Alojzy Feliński

BARBARA RADZIWIŁŁÓWNA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT I

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

AKT II

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

AKT III

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

AKT IV

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

AKT V

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII i ostatnia

BARBARA RADZIWIŁŁÓWNA

Tragedia w pięciu aktach

Alojzy Feliński

OSOBY:

ZYGMUNT AUGUST król polski.
BARBARA, jego żona, córka Jerzego Radziwiłła, hetmana w. ks lit.
BONA, jego matka, z domu Sforzów, książąt mediolańskich.
IZABELLA, jego siostra, wdowa po królu węgierskim Janie Zapolyi.
TARNOWSKI JAN hetman w. koronny.
KMITA PIOTR marszałek w. koronny, wojewoda i starosta krakowski.
BORATYŃSKI marszałek sejmowy.
POSEŁ pierwszy sejmowy.
POSEŁ drugi sejmowy.
DOWÓDCA straży zamkowej.
Asystencja królewska, senatorowie, wodzowie, posłowie, straż tronowa.

Scena w Krakowie w zamku królewskim.

AKT I

Scena I

Izabella, Boratyński

BORATYŃSKI
Szanowna Izabello, trapiącemi wieści
Nie radbym sercu twemu przyczyniać boleści,
Ale hołd czystej prawdy winny moje usta
Przyjaciółce Barbary i siostrze Augusta.
Na cóż bym cię pochlebną miał uwodzić mową?
Radziwiłłówna polską nie będzie królową
Sam odgłos, że w swych murach dziś ją ujrzy Kraków,
Czułych na sławę Króla oburza Polaków,
Stygnie Sejmu gorliwość, a niechętnych gwary
Napełniają stolicę imieniem Barbary.
Wieści z wieści się rodzą, trwoga trwogę zdraża,
Bliską i straszną burzą wszystko nam zagraża.

IZABELLA
Noweż jeszcze nieszczęścia Niebo na mnie zsyła?
Niewinnaż by tę burzę na siebie wzruszyła?
Tyż byś jej nie odwrócił, albo nie uśmierzył?
Nie, nie: skoro Sejm tobie ster obrad powierzył,
O przeznaczeniach naszych jeszcze dobrze tuszę,
Któż lepiej zna ode mnie twoją polską duszę,
Twoje wysokie cnoty i męstwo niezłomne?
Niedawne są i zawsze będą mi przytomne
Te czasy, kiedyś tocząc za mnie boje krwawe,
Ocalił syna matce, a Jagiełłom sławę.
Dopókim panowała wśrzód szczęścia i chwały,
Tłumy przedniejszych Węgrów tron mój otaczały;
Lecz kiedy, władzy losów uległszy surowej,
Wdowa z szczęśliwej żony, tułaczka z Królowej,  
Z synem jeszcze na ręku, łzy niedołężnemi 
Błagałam o ratunek i Niebios i ziemi, -  
Zostało mi, niestety! obrońców niewiele,  
Grono mężnych Polaków i ty na ich czele.  
Wszystko nam było sprzeczne. Miałeś w owej dobie 
Nie tylko Ferdynanda oręż przeciw sobie,  
Lecz Rzym, Wiedeń, wojsk zdrady, rokosze Hetmanów,  
I nad wszystko straszniejszą pomoc Ottomanów. . .  
Przecieś nie stracił serca. Dziś mniej przykre chwile 
Mamy i więcej wsparcia i przeszkód nie tyle.  
Jesteśmy wśrzód pokoju, na Ojczyzny łonie,  
Boratyński przy Lasce i August na tronie!  

BORATYŃSKI 
Stary żołnierz, mieć mogłem odwagę na wojnie,  
Ale burzliwym Sejmem kierować spokojnie,  
Możnych przemocy, chytrych podstępom zagrodzić,  
Tyle sprzecznych zdań, chęci i widoków zgodzić … 
Tak trudne obowiązki są nad moje siły.  

IZABELLA
Kto kocha, jak ty, cnotę, komu naród miły,  
Kto szuka szczerze prawdy i nią chce się rządzić.. .  

