 

Zatem czyż nie jest księciem?

FALSETOWY GŁOS FALBEGO. 

Naturalnie.

TJÄLDE.

Moi panowie! Znowu teraz nazwisko tego męża wychodzi na jaw potężnie i twórczo! Powtarzam — panowie — że jest on w tej chwili największym dobroczyńcą kraju.

PRAM.

Największym!

TJÄLDE.

Pijmy na jego cześć! Niechaj dom jego wiecznie kwitnie, niechaj nazwisko jego przetrwa nieśmiertelne w Norwegii — niechaj. nam żyje pan konsul Lind!

WSZYSCY.

Niech żyje konsul Lind

(wszyscy się. trącają).

TJÄLDE 

(do Hamara, którego szorstko zpośród grupy wyciąga, podczas gdy inni biorą się do potraw). 

Dla czego nie strzelają?

HAMAR

(przestraszony).

Aha, prawda!

(biegnie do okna i powraca).

Niemam przy sobie chustki, musiałem ją tam zapomnieć.

TJÄLDE. 

Weź moją

(wyciągają).

Że też w niczem a niczem nie można się. spuścić na ciebie! — Masz go, — teraz za późno salutują, zblamowaliśmy się.

(Hamar wieje wściekle chustką — nareszcie dają się słyszeć strzały z moździerza. Goście stoją w kółku, z talerzami w ręku).

HOLM.

Strzelili trochę za późno.

RING.

Zawsze chwila ta jest ogromnie ważną...

HOLM...

A niespodziewaną bynajmniej.

KUNCON. 

Wśród huku dział przedstawiają światu męża wodzonego za nos.

RING.

O! — konsul Tjälde umie takie sztuczki.

TJÄLDE.

Pan konsul Lind jest tak łaskaw, że chce wnieść toast.

(Wszyscy grupują się około Linda, milcząc z uszanowaniem).

KONSUL LIND.

Szanowny nasz gospodarz wychylił toast na moje zdrowie w bardzo życzliwych wyrazach. Chcę wszakże tyle tylko dodać, że jeżeli posiadamy wielki majątek, to jedynie dla tego, ażeby za jego pomocą wspierać pracę, geniusz i czynnego ducha.

PRAM

(sztywny ciągle).

Szlachetnie powiedziane.

LIND.

Ja jestem tylko administratorem, a do tego niezbyt często energicznym i pewnym siebie...

PRAM. 

Zacnie powiedziane.

LIND.

Ale się nie omylę, utrzymując, że wspaniała działalność pana Tjälde, którą wszyscy podziwiać musimy, opiera się na gruntownych podstawach, co wreszcie w obecnej perze każdy z panów lepiej jeszcze zauważyć może aniżeli ja...

(wszyscy patrzą się na siebie ze ździwieniem).

Dla tego wolno mi twierdzić, że podobna działalność przynosi błogosławieństwo miastu, tej okolicy i temu krajowi... Zatem za pomyślność tego domu!

WSZYSCY. 

Za pomyślność!

HAMAR

(daje znak do wystrzałów, które tez dają, się słyszeć).

TJÄLDE.

Dziękuje ci szanowny konsulu, wierzaj. że czuje się głęboko wzruszony.

LIND.

Wypowiedziałem tylko moje przekonanie.

TJÄLDE. 

Dziękuję

(zwrócony do Hamara).

Znów zblamowaliśmy się — jak możesz kazać strzelać gdy piją zdrowie gospodarza?

HAMAR. 

Przecież kazałeś bić z moździerzy przy każdym toaście?

TJÄLDE. 

Ah! bodajżeś?..

HAMAR.

(do siebie).

No. jeżeli ja to dłużej zniosę, niech mnie wszyscy...

HOLM.

Więc fakt dopełniony?

KUNCON. 

Fait accompli. Każdy z toastów wart co najmniej 10000 talarów.

RING. 

Mówiłem — że Tjälde umie sztuczki.

(Falbe z czołobitnością trąca się kielichem z Lindem. Jacobsen rozmawiając z Kumonem podchodzi naprzód sceny).

JACOBSEN

(po cichu).

Tyle w tem prawdy ile włosów na mojej dłoni.

KUNSON. 

Ale drogi Jacobsen. nie zrozumiałeś mnie!

JACOBSEN

(głośniej).

Ja znam tych, których znam.

KUNSON.

Człowieku, nie krzyczże tak! Jacobsen

(jeszcze głośniej).

To co mówię, słyszeć może każdy.

TJÄLDE

(prawie równocześnie).

Pan pastor prosił o głos.

KUNSON. 

Cichoże. pastor prosił o głos.

JACOBSEN.

Jak mam milczeć, kiedy takie przeklęte...

TJÄLDE

(rozkazującym tonem).

Pan pastor ma głos.

JACOBSEN.

Przepraszam.

PASTOR

(słabym głosem),

Jako opiekun duchowy tego domu, szczęśliwy jestem, że mogę pobłogosławić dary tak szczodrze rozsypane na gospodarza i jego przyjaciół — oby służyły duszy ku wiecznemu zbawieniu!

PRAM. 

Amen.

PASTOR. 

Ośmielam się wnieść toast za zdrowie kochanych dziatek — lubych córek, za których szczęście wnoszę codzień modły, od czasu mojej w tym domu opieki.

PRAM. 

Nieinaczej.

PASTOR. 

Niechże im niebo sprzyja za ich pokorę i wdzięczność ku rodzicom.

WSZYSCY.

Za zdrowie panny Walburgi i Signy!

HAMAR

(przestraszony).

Czy mają bić z moździerzy?

TJÄLDE. 

Idź do dyabła!

HAMAR. 

Nie, jeżeli ja to dłużej zniosę...

TJÄLDE.

Czy mogę panie pastorze, trącić się z tobą kieliszkiem? Zapewniam pana, że szampan ten szlachetnym jest trunkiem.

LIND

(do Holma).

Przykro mi słyszeć pańskie słowa. Czyż miejscowość ta, tyle zawdzięczająca naszemu Tjäldemu

odpłacić mu zdolna niewdzięcznością?

HOLM 

(cicho). 

Nie można mu nigdy ufać.

LIND.

Rzeczywiście? a przecieżem dopiero słyszał pochwały?

HOLM.

Nie rozumiemy się. Sądzę, że o ile jego interesa..

LIND.

Jego interesa? Zazdrość chyba tu mówi, bo zwykle ludzie spotwarzają tego, ktory się duchem przedsiębierczym wzniósł nad tłumy,

(odwraca się od niego niechętnie).

JACOBSEN

(który pil do Tjäldego).

Panowie!

KUNCONA

(do Holma przechodząc).

Ten gbur ma także gadać?

(staje przed Lindem).

Panie konsulu, czy mogę mieć zaszczyt?

(trąca się z nim, inni tak stają jak gdyby nie chcieli słyszeć Jacobsena).

JACOBSEN

(bardzo głośno).

Moi panowie!

(pauza, — nagle Jocobsen mówi cicho).

Czy wolno takiemu jak ja prostakowi, przemówić słowo?

Przybyłem tu niegdyś jako mały ubogy chłopiec do konsula Tjäldego, ale on wyciągnął mnie z kału i błota...

(śmiech) 

i teraz jestem... tem czem jestem moi panowie! Jeżeli więc kto może tu mówić o panu Tjälde to pewnie ja, bo wiem co to za dzielny człek.

LIND

(do Tjäldego).

Dzieci i pijani...

TJÄLDE

(śmiejąc się).

Zwykli mówić prawdę.

JACOBSEN. 

Jest wielu takich, którzy go chwalą i wielu takich, którzy go gania... a może i ma jakie błędy, tak ma je, ale jeżeli ja znajduję się w tak eleganckiem towarzystwie, to mówię ja, że Tjälde — niech mnie djabli porwą — za dobry jeszcze jak dla takiej hołoty

(śmiech).

TJÄLDE. 

Dosyć Jacobsenie!

JACOBSEN.

Dosyć, a dla czego? Jeszcze tu trzeba spełnić jeden toast, o którym zapomnieliśmy wszyscy, chociaż wszyscy dobrześmy się najedli i napili.

(Śmiech, niektórzy dają brawo).

JAEOBSEN.

Niema tu nic śmiesznego, chcę bowiem wypić za zdrowie pani Tjälde, czegośmy dotąd nie uczynili.

LIND. 

Brawo!

JACOBSEN. 

Czem jest jako matka i żona! — a mówię tylko prawdę — ona tu rządzi wszystkiem mimo że jest chorą, ona dźwiga na swoich barkach cały ciężar nie skarżąc się marnem słówkiem. Niechże ją Bóg błogosławi i basta!

NIEKTÓRZY. 

Za zdrowie pani Tjälde!

PRAM. 

Dzielnie, dzielnie było, mój Jacobsen.

(porywa jego rękę, Lind nadchodzi a Pram odstępuje z uszanowaniem),

LIND. 

A mogę ja się z panem trącić, panie Jacobsen?

JACOBSEN. 

Dziękuję bardzo, ale ja sobie prostak.

LIND. 

Lecz zacny przytem człek — pańskie zdrowie!

(Piją — tymczasem nadpływa pod werendę czółno — Sannäs stoi u steru pod flagą).

HOLM

(szepcząc).

TJÄLDE 

wiedział co robił zapraszając Jacobsena.

KUNSON. 

Patrzcie, czółno!

RING.

O! Tjälde umie sztuczki!

(Kobiety wchodzą na schody z prawej).

TJÄLDE. 

Panowie, godzina odjazdu nadchodzi, widzę moje kobiety przychodzące się pożegnać. Po raz ostatni zgromadzamy się na około niego — naszego księcia. Dziękujemy mu więc, żegnając go trzechkrotnem Hurra!

(wszyscy krzyczą 3 razy hurra — Pram krzyczy sam po raz czwarty).

LIND.

Dziękuję wam, panowie! Zegnam szanowną panią i żałuję żeś pani nie słyszała toastu spełnionego za jej zdrowie. Dziękuję za gościnność,

(do Signy).

Skoro pani znowu zjawi się w stolicy...

SIGNA. 

Wtedy będę miała zaszczyt odwiedzić pańską małżonkę.

LIND. 

Dziękuję pani. po tysiąc razy — oczekujemy z wielką przyjemnością

(do Walburgi).

Lecz pani wydaje się słabą?

WALBURGA. 

Nie jestem nią.

LIND. 

Wygląda pani tak uroczyście,

(gdy Walburya nic nic odpowiada, mówi chłodno).

Żegnam panią! (do Hamara). Do widzenia, panie... panie...

TJÄLDE. 

Hamar — porucznik kawaleryi.

LIND. 

Ah! — wszak pan jesteś — pan co mi opowiadałeś o kasztanie — zięciem; — przepraszam, żem nie uważ...

HAMAR. 

Nic nie szkodzi.

LIND. 

Żegnam!

HAMAR. 

Szczęśliwej, podróży panie konsulu!

LIND 

(zimno do Holma).

Żegnam... pana, panie Holm.

HOLM

(podobnież).

Życzę panu konsulowi szczęśliwej podróży.

LIND. 

Żegnam pana. panie kontrolerze celny.

PRAM

(trzymając jego rękę w swojej, chce coś mówić, milczy jednak, nakoniec):

Czy mogę złożyć panu podziękę... za... za... czy mogę złożyć panu podziękę... za... za...

LIND. 

Dzielny z pana człowiek!

PRAM.

(oddychając swobodnie).

Bardzo mnie cieszy, że jestem dzielnym — i bardzo dziękuję.

LIND

(do Kuncona).

Żegnam pana.

KUNCON.

Jestem Kuncon.

PRAM.

Przez G.

LIND

(do Kunsond). 

Żegnam pana.

KUNCON. 

Jestem Kunson.

PRAM.

Przez S.

LIND

(do Binga).

Bardzo mnie cieszyło widzieć pana konsula zdrowym.

RING

(nisko się kłaniając).

Również czuję się szczęśliwym...

PASTOR

(trzymając jego rękę mówi z namaszczeniem):

Czy mogę życzyć panu konsulowi szczęścia i błogosławieństwa?...

LIND.

Dziękuję,

(chce się uwolnić).

PASTOR. 

Na podróż przez niebezpieczne morza?..

LIND. 

Dziękuję

(chce się uwolnić).

PASTOR. 

A mogęż panu konsulowi życzyć szczęśliwego powrotu?

LIND. 

Bardzo dziękuję

(chce się uwolnić).

PASTOR. 

Do powrotu w miłą ojczyznę, ten kraj luby, który...

LIND. 

Przebacz panie pastorze, ale czas nagli.

PASTOR. 

Czy mogę podziękować panu konsulowi za te wspólną godzinę, która..,

LIND. 

Żegnam pana!

(do Jacobsena),

Bywaj zdrów, panie Jacobsen!

JACOBSEN. 

Bądź zdrów panie konsulu! Jestem sobie wprawdzie prostakiem tylko, ale mimoto mogę przecie życzyć panu tak jak inni, szczęśliwej podróży.

LIND. 

Możesz, możesz, Jacobsenie. Panie Finne, wspomniałeś, że adwokat Berent...

(bierze go na bok).

TJÄLDE

(do Hamara).

A walże teraz z moździerzy!

(Hamar chce odejść) 

albo nie, zaczekaj aż czółno odpłynie. Znowuś się o mało nie zblamował!

(oddala się od niego).

HAMAR.

Nie, jeżeli ja to dłużej...

TJÄLDE

(równocześnie z Lindem, który teraz bierze go za rękę).

Żegnam pana konsula!

(po cichu).

Nikt nie może być panu tyle wdzięczny za te odwiedziny co ja. Pan jeden zrozumieć jesteś w stanie...

LIND

(trochę zimniej).

Niema o czem mówić. Życzę powodzenia w interesach

(cieplej).

Bywajcie wszyscy zdrowi — żegnam.

(Podaje rzeczy podróżne Sannäsowi i wchodzi do czółna).

WSZYSCY.

Żegnaj, panie konsulu!

TJÄLDE. 

Raz jeszcze hurra!

(Okrzyk hurra, a równocześnie huk moździerzy. Czółno wypływa — wszyscy powiewają chustkami).

TJÄLDE

(wracając śpiesznie na przód sceny).

Ba! a ja nie mam chustki, ten baran wziął mi...

(do Wdlburgi).

Czemuż ty nie wiejesz chustką?

WALBURGA. 

Bo nie chcę.

TJÄLDE

(patrzy na nią ale milczy — porywa dwie serwety, i trzymając po jednej w każdej ręce, powiewa niemi wołając):

Do widzenia!

SIGNA. 

Odprowadzimy czółno aż do zakrętu!

WSZYSCY. 

Tak. tak

(biegną na dół po schodach z prawej).

TJÄLDE

(znów powraca).

Widziałem adwokata.

(Walburga wychodzi z prawej, Tjälde rzuca serwety na stół i pada na fotel).

— O Boże! Boże! — tak, ale to już raz ostatni! Teraz już mi nie trzeba tych komedyi, tak, nie trzeba! (podnosi się znużony).

Nieomyliłem się — adwokat.

* * *

PRZEMIANA

Musi się odbywać szybko, Na lewo widać pult do pisania, na którym leża księgi handlowe i papiery — na prawo komin tak wysoki że się mężczyzna może o niego oprzeć. Fotel obok komina wysunięty trochę naprzód. Na froncie z prawej: stół, na tym kałamarz i pióra. Dwa fotele tuż obok stołu. Okna po obu stronach pultu — naprzeciw komina drzwi, prowadzące do dalszych pokoi biurowych. Dzwonek na sznurze. Dwu stołki po bokach drzwi — zupełnie w głębi z lewej kręcone schody — jako najkrótsza droga do górnej sypialni).