BORATYŃSKI 
Szukając szczerze prawdy, mogę jednak zbłądzić.  
Lecz duszy mojej podła uległość nie zmaże:  
Śmiele głowę na gromy Augusta narażę,  
Wytknę mu nierównego z Barbarą małżeństwa 
Nieprzyzwoitość, szkody i niebezpieczeństwa;
Wierny Ojczyźnie,prawom i Jagiełłów sławie,
Ślepym żądzom powagę narodu zastawię,
I lubo w swych nadziejach Barbara zbyt śmiała
Szanownej Izabelli względy pozyskała...

IZABELLA
Tak jest, tak, mam z nią przyjaźń, ta dla mnie jest chlubą.
Młodości mojej była towarzyszką lubą,
I dręczonej ciężarem stęsknionego bycia,
Ona mi pierwsza uczuć dała słodycz życia.
Wówczas, gdy Car z potęgą północy i wschodu
Niósł oręż na zagładę polskiego narodu,
Ojciec jej, śpiesząc z wojskiem na granice Litwy
Doświadczyć wątpliwego losu walnej bitwy,
W oczach moich Zygmunta temi żegnał słowy:
"Za kraj, za Ciebie, mojej nie oszczędzę głowy,
Nie dowiesz się z ust moich o Polaków klęsce,
Lub nie ujrzysz mię, Królu, lub ujrzysz zwycięzcę!
Lecz ma Córka jedyna, bez matki, bez braci,
Niech w Tobie znajdzie Ojca, jeśli swego straci ".
Niestety! przewidziany cios jego nie minął:
Poszedł, stoczył bój krwawy, zwyciężył i zginął.
Brat, następca po bracie, spólnik jego sławy,
Wrócił z smutnym triumfem z tej chlubnej wyprawy.
Nikt nie chciał widzieć wodza zwycięskich młodzieńców,
Łupów z namiotu Cara, ze krwi Cara jeńców;
Oczy Wilna całego zostały wlepione
W tę, której ojcu naród był winien obronę.
Jej młodość, jej uroda, jej łzy dodawały
Naszej stracie boleści, triumfowi chwały.
Osłoniona żałobą, drżąca, zapłakana,
Przed poważnym Zygmuntem padła na kolana.
Łza litości zrosiła jego twarz sędziwą,
Podniósł ją z łagodnością, cieszył nieszczęśliwą,  
I chciał, by bohatyra córka, Polsce miła,  
Z jego własnemi tronu nieodstępną była.  
Wówczas ją poznał August; wówczas w niego wlała 
Ten płomień, którym dotąd serce jego pała,  
Wówczas i nasze złączył młodzieńcze umysły 
Związek słodszy nam co dzień, co dzień bardziej ścisły.  
Upojona przyjaźnią, w szczęśliwym ukryciu,  
Pędziłam z nią najdroższe chwile w mojem życiu.  
A dziś, gdy wystawioną widzę ją, niestety!  
Na zapalczywość gminu, na zdrajców sztylety,  
Ufającą w niewinność, w Augusta i we mnie,  
Jaż bym opuścić miała i zdradzić nikczemnie?  
Ty, mój obrońca, byłbyś jej nieprzyjacielem?  

BORATYŃSKI 
Jestem, Pani, praw stróżem i jej cnót czcicielem,  
Ale drżę, by z nią związki grobem się nie stały 
Świetnych nadziei Polski i Augusta chwały.  

IZABELLA
Czyż obca, przeznaczona do berła w kolebce,  
Której pieszczoną młodość skaziły pochlebce,  
I duszę, niewolniczych państw zbytkami hardą,  
Ku swobodnym Polakom napoiły wzgardą,  
Tkliwej Polaków matki miejsce zajmie godniej 
I czuć może do kraju większą miłość od niej?  
W domu obrońców jego Barbara zrodzona,  
Wzięła ją ze krwi ojca, wzięła z matki łona.  
Ledwie zaczęła myśleć, już Polski wspomnienie 
Słodkie sprawiało w sercu niemowlęcem drżenie;  
Tę miłość, wychowaniem wzrastającą z laty,
Najukochańszych osób podwoiły straty:
Dwóch braci zgładził oręż, matkę żal po synach,
I ojciec na zdobytych wkrótce legł wawrzynach.
Pamięć ich uświęcając, jej dusza zbolała
Na Ojczyznę się z całą czułością wylała.
Mogłaż wstęp do jej serca znaleźć tronu pycha?
Dla Polski i dla męża Barbara oddycha.
W mężu pokłada szczęścia Polski ufność całą,
W szczęściu Polski cieszy się przyszłą męża chwałą.

BORATYŃSKI
Pani, cnoty Barbary od ziomków są czczone,
Lecz samże wzgląd na cnoty nadaje koronę?

IZABELLA
Wiem ja, że duma, próżność, zysk, bojaźń sąsiada,
Wyborem żon dla Królów pospolicie włada;
Ależ te względy podłe zniewolić by miały
Mądrego Króla, naród wolny i wspaniały?
Przyznaj, że pierwszą dała koronę na świecie
Mężczyźnie dzielność, cnota i piękność - kobiecie. .
Dziś, gdy los, czyli niebios opatrzność nad nami
Księżniczkę miłą z rodu, świetną przymiotami
Przeznacza nam za swojej dobroci narzędzie,
Czyż temu Boratyński sprzeciwiać się będzie?

BORATYŃSKI
Uczynię, co być świętą powinnością mniemam;
Prócz Boga, praw, Ojczyzny - na nic względu nie mam; ;
Moje wam poświęcałem i poświęcę ramię,
Lecz dla was przekonania mojego nie złamię.
Przebacz, jeśli mój upór serce twoje rani,
Otóż Barbara wchodzi, zostawiam cię, Pani.

IZABELLA
Pewnie cię dobro kraju na jej stronę schyli. 

Scena II

Izabella, Barbara

BARBARA

Ach! po wieluż to latach i w jakiejże chwili 
Zjawiasz się utęsknionej, Izabello droga!  
Kiedy mnie niespokojność otacza i trwoga,  
Kiedy się przeznaczenia mego szala waży,  
Niebo mnie wraca twojej opiekuńczej straży.  
Ach! Ileż mnie twój odjazd nabawił boleści!  
Ileż później o tobie rozsiewane wieści 
Powiększały drżącego serca niepokoje!  
Ileż mi wycisnęły łez nieszczęścia twoje!  

IZABELLA
Wierzaj mi, w losu mego przemianach ustawnych,
W gmachach Królów, w pustyniach mem tułactwem sławnych,  
W pomyślności, w niedoli, w blasku i żałobie,  
Wszystkie się myśli moje zwracały ku Tobie.  
Dziś odzyskuję, z wami na koniec złączona,  
Szczęście, które mi była wydarła korona.  
Nic mnie już nie rozdzieli z tobą, z synem, z bratem:  
Miejsce, gdzie wy jesteście, będzie dla mnie światem.  
Lat kilka, którem w owej krainie przeżyła,  
Dały mi żywiej uczuć, jak Ojczyzna miła.  
Dziś jej szczęście i moje będzie dopełnione,  
Gdy na twych skroniach polską ujrzymy koronę.

BARBARA
Co? gdy w niespokojnościach, w udręczeniach, w trwodze,
Po niebezpieczeństw pełnej postępuję drodze,
Gdy wsparcia i pociechy szukam na twem łonie,
Ty mówisz mi o szczęściu? mówisz o koronie?...

IZABELLA
Tak, ufam w słuszność niebios i w cnotę rodaków:
Najgodniejszą korony dziś uwieńczy Kraków.
Skoroś pierwszy w Auguście roznieciła płomień,
Błysnął był memu sercu ten nadziei promień,
Lecz go rozprószył wkrótce rozsądek surowy.
Ojca mego z Cesarzem wiedziałam umowy:
Już on miał od Elżbiety obietnicę ręki
Dla syna, który skrycie twe ubóstwiał wdzięki.
Samam się tej miłości przeciwiąc otwarcie,
Chwiejącej się odwadze brata niosła wsparcie.
Ileż razy gromiłam te łzy i wzdychania,
Uwieńczonego dzisiaj początki kochania!
Wkrótceś ty moją trwogę poznała tajemną
I przeciw Augustowi złączyła się ze mną.
W dzień spełnienia wzajemnej Królów obietnicy
Gdy nas wszystkich powołał z Wilna do stolicy,
Z sobą cię wzywającej odmawiając Bonie,
Z żalem dworu zostałaś na swych krewnych łonie.
Rozdział ten duszy mojej długie przyniósł smutki,
Lecz szanowałam twego oporu pobudki;
Zwłaszcza że, czytać w sercu Barbary nawykła,
Już byłam twoje walki wewnętrzne przenikła.