Scena pierwsza.

Tjälde, adwokat Berent (z głębi).

TJÄLDE. 

Przebacz pan, że go tu sprowadzam — na górze w pokojach niebardzo wygląda porządnie po rozejściu sio gości.

BERENT. 

Słyszałem, żeś pan przyjmował.

TJÄLDE. 

Konsula Lind z Chrystyanii.

BERENT. 

Tak?

TJÄLDE. 

Proszę pana usiąść.

BERENT. 

(Kładzie kapelusz i palto na stołku przy drzwiach, potem postępuje zwolna naprzód, siada przy stole i wyjmuje dokumenty z kieszeni).

TJÄLDE

(siada obok niego na drugim fotelu, przypatrując mu się obojętnie).

BERENT. 

Chodziłoby nam o punkt wyjścia pewny dla oznaczenia wartości, żeby zaś dojść do tego, potrzebaby najprzód rozważyć jedno z tych przedsiębiorstw, które obejmuje w sobie najwięcej rodzajów własności.

TJÄLDE. 

Bez wątpienia.

BERENT. 

Nie ma tu żadnego takiego, któreby tyle przedstawiało korzyści co pańskie. Czy nie będziesz miał nic przeciw temu, jeżeli interesa pańskie wezmę za podstawę?

TJÄLDE.

Bynajmniej.

BERENT. 

Czy mogę czynić uwagi i zapytania przy niektórych pańskich pozycyach?

TJÄLDE. 

Jak się panu podoba.

BERENT. 

Ażeby więc raz zacząć... weźmy najbliżej leżące grunta, one wskażą nam najlepiej ceny praktykowane w tej okolicy. Zatem np. las przy Miölstadt — pan oznaczyłeś go jak widzę, cyfrę 84, 000 talarów.

TJÄLDE. 

Mogłem podać 100, 000 ale uwzględniłem możliwość szybkiej sprzedaży.

BERENT. 

Nie tyle możliwość ile konieczność. Zgadzam się z panem zupełnie, lecz w takim razie wartość pierwotną tego lasu, zaznaczyłeś pan zbyt wysoko.

TJÄLDE

(obojętnie).

Dzisiejsze nizkie ceny, nie mogą przecie służyć za podstawę obrachowania, bo są nienaturalne.

BERENT. 

Lecz banki muszą się właśnie na tych cenach opierać, i w tej mierze jużeśmy się nawet porozumieli.

TJÄLDE. 

Mnie też to otaksowanie nie obchodzi już teraz, ale ci których to dotyczy, zaprotestują.

BERENT. 

Bądź co bądź, ja sumę 84, 000, zredukuję do 50, 000.

TJÄLDE. 

Przepraszam — ale jakkolwiek mnie to osobiście nie obchodzi — jednak co pan rozumiesz przez: "redukcyę?"

BERENT.

W razie sprzedaży musze pilnować dobra banku i dlatego trzymam się cen najniższych.

TJÄLDE. 

Przy takiem postępowaniu — pozwól pan sobie powiedzieć — zbankrutują tu wszyscy. Mnie to — jak rzekłem — już nie obchodzi, ale czy banki przewidziały tę okoliczność?

BERENT. 

Banki muszą oddzielić wartość stałą od fikcyjnej. — Warsztaty okrętowe z zapasami — oznaczyłeś pan cyfrą 60, 000?

TJÄLDE.

Zaczynasz mnie pan rozciekawiać, przedstawiając moje posiadłości w tak nowem świetle.

BERENT. 

Grunta także i ogrody i domy i sklepy i fabryka i browar, słowem wszystko, obliczane nawet jako interes handlowy, otaksowane zostały przez pana zbyt wysoko, albowiem mieć mogą taką wartość tylko dla wielkiego kapitalisty.

TJÄLDE.

Słusznie.

BERENT.

Lecz taki kupiec się nie znajdzie — musiałby bowiem obok kapitałów posiadać pański wielostronny pogląd, w przeciwnym razie, wiele z tego wszystkiego nie miałoby dlań żadnej wartości.

TJÄLDE. 

A dalej?

BERENT. 

Zbytkowne umeblowanie, przy sprzedaży nie wiele wchodzi w rachubę; — być też może, że rolnik nabę-

dzie tę posiadłość. — tak, to nawet jest najprawdopodobniejsze.

TJÄLDE.

Wiec mnie pan już ztąd wyrzuciłeś?

BERENT. 

W obec wszystkich moich obliczeń, muszę mieć przed oczami sprzedaż.

TJÄLDE.

A za jaką cenę?

BERENT. 

Za mniej niż polowe, to jest...

TJÄLDE

(podnosząc się).

Nie mogę się dłużej powstrzymać i nie powiedzieć panu. że jestto bezczelnością wkraczać w ten sposób w prawa własności drugiego, a pod pozorem zasięgnięcia jego rady, własność mu wydzierać.

BERENT. 

Nie rozumiem pana — sam rzekłeś przecie, że cię to wszystko nic nie obchodzi.

TJÄLDE. 

Zapewne, ale gdybym nawet żartował — jeżeli mi się tak wyrazić wolno — to jeszcze nie wolno brać obliczenia ofiarowanego dobrowolnie, za kłamliwy dokument. Bo czyż pan nie pojmujesz, że posiadłości te zebrałem moją pracą, żem je utrzymał nadzwyczajnym trudem i wysileniem wśród najokropniejszych handlowych stosunków — że uświęciła je rodzina moja, moi drodzy — że stały się one częścią mego życia?

BERENT

(kłaniając się).

Pojmuję doskonale — teraz co do fabryki...

TJÄLDE.

Nie pozwolę panu mówić w ten sposób dalej. Niech pan sobie obrać raczy posiadłość kogo innego za podstawę obliczeń, a zarazem innego doradcę.

BERENT

(pochylając się w tył na krześle).

Banki z pańskich odpowiedzi chcą korzystać.

TJÄLDE. 

Jakto? — posłałeś im pan mój bilans?

BERENT. 

Wraz z uwagami konsula Holsta.

TJÄLDE. 

Więc zdrada? — a ja sądziłem że mam do czynienia z człowiekiem honoru.

BERENT. 

Banki czy ja, — wszystko jedno — skoro jestem ich pełnomocnikiem.

TJÄLDE. 

Podobna zuchwałość!...

BERENT. 

Każda chwila jest drogą.

TJÄLDE. 

Więc mój bilans ma być oddany bez mego zezwolenia? Jestto nikczemne oszukaństwo. Żądam od pana satysfakcyi.

BERENT. 

Radziłbym unikać wszelkich silnych wyrażeń a natomiast myśleć o skutkach posłanego obrachunku.

TJÄLDE.

Czy może mój bilans, opatrzony pańskiemi i Holsta uwagami — przedłożysz pan także konsulowi

Lindowi? Czy i on należy do konferencji ?

BERENT. 

Słysząc tyle strzałów z moździerzy uważałem za stosowne...

TJÄLDE. 

Wiec pan i szpiegowałeś?

BERENT.

Trzymajmy się lepiej stanu rzeczy. Fabryka pańska...

TJÄLDE.

Dosyć! Pańskie postępowanie jest tak jezuickie, że ja jako człek uczciwy mówić z panem dalej nie myślę. Przyzwyczajony jestem mieć do czynienia tylko z ludźmi honoru.

BERENT. 

Nie chcesz pan rozumieć położenia.

TJÄLDE. 

Proszę o jak najkrótszy rezultat.

BERENT.

Rezultat taki. Pan przypisałeś sobie aktywów na 454. 000 talarów — ja obniżę je do 200. 000.

TJÄLDE. 

Więc mnie pan pozbawiasz 150, 000?

BERENT. 

Z passywami rzecz się ma podobnie.

TJÄLDE. 

Czy pan wiesz, jakie mnie w tej chwili owładło uczucie?

BERENT 

(przypatruje mu się).

TJÄLDE. 

Jak gdybym miał do czynienia... z waryatem.

BERENT. 

Takież i ja miałem uczucie, co do pana.

TJÄLDE. 

Okrucieństwo pana przewyższa wszystko co o panu słyszałem. Nie wiem, dlaczegom panu już dawno drzwi nie wskazał, lecz czynię to teraz.

BERENT. 

Tą drogą pójdziemy wkrótce obaj — wprzódy jednak musimy się porozumieć co do oddania massy upadłości sądowej.

TJÄLDE. 

Ha, ha. ha! Lecz wiesz-że pan o tem, że w tej chwili otrzymałem wiadomość telegrafem, że nietylko jestem pokryty w tej chwili, ale że sobie i poźniej poradzę?

BERENT. 

Telegraf jest pięknym wynalazkiem i służy dla wszystkich.

TJÄLDE.

Co pan chcesz przez to powiedzieć?

BERENT. 

Kanonada poprzednia popchnęła i mnie do telegrafowania. Pan Lind znajdzie na parostatku telegram swego domu — wątpię, przeto iżby pan otrzymał wypłaty.

TJÄLDE. 

Nieprawda, tegobyś pan uczynić nie śmiał!

BERENT. 

Prawdę mówię.

TJÄLDE. 

Pozwól pan niech raz jeszcze przejrzę swój bilans.

(Chce porwać papier.)

BERENT 

(kładąc na nim rękę).

Darujesz pan...

TJÄLDE. 

Pan śmiesz zatrzymywać bilans własną moją ręką skreślony ?

BERENT. 

Tak, a nawet schować go do kieszeni. Nieuczciwa czynność, datowana i podpisana, jest bardzo ważnym dokumentem.

TJÄLDE. 

Postanowiłeś mnie więc pan zgubić: moralnie

i prawnie?

BERENT. 

Zgubiłeś się pan sam już dawno. Znam pańską sytuacyę. Blizko od miesiąca jak prowadzę korrespondencyą ze wszystkiemi domami handlowemi, z którymi pan byłeś w stosunkach.

TJÄLDE. 

Na jakież podstępy narażony jest uczciwy człowiek! Więc od miesiąca otoczony jestem szpiegami! Wkradają się do mego domu, wydzierają mi chytrze wiadomość o stanie mych interesów!

(z wielką siłą).

Lecz ja przełamię to zaklęte koło, a pan dowiesz się co znaczy chcieć zniszczyć szanowną firmę przez potwarz!

BERENT. 

Ta szanowna firma jest już zrujnowaną od lat trzech, lecz dosyć frazesów — czy zgadzasz się pan na deklaracyę swej niewypłacalności?

TJÄLDE. 

Ha, ha, ha! ja miałbym się zgodzić? — i to dlatego żeś mnie pan zrobił na kawałku papieru bankrutem?

BERENT.

Radzę panu przez wzgląd na pańską rodzinę, natychmiast ze mną zakończyć. Zniewolić pana do tego, było celem mojej podróży.

TJÄLDE. 

Więc tak? — a pan stanąłeś przedemną tak przyjacielski i tak stroskany o zawiłość interesów! Potrzeba było odłączyć pewne od szachrajstwa i dlatego prosiłeś mnie pan z takiem uszanowaniem o pomoc.

BERENT.

Słusznie, lecz tu szachrajstwem jest tylko pański interes.

TJÄLDE

(siadając).

Powtarzam panu, że dom mój tylko w wyobraźni pańskiej zbankrutował. Za miesiąc może się stać wiele, ja zaś nieraz już umiałem się wykręcić.

BERENT. 

Czyli żeś pan się coraz głębiej wikłał w kłamstwach.

TJÄLDE. 

Tylko kupiec zrozumieć mnie zdoła — bo gdybyś się pan znał na tem, rzekłbym: daj mi pan 100. 000 talarów a uratuję wszystko. Czyn taki zjednałby panu cześć i sławę, bo ocaliłbyś dobrobyt tysiąca ludzi.

BERENT. 

Na tego wabika mnie pan nie złapiesz.

TJÄLDE. 

Czy pan sądzisz że go kusić pragnę? Konsul Lind mnie zrozumiał i gdyby nie pańskie nieszczęsne wtrącanie się, byłbym tego dokonał. Lecz pojadę jeszcze za nim... Nie pojmujeszże pan że za 3 miesiące przyjdę do równowagi... wyjaśnię panu zaraz że...

BERENT. 

Że pan z jednego złudzenia wpadasz w drugie. Przez 3 lata, od miesiąca do miesiąca, łudziłeś się pan tak samo.

TJÄLDE. 

Bo ceny w tych trzech ostatnich latach spadały, ah to straszne! Lecz teraz następuje przesilenie, poprawić się musi...

BERENT. 

Właśnie co do tego myliłeś się pan zawsze.

TJÄLDE. 

Tak mniemać musi każdy kupiec.

BERENT. 

Każdy oszust.

TJÄLDE. 

Nie przyprowadzaj mnie pan do rozpaczy!... Wieszże pan com wycierpiał w tych trzech latach... wieszże pan, do czego byłbym zdolny?

BERENT. 

Do kłamstw grubszych jeszcze.

TJÄLDE.

Strzeż się pan! — Tak, prawdą jest że stoję nad brzegiem przepaści — prawdą jest, żem przez 3 lata wysilał się nad ludzką możność, ażeby przepaść tę przeskoczyć — mogę zgoła powiedzieć, w walce którą staczałem, dałem dowody siły olbrzyma... Lecz za to muszę mieć nagrodę. Pan masz pełnomocnictwo — panu uwierzą. Zastanów się pan że i tobie straszno będzie, gdy zgubisz ludzi tysiące.

BERENT. 

Proszę — zakończmy.

TJÄLDE. 

Nie — niechaj wprzódy porwą mnie szatani — zanimbym walkę taką zakończył szalonem poddaniem się.

BERENT. 

A czemże jeżeli nie tem, chcesz pan zakończyć?

TJÄLDE. 

Wiem co mi czynić wypada. — Szyderstwo tej nędznej mieściny, tryumf zazdrosnych — nie dosięgną mnie z pewnością.

BERENT. 

Lecz cóż pan chcesz uczynić?

TJÄLDE. 

Zobaczysz pan

(coraz hardziej wzburzony).

Nie pomożesz mi pan pod żadnym warunkiem?

BERENT. 

Nie.

TJÄLDE. 

Na wszystkie piekła! — I pan się odważasz?...

BERENT. 

Tak.

TJÄLDE

(ochrypłym ze wzruszenia głosem).

Pan nie znałeś nigdy rozpaczy — pan nie wiesz jakie prowadziłem życie... Lecz teraz nadeszła chwila rozstrzygnięcia — tu w tym kantorze siedzi obok mnie człowiek mogący ale niechcący mnie wybawić, zatem los mój podzielić musi!

BERENT. 

Słowa te brzmią tragicznie.

TJÄLDE. 

Tylko na bok żarty, — mógłbyś ich pan pożałować.

(Podchodzi do wszystkich drzwi, zamyka je jednym kluczem który wydobywa z kieszeni — potem drugim kluczem otwiera pult i wyjmuje rewolwer).

TJÄLDE. 

Jak się też panu zdaje — dawno broń ta leży tutaj.

BERENT. 

Zapewne od chwili, w której ją pan kupiłeś.

TJÄLDE. 