BARBARA
Sądź jak niebezpieczeństwa były podwojone,
Kiedym w tobie straciła pomoc i obronę.  
Z nieszczęśliwą skłonnością walczyłam usilnie,  
Lecz zostałam samotna i zostałam w Wilnie.  
Miejsce, gdzie pierwszy pocisk utkwił w serce drżące 
Przeciw mnie uzbrajało przypomnień tysiące;  
Opuszczonego miasta ten widok ponury,
Te bezludne ogrody, te milczące mury,  
Wieść o związkach Augusta, jego oddalenie,  
Rozżarzały stłumionej miłości płomienie.  
Nie dość na tem, zawzięty los chciał mojej zguby:  
Ledwie zaniósł przed ołtarz święte August śluby,  
Z łona rozpaczającej wydarłszy się żony,  
Wraca objąć na Litwę rząd mu powierzony.  
Na ten odgłos drżę, biegnę, ściskam stryja nogi 
I, zwierzając się z moich udręczeń i trwogi,  
Błagam, by mnie w głąb kraju z swą posławszy żoną,  
Przed światem i Augustem chował utajoną.  
Oddalam się, uciekam... W tak okropnym stanie 
Dogodne moim smutkom znajduję mieszkanie:  
W głębi lasów rozległych, dzikich i posępnych,  
Na szumiącego Niemna brzegach niedostępnych 
Wznosi się gmach odwieczny, ogromny, ponury,  
Wodą i wysokiemi opasany mury.  
W tym to grobie żyjących czas długi zamkniona,  
Próżno chciałam ten pocisk wyrwać z mego łona  
Wpośród błagań do Twórcy i zatrudnień dziennych,  
I wieczorów przewlekłych i nocy bezsennych,  
Szukającą pokoju i ulżenia rany 
Ścigał zawsze i dręczył obraz ukochany.  
Ileż razy odwaga, w mej duszy omdlała,  
Czuła potrzebę wsparcia i ciebie wzywała!  

IZABELLA
Z tobą, z rodem, z ojczystym rozłączona krajem,
Częściej daleko do was wzdychałam nawzajem.

BARBARA
Wkrótce smutna wieść doszła i w nasze ustronie,
Że cierpienia skróciły wiek Augusta żonie .
Płakałam czułej, pięknej, łagodnej Elżbiety ,
Wielkie z rodu, z cnót większe mającej zalety,
W obcy kraj z łona pieszczot i blasku wyrwanej,
Kochającej Augusta, wzajem nie kochanej,
Dni swoje w samotności ciągnącej żałośnie
I na koniec gasnącej w samej życia wiośnie.

IZABELLA
Czciłam ją. Nad jej śmiercią jak i ty boleję,
Lecz ta śmierć twą ożywić musiała nadzieję.

BARBARA
Na chwilę serca mego odkryję ci skrytość:
Ośmielonej miłości ustąpiła litość,
Lecz rozwaga na sroższą wydała katuszę
Tak długiemi walkami zmordowaną duszę.
Tych śmiertelnych udręczeń spełniałam dwa lata,
Gdym przed zamkiem ujrzała nagle twego brata.
Na czele twego pułku, świetną stalą zbrojny,
Z moim stryjem z północnej wówczas wracał wojny
Jakież uczułam w sobie na ten widok drżenie! . . .
Zapłoniłam się, zbladłam... utraciłam tchnienie
I zaledwie nieśmiałe mogłam podnieść oko
Na tę twarz, w moim sercu wyrytą głęboko.
Na jego czole, dumnem z pierwszego zwycięstwa,
Widziałam świtający dla Polski wiek męstwa,
A w uśmiechu łagodnym, co serce porywa,
Szczęście przyszłe rodaków czytałam szczęśliwa.  
Ach! Jakże trudną wówczas było dla mnie chwałą 
Odrzucić jego miłość, tak czystą i stałą!  
Bałam się i pragnęłam usłyszeć wyznanie. . .  
Usłyszałam... Powinność przemogła kochanie:  
Kilką słowy zniszczyłam nadzieje Augusta;  
Lecz mój wzrok, mój głos drżący, zdradził moje usta.  
Odtąd w rosnącej coraz miłości zapędzie 
Śledził mnie, szukał, ścigał i... znajdował wszędzie.  
Same trudności jego zapęd natężały:  
Wkrótce na swoją stronę skłonił ród mój cały;  
Uzbroił się stryjowskim przeciw mnie rozkazem:  
Walczyłam z krwią, z przyjaźnią i miłością razem.  
Jeszcze mu przywodziłam na pamięć sto razy 
Ojczyznę, prawo, chwałę, Zygmunta zakazy,  
Jeszcze byłam gotowa (ty dasz temu wiarę) 
Z uczucia najdroższego uczynić ofiarę. . .  
Lecz na koniec Augusta rozpacz i cierpienie,
Śmierci nad głową jego rozpostarte cienie,  
Przyszłe sieroctwo Polski, przyszłe o tron boje,  
Łzy rodziców, jęk ludu i zgryzoty moje 
Inną powinność drżącej wskazały Barbarze:  
Uległam... naszą wiarę przyjęły ołtarze.  

IZABELLA
Jakąż ulgę, ściganej bronią zapalczywą,  
Przyniósł mi wówczas odgłos, że jesteś szczęśliwą.  

BARBARA
Śmierć Zygmunta, na którą płacze Polska cała,  
Nadto krótkie dni szczęścia mojego przerwała.  
Kiedy August, w najcięższej pogrążon żałobie,  
Jechał oddawać smutną cześć na ojca grobie
I z bojaźnią przyjmować panowania brzemię
Po Królu, co pół wieku naszą wsławiał ziemię,
Drżąca o męża losy, pozostając w Wilnie,
O tę go tylko łaskę błagałam usilnie:
Żeby mnie nie otaczał blaskiem majestatu
I szczęścia swej Barbary nie ogłaszał światu.
Kiedy powrotu jego czekam niecierpliwa,
Niespodziany mnie rozkaz do stolicy wzywa.
Drżąc, żegnam drżących, wszystko nieszczęście mi wróży...
Smutną mi wieść przynosi każdy krok podróży.
Z trwogą do nieznanego przybliżam się miasta...
Na widok jego murów przelęknienie wzrasta.
Wjeżdżam. Tłum ludu niemy otacza mnie wkoło:
Każde oko mnie śledzi, każde grozi czoło.
Przez cóż mogłam zasłużyć na ziomków nienawiść?
Jeśli w nich blask mój przyszły wczesną rodzi zawiść,
Zrzekam się go: żyć pragnę nieznajoma światu,
Mniej ziomkom nienawistna, milsza twemu bratu.
Ach! czyliż przyda szczęścia ten blask zazdroszczony.
Dla siostry Izabelli, dla Augusta żony?