W pańskiej mocy leży — ocalić mnie albo zgubić. Napadłeś mnie pan tak srodze, że nie zasługujesz na względy, któremi i ja pogardzam! Daj pan o mnie pomyślny rapport — a uratuję siebie i wszystkich. Nie wahaj się pan — pomyśl o mojej rodzinie, o mojej starej firmie, o tylu, tylu, którzy przezemnie w nędzę wpadną! — pomyśl pan wreszcie o własnej rodzinie! Albowiem — wiedz, że jeżeli nie uczynisz tego czego żądać mam prawo... ani ja ani pan nie wyjdziemy ztąd żywi.

BERENT

(wskazując na rewolwer).

Czy to nabite?

TJÄLDE

(odwodząc kurek).

Dowiesz się pan jeszcze dość wcześnie, lecz teraz odpowiadaj!

BERENT. 

Zrobiłbym propozycyę: zastrzel pan... zastrzel pan naprzód siebie a potem mnie.

TJÄLDE 

(zbliża się do niego i przykłada mu pistolet do czoła).

Ukrócę wnet ten niewczesny żart!

BERENT 

(powstając żywo i wyjmując papier z kieszeni).

Tutaj sporządziłem akt oddania massy upadłości sądom. Podpiszesz pan ten dokument a spełnisz powinność względem swych wierzycieli, rodziny i samego siebie, — jeżeli zaś pan zastrzelisz mnie i siebie, dodasz jedno tylko kłamstwo do kłamstw poprzednich. — Dlatego, odłóż pan pistolet a weź pióro!

TJÄLDE. 

Przenigdy! — Długom myślał nad tem, czego chcę teraz, lecz pan towarzyszyć mi będziesz.

BERENT. 

Czyń co ci się podoba — mnie groźby do kłamstwa nie skłonią!

TJÄLDE 

(który pochylił rewolwer, odstępuje krok, podnosi go i mierzy nim).

Zatem!..

BERENT 

(podchodzi do niego, patrzy mu, w oczy, a Tjälde mimowoli opuszcza ku ziemi broń). 

Wiem dobrze, że ten, który w głębi swej duszy drżał tak długo ze strachu i kłamstwa, — myśli różne mieć może, ale niema odwagi. Pan byś nie śmiał!

TJÄLDE

(wściekły).

Zobaczymy!

(znów krok odstępuje i mierzy).

BERENT

(idąc za nim).

Strzelaj pan a usłyszysz raz przecie trzask rozbicia, za którym tęsknisz od tak dawna. Lecz radzę figle zakończyć, upaść na kolana przed swymi czynami, i wyznać...

TJÄLDE. 

Nie — niechaj raczej porwą szatani ciebie i mnie razem!

BERENT. 

I kasztana. to jest pańskiego urzędowego konia, na którym powróciłeś z licytaci Müllerowskiej. Każ się

pan zastrzelić na rumaku pańskiego ostatniego kłamstwa (zbliżając się mówi ciszej) lepiej wszakże... odrzuć pan precz wykręty, a wtedy bankructwo więcej ci przyniesie czci aniżeli to pańskie bogactwo.

TJÄLDE

(upuszcza pistolet i wybucha płaczem. — Cisza).

BERENT.

Dziwną staczałeś pan walkę w tych trzech latach — ani jeden z tych. których znam, nie byłby w stanie jej poradzić, lecz pan w tej walce zgubiłeś samego siebie. Nie lękaj się pan prawdy, bo ta tylko oczyści twoją duszę.

TJÄLDE

(zakrywając twarz rękami) 

Ah!

BERENT. 

Lżyłeś mnie pan, odpowiedzią moją niech będzie przebaczenie

(pauza).

Rozważ pan rzeczywiste położenie i postąp jak mężczyzna — boć w gruncie duszy musiałeś się tem wszystkiem zmęczyć i znużyć — skończ pan zatem!

TJÄLDE. 

Ah!

BERENT

(siadając przy nim).

Czyż nielepiej stokroć odzyskać czyste sumienie i żyć znowu ze swą rodziną serdecznie? — boś pan o tem właśnie w tych trzech łatach zapomniał (pauza). W ciągu mego życia, niejeden spekulant ukazał mi swoje serce. Pojmuję przeto, żeś pan przez trzy lata pozbawiony był wszystkiego, począwszy od zdrowego snu aż do spokojnie pobłogosławionej wieczerzy. Z pewnością nie patrzałeś pan na to co dzieci pańskie robią lub mówią — chyba wtedy gdy ci stanęły w drodze. A żona pańska...

TJÄLDE. 

Żona!

BERENT. 

Żona zajęta ciągle obiadami, które pokryć miały bankructwo — z pewnością ze wszystkich sług tego domu, najbardziej czuła się znękaną.

TJÄLDE. 

Oh! moja święta żona!

BERENT. 

Przekonany jestem, iż wolałbyś pan być ostatnim robotnikiem w swej fabryce, aniżeli przechodzić po raz drugi te same cierpienia.

TJÄLDE. 

Stokroć razy wolałbym!

BERENT. 

Bądź więc pan uczciwym — i podpisz!

TJÄLDE

(klękając przed nim).

Litości, litości! Pan niewiesz, czego odemnie żądasz. Dzieci własne mnie przeklną — a klientów moich tak wielka liczba. — z rodzinami przepadnie! A moi robotnicy — cóż z nimi? Pomyśl pan, że mam ich tu czterystu z żonami i dziećmi — będą bez chleba. Litości! — ja nie mogę, mnie nie wolno — ratuj, pomóż mi panie! Nikczemnie uczyniłem grożąc, lecz teraz błagam cię panie za tymi, którzy więcej warci odemnie — w przyszłości, życie moje poświęcę panu, pracując wiernie i wytrwale!

BERENT. 

Lecz ja pana ocalić nie mogę — obcemi pieniędzmi. Choćbym pana usłuchał, postąpiłbym nieuczciwie.. Usiądź pan; pomówimy.

(Tjälde siada).

Czyi to, co mi pan proponujesz, nie jestże tem samem, coś robił przez 3 lata? Na cóż się panu przydały pożyczone pieniądze?

TJÄLDE. 

Spekulowałem.

BERENT. 

Mięszałeś pan tak długo prawdę z nieprawdą, żeś zapomniał o najprostszych zasadach handlu... Tylko własnym majątkiem podtrzymywać można interesa czekając lepszych czasów, ale nigdy pożyczonym.

TJÄLDE. 

Nigdy pożyczonym.

BERENT. 

Pojmujesz pan przecie różnicę?

TJÄLDE. 

Tak.

BERENT. 

Zatem nic panu nie pozostaje — tylko podpisać.

TJÄLDE. 

Tylko podpisać.

(Na kolanach).

Litości, litości! Nie mogę się wyrzec wszelkiej nadziei po takiej walce jaką była moja...

BERENT. 

Pan nie masz odwagi wziąść na siebie następstw tego czynu?

TJÄLDE. 

Tak — nie mam.

BERENT. 

Powiedz raczej — że nie masz odwagi prawdą życie rozpocząć na nowo?

TJÄLDE. 

Tak.

BERENT 

(wstając).

Żal mi pana...

TJÄLDE. 

O tak!... Jakżebym śmiał ludziom ukazać się na oczy, ja który wszystkich oszukałem ?!

BERENT. 

Kto używał wiele niezasłużonych zaszczytów, musi zgodzić się później na zasłużone upokorzenie.

TJÄLDE. 

Lecz ja tego nie przeniosę!

BERENT. 

Hm — jesteś niezwykle silnym, pan który byt ten prowadziłeś trzy lata.

TJÄLDE. 

Litości!

BERENT.

Podpisz pan - oto dokument, każda minuta jest drogą.

TJÄLDE. 

Ah!

(zbliża się chwiejący — z piórem w ręku stojąc).

Po tylu cierpieniach, nie powinieneś pan tak mnie

dręczyć!

BERENT. 

Najpierw — podpisz pan!

TJÄLDE

(podpisuje — siada na stołku na którym siedział Berent, w głębokiej boleści).

BERENT

(chowa podpisany dokument). 

Teraz idę do sądu — zapewne dziś wieczorem przyjdą tu jeszcze celem spisania rzeczy — przygotuj pan więc swoją rodzinę.

TJÄLDE. 

Alboż potrafię? Zostaw mi pan trochę czasu — miejże litość!

BERENT. 

Im prędzej tem lepiej dla pana — niemówiąc już o interesie innych. A teraz żona pańska może tu przyjść. Nieprawdaż?

TJÄLDE

(zgnębiony).

Tak.

BERENT. 

A teraz jeśli pan lub należący do ciebie, potrzebować mnie będą - dajcie mi znać.

TJÄLDE. 

Dziękuje.

BERENT. 

Bądź pan teraz tak dobry i otwórz mi drzwi.

TJÄLDE.

Przebacz pan — zapomniałem.

BERENT

(biorąc kapelusz). 

Czy pan teraz nie zawołasz swej żony?

TJÄLDE. 

Nie — muszę się wprzódy sam uspokoić. — Najstraszniejsze przejścia mnie czekają.

BERENT. 

Niestety tak, ale właśnie dla tego...

(dzwoni ).

TJÄLDE. 

Co pan czynisz?

BERENT. 

Chcę zanim odejdę — mieć pewność, że żona pańska przyjdzie.

TJÄLDE.

Pocożeś pan to uczynił?

(Służący wchodzi)

BERENT

(patrzy na Tjäldego).

TJÄLDE. 

Poproś żony mojej, żeby tu przyszła.

BERENT

(dodając).

Tylko zaraz.

(Służący odchodzi).

Żegnam pana.

TJÄLDE

(siada przy drzwiach).

ZASŁONA SPADA.

AKT III.

W KANTORZE.

Scena pierwsza.

Tjälde, później jego żona.

TJÄLDE

(sam — siedzi na stołku w tej samej postawie co przy końcu aktu drugiego — nagle zrywa się).

Co począć?.. Po niej przyjdą dzieci... po nich ludzie moi... a potem ci wszyscy inni!.. Gdybym uciekł?... lecz sądy?... Powietrza, powietrza!

( dzie do ostatniego okna). 

Piękny dzień — lecz nie dla mnie

(otwiera okno). 

Koń tam... nie, nie zniosę jego widoku. Dlaczego stoi osiodłany?... a, prawda, po rozmowie z adwokatem miałem... lecz teraz wszystko już przepadło.

(Jakgdyby powziął nagle myśl jaką bo postępuje kilka kroków naprzód i woła:)

Tak, na tym koniu dopadnę portu, zanim parowiec popłynie za granice,

( patrzy na zegarek ).

Tak, rzecz możliwa a potem wszystko pozostawię za sobą

(przestrasza się posłyszawszy szelest na schodach).

Kto tam?

ŻONA

(na schodach). 

Kazałeś mnie zawołać?

TJÄLDE. 

Tak

(przypatrując się jej bystro). 

Schodzisz z góry?

ŻONA. 

Odpoczywałam trochę.

TJÄLDE

(ze spółczuciem).

Ach — spałaś — a ja cię obudziłem.

ŻONA. 

Nie, nie spałam

(schodzi zwolna).

TJÄLDE. 

Nie spałaś?

(bojaźliwie) 

Czyś więc...

(na stronie) 

nie, nie spytam się.

ŻONA. 

Czego chciałeś?

TJÄLDE. 

Chciałem tylko...

(spostrzega się ze leży rewolwer).

Dziwisz się, żem tam rewolwer położył? Dlatego, że odjechać muszę.

ŻONA

(opierając się o pult).

Chcesz odjechać?

TJÄLDE.

Tak. Adwokat Berent był tutaj, jak ci może wiadomo.

(milczenie) 

Interesa — muszę natychmiast za granicę...

ŻONA

(słabym głosem).

Za granicę ?

TJÄLDE. 

Tylko na kilka dni. Dlatego biorę tylko zwykłą moją torbę i najpotrzebniejszą bielizną — ale zaraz.

ŻONA. 

Nie wiem czy torba wypakowaną została od rana gdyś przyjechał.

TJÄLDE.

Tem lepiej. Czy mi ją przyniesiesz?

ŻONA. 

Jedziesz więc zaraz?

TJÄLDE. 

Parowcem.

ŻONA. 

Zatem nie masz czasu do stracenia.

TJÄLDE. 

Tyś słaba?

ŻONA. 

Nie, nie.

TJÄLDE. 

Dawna twoja choroba?

ŻONA. 

Tak. Przyniosę torbę.

(Tjälde podpiera ją gdy wchodzi na schody). 

TJÄLDE 

Będzie ci lepiej.

ŻONA. 

Gdyby tylko tobie było lepiej.

TJÄLDE. 

Każdy musi dźwigać swój krzyż.

ŻONA

(opierając się o poręcz). 

Czemuż go nie dźwigamy razem!

TJÄLDE.

Ty moich interesów nie rozumiesz — mamże ci pomódz?

ŻONA. 

Dziękuję.

TJÄLDE

(postępując na front).

Czyżby przeczuwała?... Ona zawsze taka... odebrała mi całą odwago... lecz nie mam innej drogi. Zatem: pieniądze. Mam przecie w pulcie kilka sztuk złota.

(biegnie, otwiera, liczy pieniądze które kładzie na pulcie, podnosi głowę i spostrzega swoją żonę, która usiadła na schodach).

Usiadłaś?

ŻONA.

Słabo mi się zrobiło, lecz teraz idę już

(idzie zwolna do góry po schodach).

TJÄLDE. 

Biedna! — siły jej wyczerpane! — Nie...

(liczy) 

5, 6, 8, 16... to niedosyć, jeszcze powinno ich być kilka

(szuka),

jeżelim je wydał, mam jeszcze zegarek z łańcuszkiem, 20... 24, więcej niema. Ale papiery! — tych zapomnieć mi nie wolno

(szuka papierów i kładzie je na pulcie).

Ziemia pali się pod memi stopami... Czemu ona nie wraca? — było przecież zapakowane. — Ah! jakże cierpieć będzie — lecz mniej zawsze, gdy mnie tu nie będzie. Ludzie wreszcie miłosierniej się okażą dla niej, dla dzieci... tak, dzieci!... O precz mi ztąd, precz, precz - myśli same już pójdą za mną. — Ale oto i ona

(głośno, ze współczuciem). 

Pomódz ci?

ŻONA. 

Dziękuję — czy chcesz wziąść torbę?

TJÄLDE   

(bierze ją, ona schodzi zwolna) .

Cięższa mi była ostatnim razem.

ŻONA. 

Tak?

TJÄLDE 

Musze w nią włożyć papiery

(idzie do pultu, kładzie złoto i papiery w torbę) .

Lecz drogie dziecko, — ta jest jakieś złoto?

ŻONA. 

Tak!.. Kilka sztuk, które mi dawałeś czasami — teraz zdadzą ci się może.

TJÄLDE 

Lecz tyle pieniędzy!

ŻONA

(z uśmiechem) .

Sam pewnie nie wiedziałeś ileś mi dawał.

TJÄLDE 

Ona wie wszystko! Anno!

(roztwiera ramiona) .

ŻONA. 

Henryku!

(trzymają się długo w uścisku).

ŻONA

(szepcząc) . 

Mam zawołać dzieci?

TJÄLDE 

Nie, — nie mów nic — później dopiero!

(ściskają się) .

TJÄLDE 

(biorąc torbę). 

ldź do okna ażebym wsiadając na konia mógł cię widzieć

(zamyka torbę, biegnie, nagle przydaje) . 