IZABELLA
Tron ci nie przyda szczęścia, lecz nasze podwoi.
Stałość równie dziś tobie, jak i nam przystoi.
Serce Króla przyśpieszyć twój triumf kazało,
Dokona on szczęśliwie, co rozpoczął śmiało.
Już Litwa Polsce cnoty ogłasza Barbary,
Czoło mężów popiera Augusta zamiary,
Za nim jest wojsko, większa Senatu połowa,
Zebrzydowskiego stałość, Kanclerza wymowa;
Nade wszystko Tarnowski, mądra jego rada
Działaniom tronu cechę dojrzałości nada.  
Naród praw swoich strzeże i przodków zwyczaju,  
Lecz kocha Króla, pragnie spokojności w kraju;  
Mężów, co mnie wspierali na węgierskim tronie,  
Doświadczoną gorliwość i za tobą skłonię.  
Wodza ich, co przy zdaniu swem upornie stoi,
Znam cnotę, a Barbara cnoty się nie boi.  
Lecz równie jak nadziei przeszkód ci nie taję:  
Nowy związek w stolicy na Króla powstaje,  
Podnieca go zapewne Wiednia pomoc skryta...
Bona jest głową jego, a ramieniem Kmita.  
Mniej straszne są nikczemnych zwolenników tłumy,  
Bona jest najstraszniejszą... któż nie zna jej dumy?  
Wszyscy złotu jej służą, jej zemsty się boją,  
Jej zręczność, jej... niestety! ona matką moją!  
Ale niebo za nami, nie trwóżmy się niczem.  

Scena III

Bona, Barbara, Izabella

BONA do Barbary
Tyżeś tu! z moją córką? przed mojem obliczem?  
I jakiemże się czołem narażasz zuchwale 
Na gniew twojej Królowej i na matki żale?  
Ty, co z cieniów sieroctwa i ze smutków łona 
Do blasku względów moich nagle wyniesiona,  
W miejscu wdzięczności, podstęp knując przeniewierczy,  
W pierś, co cię ożywiła, wlałaś jad morderczy...  
Ty, podła zwodzicielko! poddanko zuchwała!  
Coś mego syna w miłość podejściem wplątała,
W miłość, co go w dniu jednym pozbawiła chwały,
Jaką lat kilku cnoty były mu zjednały!
W miłość nieszczęsną, której wieść serce rozdarła
Konającego ojca i grób mu otwarła!
Śmierci tej, która Polskę nabawia rozpaczą,
Która trony zasmuca, której ludy płaczą,
Tyś pragnęła! Ty jedna z tej śmierci się cieszysz,
Cel wzdychań twych i zbrodni, tron już osiąść śpieszysz.
Nie śpiesz się! Umarł Zygmunt, ale Bona żyje;
Ja to pasmo zdrad ciemnych przed światem odkryję...
Te wątłe ślepej dumy budowy obalę,
Ciebie oddam zgryzotom i syna ocalę.

BARBARA
Nie, pani! Zgryzot serce nie dozna Barbary,
Nie ujdę prześladowań, lecz nie godnam kary.
Próżno się z wyrzutami zbrodni moich szerzysz,
Ja się do niech nie czuję i ty im nie wierzysz.
Los, tron i moje życie w rękach może Bony,
Lecz upodlić nie zdoła nikt Augusta żony.
(Odchodzi)

BONA do Izabelli
I tyż, coś się z miłości dla twej krwi wyzuła,
Na matki, brata, własną zniewagę nieczuła,
Śmiesz milczeniem Barbary dumę uzuchwalać?

IZABELLA
Śmiem, matko, nad niewinnej losem się użalać!
I onaż by to mogła tronem się omamić,
Upodlić się podejściem, niewdzięcznością splamić?
Zasady jej są święte, szlachetne, niezmiennie...
A jej serce tak czyste, jak to światło dzienne!
Którejże córce Króla lub Królowej świata
Śmielej bym powierzyła szczęście mego brata?  
Ach! gdyby te łzy moje mogły... ale nie, nie.  
Widzę twój wstręt na samo Barbary wspomnienie.  
Pozwól przynajmniej córce... 

BONA
Idź, córko odrodna!  
Nie mająca cnót przodków, chwały ich niegodna!  
Umysł twój pospolity, słaby i spodlony,  
Nigdy mi się nie zdawał zdolnym do korony!  
Z niej słusznie dziś wyzuta, knuj zdradę nikczemną,  
I za swoją Barbarę, jeśli śmiesz, walcz ze mną!  
Precz mi z oczu! ...