Anno!

ŻONA. 

Henryku!

TJÄLDE 

Przebacz!

ŻONA. 

Wszystko!

TJÄLDE 

(biegnie, we drzwiach spotyka służącego który mu list oddaje) .

Od Berenta?

(otwiera list, staje we drzwiach i czyta, potem podchodzi na front ciągle czytając) . 

"Kiedym od pana odchodził, ujrzałem osiodłanego konia. Ażeby zapobiedz nieporozumieniom, ostrzegam, że dom pański strzeżony jest przez policyą." Berent.

ŻONA

(trzymając się pultu) . 

Nie możesz odjechać?

TJÄLDE 

Nie.

(Cisza. Kładzie torbę i ociera pot z czoła.) 

ŻONA.

Henryku — nie pomodlimyż się razem?

TJÄLDE 

Co mówisz?

ŻONA. 

Módlmy się... prośmy Boga i Pana o pomoc.

(wybucha płaczem) .

TJÄLDE.   

(milczy) .

ŻONA. 

Henryku!

(pada na kolana).

Widzisz — tu rozum ludzki nic nie podoła.

TJÄLDE. 

Ale ja wiem, że i to nic nie pomoże.

ŻONA. 

Ah! spróbuj raz w najwyższej potrzebie!

(Tjälde walczy ze sobą) .

ŻONA. 

Nigdyś nie chciał! — nigdyś nie mówił do nas, do Twego Boga! — niegdyś serca swego przed nami nie otworzył.

TJÄLDE. 

Dosyć!

ŻONA. 

Lecz co ukrywałeś we dnie, zdradzałeś w nocy; — ludzie mówić muszą! Ja czuwałam i byłam świadkiem twojej męki. W nocy bez snu, we dnie bez zobopólnej ufności — jakże cierpiałam! — więcej jeszcze od ciebie.

TJÄLDE. 

(rzuca się na fotel przy kominie).

ŻONA 

(podchodząc ku niemu).

Chciałeś uciekać. Skoro ludzi bać się musimy, któż nam wtedy pozostaje, jeżeli nie On? Czy sądzisz, iż bez Niego żyłabym dotychczas?

TJÄLDE. 

Tarzałem się u nóg adwokata — nadaremnie.

ŻONA. 

Henryku, Henryku!

TJÄLDE. 

Czemuż ten Bóg nie pobłogosławił mojej pracy i mojej walki? Teraz wszystko już jedno.

ŻONA. 

O! — to gorzej będzie jeszcze!

TJÄLDEE. 

(wstając) .

Tak, — najgorsze czeka nas jeszcze.

ŻONA. 

Bo tkwi w nas samych

(pauza).

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena druga.

Ciż i Walburga.

Walburga ukazuje się na schodach, gdzie ujrzawszy rodziców przystaje.

ŻONA. 

Czego chcesz, moje dziecię?

WALBURGA

(walcząc ze wzruszeniem).

Z mego pokoju ujrzałam policyę przed naszym domem — a teraz nadchodzą pachołcy sądowi.

ŻONA

(siada na stołku, z którego dopiero powstał mąż) .

Tak moje dziecię. Ojciec twój, po straszliwej walce, którą zna tylko Bóg i ja, oddał cały swój majątek sądowi.

WALBURGA

(która uszła naprzód, kilka kroków, zatrzymuje się. Pauza).

TJÄLDE. 

(woła nagle) .

No! powiedzże mi teraz to wszystko, co twoja przyjaciółka powiedziała swemu ojcu.

ŻONA

(powstając) .

Tego nie uczynisz Walburgo! — Bogu tylko wyrokować przystoi.

TJÄLDE. 

Powiedz, powiedz, żem cię tak ciężko znieważył... że mi tego nigdy nie przebaczysz, żem utracił na zawsze miłość twą i szacunek.

ŻONA. 

O dziecię moję!

TJÄLDE. 

Gniew twój i wstyd nie mają zapewne granic.

WALBURGA. 

Ojcze! ojcze!

(odchodzi przez drzwi do kantu no).

TJÄLDE. 

(jakby idąc za nią, chwieje się jednak na nogach, tuz przy schodach i chwyta się za poręcz).

ŻONA

(upada na krzesło).

Scena trzecia.

Ciż i Jacobsen.

JACOBSEN

(wchodzi przez kantory. Tjälde nic widzi go aż gdy stanął tui przed nim — ujrzawszy go wyciąga ręce z prośbą, ale Jacobsen idzie wprost na niego i mówi tonem ochrzypłym z gniewu: )

JACOBSEN.

Oszuście!

TJÄLDE.

(cofa się) .

ŻONA.

Jacobsen!

JACOBSEN

(nie słysząc jej).

Przychodzę tu z pachołkami — księgi i papiery browaru opieczętowane, — fabryka zamknięta.

ŻONA. 

Boże!

JACOBSEN. 

Ja poręczyłem za dwa razy tyle. ile sam posiadam.

(mówi głuchym z gniewu i wzruszenia tonem).

ŻONA. 

Drogi Jacobsenie!

JACOBSEN

(zwracając się do żony).

Czyż mu zawsze nie mówiłem kiedy mi podpisywać kazał, że "nie posiadam tyle, że nie mam do tego prawa?" — lecz on odpowiadał zawsze: "To tylko prosta formalność." — "Ale w takim razie formalność jest nieuczciwą" — mówiłem. — "To forma handlowa — odpowiadał — wszyscy kupcy postępują tak samo." Ponieważ zaś ja, jeżeli trochę znam się na interesach, nauczyłem się od niego — zatem wierzyłem mu

(wzruszony) .

I w ten sposób podmawiał mnie ciągle — lecz teraz winien jestem więcej aniżeli przez cale życie mojej zapłacić będę w stanie — i jako człek shańbiony żyć będę musiał i umierać. Cóż pani powie na to?

ŻONA

(milczy) .

JACOBSEN

(do Tjäldego, który patrzy nań błagająco) .

Słyszysz? Ona milczyć musi. — Łotrze!

ŻONA. 

Zlituj się.

JACOBSEN. 

Przed panią mam najwyższy szacunek — ale on złudził mnie, iżbym innych oszukiwał, bo ja w jego imieniu wielu wpędziłem w nieszczęcie. Lecz ludzie wierzyli mnie, tak jak ja wierzyłem jemu. Mówiłem im, że on jest dobroczyńcą całej tej okolicy, że więc trzeba mu pomódz w tych ciężkich czasach. A teraz niejedna rodzina została na bruku, bez chleba, bez dachu. A do tego on mnie użył jako narzędzie. Jakiż to straszny i bez serca człowiek!

(do Tjäldego). 

Wściekłość mnie bierze... dalibóg, nie powstrzymam się, ażeby cię nie schwycić za gardło

(chcę się nań rzucić).

ŻONA

(wstając).

Jacobsen, przez wzgląd na mnie.

JACOBSEN.

Tak, przez wzgląd na panią, bo dla pani najwyższy mam szacunek — ale jakże stanę przed oczyma tych, których wciągnęłem w przepaść? Choćbym im nie wiem co gadał, z tego mieć nie będą chleba. A cóż powiem mojej kobiecie?

(wzruszony) 

Ona tak wierzyła we mnie i w tych, którym ja zaufałem! — A dzieci... ach, to najstraszniejsze - one słyszą to i owo na ulicy, i usłyszą wnet jakiego mają ojca, bo im powiedzą dzieci tych, których ja wtrąciłem w nieszczęście.

ŻONA. 

Teraz czujesz sam całą okropność położenia. Oszczędźże więc innych — miej litość!

JACOBSEN. 

Dla pani mam najwyższy szacunek — lecz cóżto pomoże? Czyż nie straszna rzecz nie módz zjeść kawałka chleba żeby nie pomyśleć, że to nie chleb własny. bom ja winien więcej niż przez całe życie zapłacić będę w stanie — o, to straszne droga pani — okropne! i w cóż się teraz obrócą wieczerze spędzane razem z memi dziećmi — w cóż nasze święta wesołe? — Lecz posłyszysz ty o mnie łotrze! — godzinami całemi będę cię prześladował!

(Tjälde ucieka przerażony do kantoru, z którego wychodzi administrator z dworna świadkami i z Sannäs'em. Tjälde cofa się, chwieje i łapie pultu. Do wchodzących odwrócony tyłem).

Scena czwarta.

Ciż, administrator, świadkowie, Sannas.

ADMINISTRATOR. 

Przebacz pan — proszę księgi i papiery!

(Tjälde znów przestraszony, przechodzi chwiejąc się do komina i tam, się opiera) .

JACOBSEN

(idąc za nim szepcze) .

Oszuście!

(Tjalde znów ucieka, nareszcie pada na krzesło przy drzwiach i zakrywa twarz rękami).

ŻONA

(podnosząc się szepcze).

Litości!

(Jacobsen zbliża się do niej).

Nigdy nie oszukał on nikogo z planu lub namysłu — nie był nigdy takim, jakim go lżysz!

JACOBSEN. 

Dla pani mam najwyższy szacunek — lecz jeżeli on nie jest kłamcą i oszustem, to ich nie ma wcale na świecie

(płacze) .

ŻONA

(wybucha takie łkaniem — krótka pauza. Nagle słychać daleki gwar głosów. Administrator i świadkowie wstrzymują się z pisaniem, inni nadsłuchują).

ŻONA

(z przestrachem) .

Co to jest?

(Sannas i administrator podchodzą do okna — Jacobsen do ostatniego).

JACOBSEN. 

To robotnicy z warsztatów i fabryk

(do żony) 

Robota wstrzymana, dziś dzień wypłaty a pieniędzy nie ma!

TJÄLDE.

(zrozpaczony, podchodzi naprzód).

Zapomniałem i o tem!

JACOBSEN

(do niego).

Niech on idzie tam do nich a dowie się czem jest.

TJÄLDE.  

(otwierając torbę, po cichu).

Tu są pieniądze ale w złocie. Idź zaraz do miasta, zmień je i zapłać ludzi.

ŻONA

(cicho do Jacobsena).

Idź pan!

JACOBSEN

(po cichu).

Jeśli pani mnie o to prosi, dobrze — zatem tu jest złoto — w torbie

(otwierają) 

— torba zapakowana, więc chciał i uciekać i do tego z zapłatą robotników! — No jeżeli ten nie jest łotrem!..

(słychać coraz bliżej gwar).

ŻONA

(po cichu, do niego, podczas gdy Tjälde się odwrócił). Spiesz się pan — bo inaczej oni tu przyjdą.

JACOBSEN.

Dobrze.

ADMINISTRATOR

(zastępując mu drogę).

Za pozwoleniem, ztąd nic brać nie można zanim nie jest zapisane.

JACOBSEN. 

Dziś jest dzień zapłaty, a tu są pieniądze.

ŻONA. 

Jacobsen jest odpowiedzialny i składa rachunki.

ADMINISTRATOR. 

To co innego. Jacobsen uczciwy człowiek

(cofa się).

JACOBSEN 

(po cichu do żony, bardzo wzruszony). 

Słyszy pani? I on nazywa mnie uczciwym człowiekiem — lecz wkrótce nikt mnie tak nie nazwie

(odchodzi ale przechodząc obok Tjäldego, szepcze).

Łotrze, ja tu powrócę!

ADMINISTRATOR 

(ukończywszy robotę, zbliża się do Tjäldego ) .

Pan raczy mi oddać klucze do pokojów i szaf, należących do pańskiej rodziny.

ŻONA  

(odpowiadając za męża). 

Gospodyni pójdzie z panem — Sannäs'ie, oto są klucze.

ADMINISTRATOR  

( rzuciwszy okiem na bogaty łańcuch Tjädego ) .

Co pan na sobie masz, do nas nie należy, gdyby jednak przypadkiem kosztowne klejnoty...

TJÄLDE  

(chce oddać zegarek).

ADMINISTRATOR.

Zatrzymaj pan — zanotuję go tylko.

TJÄLDE.

Nie potrzebuje zegarka.

ADMINISTRATOR 

Jak się panu podoba

(odbiera).

Żegnam.

(Odbiór zegarka widzieli Signa i Hamar, którzy się ukazali we drzwiach kantoru. Administrator, Sannan i świadkowie chcą odejść na prawo ) .

ADMINISTRATOR.

Te drzwi zamknięte.

TJÄLDE.

( jakby ze snu się budząc.)

Słusznie!

(otwiera).

Scena piąta. 

(Tjälde, Żona, Sigaa, Hamar, Sanäs — potem Walburga).

SIGNA. 

Matko!

(pada przed nią na kolana).

ŻONA. 

Tak, moje dziecię — teraz nadszedł dzień próby a lękam się, czy nas wszystkich nie zastanie słabych.

SIGNA. 

Matko — cóż będzie dalej?

ŻONA. 

To w mocy Boga.

SIGNA. 

Ja pojadę z Hamarem do ciotki Ulli — pojedziemy natychmiast.

ŻONA. 

Chodzi tylko o to, czy ciotka Ulla zechce cię teraz przyjąć.

SIGNA. 

Ciotka Ulla? — jakto?

ŻONA. 

Byłaś córka bogatego człowieka.

SIGNA. 

Hamar, czyżby mnie ciotka Ulla nie przyjęła?

HAMAR

(po namyśle).

Albo ja wiem.

ŻONA. 

Słyszysz córko? W kilku godzinach nauczysz się więcej aniżeli wprzódy przez całe twe życie.

SIGNA

(przerażona szepcząc). 

Czy myślisz, że i on?..

ŻONA. 

Cicho!

(Signa kryje głowę na piersiach matki).

(Słychać śmiech powtórzony jakby chórem za sceną).

HAMAR. 

(przybiegając do okna)

A to co?

SANNAS

(do ostatniego okna — Tjälde, Signa, pani Tjälde powstają).

HAMAR. 

Kasztan wpadł w ich ręce!

SANNAS. 

Prowadzą go ku schodom... tak jak gdyby go chcieli puścić na licytacyj.

HAMAR.

Oni go znieważają.

SANUAS

(wybiega).

HAMAR

(porywając za rewolwer lezący na stole, patrzy czy nabity).

Ja ich...

SIGNA. 

Co chcesz uczynić?

(gdy Hamar chce odchodzić, ona go zatrzymuje).

HAMAR. 

Puść mnie!

SIGNA.

Powiedz wprzódy co chcesz uczynić? Chcesz sam rzucić się na ten tłum?

HAMAR. 

Tak.

SIGNA

(obejmując go rękami).

Nie puszczę cię ztąd.

HAMAR. 

Strzeż się bo rewolwer nabity.

SIGNA. 

Co chcesz uczynić?

HAMAR

(uwalnia się z jej objęć i mówi z siłą),

W łeb wypalić kasztanowi - bo on za dobry dla tego motłochu. Nie dam go licytować ani na żarty ani na prawdę... Lecz ztąd będzie mi najlepiej zastrzelić go...

(biegnie do pierwszego okna ) .

SIGNA 

(krzycząc).

Możesz zabić człowieka!

HAMAR. 

Strzelam zanadto celnie

(mierzy).

SIGNA. 

Ojcze, jeżeli z tego okna strzał padnie teraz...

TJÄLDE

(podbiega).

Koń liczy się do massy upadłości tak samo jak rewolwer.

HAMAR. 

Minął już czas dawania mi rozkazów!

(Tjälde rzuca się chcąc odebrać rewolwer — strzał pada, Signa z okrzykiem u nóg matki. Za sceną słychać gwałtowne okrzyki: "Strzelają do nas!" Równocześnie wypadają szyby z okien od kamieni wrzuconych przez okna — krzyki i śmiechy, Walburga, która wbiegła przez drzwi kantorowe, zasłania ojca swojem ciałem, z głową zwróconą ku oknu.) 

Głos pod oknem: 

Hej tu do mnie!

HAMAR

(mierząc rewolwerem w tę stronę). 

Tylko spróbuj.

ŻONA I SIGNA. 

Nadchodzą.

WALBURGA. 

Nie strzelaj!

(staje naprzeciw niego).

TJÄLDE. 

Tam stoi Sannäs z policyą.

(Wśród gwaru słychać głośne: "Precz!" potem znów głośną mowę — zwolna przycicha zupełnie ) .

ŻONA. 

Złóżmy Bogu dzięki — byliśmy w wielkiem niebezpieczeństwie

(upada na krzesło). 

Henryku, gdzie jesteś?

TJÄLDE

(podchodzi, kładzie rękę na jej głowie, lecz eofa się natychmiast mocno wzruszony).

SIGNA

(która u nóg matki Meczy).

Lecz czy nie powrócą? — chodźmy ztąd!

ŻONA. 

A gdzie moje dziecię?

SIGNA

(z rozpaczom lecz spokojnie). 

Cóż się z nami stanie?

ŻONA. 

Co Bóg zechce!

(pauza).

HAMAR

(który nieznacznie posunął się w głąb, gdzie rewolwer na stołku położywszy znika).

WALBURGA 

(po cichu). 

Signo — obejrzyj się.

SIGNA

(podnosi się ogląda i wydaje lekki okrzyk).

ŻONA. 

Co to?

SIGNA. 

Wiedziałam o tem.

ŻONA. 

Co takiego?

WALBURGA. 

I cóż dziwnego. Każdy dom zamożny ma swego porucznika, nasz zaś uciekł teraz na dobre.

ŻONA. 

Signo, dziecię moję!

SIGNA

(płacząc). 

Matko!

ŻONA. 

Teraz znika wszelkie kłamstwo — nie skarżmy się!

SIGNA

(płacząc).

Matko, matko!

ŻONA. 

Lepiej się stało niż gdyby później — nie płacz dziecię, nie płacz.

SIGNA.

Nie płaczę — lecz wstydzę się — o! jakże się wstydzę!

(płacze).

ŻONA. 

Moją jest hańba, bom nie miała dosyć siły przeszkodzić temu, co wiedziałam że nie dla ciebie.

SIGNA. 

Matko!

ŻONA.

Tak, teraz opuszczą nas niedługo wszyscy — bo nam też nic już zabrać nie mogą.

WALBURGA

(zbliża się). 

Tak matko, i ja was opuszczę...

SIGNA. 

Ty Walburgo? — teraz?

WALBURGA

(wzruszona). 

Każde z nas musi myśleć o sobie.

SIGNA

(zwrócona do siostry). 

Lecz cóż pocznę ja, która nie umiem nic?...

ŻONA

(która upadła na krzesło). 

Jakąż złą jestem matką, skoro w takiej chwili nie umiem dzieci swych zatrzymać przy sobie!

WALBURGA

(mocno). 

Wszak teraz nie możemy żyć razem! Nie możemy przecie żyć z massy upadłości. Wszak i tak dosyć długo żyliśmy kosztem...

ŻONA. 

Cicho — ojciec twój tam. — Więc czego pragniesz?

WALBURGA

(zwolna).

Pójdę do kantoru konsula Holsta — chce się wyuczyć handlu — a potem sama na swą rękę...

ŻONA. 

Sama nie wiesz co mówisz.

WALBURGA. 

Ale wiem co porzucam.

SIGNA. 

A ja która tylko będę dla was ciężarem, bo nic nie umiem...

WALBURGA.

Zawsze coś umiesz - a jeżeli inaczej być nie może, bądź sługą. Czyżto nie lepiej aniżeli żyć z upadłości? o nie! ani dnia, ani godziny!

SIGNA. 

A cóż się stanie z matką?

ŻONA. 

Matka zostanie przy ojcu.

SIGNA. 

Sama?.. Tyś tak słaba!

ŻONA. 

Nie sama. Ojciec i ja.

TJÄLDE 

(podchodzi — żona chcę mu podać rękę, którą on całuje, potem Męka przy jej krześle).

ŻONA

(kładąc rękę na jego głowie i pieszcząc go).

Przebaczcie swemu ojcu, dzieci! Będzie to wasz czyn najpiękniejszy!

(Tjälde powstaje i idzie w głąb).

(Służący wchodzi z listem).

SIGNA

(cofa się ze strachem).

List od niego — lecz ja niechę już nic o nim wiedzieć.

(Służący oddaje list Tjälde).

TJÄLDE 

Nie przyjmuję więcej listów.

WALBURGA.

Od Sannäsa?

TJÄLDE 

Więc i on?

ŻONA. 

Weź go i przeczytaj Walburgo! Niechże się na raz wszystko złe stanie!

WALBURGA

(otwiera list, przegląda go naprędce a potem czyta głośno, bez wzruszenia).

Szanowny i drogi panie!

Panu zawdzięczam wszystko i to od dnia. w którym wszedłem do tego domu chłopięciem. Nie bierz mi pan tego kroku za złe. Wszak panu wiadomo, żem przed 8 laty otrzymał niewielki spadek. Z jego pomocą prowadziłem handel temi zwłaszcza rzeczami, które handel na wielką skalę pomija.

Zysk mój ztąd — blizko 7,000 talarów, śmiem oddać panu w najwyższej wdzięczności, bo przecież panu jedynie zawdzięczam to, żem go powiększyć zdołał — pan zaś potrafisz z niego wydobyć więcej odemnie.

Jeżeli przytem mogę ci się przydać na co, z gorącą chęcią pozostanę. Przebacz mi pan, że właśnie w takiej chwili przychodzę, ale nie mogłem postąpić inaczej. Sannas.

TJÄLDE 

(podczas czytania zbliżył się do żony).

ŻONA. 

O Henryku, jeżeli ze wszystkich tych którym ty pomogłeś, jeden chociaż przychodzi do ciebie w takiej godzinie, już i tak powinieneś się czuć szczęśliwym.

TJALDE

(odchodzi w głąb).

ŻONA. 

Widzicie dzieci, że ten człowiek obcy dla nas, umiał pozostać wiernym waszemu ojcu!

(Pauza — Signa stojąc przy pulcie płacze. Tjälde przeszedłszy się kilka razy wchodzi na schody).

WALBURGA. 

Gdybym się rozmówiła z Sannäsem?

ŻONA. 

Dobrze uczynisz, moje dziecię. Ani ja ani ojciec nie zdobędziemy się teraz na to.

(wstając) 

A ty Signo chodź — wypłacz swe serce przedemną — niestety, jakże długo nie mówiłyśmy ze sobą z wylaniem.

(Signa zbliżywszy się ściska matkę).

ŻONA. 

Gdzie ojciec?

WALBURGA. 

Poszedł na górę.

ŻONA

(opierając się na Signie).

To bardzo dobrze, on potrzebuje spoczynku, lecz czy go znajdzie! o! jakże ciężkim był dzień ten! — Bóg wszakże naprawi wszystko!

(odchodzi na prawo z Signa)

WALBURGA

(idąc w głąb, dzwoni, służący wchodzi).

Jeżeli pan Sannas jest tam, powiedz mu żeby był łaskaw przyjść tu na chwile.

(służący odchodzi).

Może wcale nie przyjdzie, gdy się dowie że to ja go wołam.

(podsłuchując) 

Nadchodzi.

(idzie na front)

Scena szósta. 

Walburga i Sannas.

SANNÄS

(zatrzymuje się ujrzawszy Walburgę, poczem chowa szybko ręce swe za plecy).

Więc to pani?

WALBURGA. 

Proszę się zbliżyć.

SANNÄS

(idąc bardzo ostrożnie).

WALBURGA 

(uprzejmie).

Zbliż sio pan.

SANNÄS 

(idzie szybko naprzód).

WALBURGA. 

Pan napisałeś list do mego ojca?

SANNÄS

(po krótkim namyśle).

Tak.

WALBURGA.

Ofiarując mu się z bardzo przyjacielską usługą?

SANNÄS. 

Tak — rzeczą to było prostą.

WALBURGA.

Rzeczywiście?... mnie się zdaje że niekoniecznie, w każdym razie czyni to panu zaszczyt

(chwilka milczenia).

SANNÄS.

Mam nadzieję, że przyjmie.

WALBURGA. 

O tem nie wiem.

SANNÄS

(milczy przez chwilę, potem mówi smutnie).

Zatem nie przyjmie? -nie?

WALBURGA.

Nie wiem. — Zależy od tego czy mu przyjąć wolno.

SANNÄS. 

Czy mu przyjąć wolno?

WALBURGA.

Tak.

(pauza).

SANNÄS 

(patrząc na nią nieśmiało).

Czy pani ma jeszcze co do rozkazania?

WALBURGA

(z uśmiechem).

Rozkazania? Nie mam nic do rozkazania. — Ofiarowałeś się pan i nadal pozostać u mego ojca?

SANNÄS. 

Tak... to jest... jeżeli ojciec pani zechce.

WALBURGA. 

Nie wiem. W każdym razie, będzie pan z nim razem i z matką. — z nikim więcej.

SANNÄS. 

Jakto?... Przecież panienek jest dwie?

WALBURGA. 

Co się tyczy Signy, nie wiem jeszcze co ona pocznie ze sobą, lecz ja dziś jeszcze dom ten opuszczę.

SANNÄS.

Jakto? — Pani chciałabyś?...

WALBURGA. 

Szukać miejsca w kantorze. Jeżeli więc pan pozostaniesz u mego ojca, będziesz się zapewne czuł bardzo samotnym,

(pauza). 

O tem nie myślałeś pan zapewne?

SANNÄS.

Nie... nie... lecz w takim razie ojciec pani będzie mnie tem więcej potrzebował.

WALBURGA. 

Z pewnością. Lecz jakież masz pan widoki teraz, wiążąc los swój z losem mego ojca? Wszakże nic nie

wiemy co się z nim stanie.

SANNÄS.

Widoki?...

WALBURGA. 

Przecież każdy młody człowiek musi mieć plan co do przyszłości.

SANNÄS. 

Ta...k, tak, tylko że mnie się zdawało, że zaraz z początku dola ojca pani będzie bardzo ciężką.

WALBURGA. 

Niezawodnie, ale pan powinieneś myśleć o sobie. Musisz pan pamiętać o zajęciu stanowiska.

SANNÄS 

(zakłopotany). 

Wolałbym nie mówić o sobie.

WALBURGA. 

Lecz ja chcę mówić. Przecież pan musisz mieć jakiś cel przed sobą?

SANNÄS. 

Jeżeli mam prawdę wyznać — to mam zamożnych krewnych w Ameryce, którzy wzywają mnie od lat kilku do siebie. Obiecują mi też bardzo dobrą posadę natychmiast.

WALBURGA. 

Rzeczywiście?... A dlaczegoż nie przyjęłeś pan od dawna tak korzystnego miejsca?

SANNÄS 

(milczy).

WALBURGA. 

Uczyniłeś pan wiec ofiarę, zostając tak długo u nas?

SANNÄS

(milczy).

WALBURGA.

A będzie to większą jeszcze ofiarą, jeżeli pan teraz pozostaniesz?

SANNÄS 

(bardzo zakłopotany).

Nie myślałem o tera.

WALBURGA.

Lecz mój ojciec nie mógłby przyjąć od pana takiej ofiary.

SANNÄS. 

(przestraszony).

Dlaczego nie?

WALBURGA. 

Bo wymagałby za wiele — a ja w każdym razie opór stawię temu.

SANNÄS. 

(błagalnie).

Pani?...

WALBURGA. 

Tak. Czasy nadużyć już skończone.

SANNÄS. 

Nadużyć?... To co mnie było tak miłem?

WALBURGA. 

Skoro pomówię o tem z ojcem, nie wątpię, iż mi przyzna słuszność.

SANNÄS

Jakto?

WALBURGA

(po krótkim namyśle).

Powiem mu żeś pan dla nas poniósł tak wielką ofiarę, i że jeszcze większą ponieść jesteś gotów.

(Sannäs pochyla głowę smutnie, zasłaniając sobie twarz rękami, lecz nagle chowa je w tył).

WALBURGA

(łagodnie ale z postanowieniem). 

Od pierwszych lat mojej młodości przyzwyczaiłam się badać pobudki skryte ludzkich słów i czynów.

SANNÄS

(nie zmieniając pochylonej postawy, spokojnie).

Przyzwyczaiłaś sio też pani być bardzo gorzką i bardzo \ niesprawiedliwą.

WALBURGA

(zrazu zmieszana, potem mówi dalej łagodnie).

Nie mów pan tego, Sannäsie. Przecież nie przez gorycz lub niesprawiedliwość, przypominam panu jego przyszłość pragnąc panu oszczędzić złudzenia.

SANNÄS

(przykro dotknięty).

Pani!

WALBURGA. 

Bądź pan tylko prawdziwym sam z sobą — a wtedy i to com teraz wyrzekła, ocenisz bezstronniej.

SANNÄS

Czy pani ma jeszcze co do rozkazania?

WALBURGA. 

Nie rozkazuję nic — powiedziałam już raz, ale za to mówię panu teraz z serdeczną podzięką: "Żegnam" podzięką za wszystko dobre, coś pan uczynił mnie i mej rodzinie. Żegnam pana!

SANNÄS

(kłania się zimno).

WALBURGA. 

Nie chcesz mi pan podać ręki? Prawda? — obraziłam pana — jeżeli tak, proszę o przebaczenie,

(zatrzymuje się).

A ja przebaczam panu za niedawno wyrządzoną rai obrazę.

SANNÄS

Obrazę? — Nie obraziłem pani nigdy!

WALBURGA. 

Przeciwnie, kobietę ośmieszyć w obec innych, zwie się rzeczywistą obrazą.

SANNÄS. 

(ukłoniwszy się chce odejść).

WALBURGA. 

Mimo to — Sannäs — rozejdźmy się jak przyjaciele. Pan jedziesz do Ameryki — ja także, ale do obcych. Życzmy więc sobie nawzajem jak najlepiej.

SANNÄS. 

(wzruszony).

Żegnam panią,

(odchodzi).

WALBURGA. 

Sannäs — pańska ręka.

SANNÄS. 

(zatrzymując się). 

Nie pani.

WALBURGA. 

Nie bądź pan niegrzecznym — nie zasłużyłam na to.

SANNÄS. 

(chce znowu, odejść).

WALBURGA

(surowo).

Panie Sannäs!

SANNÄS.

(przystając).

Mogłabyś pani łatwo poczerwienić sobie swoje

(podnosi głowę dumnie).

WALBURGA

(po pauzie, hamując się).

Niech i tak będzie — obraziliśmy się wzajemnie. Lecz dlaczegoż nie mamy sobie i przebaczyć?

SANNÄS. 

Ponieważ mnie pani tu obraziłaś znowu i daleko ciężej niż przedtem.

WALBURGA. 

Nie — tego za wiele. Mówiłam dlatego z panem, ponieważ powinnam dbać sama o to, iżby nie popaść w fałszywe położenie. Panu zaś dałam ostrzeżenie gdy jeszcze czas — ażebyś się strzegł złudzenia, i to nazywasz obrazą? Któż tu kogo obraził?

SANNÄS. 

Pani — przezto właśnie że tak o mnie myślisz. Jakże okrutnie zatrułaś mi pani najszczęśliwszy czyn mego życia!

WALBURGA. 

Nie miałam wcale tego zamiaru, a cieszyłabym się mocno gdybym się omyliła.

SANNAS

(z szlachetnym gniewem).

Pani byś się cieszyła? Zatem będzie to panią cieszyć rzeczywiście, gdy się przekonasz, że nie jestem... podłym?

WALBURGA

(spokojnie).

Któż tu o tem mówi?

SANNÄS. 

Pani! Pani znasz słabość mojej duszy — ale właśnie dlatego nie należało się przypuszczać o mnie, iżbym się teraz zaczaił, zasadził na spekulowanaie nieszczęściem ojca pani... Dosyć, że kto mi przypisuje czyn tak nizki, temu ja nie podam mej ręki... A że pani udręczałaś mnie tak wytrwale, iż nareszcie przestałem się już jej lękać, zatem powiem jeszcze to: Te ręce

(wyciąga je) 

zczerwieniały i zmarzły w wiernej służbie ojca pani, lecz właśnie dla tego, nie godziło się jego córce wyszydzać mnie o to!

(chce odejść, lecz wraca natychmiast).

Nie, powiem jedno jeszcze: Poproś pani swego ojca o rękę i zatrzymaj ją silnie w swojej — będzie to lepiej, daleko lepiej aniżeli opuszczać go w tym samym dniu, w którem go spotkało nieszczęście. Byłoby to nawet uczciwiej aniżeli troszczyć się o moją przyszłość, bo o tę sam się postaram

(chce odejść i znowu, wraca).

A jeżeli kiedy w służbie u niego, w służbie z pewnością twardej, lecz uczciwej, zgrabieją ci pani i zczerwienieją ręce tak jak moje — wtedy poznasz jak mnie udręczałaś — bo teraz nie pojmujesz pani tego jeszcze!

(Wychodzi bardzo szybko do drzwi kantoru; ponieważ stał zupełnie na froncie, trwa to chwilkę).

WALBURGA

(z humorem).

Ho, ho, jaki był rozłoszczony, ale jaki szczery i prawdziwy!

(patrzy za nim).

TJÄLDE 

(z góry ze schodów).

Sannäsie!

SANNÄS 

(we drzwiach kantoru, odpowiada bardzo głośno, tak jakgdyby był jeszcze wzburzony). 

Jestem.

TJÄLDE 

(na górze na schodach).

Sannäs, Sannäs widzę nadchodzącego Jacobsena!

(Jakby pędzony strachem leci na front, zanim Sannäs).

Znów mnie pewnie szuka. Wstyd że nie mogę znieść tego, lecz nie mogę, dziś przynajmniej, teraz, nie mogę, nie mogę! Zatrzymajcie go, nie puszczajcie tutaj. Wypiję kielich do dna...

(szepcząc) 

ale od razu, nie mogę!

(zakrywa twarz rękami)

SANNÄS 

Niech pan będzie spokojny, on tu nie wejdzie.

(wychodzi szybko).

TJÄLDE 

(stojąc na tem samem miejscu, i w tej samej postawie).

O jakże to ciężko, jak ciężko...

WALBURGA

(podchodzi do niego).

Ojcze!

TJÄLDE 

(patrzy na nią bojaźliwie).

WALBURGA. 

Pieniądze które ci daje Sannäs, możesz przyjąć z czystem sumieniem.

TJÄLDE. 

Jakto?

WALBURGA. Bo i ja więcej was nie opuszczę, ale pozostanę na zawsze.

TJÄLDE. 

Ty Walburgo?

WALBURGA. 

Tak, chcę przecież znaleźć miejsce w kantorze — więc gdziebym go znaleźć mogła jeżeli nie w twoim?

TJÄLDE. 

Chyba cię nie rozumiem...

WALBURGA. 

Nie rozumiesz mnie ojcze? Mam nadzieję że się wyrobię na dzielnego pracownika, a wtedy zacząwszy na nowo, popróbujemy czy nie zdołamy zaspokoić twoich wierzycieli.

TJÄLDE. 

(wesoło ale lękliwie).

Dziecię, co za myśl! Kto ci ją podał?

WALBURGA. 

(obejmując go ramiony).

Przebacz mi ojcze moje spóźnienie! Tak, uczynię wszystko co potrzebne do poprawy! O! jakże pracować będę!

TJÄLDE. 

Moje dziecię!

WALBURGA. 

Ojcze — tęsknię za miłością i za pracą

(ściskając go) 

a ty wiedzieć nawet nie możesz, ile cię kocham i jak chętnie dla ciebie pracować myślę.

TJÄLDE. 

Tak, teraz jesteś sobą. Jeszcze gdy byłaś dzieckiem, przeczuwałem co w tobie mieszka — lecz później staliśmy się dla siebie obcemi.

WALBURGA 

Ani słowa więcej. Naprzód ojcze — naprzód interesa, a "które wielki handel pomija." Wszak takie były słowa?

TJÄLDE. 

Więc i na tobie zrobiły one wrażenie?

WALBURGA. 

Znajdziemy sobie kącik, gdzie zamieszkamy samotnie — mały domek tam na brzegu, a ja będę pomagać tobie, Signa zaś matce. I teraz dopiero zaczniemy żyć!

TJÄLDE. 

Jakaż radość!

WALBURGA. 

Naprzód ojcze! Rodzina która się trzyma miłością, zwyciężyć się nie da. Teraz wszyscy staniemy na stanowiskach, gdzie ty wprzódy sam tylko byłeś. Dobre duchy otoczą cię — gdzie tylko okiem rzucisz wszędzie spotkasz wesołe tylko spojrzenia — a przy obiedzie i wieczerzy, siedzieć będziemy razem tak jak wtedy, gdyśmy jeszcze dziećmi były.

TJÄLDE.

Jakaż radość po tak wielkiem nieszczęściu! Chodź, chodź teraz do matki bo to właśnie jest dla niej.

WALBURGA. 

Boże wielki w Niebiesiech — jakżem się dziś nauczyła kochać moją matkę!

TJÄLDE. 

Tak, teraz wszyscy dla niej pracować będziemy.

WALBURGA. 

Dla matki, dla matki, która teraz dopiero odpocznie sobie. Chodźmy do niej.

TJÄLDE. 

Lecz przedtem pocałuj mnie

(wzruszony) 

Ah! dawno już tak nie było!

WALBURGA 

(całując go) .

Drogi mój ojczusiu!

TJÄLDE. 

A teraz do matki!

(odchodzą).

ZASŁONA SPADA.

AKT IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena pierwsza.

Walburga (przy oknie) Tjälde, Żona — później Signa.

(Przy odsłonięciu kurtyny widać Walburgę — po chwili wchodzi Tjälde, poruszając żonę swą w fotelu na kółkach) .

ŻONA.

Jakże dzień piękny!

TJÄLDE.

Prześliczny! Przez całą noc nie było na morzu żadnej fali. Kilka parowców w dali — żaglowy okręt, który tu przybił i łodzie rybackie, ślizgające się cicho po gładkiej szybie wody.

ŻONA.

A gdy sobie przypomniemy burzę, co szalała przed dwoma dniami!

TJÄLDE. 

To tak jak gdybyśmy teraz przypomnieli sobie burzę, która przed trzema laty zawichrzyła nam życie. Wierzaj mi, że tej nocy myślałem o tem.

ŻONA. 

Siądź tu przy mnie.

TJÄLDE. 

Czyż dziś nie odbędziemy naszej zwykłej przechadzki?

ŻONA. 

Słońce pali zbyt mocno.

TJÄLDE. 

Mnie bo ono nie nie szkodzi.

ŻONA. 

Tak, boś ty olbrzymem — ale dla mnie jest zbyt gorącem, a potem... wolę patrzeć na ciebie.

TJÄLDE

(biorąc krzesło).

Wiec patrz na mnie.

ŻONA

(zdejmując mu kapelusz z głowy i ścierając jego czoło).

A widzisz mój drogi, — że i tobie gorąco. Powiem ci, że nie byłeś nigdy tak pięknym jak teraz.

TJÄLDE. 

To szczęście dla ciebie, skoro teraz tyle masz czasu ażeby mi się przypatrywać.

ŻONA.

Chcesz powiedzieć: skoro teraz już wcale chodzić nie mogę? — Alboż i to nie twój wymysł, dający ci sposobność obwożenia mnie?

TJÄLDE

(wzdycha).

Jak to dobrze droga Anno, że wszystko przyjmujesz tak wesoło! Boże wielki! — że też ty jedna tylko musiałaś odcierpieć srogie dni naszego nieszczęścia..

ŻONA

(przerywając mu) .

Ale i ty nie zapominaj swoich siwych włosów! I te są pamiątką cierpienia, lubo piękną!... Co do mojej choroby, wiesz przecie, że Bogu za nią codzień składam dzięki, bo nie tylko nie jest bolesną, ale nadto pozwala mi doskonale oceniać dobroć waszą.

TJÄLDE. 

Więc ci teraz dobrze?

ŻONA. 

Tak jak zawsze pragnęłam.

TJÄLDE. 

Być przez nas pieszczoną ale nas pieścić jeszcze więcej.

WALBURGA

(w oknie).

Skończyłam już bilans.

TJÄLDE. 

Czy tak wypadł, jak mówiłem?

WALBURGA. 

Prawie. Mam go zaraz wnieść w główną księgę?

TJÄLDE.

Cieszysz się teraz, a ty i Sannäs odradzaliście mi od tego interesu.

WALBURGA. 

Dwie tak mądre głowy!

ŻONA. 

Ale zawsze moje dzieci — ojciec waszym mistrzem!

TJÄLDE.

Bo przecie co innego jest, być wodzem małego wojska które idzie naprzód, aniżeli wielkiego które się cofa.

ŻONA.

A jednak — jak ciężko przychodziło nam poddać się tej doli.

TJÄLDE. 

Oj tek, tak — wierzaj mi, że o tem wszystkiem myślałem dzisiejszej nocy. Gdyby mnie był wtedy On, On w Niebiesiech wysłuchał, jakie byłyby dziś dusze nasze? O tem w nocy myślałem.

ŻONA. 

Myśli te ztąd napłynęły, że dziś nareszcie nastąpi ostateczna ugoda z wierzycielami.

TJÄLDE. 

Tak.

ŻONA. 

Od wczoraj czyli od chwili, w której Sannäs pojechał do miasta ażeby rzecz zakończyć, i ja nie myślałem o niczem innem. Przyznam ci się też, że z tego powodu, Signa gotuje nam maleńką ucztę, przyczem przekonamy się o jej sztuce. Ale otóż i ona.

TJÄLDE. 

Ja tymczasem przejrzę rachunki Walburgi.

(Idzie ku oknu) .

SIGNA

(w sukni jak do roboty) .

Musisz mamo teraz pokosztować mojej zupy

(podając jej filiżankę).

ŻONA.

Wyborna moje dziecię, możeby tylko trochę jeszcze... lecz nie, jest doskonałą. Jakaś ty zręczna!

SIGNA. 

Prawda? — Sannäs wróci prędko.

ŻONA.

Ojciec mówi, że lada chwilę.

TJÄLDE

(przy oknie).

Poczekaj, wejdę do domu

(wchodzi do Walburgi) .

ŻONA. 

Moja córko, mam ci się zapytać.

SIGNA. 

O co?

ŻONA. 

Co było w tym liście, który otrzymałaś wczoraj wieczór?

SIGNA. 

(śmiejąc się) .

Nic, droga mameczko.

ŻONA. 

Nic coby ci sprawiło boleść?

SIGNA. 

Bynajmniej — spałam noc całą jak z kamienia, a to dowód najlepszy.

ŻONA. 

Cieszę się, lecz wesołość z jaką to opowiadasz, zdaje mi się trochę wymuszoną.

SIGNA. 

Tak? — otóż prawdę mówiąc, wstydzę się jeszcze ciągle i chyba nie prędko wstydzić się przestanę, lecz

nic więcej.

ŻONA. 

Bogu dzięki!

SIGNA 

(wołając) .

Tam zapewne jedzie Sannäs, bo słyszę powóz. Tak, to on — ale przyjechał zawcześnie, bo obiad będzie ledwo za pół godziny. Ojcze — Sannäs!

TJÄLDE. 

Zaraz przyjdę.

(Signa na lewo — Tjälde wychodzi z lewej) .

Scena druga.

(Sannäs, Tjälde, Żona, Walburga przy oknie) .

TJÄLDE I ŻONA. 

Witajże!

(Sannäs zdejmuje płaszcz i rękawiczki i wchodzi żywo) .

TJÄLDE.

No i cóż?

SANNÄS. 

Skończyłem.

ŻONA. 

A jak?

SANNÄS. 

Tak prawie jakeśmy się spodziewali.

TJÄLDE. 

A więc tak, jak obliczał adwokat Berent?

SANNÄS. 

Zupełnie, tu może pan przejrzeć

(wyjmuje papiery) .

Wysokość ceny i dobra administracya, zmieniły zwolna cały stan rzeczy.

TJÄLDE.

(przejrzawszy papiery) .

Deficytu 60, 000 talarów.

SANNÄS. 

Oświadczyłem w pańskiem imieniu, że będziesz się pan starał summę tę zapłacić, w sposób dla siebie najdogodniejszy, a potem...

TJÄLDE.

A potem?

SANNÄS. 

Zapłaciłem natychmiast połowę tej summy, którą pan winien jesteś jeszcze Jacobsenowi.

TJÄLDE.

(rachując ołówkiem na papierze).

SANNÄS. 

Całe zgromadzenie okazało jawne zadowolenie i wszyscy też prosili mnie, iżbym pana serdecznie pozdrowił...

ŻONA. 

Tak, gdy dobrze pójdzie, to...

TJÄLDE.

Sannäsie, jeżeli nam tak dalej pójdzie w naszym interesie, to w 12 latach zapłacę wszystko.

ŻONA. 

Dłużej też zapewne i nie pożyjemy, Henryku.

TJÄLDE.

Umrzemy nie pozostawiwszy majątku, lecz na to żalić się nie myślę.

ŻONA. 

Z pewnością, bo uczciwe nazwisko które pozostawimy dzieciom, więcej trochę warte.

TJÄLDE.

A potem — mogą dalej pracować w tym kierunku, skoro się nam tak powodzi.

ŻONA. 

Słyszałaś Walburgo?

WALBURGA 

(w oknie) .

Każde słowo

(Sannäs kłania się jej) .

Idę do Signy, żeby jej to powtórzyć

(odchodzi) .

ŻONA. 

Co mówił Jacobsen, zacny Jacobsen?

SANNÄS. 

Był mocno wzruszony — jak zwykle. Zapewne dziś tu jeszcze przybędzie.

TJÄLDE. 

(przeglądając papiery).

A Berent?

SANNÄS. 

Zaraz tu za mną przyjedzie — mam od niego oświadczyć o tem i pozdrowić.

TJÄLDE. 

Doskonale — jemu zawdzięczamy tyle!

ŻONA. 

Był on naszym wiernym przyjacielem. Ale mówiąc o wiernych przyjaciołach, mam pana o ciekawą rzecz się zapytać.

SANNÄS 

Mnie?

ŻONA. 

Służąca mówiła mi wczoraj, że pan odjeżdżając do miasta, zabrałeś ze sobą większą część swych rzeczy -czy tak istotnie?

SANNÄS 

Nieinaczej.

TJÄLDE. 

Cóżto ma znaczyć? — niceś mi o tem nie mówiła?

ŻONA. 

Bo sądziłam, że to nieporozumienie, lecz teraz zapytać się muszę: Co to znaczy? — pan odjechać zamyślasz?

SANNÄS

(udając iv koło stołu jest zajęty) .

Tak.

TJÄLDE.

A dokąd? Nic o tem nie mówiłeś?

SANNÄS 

Nie mówiłem, ale byłem zawsze zdecydowany uważać ten dzień, w którym pan uregulujesz swój majątek, za ostatni mego tu pobytu.

TJÄLDE  I ŻONA. 

Chcesz nas porzucić?

SANNÄS

Tak.

TJÄLDE. 

I dlaczego?

ŻONA. 

Dokąd pan jechać pragniesz?

SANNÄS 

Do moich krewnych w Ameryce.

TJÄLDE. 

Więc firma ma być rozwiązaną? .

SANNÄS. 

Wszak i tak było pańskim zamiarem, od tego dnia przybrać dawną firmę.

TJÄLDE. 

Zapewne, lecz... mój Sannäsie... powiedz co to wszystko ma znaczyć? — Powiedz przyczynę!

ŻONA. 

Czyż się pan tu szczęśliwym nie czujesz, tu gdzie cię wszyscy tak szanują?

TJÄLDE. 

Tu także masz równie świetne widoki na przyszłość jak i w Ameryce.

ŻONA. 

Trzymaliśmy się razem w w złych czasach, — mamyż się porzucać w dobrych?

SANNÄS. 

Zawdzięczam państwu tyle.

ŻONA. 

Miły Boże, toż my panu zawdzięczamy tak wiele! Tjälde. Więcej aniżeli kiedykolwiek odpłacić będziemy w możności

(z wyrzutem) 

Sannäs'ie!

Scena trzecia. 

(Ciż, Walburga i Signa) .

SIGNA 

(ubrana inaczej) .

Winszujemy, winszujemy kochanemu ojcu, drogiej mamie

(całuje ich) .

Witamy drogi panie Sannäs — o! ale coś wcale nie jesteście mi weseli, moi państwo — cóżto?

(pauza) .

WALBURGA. 

Co się stało?

ŻONA. 

Sannäs chce nas opuścić — moje dzieci.

SIGNA. 

Rzeczywiście?

TJÄLDE. 

Dlaczegoś nas o tem wprzódy ani słówkiem nie uprzedził? Dlaczego teraz dopiero, w chwili odjazdu?... albo możeście wy wprzódy coś wiedziały?

ŻONA

(potrząsa głową) .

SIGNA 

(równocześnie) .

Nie.

Sannäs. 

Ponieważ... bo... właściwie w tym momencie, w którym o wam tem mówię i odjechać pragnę... Inaczej, byłoby mi zbyt boleśnie.

TJÄLDE. 

Ale w takim razie, musisz chyba mieć bardzo ważną do tego przyczynę?... Czy zaszło coś takiego... co, co... podróż twoją czyni konieczną?

SANNÄS

(milczy) .

ŻONA. 

I czy pan przyczyny powierzyć nam nie możesz?

SANNÄS

(lękliwie i nieśmiało) .

Zdawało mi się, że będzie lepiej gdy o tem zamilczę

(pauza).

TJÄLDE. 

Tem dla nas boleśniej. Mogłżeś więc sam w tem maleńkiem kółku do którego należysz tak ściśle, nosić się potajemnie z podobnym zamiarem?

SANNÄS. 

Nie sądźcie mnie niesprawiedliwie. Wierzajcie mi że gdybym mógł, zostałbym, a gdybym mógł powiedzieć przyczynę, powiedziałbym ją.

SIGNA

(pocichu do matki) .

Może chce się ożenić?

ŻONA. 

Czyż nie może się żenić zostając u nas? Ta, którą nasz Sannäs pokocha, będzie i nam drogą.

TJÄLDE 

( podchodząc do Sannäsa, Madzie rękę na jego ramieniu ) .

Powiedz co ci dolega — jeżeli nie wszystkim, to chociażby jednemu z nas. Czyż nie moglibyśmy ci w niczem a niczem dopomódz?

SANNÄS. 

Nie.

TJÄLDE. 

Alboż sam o tem wyrokować możesz? Często nie wie się, jak dalece dobrą bywa rada innych i doświadczenie starszych.

SANNÄS. 

Niestety — tak jest jak powiedziałem.

TJÄLDE. 

Więc jestto chyba coś bardzo smutnego?...

SANNÄS. 

Proszę pana...

TJÄLDE. 

Gdybyś wiedział jak nam zatrułeś radość dzisiejszą! Brak ciebie, czuć będę jak chyba nikogo dotąd na świecie.

ŻONA. 

Ja nie pojmuję nawet, tego kawałka ziemi bez Sannäsa.

TJÄLDE. 

Może wejdziemy do domu droga żono?

ŻONA. 

Tak — bo tu i tak w tej chwili nie bardzo mi przyjemnie,

(zawozi ją do domku) .

SIGNA

(która chce zabrać Walburgę, popatrzywszy na nią, wydaje lekki okrzyk. Walburga bierze jej rękę — wzrok ich spotyka się) .

Gdzież ja miałam myśli i oczy?

(odchodzi przypatrując się obojgu) .

Scena czwarta. 

Walburga i Sannäs.

SANNÄS 

(walcząc z boleścią, chce odejść — skoro jednak spostrzegł Walburgę, hamuje się i przybiera zimny pozór).

WALBURGA 

(z wyrzutem) .

Sannäsie!

SANNÄS. 

Co pani rozkaże?

WALBURGA 

(odwraca się od niego — potem znów się doń zbliża ale nie patrząc na niego) .

Więc chcesz nas pan opuścić na prawdo?

SANNÄS. 

Tak pani.

(pauza) .

WALBURGA.

Więc już nie będziemy pracowali przy pulcie razem, plecami tylko zwróceni do siebie?

SANNÄS. 

Nie pani.

WALBURGA. 

Jakże mi przykro tak! — tak się przyzwyczaiłam!

SANNÄS. 

Przyzwyczai się pani wkrótce... do innych pleców.

WALBURGA. 

Innych? inny jest innym.

SANNÄS.

Przebacz pani — ale dziś nie mam usposobienia do żartów

(chce odejść).

WALBURGA

(patrząc na niego).

Czy takiem ma być nasze pożegnanie?

SANNÄS

(zatrzymując się).

Miałem zamiar dziś popołudniu pożegnać się z całą pani rodziną.

WALBURGA

(zbliżając się do niego).

A my oboje nie porozumiemy się przedtem?

SANNÄS

(zimno).

Nie pani.

WALBURGA. 

Sądzisz pan przeto, że dotychczasowy nasz stosunek był zupełnie takim, jakim być powinien?

SANNÄS. 

Nie — Bóg mi świadkiem, że tak nie sądzę.

WALBURGA. 

Lecz zdaje się panu. że jam zawiniła?

SANNÄS. 

Winę mogę wziąć na siebie — co się stało, stało się już.

WALBURGA. 

A... gdybyśmy winę między siebie rozdzielili? Przecież nie może panu być obojętnem, na kogo ona

padnie?

SANNÄS. 

Z pewnością że nie — lecz nie pragnę wyjaśnień.

WALBURGA. 

Lecz ja ich pragnę.

SANNÄS. 

Będzie miała pani dosyć czasu myśleć o tem.

WALBURGA. 

Dopóki się nie wie czyja wina, trudno coś postanowić.

SANNÄS. 

Wiem o tem.

WALBARGA. 

Jeżeli jednak i ja sądzę, że o tem wiem? — jeżeli i ja czuje się do głębi dotkniętą?

SANNÄS. 

Jestem przecież gotów wziąć całą winę na siebie.

WALBURGA. 

Nie — nie łaski sobie życzę, ale porozumienia. Mam panu uczynić jedno zapytanie.

SANNÄS. 

Do usług.

WALBURGA. 

Dlaczego byliśmy w takiej zgodzie w pierwszym zaraz roku a nawet dłużej? Czyś pan pomyślał nadtem?

SANNÄS. 

Tak — zdaje mi się dlatego, żeśmy o niczem innem nigdy nie mówili tylko o interesach.

WALBURGA. 

Pan byłeś moim nauczycielem.

SANNÄS. 

A gdyś mnie pani już nie potrzebowała...

WALBURGA 

Zrobiła się nagle w kantorze cisza.

SANNÄS 

(cicho). 

Tak pani.

WALBURGA. 

Cóżby jednak mnie uczynić albo powiedzieć należało, skoro za moją przyjaźń odpowiadano mi

zapoznaniem?

SANNÄS. 

Zapoznaniem? Nie — wszak ja znałem panią dobrze.

WALBURGA. 

Tak — i to było moją karą.

SANNÄS 

Niechaj Bóg ustrzeże, iżbym był dla pani niesprawiedliwym. I w pani odezwało się coś, co ci czyni zaszczyt, pani uczułaś dla mnie litość. Było to bardzo naturalne — ale... ja pani... nie chcę tej litości.

WALBURGA. 

A jeżeli była to wdzięczność?

SANNÄS 

(cicho). 

Tej lękam się najbardziej. Ostrzegłaś mnie pani.

WALBURGA. 

Przyznać jednak trzeba, że było mi ciężko rachować się — z tak dumnyni panem.

SANNÄS. 

Przyznaje — lecz przyznasz również pani że trudno było mi uwierzyć w spółczucie, na które składały się same przypadkowe okoliczności. Pomiędzy innemi — wiedziałem też że mogłem się stać dla pani przedmiotem najokropniejszych nudów — a znowu za przedmiot rozrywki służyć nie chciałem.

WALBURGA. 

Mylisz się pan dlatego, że okoliczności tych nie pamiętasz. Przypomnij pan je sobie a zrozumiesz, że

kobieta przebywająca za granicą lub w stolicy dla zabawy, zupełnie inną być musi od tej, która we własnym domu pracować musi, jeżeli chce spełniać zadanie swego życia. Wtedy ocenia ona ludzi inaczej. Ci, którzy się jej przedtem wydawali znakomitymi, zeszli na maluczkich tam, gdzie życie wymaga dzielności, walki i poświecenia. Ci zaś którzy się jej wydawać mogli śmiesznie, stają się naówczas modłą tego, czego Bóg wymaga po mężczyznie. — Czyż temu wszystkiemu, tak dalece dziwić się trzeba?

(pauza).

SANNÄS. 

Bądź co bądź — dziękuję pani za słowa teraz wyrzeczone. Naprawiają one wiele złego lecz... lecz trzeba mi było wprzódy to powiedzieć.

WALBURGA

(z siłą). Czyż mogłam, skoro wszystkie moje czyny i słowa, uderzała pańska podejrzliwość? Potrzeba było iżby naprężenie w niejasności urosło, tak dalece iż się stało nieznośnem.. wtedy dopiero!

(odwraca się).

SANNÄS. 

Być może pani ma słuszność — bo co do. mnie nie mogę odrazu wyrozumować sobie tego wszystkiego co się stało. Jeżelim się pomylił — stanie się to zwolna dla mnie najwyższą radością... lecz daruj pani, mam jeszcze poczynić wiele przygotowań do odjazdu ( odchodzi kilka kroków ).

WALBURGA

(która staje się coraz niespokojniejszą i trwożniejazą). Jeżeli pan sam przyznaje żeś umie niesłusznie osądził, nie powinienżeś tego wynagrodzić?

SANNÄS. 

Wierzaj mi pani, że poprawiłem swoje mniemanie, teraz jednak rozstrzygać nie mogę, teraz muszę zakończyć,

( odchodzi ).

WALBURGA. 

Nie zakończyłeś pan ani z tem ani z dawniejszem jeszcze.

SANNÄS. 

Pojmuje pani zapewne, z jaką przykrością przedłużam tę rozmowę

(chce odejść).

WALBURGA. 

Lecz nie odejdziesz pan przecie, nie naprawiwszy tego o co pana proszę?

SANNÄS. 

Czego?

WALBURGA.

Czegoś bardzo dawnego.

SANNÄS. 

Gotów jestem, jeżeli mogę.

WALBNRGA. 

Możesz pan... Od owego dnia nie podałeś mi pan swej ręki.

SANNÄS. 

I to zauważyłaś pani?

WALBURGA 

(uśmiecha się i odwraca).

A teraz podasz ją?

SANNÄS

(postępując kilka kroków naprzód).

Czy ma to być czemś więcej od kaprysu?

WALBURGA 

(pokrywając wzruszenie).

Możesz się pan jeszcze pytać?

SANNÄS. 

Bo mnie pani nigdy jeszcze o to nie prosiła.

WALBURGA. 

Byłam pewną, że mi pan sam rękę podasz.

SANIAS. 

Żart był tu nieuniknionym.

WALBURGA. 

Żart też odemnie daleko.

SANNÄS 

(wesolo). 

Czy pani istotnie na tem zależy?

WALBURGA. 

Bardzo.

SANNÄS 

(zbliżając się).

Oto jest.

WALBURGA  

(odwrócona porywa jego rękę).

Rękę — którą mi sam teraz podajesz... przyjmuje.

SANNÄS 

(wzruszony).

Co?

WALBURGA. 

Tak. Więcej aniżeli od pół roku myślę nad tem iż byłabym dumną zostawszy żoną tego człowieka, który mnie kochał — mnie tylko jedną — od lat swych chłopięcych, żoną człowieka, który uratował — mego ojca, nas wszystkich.

SANNÄS. 

Boże! czyżto możebne!

WALBURGA. 

A pan wolałeś odjechać aniżeli oddać mi swą rękę — i to dlatego tylko żeśmy pańską pomoc przyjęli. Zdawało się panu. że nie jesteśmy względem siebie swobodni. Tego było zanadto, więc jeżeli mi pan nic powiedzieć nie chcesz, ja to uczynić muszę.

SANNÄS 

(klęcząc).

Pani!

WALBURGA. 

Posiadasz pan charakter najwierniejszy, uczucie najdelikatniejsze, serce najgorętsze jakie znam.

SANNÄS. 

O! za wiele, za wiele!

WALBURGA. 

Po Bogu — panu zawdzięczam to czem jestem, a czuję także że oddałabym życie z radością za pana.

SANNÄS. 

Odpowiedzieć niezdolny jestem, bo prawie nie słyszę słów pani. Podziwiałem panią gdyś była jeszcze dzieckiem; ale nie wierzyłem nigdy ażebyś.. nie i teraz jeszcze nie wierzę. Tak, bo pani żal tylko że odjeżdżać muszę a zdaje ci się żeś mi wdzięczność winna. Jestto następstwo samotności, w której żyliśmy tak długo. Idziesz pani za popędem swego serca, lecz we mnie nie znalazłaś togo człowieka który dla ciebie przeznaczony,

(Merze drugą jej rękę).

Ja wiem to lepiej, bom dłużej od pani myślał nad tem. Pani ukształceniem, talentami, stoisz wyżej odemnie, a żona nie powinna być wyższą od męża — jam przynajmniej za dumny ażeby tego nie wiedzieć. Pani sądzisz żeś postąpiła trafnie — świadczy to o jej szlachetnym umyśle a dla mnie będzie błogosławieństwem na życie całe. Dotąd w życiu tem boleścią i radością byłaś ty — przez ciebie teraz zdobędę się na rezygnacyę — ale czyż i tak nie mogę się zwać szczęśliwym, gdy wiem że myśli twoje towarzyszyć mi będą ( wstaje ). Teraz pożegnać się nam trzeba — tembardziej pożegnać, bo przyszłość jaką mi pani obiecujesz, stałaby się wkrótce nieszczęściem dla nas obojga...

WALBURGA. 

Panie!

SANNÄS. 

Nie mów więcej droga pani! Masz zbyt wielką nademną przewagę, zatem nie prowadź mnie do zbrodni, bo byłoby zbrodnią wielką, postawić dwoje Judzi w fałszywym do siebie stosunku, tak iżby się wkrótce odepchnęli, ba! może i znienawidzili.

WALBURGA. 

Posłuchaj pan!

SANNÄS

(porzucając jej ręce i odstępując krok).

Nie, nie zawaham się. Połączenie nasze przerażałoby mnie. bo nie czułbym się pani godnym. Teraz jednak mogę odjechać pocieszonym, bez goryczy, a wszystko cośmy razem przeżyli — wyda mi się teraz nieocenioną rozkoszą. Niechaj cię Bóg błogosławi — życie bogate w przyszłość, otwarte przed tobą. Żegnam panią!

(bierze jej ręce).

Dzięki! Niebądź pani przytem gdy żegnać się będę. bo inni mogliby się domyśleć, dlaczego tak trudno rozstać mi się z wami. Żegnam!

(ucieka głębią).

WALBURGA. 

Lecz

(biegnie za nim) 

zatrzymaj się pan...

(Sannäs chce zabrać swój paltot i rękawiczki, które upadły na ziemię — biegnąc uderza się z adwokatem Berentem, który właśnie wszedł z Jacobsonem).

SANNÄS. 

Przepraszam

(odchodzi na prawo).

Scena piąta. 

Berent, Jacobsen, Walburga później Tjälde.

BERENT. 

Cóżto? — czy się tu bawią w ślepą babkę?

WALBURGA. 

Dalibóg że tak.

BERENT. 

Nie potrzebujesz pani zaręczać — otrzymałem bowiem dosyć silne wrażenie.

(bierze się za brzuch ze śmiechem).

WALBURGA. 

Przepraszam — ojciec mój jest tam.

(wskazuje na lewo a sama odchodzi szybko naprawo).

BERENT. 

Nie bardzo nas grzecznie przyjęto.

JACOBSEN. 

A możeśmy tu i wcale niepotrzebni.

BERENT

(śmiejąc się).

I mnie tak się zdaje — lecz co się tu stało?

JACOBSEN. 

Któżto wie! Tak wygląda prawie jakby się tu pokłócili.

BERENT. 

Wzburzeni byli oboje.

JACOBSEN.

Aha — coś podobnego. Ale tam nadchodzi Tjälde.

(zdziwiony) 

Mity Boże — jakże się postarzał!

(Cofa się w tył, podczas gdy Berent wychodzi naprzód ).

TJÄLDE 

(do Berenta).

Witam serdecznie tak w tym roku jak i w tamtym, w naszym małym domku. — A w tym roku serdeczniej jeszcze niż w przeszłym.

BERENT. 

Bo też lepiej idzie w tym jak przeszłym. Winszuje załatwienia sprawy i postanowienia zapłaty wszystkiego.

TJÄLDE. 

Tak, jeżeli Bóg pozwoli, to...

BERENT. 

Idzie znakomicie.

TJÄLDE. 

Do dziś dnia, szło nieźle.

BERENT. 

Najgorsze minęło, gdy się dało podstawę, a ta osadzona tęgo.

TJÄLDE. 

Więcej od wszystkiego zachęciło mnie to żem pozyskał pańskie zaufanie — pan też znowu wróciłeś mi zaufanie innych.

BERENT. 

Nie byłbym był w stanie uczynić cośkolwiek, gdybyś pan był przedtem sam wszystkiego nie uczynił. Lecz nie mówmy już o tem — no w tym roku milej tu jeszcze niż w przeszłym.

TJÄLDE. 

Upiększamy tu rok rocznie.

BERENT. 

A całe kółko rodzinne jest w komplecie?

TJÄLDE. 

Jest jeszcze.

BERENT. 

Co do mnie — mógłbym od uciekiniera oddać pokłony.

TJÄLDE

(zdziwiony).

BERENT. 

Mówię o poruczniku kawaleryi.

TJÄLDE. 

A!... Czyś go pan widział?

BERENT. 

Na parowcu — na którym się znajdowała bardzo ładna, a nadewszystko bardzo bogata dama.

TJÄLDE

(śmieje się).

No, no!

BERENT. 

Wątpię jednak czy mu się uda. Z temi sprawami tak bywa jak z myśliwym, któremu na strzał nadbiegnie stadko wilków — gdy pierwszy raz spudłuje, strzeli nadarmo i po raz drugi, a zwierzyna zmyka dalej, nieoglądając się po za siebie.

JACOBSEN

(który zbliżył się powoli podczas rozmowy — teraz stanął przed Tjäldem z kapeluszem w ręku).

Jestem złym cymbałem — wiem o tem.

TJÄLDE

(ściskając go za rękę).

Dobry Jacobsenie...

JACOBSEN. 

Bardzo złym cymbałem — mogę sobie to przyznać sam.

TJÄLDE. 

Bądźmy przyjaciółmi. Wierzaj mi żem prawdziwie szczęśliwy, skoro mogę załatwić i naszą sprawę.

JACOBSEN. 

Nie umiem się wysłowić. Pali mnie w sercu... ( ciągle ściskając jego rękę ). Z pana człeczysko

daleko lepsze, ale daleko, daleko lepsze odemnie. Powiedziałem też mojej żonie: To człowiek honorowy! — tak powiedziałem.

TJÄLDE. 

Niechże będzie wszystko zapomnianem — tylko nie to dobre, któreśmy ze sobą razem przeżyli, Jacobsenie. A jakże tam idzie z browarem?

JACOBSEN. 

Ba! jeżeli ludzie i dalej tak zapijać się będą piwem..

BERENT. 

Jacobsen podwiózł mnie tutaj. Bawiłem się doskonale przez drogę, bo Jacobsen oryginał jakich mało.

JACOBSEN

(podejrzliwie do Tjäldego).

Co on chce przez to powiedzieć?

TJÄLDE. 

Żeś jest innym od wielu ludzi.

JACOBSEN. 

A tak? — ale co prawda nie jestem pewny, czy on sobie przez całą drogę nie kpił ze mnie.

TJÄLDE. 

Jakże możesz przypuszczać? Lecz wejdźcie panowie bardzo proszę — żona moja nie bardzo może

przyjmować gości, bo sama sobie poradzić nie umie

(wychodzi ).

BERENT. 

I Tjälde nie wydaje się bardzo wesoły.

JACOBSEN. 

Nieuważałem tego.

BERENT. 

Możem się omylił. Ale zdawało mi się że nas prosił za sobą.

JACOBSEN. 

A niby.

BERENT. 

Pan mnie tu przy wiozłeś — prowadźże mnie i do jego żony.

JACOBSEN.

Zgoda — o! ja dla żony jego mam najwyższy szacunek

(prędko) 

to jest i dla niego... także.

BERENT. 

Więc chodźmy!

(Podszedł na prawo, ale się wraca żeby dotrzymać kroku Berentowi, co mu jednak trudno przychodzi ).

BERENT. 

Daj pan pokój bo się jakoś panu nie udaje...

JACOBSEN. 

Już ja się wprawię!

(obaj na lewo).

Scena szósta. 

Sannäs, Walburga.

SANNÄS. 

(wychodzi szybko z prawej i odchodzi na lewo — ogląda się, podchodzi naprzód, a potem staje naprawo z przodu, gdzie się chowa za drzewo).

WALBURGA 

(idzie za mm, znajduje go i śmieje się).

SANNÄS 

(wychodzi).

Widzi pani — że się śmiejesz ze mnie.

WALBURGA. 

Mogłabym i płakać.

SANNÄS. 

Nie, to omyłka — pani niepatrzysz tak jasno jak ja.

WALBURGA. 

A któżto dzisiaj, będąc w błędzie — prosił o przebaczenie?

SANNÄS. 

Ja... lecz... tak ścisłe pożycie na zawsze, polegać musi na czemś więcej aniżeli na szacunku...

WALBURGA 

(śmiejąc się).

Na miłości?

SANNÄS.

Pani mnie nie chcesz rozumieć. Mogłażbyś wejść ze mną do salonu, nieczując się zakłopotaną?

(Walburga śmieje się).

Widzi pani sama — śmiejesz się — a śmiejesz się już na samą myśl o tem.

WALBURGA

(śmiejąc się).

Śmieję się, bo pan drobiazg podnosisz do potęgi.

SANNÄS. 

Ja niezgrabny, żenowany, poprostu lękliwy — miałbym wśród...

(Walburga śmieje się znowu).

O! pani śmieje się znowu!

WALBURGA. 

Tak — i w salonie śmiałabym się z pana.

SANNÄS. 

Lecz ja cierpiałbym na tem.

WALBURGA. 

Nie, drogi panie. Cenię cię tak bardzo, że mi przecież możesz pozwolić pośmiać się czasem z drobnych twoich niedoskonałości. Gdybym pana widziała w rzeczywiście wykwintnem towarzystwie, upadającego pod ciężarem form salonowych, czyżby to było tak srogą rzeczą, pośmiać się trochę? Lecz gdyby się inni śmiali — możeszże przypuszczać iżbym natychmiast nie podała panu ręki na to, ażeby z nim razem przejść przez najdumniejsze tłumy? Przecież ja wiem kto pan jesteś — i wszyscy inni wiedzą także. Bogu dzięki nie same tylko złe czyny znane są całemu światu.

SANNÄS. 

Czarujesz mnie, droga pani...

WALBURGA. 

(z przyciskie).

Jeżeli sądzisz że pochlebiam, zróbmy próbę. Adwokat Berent nietylko że należy do najlepszego towarzystwa, ale je nawet przewyższa. Poprosimy go o sąd w tej mierze.

SANNÄS. 

Nie pragnę innego sądu tylko twego, pani.

WALBURGA. 

A gdy już będziesz mojej miłości pewnym?..

SANNÄS. 

Wtedy wszystko inne wyda mi się małem i nic nieznaczącym — a pani nauczysz mnie w jednej chwilce tego wszystkiego, czego mi brak.

WALBURGA. 

Przypatrz mi się!

SANNÄS 

(porywa jej ręce).

WALBURGA. 

Możeszże pan przypuszczać, iżbym się go kiedykolwiek wstydzić mogła?

SANNÄS. 

Nie.

WALBURGA 

(wzruszona).

Wierzyszże — że cię kocham?

SANNÄS. 

Tak.

(klęka).

WALBURGA. 

Że kocham tyle, iż z tą miłością przetrwam do śmierci?

SANNÄS. 

O! tak!

WALBURGA. 

Więc zostań przy mnie, a będziemy stać straży przy rodzicach, dopóki nie wybije ostatnia godzina.

(Sannäs puszcza jej ręce i płacze).

TJÄLDE

(który pokazywał księgi Berentowi w kantorze, patrzy z okna i pyta jej z cicha).

WALBURGA 

(spokojnie).

Zaręczyłam się z Sannäsem.

TJÄLDE 

Nie może być.

(do Berenta zagłębionego w księgach).

Przebacz pan

(wybiega z kantoru na lewo).

SANNÄS 

(który tego nie słyszał — podnosząc się).

Przebacz mi — walka była długą i twardą — jestem pokonany!

(odwraca się — aż do końca ukazuje się wzruszonym).

WALBURGA. 

Sannäsie! Chodźmy do matki.

SANNÄS 

(odwrócony).

Ja nie mogę — zaczekaj pani łaskawie na mnie.

Scena siódma.

Ciż Tjälde, Żona później Signa.

TJÄLDE

(wysuwa żonę na kółkach — Walburga biegnie naprzeciw niej i rzuca się na kolana przed matką).

ŻONA

(cicho).

Niechaj bedzie Bóg wielki pochwalony!

TJÄLDE

(zbliża się, do Sannäsa ściskając go).

Synu mój!

ŻONA. 

Więc dlatego odjeżdżać chciał Sannäs?

(Tjälde prowadzi go do żony, Sannäs klęka całując jej ręce, powstawszy usuwa się w głąb).

SIGNA 

(wchodząc).

Mamo — już wszystko skończone.

ŻONA. 

I tu także.

SIGNA 

(która się obejrzała).

Naprawdę?

WALBURGA

(do niej).

Przebacz mi — żem ci nic nie powiedziała.

SIGNA. 

Umiałaś milczeć.

WALBURGA. 

Umiałam pokryć długie cierpienie, nic innego.

SIGNA

(całując ją, szepcze kilka stów a potem się odwraca).

Sannäs!

(biegnie naprzeciw niego).

W taki sposób będziesz moim szwagrem?

SANNÄS 

(zakłopotany).

Panno Signo... to jest... Signo.

SIGNA. 

Lecz wtedy niema już: "panno i pani".

WALBURGA. 

Nie dziw się temu — on i mnie mówi ciągle pani.

ŻONA

(do Tjäldego).

Lecz gdzież nasi przyjaciele?

TJÄLDE. 

Adwokat jest tam w kantorze.

BERENT 

(z okna). 

Zaraz z przyjacielem moim Jacobsenem, złożymy życzenia

(wychodzi).

WALBURGA

(zbliżając się do ojca).

Ojcze!

TJÄLDE. 

Dziecię moję!

WALBURGA. 

Gdyby nie tamten dzień — nie mielibyśmy tego!

(Tjälde ściska jej rękę ).

Scena ósma.

Ciż Jacobsen. Berent.

TJÄLDE. 

Mogę panu przedstawić narzeczonego córki mojej Walburgi — pana Sannäsa!

BERENT. 

Całego świata szacunek pozyskasz pani za ten wybór!

WALBURGA 

(do Sannäsa).

A co, mój uparciuchu?

JACOBSEN. 

Jeżeli pozwolonem jest ażeby taki prostak jak ja tu się odezwać śmiał, to powiem, że on już od dnia w którym został nabierzmowany, kochał się w pani — no przedtem chyba, już nie mógł. Ale jak Pana Boga kocham - nie myślałem że panna Walburga będzie miała tyle rozumu i weźmie tego chłopca.

(Śmiech).

ŻONA. 

Ktoś mi tu szepcze, że zupa wystygnie.

SIGNA

(do Berenta).

Czy mogę pana zastępując matkę, poprowadzić do stołu?

BERENT

( biorąc jej rękę ).

Wielki to dla mnie zaszczyt! Ale narzeczeni przed nami!

WALBURGA. 

Sanuäs...

SANNÄS 

(biorąc jej ramię, szepcze gdy odchodzą).

Jest-że to rzeczywistością, że idziemy ramie w ramię?

(Berent i Signa za nimi, potem Jacobsen).

TJÄLDE

(chce żonę posunąć na krześle do domku — zatrzymuje się jednak i schyla nad nią).

Anno — teraz czuje że błogosławieństwo osłania dom nasz!

ŻONA. 

Drogi mężu!

ZASŁONA SPADA.