Scena IV

BONA sama
O hańbo! o srogie męczarnie!  
Barbara z gróźb się moich urąga bezkarnie!  
Syn mnie unika, córka na mnie się sprzysięga!  
Gdzież moja dawna chwała, znaczenie, potęga?  
Jaż to, co wśrzód powodzeń, triumfów i cześci,  
Dzieliłam tron z największym Królem lat trzydzieści,  
Ja, com w Sejmach, w obozach, w Senacie, w kościele 
Postawiała stworzenia rąk moich na czele,  
I przez dary, przez postrach, przez tajemne wpływy,  
Jednem skinieniem wiodła ten naród burzliwy?  
Dziś, tracąc tyloletnich trudów korzyść całą,  
Mam cierpieć wyżej siebie Barbarę zuchwałą?  
Mam - niewolnica z matki, z Królowej - poddana, 
Wzgardzona w kraju własnym, w obcych zapomniana ,  
Czołgając się przed tymi, co drżeli przede mną,  
W smutkach i poniżeniu wlec starość nikczemną?
Stać się miłości syna płochego igrzyskiem,
Ofiarą nieprzyjaciół, świata pośmiewiskiem? . . .
Ale czegóż się lękam? Nie jestemże Boną?
Nie, wolęż raczej umrzeć, niźli żyć wzgardzoną!
Tak jest, nim umrę jednak, wprzód swego dokażę:
Odepchnę ją od tronu, lub go krwią jej zmażę. . .
Jej śmierć... Monty... mój rodak... przy boku Barbary. . .
Zręczny, chciwy i pewien, że uniknie kary.. .

Scena V

Bona, Kmita

BONA
Cóż więc, Kmito? Ów Senat z narodu wyborem
Czegóż swoim na Króla dokonał oporem?
Gdy wy czas drogi, krótkim przeznaczon obradom,
Poświęcacie namysłom, pogróżkom i zwadom,
On sprowadza Barbarę, mianuje swą żoną,
Mieści w zamku i wkrótce ozdobi koroną.
Nie król to jest niezgiętym, jak go Sejm ogłasza, -
Śmiały go uczyniła niedołężność wasza!
Czemuż krył przed Zygmuntem swą miłość z Barbarą?
Poślubioną jej czemuż nie chełpił się wiarą?
Czyż ojciec, co go kochał, Król, co mu pobłażał,
Więcej poszanowania i trwogi mu wrażał,
Niż Senat, co rzymskiemu w swej równa się dumie,
Niż naród, który jeszcze wolnym się rozumie?
Wolnym! Po cóż brzmi w ustach to wolności hasło,
Gdy przywiązanie do niej w sercach już wygasło?
Wyrzeczcie się jej raczej! straćcie w jednej chwili
Ten skarb, który przodkowie krwią swoją zdobyli.
Obranego monarchę uznajcie za pana,
Pozwólcie, niech wam jego króluje poddana!  
Sam idź, klękaj z tą Laską przy jej majestacie,  
Z którąś niegdyś jej ojcu przodkował w Senacie.  
Idźcie, i czołem bijąc pani nowej,  
Stańcie się godni takiej, jak ona, Królowej!  
Niechaj krewnych Barbary i służalców zgraja,  
Co kazi serce Króla, pochlebstwy upaja,  
Otoczy tron i pierwsze posiędzie urzędy,  
A stary wódz u progu niech żebrze o względy.  
Nadzieje zasłużonych, te rozległe włości,  
Niech się staną zapłatą ulegań, podłości.  
Ów, co wyrocznią Króla, dworu jest półbogiem,  
Wiecznym Bony i wszystkich przyjaciół jej wrogiem,  
Dumny Tarnowski niechaj rozkazuje Kmicie!

KMITA
Nie, pani, Wolność dla mnie milsza jest nad życie.  
Wiem ja, że w tej tak ważnej dla narodu chwili,  
Jak ty, tak wszyscy na mnie oczy obrócili.  
Chwalebna twa gorliwość, lecz próżna obawa.  
Utrzymam godnie ludu i Senatu prawa,
Skrócę młodego Króla przywłaszczoną władzę:  
Wszystkom wcześnie przewidział, wszystkiemu zaradzę.  
Milczy Sejm, lecz pomocy skrycie mi użycza.  
Straszną burzę poprzedza ta cisza zwodnicza.  
Sam Król popędliwością, ściągnieniem Barbary,  
Jątrzy naród i wspiera gorliwych zamiary;  
Rzym zezwala na rozwód, lud rozwodu woła,  
Za rozwodem polskiego jest głowa kościoła,  
W Senacie, w posłów izbie, w namiotach żołnierzy,
Wysłańców orszak ducha zbawiennego szerzy.
Wcześnie na przewidzianą gotując się wojnę,
Ściągam skrycie z powiatów szlachty hufce zbrojne,
Zwiększą je liczni dworów naszych wojownicy
I mieszkańcy rządzonej przeze mnie stolicy.
Wszyscy są wierni tobie, Ojczyźnie i sławie,
Będą walczyć pode mną i w narodu sprawie,
Dla oparcia się ślepym Augusta zapędom,
Mającego poświęcić kraj młodości błędom.
Jakiż jest potężniejszy, jakiż świętszy sposób
Nad ten związek szanowny pierwszych w Polsce osób,
Przeciw sile, przy prawach obstających śmiele,
I własną Króla matkę mających na czele?
Tak, pani, Król niegodnej musi zrzec się żony,
Albo z tronu Jagiełłów zostanie strącony...

BONA
Matką jestem, mogłażbym chcieć upadku syna?
Za cóż go karać? Miłość - jego cała wina. .
Wróci nad sercem swojem cnocie panowanie,
Jeżeli oddaloną Barbara zostanie.
Uwieźmy ją: ten zamysł uda się nam snadnie;
Niech ją przegrodzą Tatry, nim księżyc zapadnie.
Karol, władnący berłem zachodniego świata,
Przeznaczając Królowi córkę swego brata,
Ukryje zwodzicielkę w swych państwach obszernych
I, jak Cesarz, nagrodzi przyjaciół mu wiernych.
Ja podam środki, złoto trudności przełamie...
Uwożących zasłoni bohatyra ramię.
Tak; ty sam przyjm na siebie tę ważną wyprawę:
Powróć Króla ojczyźnie, a Królowi sławę.

KMITA
Co? ja! ... pierwszy urzędnik, naczelnik Senatu,
Stróż pokoju w stolicy, stróż praw majestatu,  
Miałbym sam być przywódcą gwałtu i bezprawia?  

BONA
Nie jest praw gwałcicielem, kto ojczyznę zbawia!  
Sam okrytego sławą nie narażaj czoła,  
Jedno twoje skinienie wszystko sprawić zdoła.  
Rycerze, poświęceni swojemu wodzowi,  
Imię twe tając, rozkaz wypełnić gotowi.  
Ta szlachta...

KMITA
Wszyscy wodza swojego są godni.  
Polak nie jest zrodzonym do nikczemnej zbrodni!
Jeżeli Karol usług tak podłych wymaga,  
Niech przez nie wiernków jego wsławi się odwaga.  
Okazać ją dla ciebie ja będę miał pole 
W szeregach wojowników, w Senatorów kole.  

BONA
Czyń jak chcesz. Znam twą przyjaźń, spokojną być mogę;  
Trzebaż takim, jak Kmita, ukazywać drogę?...  
(Kmita odchodzi)

BONA sama
Potrzebną mi do czasu wspierajmy zuchwałość,  
Sama go w przepaść wtrąci nierozważna śmiałość.  
Wiem, że nie mnie, lecz własnej dogadza on dumie.  
Lecz Bona pysznych użyć i ukarać umie.  
Dziś płaszczyć mi się będzie ta dusza wyniosła...  
Idźmy austryjackiego wyrozumieć posła.  
Zgodne są w części z memi Karola zamiary:  
Pozbądźmy się kochanej od króla Barbary,
Katarzynę ponurą osadźmy na tronie...
Z czasem ona i Cesarz służyć będą Bonie!...
Lecz głaszczmy jego dumę,że przez córkę brata
Mieć będzie wpływ do Polski,jak ma do pół świata.
Tak każdy swój cel mając,niech memu dogadza,
I sam siebie uwodzi,myśląc,że mnie zdradza.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT II

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII i ostatnia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej