Jadwiga Papi

BIAŁA GOŁĄBKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

BIAŁA GOŁĄBKA

(Księżniczka Czerska).

powieść historyczna dla młodzieży

Papi Jadwiga

I.

Do nędznej chaty, z gliny jak gniazdo jaskółcze ulepionej, wpadł przez otwór, znajdujący się w ścianie, promyczek złoty, wesoły posłaniec króla ziemi słońca, które wjeżdżało właśnie na brylantowym swoim wozie, ciągnionym przez dwa ogniste rumaki, i noc wyganiało z ziemi.

Otwór ów, znajdujący się w ścianie chaty, nosił nazwę okna; latem było ono zawsze otwarte, boć milszy ludziom deszcz i wiatr letni, niż ciemność grobowa; lecz gdy jesienią potwór tajemniczy pochłonął słońce, a baba jędza rozpoczynała swoje rządy na ziemi i nękała ludzi słotami, wówczas mieszkańcy lepianki zabijali okienko szczelnie, woleli bowiem mroki nocy znosić, niż dąsy jesieni.

Obecnie na ziemi panowała wiosna, powabna, pełna czarów pora, która hojną dłonią sypie ziemi kwiaty, wesoła pora, ale nie dla wszystkich; bo kwiaty głodnego nie nakarmią, a gdy kto nie miał za co nakupić jesienią zapasów żywności, gdy nie miał czem zapełnić piwnicy lub stodoły, temu na wiosnę, zanim nowe zboże dojrzeje, głód nieraz dobrze dokuczy.

Promyczek złoty, poseł króla ziemi słońca, dojrzawszy ubogą lepiankę, pomyślał, że w niej może smutni mieszkają, i wbiegł przez otwarte okienko, by ich pocieszyć i rozweselić.

Pod ścianą, naprzeciw okienka, spał chłopiec dziesięcioletni na nędznym barłogu, obok niego maleńka dziewczynka, trzy latka może licząca, z pewnością nie więcej; promyczek pobiegł do dzieci, chciał poigrać z niemi, myślał, że się ucieszą jego widokiem.

Chłopiec zbudził się pierwszy, siadł na posłaniu, podniósł zgasłe oczęta i westchnął ciężko.

 — Szkoda snu -szepnął — we śnie głodu nie czułem, teraz budzić się poczyna i gryźć mnie wewnątrz.

Promyczek otoczył swem złotem ramieniem skarżącego się; myślał, że ciepło niszczy głód, lecz omylił się... Chłopiec westchnął znowu.

 — Słonko tak jasno świeci, ptaszęta takie wesołe, a my ludzie tacy biedni — szepnął. W tej chwili zbudziła się dziewczynka, zgasłe źrenice podniosła na niego.

 — Jeść — szepnęła.

On wziął ją na ręce, pocałował.

 — Co ja ci dam jeść, kiedy sam nic nie mam. Chyba wykroję kawałek mięsa własnego i do ust ci podam.

Złoty promyczek pobladł, słysząc te słowa, i uciekł z lepianki, skrył się za biały obłoczek, co właśnie płynął po niebie; nie chciał, by dzieci widziały, iż zapłakał nad ich dolą.

W izbie mroczno się zrobiło.

 — Jeść — powtórzyła dziewczynka i zapłakała tak żałośnie, iż promyczek słońca zadrżał i pobiegł do słońca.

 — Królu, panie mój, dwoje dzieci skarży się na głód w tej lepiance, która tam stoi na ziemi pod lasem. Czyż nic nie uczynisz dla nich? — zawołał.

 — Poprowadź ich do lasu — odparł król ziemi.

I promyczek złoty wrócił do lepianki. Chłopiec tulił właśnie siostrzyczkę w objęciach.

 — Cicho. Maryś, nie budź matki, matka chora — rzekł.

To mówiąc, zwrócił się ku przeciwległej ścianie i palcem wskazał w kąt ciemny, tak mroczny, iż nawet promyk słońca nie odważył się tam pobiedz.

W tym najnędzniejszym kącie widać było wyciągniętą na słomie kobietę lat średnich, z rękoma na piersiach złożonemi, w lichej odzieży, która czyniła dziwne wrażenie: nie śpiącej, lecz posągu kamiennego, taka sztywność była w jej członkach, taka skamieniałość w rysach twarzy. Lecz dzieci tego nie zauważyły.

— Jeść — powtórzyła dziewczynka — matuś, jeść!

W oczach chłopca odmalowała się bezradność.

 — Co ja ci dam? — rzekł prawie niecierpliwie.

Promyczek podbiegł ku niemu i coś mu widocznie szepnął dobrego do ucha, bo twarz jego naraz się rozjaśniła.

 — Pójdźmy do lasu — rzekł - spotkamy może jakie pisklę zabite, wyrzucone z gniazda, jakie gniazdo opuszczone, a w niem jaj parę, może grzyb przed nami wyrośnie z pod mchu; nazbieramy chróstu, rozpalimy ognisko i obiad ugotujemy.

 — Będzie obiad — szepnęła Marysia i blade usta dziecka uśmiechnęły się. — Dobry' Grześ — dodała, tuląc się do brata.

Grześ wyszedł z chaty, za nim pogonił promyczek złoty, ciesząc się, że chłopiec go zrozumiał. Za błoniem, przed chatą rozpostartem, widać było las gęsty i ciemny. Tam podążył Grześ; skowronki nad jego głową krążyły, nucąc wesoło, krocie muszek złotych kąpało się w słońcu; on podniósł w górę Marysię i rzekł:

 — I ty wykąp się w słonku, rozgrzej rączyny w jego cieple, rozjaśnij oczęta. Bóg nas nie opuści.

Marysia z początku bladym uśmiechem mu odpowiadała, zgasłem spojrzeniem patrzała na kwiatki, wśród traw migające, zdawała się obojętnie słuchać śpiewu słowika; powoli jednakże ożywiać się poczęła: w miarę jak ciepło słońca rozgrzewało jej krew, twarzyczkę dziecka rumieniec, do bladej zorzy porannej podobny, począł oblewać, wyblakłe źrenice pociemniały, poczęła szczebiotać i klaskać rączkami.

 — Dobra Bozia — szeptała — da dzieciom jeść.

I zaglądała bratu figlarnie w oczy. — Maryś kocha Bozię, ptaszki, słonko, matusię, ojca i Grzesia.

Chłopiec uściskał ją.

 — Mój ty kwiateczku — rzekł.

 — Daj kwiateczka, puść do kwiatków! — zawołała Marysia.

Grześ opuścił ją z rąk, dziewczynka pogoniła za białymi motylami, uganiającymi się na błoniu, zapomniała o głodzie: nakarmiło ją słonko ciepłem, kwiaty wonią, ptaszki śpiewem; brat gonił ją wzrokiem i sam też zapomniał o głodzie, lecz Maryś nagle zachwiała się i upadła na trawę.

 — Jezusie słodziusieńki, zmiłuj się nade mną! — krzyknął Grześ i przybiegł do nieprzytomnej; leżała bledziuchna, z oczkami zawartemi; on podniósł ją. wziął na ręce: główka jej zwisła, jak kielich kwiatu zwiędłego.

 — Umarła nieboga, jak Zochna umarła, jak Józik... głód ją zabił, jak tamtych! O Boże, Boże! czemu Ty nie masz dla nas litości? -zawołał z żalem.

I zaszlochał głośno.

Dziewczynka drgnęła.

 — Pić — szepnęła, zwolna dźwigając powieki.

 — Żyje! — krzyknął Grześ radośnie — żyje! Do lasu biedz trzeba, tam źródło płynie, tam wody napijesz się do syta, gołąbeczku mój serdeczny.

I przygarnąwszy siostrzyczkę do piersi, krokiem pośpiesznym podążył do lasu. Niebawem balsamiczna woń żywicy uderzyła mile ich powonienie: spojrzeli w górę: tysiące złotych szyszek nad nimi świeciło.

 — Daj jedną — szepnęła Marysia. Grześ sięgnął i podał szyszkę siostrze, ona ją ssać z głodu poczęła; widząc, że jej lepiej, posadził ją na ziemi, sam począł szukać grzybów, piskląt nieżywych lub gniazd opuszczonych, lecz nie mógł nic znaleźć; ale Marysia zapomniała znowu o głodzie i pragnieniu.

Kukułki zaglądały do niej, z gałęzi sosen się przechylając.

 — Ku-ku! ku-ku! — wołały

 Marysia śmiała się do nich.

Rude wiewiórki skakały koło dziewczynki, nie bojąc się jej wcale.

Ona wyciągała do nich ręce. Naraz Grześ krzyknął radośnie:

 — Hura!

I podbiegł do krzewu, rosnącego opodal, wśród którego gałęzi dojrzał spore gniazdo.

Rozchylił je.

 — Są jaja, są! Maryś, do mnie! — zawołał.

Dziewczynka pośpieszyła na wezwanie, poczęli się posilać, a gdy wszystkie jaja zjedli, puścili się na nowe poszukiwania. Wtem Marysia pociągnęła brata za połę jego podartej świtki i, paluszkiem w głąb lasu wskazawszy, szepnęła;

 — Boję się.

Grześ spojrzał w kierunku wskazanym i na jego twarzy odmalowało się przerażenie, połączone jednakże z ciekawością.

 — Jacyś podróżni pono odpoczywają — rzekł — chodźmy zobaczyć, kto to.

 — Boję się — powtórzyła Marysia, przytuliwszy się do niego

 — Pieką zwierzynę... Chodź, może dadzą jeść — - rzekł Grześ.

Te słowa poskutkowały: podała mu rączkę i poszli razem.

Naprzeciw nich, w głębokiej dali boru świeciło krwawym blaskiem wielkie ognisko, od którego biegł do nich gwar przytłumiony. Po chwili sosny rzednieć koło nich poczęły i ujrzeli przed sobą rozległą polankę, w pośrodku której szerokie ognisko otaczała drużyna myśliwych. Zapach pieczonego mięsa, przez wietrzyk przyniesiony, podrażnił głód, dokuczający dzieciom.

 — Jeść — szepnęła Marysia, słaniając się widocznie.

Grzesiowi oczy zabłysły, wziął siostrę na ręce i począł iść szybciej; bojaźń uciekła z jego duszy, podniósł hardo czoło.

 — Dadzą jeść, muszą dać — odparł stanowczym głosem.

Marysia położyła główkę na jego ramieniu.

Coraz wyraźniej występowała przed nimi polanka. Na ognisku piekła się zwierzyna, wokół siedzieli męże brodaci, z łukami na plecach, z toporami za pasami, opodal leżał stos ubitej zwierzyny, drobnej i większej, którą pachołcy rozdzielali wedle gatunku i liczyli.

Wpośród siedzących na pniach wokół ogniska i czekających na ucztę myśliwską, jeden leżał niedbale rozłożony na skórze niedźwiedziej i wzrokiem wyniosłym spoglądał na innych; na czole jego rysowały się posępne zmarszczki, w oczach płonął ogień, który mógł zapalić się blaskiem szlachetnym lub złowrogim.

 — Wina! — krzyknął naraz.

Na ten rozkaz podniósł się jeden z siedzących na pniu, mężczyzna olbrzymiej postawy, podszedł do pachołków, opodal zwierzyną zajętych, i wydał cicho jakieś polecenie.

Dwu puściło się szybko, jak strzały, ku wozowi, który stał po prawej stronie, a który dzieci minęły, nie zauważywszy; naraz jeden odskoczył w tył.

 — Bodajby cię! — zaklął gniewnie.

 — Czego lecisz bez pamięci? — odparł Grześ, o którego potknął się pachołek.

 — A ty czego leziesz do nas? — ofuknął go tamten. — Czy wiesz, kto spoczywa przy tem ognisku?

 — Kto taki?

 — Konrad II. książę na Czersku. Mówiąc to, pachołek położył dłoń na ramieniu Grzesia.

 — Precz stąd, włóczęgi! — dodał.

 — Nie pójdę precz, pójdę do księcia — odparł Grześ, próbując zrzucić z ramienia ciężką dłoń pachołka.

Chłopcy poczęli się szamotać.

 — A ty co tutaj chcesz? — zahuczał nagle nad nimi głos potężny.

Z temi słowami stanął przed bijącymi się podczaszy księcia Konrada na Czersku, imci pan Jakób z Babic.

Grześ drgnął. Znał ten głos, znał podczaszego: był to dziedzic włości, w której mieszkali jego rodzice; wiedział, że jest srogim, nieludzkim panem, nie wątpił, że go skarci surowo za nieposłuszeństwo pachołkowi książęcemu, podniósł jednak spojrzenie na pytającego i odparł głośno:

 — Głód zagnał nas do boru po grzyby.

 — Czyj to bór? — krzyknął głosem, tłumionym złością, podczaszy.

 — Pana z Babic — odparł mniej pewnym tonem Grześ, lecz oczu nie spuścił.

 — A ty kradniesz jego własność. Niech książę sam cię osądzi.

To powiedziawszy, podczaszy schwycił chłopca za ramię i pchnął go ku ognisku, dokąd wszyscy wzywali go spojrzeniami.

Leżący na skórze niedźwiedziej, Konrad II, książę na Czersku, dźwignął się zwolna i, ręce oparłszy na biodrach, stanął w postawie wyczekującej.

Podczaszy postawił przed nim Grzesia.

 — Złodzieja schwytałem, kradł w moim borze — rzekł.

Konrad spojrzał przenikliwym wzrokiem w zgasłe źrenice chłopca, który spokojnie wytrzymawszy to badanie, pochylił się do jego kolan z ukłonem. Potem przyjrzał się jego świcie podartej, chudym i bosym nogom, dziecku, wiszącemu bezwładnie na jego ramieniu, i zapytał:

 — Coś kradł?

Grześ podniósł czoło.

 — Nie kradłem, Bóg świadkiem — odparł. — Jeść wołała siostrzyczka od świtu... już jedna z głodu umarła... poszedłem do boru szukać jaj ptasich i grzybów. Toć nie pan z Babie wije gniazda ptakom tego boru i sieje grzyby tutaj, jeno Bóg sieje grzyby, a ptaki same wiją gniazda. Czy miałem czekać w chacie, żeby i to biedactwo głód zamęczył?

Konrad na Czersku słuchał cierpliwie chłopca. To go ośmieliło, i był wymowny.

 — Czegoż nie patrzy na nas twoja siostra? — zapytał książę — każ jej podnieść głowę.

Grześ zwrócił się do Marysi i podniósł jej główkę. Ukazała się ciekawym biała, jak opłatek, twarzyczka dziecka z oczyma zamkniętemi.

 — Maryś! — szepnął Grześ niespokojnym głosem.

Dziewczynka nie odpowiedziała; on puścił jej główkę, główka dziecka opadła bezwładna.

 — Nie żyje! — krzyknął Grześ.

Tyle bólu, tyle rozpaczy dźwięczało w jego głosie, iż prawie wszystkie twarze otaczających go wyraziły współczucie, a pachołcy, bliżej stojący, westchnęli.

 — Ot. biedota! — szepnął ten i ów. Podczaszy nachmurzył bardziej czoło.

 — Mniej jedna złodziejka wyrośnie, to i lepiej — mruknął.

 — Ludzie mrą na waszej ziemi z głodu, wy zaś zdajecie się nic o tem nie wiedzieć — odezwał się do niego tonem napomnienia Konrad.

 — Kłamie chamskie szczenię, przysięgam — odparł podczaszy.

 — Jeśli kłamie, wisieć będzie; jeśli prawdę mówi, wy oszczerstwo odszczekacie. Konia mi podać, sam sprawę rozpatrzę.

To mówiąc, zwrócił spojrzenie na opodal stoiącego koniuszego, który pośpieszył natychmiast po jego wierzchowca.

Konie myśliwych pasły się za wozem, książę dosiadł karego.

 — Mości podczaszy, towarzyszyć mi powinniście — rzekł tonem rozkazu Konrad — waszych poddanych mam odwiedzić wszakże. Ty nas prowadź — dodał, zwróciwszy się do Grzesia.

Już ruszyć mieli, gdy ściągnął książę wodze konia.

 — Toć to maleństwo może tylko omdlało — rzekł — spróbujcie panowie napoić je winem.

Z pnia najdalszego podniósł się siwy, jak gołąb, starzec, odebrał Grzesiowi z rąk nieprzytomne dziecko i wrócił z niem na poprzednie miejsce.

 — Panie podczaszy, wina — rzekł.

 — Nie twój ja poddany, rozkazów mi nie dawaj — odparł posępnie pan z Babic.

Lecz inni pośpieszyli z usługą.

Każdy miał przytroczoną u pasa flaszę glinianą, w tej wino. W jednej chwili wyciągnęło się do lekarza księcia Konrada kilka rąk; on uśmiechem podziękował, poczem zbliżył flaszę do sinych ust dziecka.

Kilka kropel wpadło do gardła. Grześ patrzał przestraszony, jak Marysia poczęła się krztusić; ale kiedy w chwilę potem na bladą twarzyczkę dziecka wystąpiły rumieńce, gdy otworzyła oczka, wówczas przypadł z płaczem do kolan lekarza.

 — Nie damy jej śmierci, wyrwiemy ją ze szponów grodu — rzekł starzec, nie odrywając spojrzenia od przychodzącej do przytomności dziewczynki. Marysia otworzyła szerzej oczy i na swego dobrodzieja spojrzała, a w źrenicach jej odmalował się śmiertelny niepokój. Grześ spostrzegł to i pochylił się ku niej.

 — Jeść — szepnęła, poznawszy go.

 — Dajcie, mości Zychwo, dziewczynie upieczoną dla mnie przepiórkę — odezwał się Konrad — toć biedactwo musi znosić katusze nad siły i głód ściska jej wnętrzności, a zapach pieczonej zwierzyny drażni jej podniebienie.

Jeden z myśliwych zbliżył się do lekarza ze srebrną misą, napełnioną pieczonem ptactwem i, schwyciwszy ciekącą tłuszczem przepiórkę, chciał podać ją Marysi, lecz Zychwa zatrzymał jego ramię.

 — Powoli, powoli — rzekł — toć chciwość zabiłaby ją jeszcze prędzej, niż głód.

Poczem wziął sam przepiórkę, oderwał udko i podał dziecku.

Marysia schwyciła kostkę drżącemi rękoma i, do ust poniósłszy, szarpać mięso zębami poczęła.

 — Wilczę — -mruknął pan z Babic — zwierzęta, chamy!

 — Bodajby waści nigdy głód w wilka nie przemienił — odparł Zychwa.

Tymczasem książę zwrócił się do Grzesia.

 — Bierz siostrę na ramiona i prowadź do chaty — rzekł. — Biada ci, jeśli skłamałeś.

Lecz chłopiec nie zląkł się groźby; wziął siostrę na ramiona i poszedł przodem. Głód ściskał jego wnętrzności, lecz on patrzał z zadowoleniem na posilającą się siostrę.

 — Uraduje się matuś — szeptał do niej — dźwignie się z pościeli... dobre pany głód od nas wygnają.

 — Źle, że pozwalacie głodowi panować u siebie — mówił tymczasem Konrad do podczaszego, dążąc z nim razem zwolna za dziećmi. — - Nie na to książęta rozdają ziemię panom i rycerzom, by na niej ludność marniała, ale na to, by rosła w liczbę. Nasza sprawa obdarzać was ziemią za waszą służbę, ale wasza czuwać nad podarowaną i nad kmieciami.

 — Radby człek, cóż kiedy czasu niema, służba trzyma przy zamku — odparł podczaszy.

 — Wasze niewiasty mało na zamku przesiadują, księżna nie zatrzymuje ich: one was zastąpić winne. 1 mnie służba nie pozwala pytać codzień, jak żyją kmiecie po mych siołach, ale matka moja i siostra wiedzą o tem. Niema dnia, by księżna z Hanką w odwiedziny do lepianek się nie wybrały.

Podczaszy tym razem nie znalazł odpowiedzi, jechał więc dalej milcząc.

Niebawem ukazała się naprzeciw nich lepianka, gniazdo jaskółcze przypominająca. Grześ zwrócił się do księcia i ramię przed siebie wyciągnął.

 — To nasza chata — rzekł. — Matusi nie widać, widno nie wstała, głód siły odebrał.

 — Ojca nie masz? zapytał Konrad.

 — Dziedzic na łowy go powołał — odparł chłopiec.

 — Więc z nami być musi — rzekł książę i zwrócił pytające spojrzenie na podczaszego.

 — Czyj ty? — rzucił z niechęcią pytanie Grzesiowi pan z Babic.

 — Jakóba Noska — odparł chłopiec.

 — Posłałem go po wodę do źródła — rzekł podczaszy do księcia  — gdy wrócim do boru. zastaniem go przy ognisku.

Właśnie dotarli do chaty. Marysia kończyła posilać się. Grześ spuścił ją z ramion, dziewczynka chwiejącym krokiem wbiegła do izby.

 — Matuś! — słabiutkim głosem zawołała, lecz milczenie jej odpowiedziało. To zaniepokoiło Grzesia.

Zląkł się chłopiec. Czego? nie umiał zdać sobie sprawy, wyprzedził jednak siostrę i obiegł izbę pełnym niepokoju wzrokiem.

Tymczasem książę, zatrzymawszy konia przed lepianką, zsiadł i rozglądał się po nędznem otoczeniu; nawet kołka ladajakiego nie mógł dopatrzyć, wbitego w ziemię, by kazać podczaszemu przywiązać swego wierzchowca. Po prawej stronie widać było stos śmiecia, który stanowił stół biesiadny dla wróbli: całe gromady zbiegały tam co chwila; po lewej wiatr kołysał kolczaste liście pokrzyw.

 — Potrzymam rumaka waszego, miłościwy panie — odezwał się podczaszy.

 — Pono niema innego sposobu zwiedzenia wnętrza tej lepianki — odparł Konrad.

W tej samej chwili krzyk straszny, bolesny wybiegł z wnętrza chaty; w krzyku tym drżał jeden tylko wyraz:

 — Matuś! matuś!

Twarde serce Konrada II drgnęło litością Podał szybko wodze swego konia podczaszemu i do izby pośpieszył, na progu cofnął się wszakże.

 — Toć to nora lisia, nie izba ludzka — szepnął.

Norą w istocie można było nazwać wnętrze lepianki. Promyk słońca, który wbiegł tutaj przez otwór, znajdujący się w ścianie, teraz oświecił je całe. Z gliny były ulepione ściany tej izby, podłogi w niej nie było; w pośrodku w ziemi był dół wykopany, popiół, tam się znajdujący, świadczył, iż rozpalano w nim niegdyś ognisko; nad owym dołem znajdował się otwór w dachu, komin zastępujący. Żadnych sprzętów dopatrzyć się nie było można, tylko w kątach izby leżały liście zeschłe, za posłanie służące zapewne. W jednym z tych posępnych kątów klęczeli Grześ i Marysia. Konrad po chwili wahania przystąpił do nich.

 — Czego jęczycie? — zapytał.

Lecz żadne nie odpowiedziało. Zobaczył jednakże leżącą przed nimi niewiastę, więc się pochylił i cofnął natychmiast.

 — Traf — rzekł zmienionym głosem i wyszedł z izby.

Chmura wisiała na jego czole.

 — Wyprowadź dziatwę z chaty — rzekł, konia dosiadając — potrzymam twego wierzchowca.

Podczaszy okazał zdziwienie, jednakże nie śmiał być nieposłusznym. Przemocą nieledwie oderwał Grzesia od matki i kazał mu wziąć na ręce siostrę.

Maryś, którą chłód matki przeraził, chętnie poszła w brata ramiona.

 — Matka umarła — szlochającym głosem odezwał się Grześ do księcia.

 — Wiem — odparł szorstko Konrad — łzami jej nie wskrzesisz; źle jej było na ziemi, lepiej będzie u Boga. Trzeba ojca powiadomić o tem, co się stało w jego chacie. Wrócimy do boru.

To rzekłszy, konia bodnął.

Płacząc cicho, dążył Grześ za księciem. Marysia tuliła się do niego. Podczaszy chmurne spojrzenia rzucał dzieciom.

 — Przeklęte chamy! Przez nie gotówem stracić urząd — mówił sam do siebie.

Milczenie księcia niepokoiło go. Konrad jechał pogrążony w smutnem zamyśleniu.

Nareszcie dotarli do boru; zastali wszystkich skupionych około ogniska, wyczekujących ich powrotu z widoczną niecierpliwością. Pomiędzy panami widać było starego kmiecia, którego twarz bardziej, niż inne, niepokój wyrażała. Był to Jakób Nosek. Powrócił już z wodą źródlaną.

Ujrzawszy zdala dzieci, blady, jak chusta, i drżący poszedł naprzeciw, lecz minął je i do księcia się zbliżył.

 — Miłosierdzia! — zawołał, padłszy na kolana z ramionami do góry wzniesionemi — niech na mnie kara spadnie, gdy chłopiec zawinił. Czworo Bóg mi zabrał, tych dwoje tylko ostało.

 — Nie Bóg zabrał ci tamtych, jeno głód — przerwał mu książę. — Bóg dobre ludziom daje, a źli ludzie dręczą siebie; wstań, nie chcę krzywdy twoich dzieci, jeno ich dobra...

 — Mości Babski — dodał surowo, zwróciwszy gniewny wzrok na podczaszego — przestrzeżcież wasze niewiasty, aby pilniej do chat zaglądały i dawały wam znać, ilekroć głód wkroczy na waszą ziemię: bo gdybyście wiedzieli, tuszę, zasłanialibyście poddanych waszych przed tym srogim najeźdźcą; kmieć niewolny równie nam potrzebny, jak wolny. Gdy Tatar ziemię naszą nawiedza, zbroimy się przeciw niemu; kto się nie zbroi, temu kądziel posyłają jako tchórzowi... Czyliż głód nie jest również srogim wrogiem, czyli nam młodzi nie zabiera? Toć przez wasze niedbalstwo kilku ludzi mi ubyło; dzieci to przyszli ludzie, przyszli nasi towarzysze w bojach.

Podczaszy słuchał zmieszany i milczał, gdyż znał naturę Konrada; wiedział, że pokorą można rozbroić gniew księcia, i rozbroił go.

 — Na szczęście wasze widok tych sierot zmiękczył mi serce — ciągnął dalej książę — nawet za wami serce się wstawia; uwolnię was od obiecanej kary, jeno rozkazuję, abyście dziś jeszcze zajrzeli do każdej chaty waszej włości... Baczcie pilnie, aby głód nie obalił mi więcej ani jednego z młodych dębów, rosnących na waszym gruncie; niechaj wyrosną zdrowo na pożytek ziemi, która je żywi.

Pan z Babic pochylił się do kolan księcia, wdzięczny mu wielce za tak łagodny wyrok.

Konrad, zadowolony z siebie, oparł dłoń na ramieniu klęczącego wciąż Jakóba.

 — Idż do chaty, pochowaj żonę, potem zgłoś się do Czerska na zamek księcia Konrada, znajdzie się i dla ciebie służba — rzekł.

Kmieć objął jego kolana.

 — Bóg w nieprzebranem Swojem miłosierdziu niech was nagrodzi, miłościwy panie -- odparł, poczem postąpił do syna.

 — Służ wiernie księciu — odezwał się do niego głosem wzruszonym — a nie shardziej mi na zamku, pamiętaj z czegoś wyrósł. Grześ ujął jego rękę i do ust poniósł.

 — Pójdę z wami pogrzebać matkę — szepnął.

 — Taka twoja wdzięczność — szyderczo odezwał się podczaszy i słowa chłopca głośno powtórzył.

Konrad brwi ściągnął, pogardliwem milczeniem zbył podczaszego i zwrócił się do Grzesia.

 — Pójdziesz na pogrzeb — rzekł — powinieneś iść. Dusza matki twej patrzy na cię z nieba i raduje się, żeś dobry syn. Siostrę też zabierz ze sobą; niech i jej maleńka dłoń garść ziemi rzuci na trumnę matki, by lżej jej było spać pod mogiłą.

Jakób Nosek podniósł ramiona ku niebu.

 — Wejrzałeś na nas. Panie! — rzekł głosem drżącym. — O, wielkiem jest miłosierdzie Twoje!

 — Z pogrzebem nie zwlekajcie — odezwał się znowu książę — dziś jeszcze niech mogiła stanie, poczem wy, mości koniuszy, natychmiast dziatwę na zamek odwieziecie. Dziewczyna znajdzie opiekunkę w księżniczce; ten blady kwiatuszek nabierze barwy w naszym zamku; niedarmo siostrę moją zowią "opiekunką sierot". Chłopca do Radwana powiedziecie, powiecie mu, że chcę mieć z niego z czasem rycerza.

To powiedziawszy, podał koniuszemu kieskę pełną złota.

 — Na opłacenie księdza i grabarza — dodał.

 — Wy, Nosku, śpieszyć tak bardzo nie potrzebujecie — rzekł jeszcze do ojca dzieci — dość będzie czasu, gdy się zjawicie na zamku, kiedy ja tam z łowów powrócę; a jeszcze dni parę uganiać się będę za zwierzyną.

Ochoczo wróciła drużyna, po oddaleniu się dzieci, do przerwanej uczty; poczęły krążyć puhary wokół ogniska, rycerze wznosili ustawiczne toasty na cześć szlachetnego czynu księcia. Konrad, zadowolony z siebie, siedział z rękoma na biodrach opartemi i uśmiechał się do towarzyszy; nawet służba poczuła się weselszą, bo dobry czyn pana cieszył wszystkich. Jeden podczaszy siedział zasępiony. Czy złość na rodzinę Noska gryzła jego serce, czy wyrzuty sumienia, czy wstyd z upokorzenia, którego doznał, trudno było zgadnąć.

II.

Najobszerniejszą ziemią księstwa Mazowieckiego była ziemia Czerska, rozciągająca się po obu stronach Wisły, najpiękniejszym grodem tej ziemi w XIII w. był Czersk. Kto założył tę siedzibę, o tem w kronikach dowiedzieć się nie można; to wszakże wiadomem jest. że gród ten głębokiej sięga przeszłości. W XIII wieku na wzgórzu rzeką oblanem wznosił się warowny zamek, który dziedziczył po ojcu swoim Ziemowicie Konrad II, wnuk okrutnego Konrada I, księcia Mazowsza, dyabłem przezwanego, lecz prawnuk Kazimierza Sprawiedliwego, znanego z łagodności. Cnoty pradziada i grzechy ojca kłóciły się często w sercu Konrada II, ale, niestety, nie zawsze cnoty zwyciężały; różnie bywało.

W zamku czerskim mieszkała razem z synem wdowa po Ziemowicie, cicha i łagodna księżna Juta. a z nią razem córka jej Hanna, rodzona siostra Konrada, aniołem nazwana przez mieszkańców ziemi Czerskiej.

Dzień uchodzić poczynał. Księżna Juta z córką odpoczywały; siedziały na obszernym ganku, łączącym się z ich komnatą, z którego szedł widok rozległy na Wisłę, obiegającą wzgórze, na szerokie błonia, za rzeką rozpostarte, na bory, opasujące zielone obszary... Wisła płynęła spokojnie, a fale jej coś cicho szeptały; nad rzeką wznosiły się białe rybitwy, kołysząc się w powietrzu, jak łodzie na rzece, i bacznie upatrując w jej nurtach zdobyczy. Na niebie paliły się dziwne blaski: purpura, karmazyn, złoto zalewały błękity, czasami barwy te zlewały się razem i drgały, rzucając ziemi blaski oślepiające; wówczas białe kwiaty, rosnące na błoniach, rumieniły się. a czarny bór płonąć się zdawał.

Wzrokiem, błyszczącym zachwytem, wpatrywała się młodziuchna księżniczka w krajobraz przed nią rozpostarty. Za nią stały dwie dziewczynki, towarzyszki Hanny, lecz starsze nieco od niej: Bogna, siostra koniuszego księcia, piętnastoletnia już panna, i Jula, trzynastoletnia przyjaciółka Hanny.

 — Zaiste wielkim, potężnym jest Bóg — odezwała się Hanna, przenosząc wzrok na matkę. — Cuda, na które patrzę, zginają moje kolana, na usta ciśnie się hymn uwielbienia.

 — Chętnie ukorzę się wraz z tobą przed Panem całego stworzenia — odparła księżna.

1 klękły obie i wzrok pełen wyrazu czci i uwielbienia ku niebu podniosły. Bogna i Jula również uklękły, lecz ich spojrzenia nie oderwały się od ziemi. Obie spostrzegły w dali pod lasem, na szerokim gościńcu, do zamku prowadzącym, jakieś punkty ruchome, które ciągnęły gwałtem ku sobie ich myśl, ich spojrzenia i ciekawość.

 — Pono nasi wracają — szepnęła Jula.

 — Gdzieby — odparła Bogna jednego konnego widzę, za nim wózek, na wózku dzieci chyba.

 — Pewnikiem miłościwy książę gości spotkał w drodze i śle do nas gońca z wieścią — rzekła Jula.

Bogna się uśmiechnęła.

 — Tobie zawdy goście w oczach; zwyczajnie głodnemu chleb na myśli — szepnęła.

 — Polecę zapytać posła, ilu rycerzy zasiądzie w naszej sali biesiadnej.

To powiedziawszy, Jula wybiegła z komnaty księżnej. Hanna skończyła właśnie modlitwę, wstała i. położywszy dłoń na ramieniu Bogny, rzekła:

 — Oderwij spojrzenie od ziemi, a popatrz na najpiękniejszy z cudów Bożych: na zachodzące słońce. Jakże Boga nie czcić, nie kochać, nie wielbić, gdy tak potężnym i szczodrym jest: Jemu tylko służyć będę.

 — jeśli książę na to zezwoli — odparła Bogna. — Małoż razy, gdy o klasztorze wspomnieliście, odpowiedział wam: "Potrzebna tutaj iesteś, służ tutaj Bogu. "

 — Służyć Bogu wszędzie można — odezwała się księżna, podnosząc się z kolan — nie samą modlitwą człek Boga chwali, a pono praca i dobre uczynki milsze Mu są, niż słowa.

Hanna westchnęła.

 — W ciszy klasztornej szczęście jeno widzę — szepnęła.

 — Nie zawsze szczęście rojone staje się naszym udziałem — odparła księżna. — Człek winien wierzyć, iż Bóg kieruje łodzią jego życia, i tam chętnie pracować, gdzie fale życia pchną jego łódź.

 — Toć wiosłem mogę fale odepchnąć i łódź wedle woli swej skierować, na to Bóg rozum i wolę nam daje — rzekła Hanna.

 — Ale, gdy głosu Jego, co nam szepcze w duszy, rozumieć nie chcemy, wówczas burza wytrąca nam wiosło z ręki i fale stają się od nas potężniejsze — odparła księżna.

Hanna pochyliła główkę i zamyśliła się poważnie.

Wtem w przyległym pokoju rozległy się czyjeś kroki. Bogna poznała powracającą Julę i nie omyliła się.

Jula wbiegła zarumieniona, z rękoma złożonemi, zachwycona widocznie.

 — Miłościwy książę gości nam przysłał — rzekła, zwracając się do księżny — sierot dwoje; dziewczynka młodsza, piękniejsza, niż wszystkie razem kwiaty łąk naszych.

 — Sieroty! któż one? — wykrzyknęła Hanna, otrząsnąwszy się z zamyślenia.

 — Mowa twoja tak bezładna, iż trudno cię zrozumieć — dodała księżna

 — Koniuszy księcia jaśniej wam rzecz całą wyłoży — odparła Jula — już idzie tutaj.

W istocie w przyległej komnacie rozległy się męskie kroki, a po chwili wszedł młody dworzanin, z uśpioną Marysią na ręku.

 — Waszej pieczy, miłościwa księżniczko, pan mój oddać mi zlecił tę sierotkę — rzekł, do Hanny się zwróciwszy.

 — O, biedne maleństwo! jakże ono blade, nędzne — rzekła Hanna i wyciągnęła ramiona po sierotkę.

Koniuszy począł opowiadać jej dzieje sieroty. Hanna przytuliła dziecko do siebie i słuchała wzruszona.

 — Więc na Mazowszu głód ludzi do mogiły zapędza, a my o tem nic nie wiemy — rzekła, podniósłszy na matkę zdziwione spojrzenie, gdy koniuszy skończył powieść.

 — Podczaszego winą, iż brat twój nie wiedział, co w Babicach się dzieje — odparła księżna. — Od dziś miesiąca każdego obiegać będzie mój poseł całą ziemię Czerską i donosić mi o wszystkiem.

 — O, jest zaiste co czynić na ziemi — szepnęła Hanna.

I wpatrzyła się smutnym wzrokiem w śpiącą dziecinę.

 — Blady to kwiateczek — dodała, westchnąwszy.

Marysia obudziła się. Wzrok jej spotkał słodkie spojrzenie Hanny, uśmiech zjawił się na bladych jej wargach.

 — Aniołek — szepnęła.

I wyciągnęła chude rączyny do świecącej klamry, błyszczącej na piersiach księżniczki.

 — Daj Marysi gwiazdkę — rzekła.

Hanna pocałowała ją w czoło.

 — Gwiazdeczki ci się zachciewa, dziecinko — odparła z uśmiechem, nie rozumiejąc żądania dziecka. — Gwiazdki ci dać nie mogę, ale nauczę cię kochać Tego, który kazał świecić gwiazdkom nad nami.

Blade usteczka Marysi poczęły drgać, spostrzegła, że obce twarze ją otaczają; wyciągnęła ręce do koniuszego, z którym w czasie podróży zaprzyjaźniła się.

 — Gdzie Grześ? Do Grzesia Maryś pójdzie — rzekła.

W tej chwili zjawił się w komnacie księżnej przywoływany, którego strażnik zamku Radwan przyszedł przedstawić księżnej. Marysia uspokoiła się natychmiast.

Dzieci spędziły wieczór razem w komnatach księżnej, która wraz z Hanną zajęła się niemi serdecznie; kazały je służbie wykąpać, przebrać w szaty, których w skrzyniach księżnej nie brakło po własnych jej dzieciach. Czysty, stosownie do otoczenia ubrany, nakarmiony, powrócił Grześ przed nocą do Radwana, pod którego opieką miał z rozkazu księcia pozostawać. Marysię oddała Hanna, za radą matki, pod dozór swojej piastunki Marty. Radwan obiecał nauczyć Grzesia strzelać do celu, ścigać się na koniu razem z synami dworzan księcia i szablą ścierać z nimi. Zaraz nazajutrz rozpoczął naukę, a kiedy wieczorem spotkał księżnę, rzekł do niej:

 — Wyrośnie rycerz z sieroty: śmiały jest i zręczny, przytem posłuszny, a nie pokorny nadto.

Synowie dworzan polubili Grzesia; jeden tylko posępnie spoglądał na syna kmiecego i ustawicznie pochodzenie jego mu przypominał. Był to Witek, syn podczaszego.

Koniuszy temu i owemu opowiedział, jak wobec wszystkich podczaszy złajanym został przez księcia, iż nie dba o kmieci; Witek mścił się na Grzesiu za upokorzenie, jakiego doznał jego ojciec.

Ranki i wieczory spędzał Grześ zwykle w sadzie książęcym z siostrą, gdyż Hanna lękała się, aby od niej nie odwyknął.

 — Toć jej prawy opiekun — mówiła do matki — miłować ją winien.

Księżna pochwaliła młodziutką opiekunkę i sama wydała rozkaz, aby Grześ odwiedzał codzień Marysię.

Cicho płynęło życie mieszkańcom zamku podczas nieobecności księcia, cicho i jednostajnie. Każdego ranka wszyscy bez wyjątku zbierali się w kaplicy na mszy świętej, poczem księżna z Hanną, Bogną i Julą odwiedzały ubogich i chorych miasta. Marysia przez ten czas bawiła się z Grzesiem w sadzie pod dozorem Marty; gdy Hanna wróciła, Grześ śpieszył do Radwana, a Marysia pomagała księżniczce i jej towarzyszkom zbierać zioła lecznicze i do suszenia je przygotowywać, lub gdy skwar nadto dokuczał na łące, siadała u nóg Hanny, zajętej wówczas przędzeniem nici, i słuchała pięknych powieści o świętym Krzysztofie, Genowefie oraz innych.

Konrad nie wracał do domu; pochłonęły go łowy i zawołany myśliwy, gdy ruszył do borów okolicznych, zapominał o domu; narzekała często na syna księżna, że nie dba o ziemię swoją i swoich poddanych, łajała go, gdy wracał po długiej nieobecności, lecz książę łajań tych nie brał do serca.

Młody koniuszy, który przywiózł do zamku sieroty i powrócił następnie do pana, odjeżdżając powiedział, iż nie liczy, aby przed końcem miesiąca powrócili, bo książę zamierza objechać po skończonych łowach całą swoją ziemię i u niejednego rycerza kilka dni zabawić.

Minęła wiosna pogodna, lato poczęło dobiegać swego kresu, a książę nie wrócił. Próżno każdego wieczora Hanna z matką. Bogną, Julą i sierotami, siadały na ganku i wyglądały nieobecnych.

Nareszcie ranka pewnego, kiedy wszyscy w kaplicy byli zebrani, straże zamkowe dały znać. że drużyna myśliwska powraca.

Rozwarto wielką bramę, spuszczono most zwodzony i książę wjechał z drużyną na dziedziniec, a za nim wóz, wyładowany zwierzyną. Dziki, rogacze, żubry leżały pospołu z ptactwem z głowami obwisłemi, poplamione krwią skrzepłą.

Wesoło powitał książę matkę i siostrę, gdy spotkał je w sieni w towarzystwie sierot, i zapytał Hannę, czy rada była z przysłanego jej gościńca.

 — Dzieweczka ta to słonko mego życia — rzekła księżniczka — jak siostrę ją pokochałam; pewnikiem dostrzegliście, książę, w drobnej jej twarzyczce zmianę.

 — Zakwitła u was pięknie, jako różyczka — odparł Konrad — ze szponów głodu ją wydarłem, a wy na zdrową dziewoję ją wychowacie.

Poczem zwrócił się do Grzesia.

 — Chwali cię Radwan — rzekł, kładąc rękę na ramieniu zarumienionego chłopca - mówi, że na dzielnego wyrośniesz rycerza; pono już prześcigasz towarzyszy w gonitwach. Jutro odbędą się na dziedzińcu zamkowym turnieje: wystąpisz na nich, pokażesz, co potrafisz.

Nazajutrz już o godzinie dziewiątej przed południem zaludnił się dziedziniec zamkowy. Dla księżnej, syna jej i córki przygotowano paradną lożę, wysłaną kobiercami, obok dwie mniej wykwintne, jedną dla dostojniejszych księcia urzędników, drugą dla niewiast. Rycerstwo i niżsi urzędem zajęli ławy, stojące wokół dziedzińca, a młodzież, która tego dnia miała wziąć udział w zabawie, przybrana stosownie do uroczystości, skupiła się u wnijścia do areny, czekając znaku księcia na rozpoczęcie igrzysk.

Wokół placu stały w ziemię wbite słupy z żelaznymi prętami, wystającymi niby ramiona, na których wisiały pierścienie.

Chłopięta uśmiechały się do tych pierścieni i roiły o zwycięstwie.

Pomiędzy pacholętami dworskimi najdorodniejszym był Grześ: wzrostem przewyższał wszystkich, a czarne jego oczy rozumniej od wszystkich patrzały.

Wszyscy wróżyli mu, iż nagrodę otrzyma; wróżby te mile łechtały ucho chłopca: podniósł hardo głowę i z dumą spoglądał po towarzyszach.

Na kolanach Hanny siedziała Marysia; w drobnych rękach trzymała ciężki złoty łańcuch, na którym wisiał złoty medal. Była to nagroda, którą miał otrzymać najdzielniejszy ze współzawodników.

Dziewczynka ustawicznie wskazywała Grzesia paluszkiem, lub zwracała się do Hanny i, pokazując na złoty łańcuch, szczebiotała:

 — Pani da Grzesiowi te śliczności.

Szczebiot ten dochodził do sąsiedniej loży, w której pierwsze miejsce zajmował podczaszy książęcy. Na jego czole zjawiała się co chwila brózda posępna, a w oczach blask ponury.

 — Niech zaczną od zdobywania pierścieni — rzekł Konrad do dworzanina, który pełnił tego dnia służbę przy jego osobie i stał tuż za krzesłem księcia.

Dworzanin pośpieszył powtórzyć otrzymany rozkaz.

Wnet służba przyprowadziła rumaki, pacholęta dosiadły je oklep, ujęły w lewe dłonie wodze, w prawe kopie i, wjechawszy na dziedziniec, puściły się wokół z wystawionemi ku pierścieniom kopiami.

Grześ ściągał za każdym razem po kilka, a gdy współzawodnicy, obiegłszy dziedziniec kilkakrotnie, zatrzymali się przed Hanną, bo pierścieni już brakło na słupach, gdy zdobyte oddali księżniczce, po obliczeniu pokazało się, że zwycięzcą jest Grześ.

Książę nie pozwolił jednakże wynagrodzić wychowanka.

 — Dowiedź mi w biegu, iż śmielszym jesteś od towarzyszy, a łańcuch ozdobi twoją pierś — rzekł do ulubieńca Radwana.

Rozwarto bramę dziedzińca na oścież, pacholęta ustawiły się w jednym szeregu, poczem herold dał trzykrotny sygnał na trąbie; za trzeciem hasłem ruszyli z miejsca.

Jeszcze mostu nie minęli, a Grześ już wyprzedził wszystkich; gdy mijali most, jakiś nędzarz w łachmanach zatrzymał się i wzrok zdumiony zrazu, potem pełen zachwytu, utkwił w młodzieniaszku, przodem pędzącym. Pewno się dziwił jego urodzie i śmiałości.

Grześ go nie spostrzegł. Z okiem, szczęściem błyszczącem, pędził ku postawionej na gościńcu mecie. Nędzarz pogonił za nim wzrokiem, poczem iść począł śpiesznym krokiem ku bramie; może chciał skorzystać z otwartej, wsunąć się niepostrzeżony na dziedziniec i przypatrzyć się igrzyskom.

W istocie nikt z czeladzi i straży nie zwrócił uwagi na włóczęgę, wszystkich spojrzenia porwali za sobą zapaśnicy w wyścigach.

Naraz na wałach wśród ciżby młodszego rycerstwa, które się tam ścisnęło, ławy porzuciwszy, rozległy się wołania:

— Niech żyje Grzegorz z Babic!

Zachmurzyło się bardziej jeszcze oblicze podczaszego, źrenice jego zapłonęły gniewem... Nie znosił on, gdy Grzesia mianem jemu przynależnem nazywano; lecz książę Konrad, który, mimo szlachetnych porywów serca, lubił dokuczyć bliźniemu, tak na chłopca wołać polecił. I teraz zwrócił na podczaszego pełne złośliwości spojrzenie i przypatrywał się mu z zadowoleniem.

Wtem zbliżył się do loży księcia jeden ze straży i, ukłon głęboki złożywszy, coś mu opowiadać począł głosem zniżonym.

Konrad słuchał z widocznem zajęciem. potem zamyślił się czegoś, następnie rzekł półgłosem sam do siebie:

— Zobaczym, co wart chłopiec.

Właśnie w tej chwili rozległy się po raz wtóry tego dnia wołania:

— Niech żyje Grzegorz z Babic!

Na dziedziniec wjechał zwycięzca wyścigów, zeskoczył z konia, oddał go pachołkowi, który przybiegł do niego, sam zbliżył się dumny i szczęśliwy do loży książęcej.

Hanna odebrała z rąk Marysi łańcuch, skinęła na ulubieńca. Grześ bliżej przystąpił, zgiął kolano i nagrodę otrzymał.

Książę uważnie przypatrywał się chłopcu: widział, jak radość i duma rozsiadły się na jego czole, gdy na piersiach swoich zobaczył złoty łańcuch, jak powstał hardy z kolan. Chwilę badał przez źrenice jego duszę, poczem zwrócił się do podczaszego i coś mu szepnął.

Pan z Babic zdawał się być uradowanym z polecenia otrzymanego, podniósł się pośpiesznie, na jego ustach ukazał się uśmiech złośliwy, rzucił szydercze spojrzenie Grzesiowi i lożę opuścił.

Tymczasem towarzysze zwycięzcy wracali zwolna z niefortunnych wyścigów, oddawali rumaki pachołkom i zbliżali się z powinszowaniami do Grzesia; jedni szczerze go całowali, drudzy przez przyzwoitość, lecz wszyscy, prócz jednego, podali mu dłoń. Tym jednym był Witek z Babic, syn podczaszego; ten patrzał posępnym wzrokiem na zwycięzcę i wargi ze złości zaciskał.

Naraz jakiś gwar doleciał do bramy dziedzińca; wszystkich spojrzenia pobiegły w tę stronę.

— Co to? — pytał ten i ów.

Lecz nikt odpowiedzieć nie umiał.

Po chwili z tłoku wysunął się podczaszy; szedł przyśpieszonym krokiem, zdawał się być wzburzony; dotarłszy do środka dziedzińca, zatrzymał się wszakże i począł niemal krzyczeć:

— Miłościwy książę, jakiś nędzarz w łachmanach śmie znieważać waszego wychowanka: mówi, że jest ojcem Grzegorza z Babic.

— Wyszczuj go psami — odparł równie podniesionym głosem książę.

Jeszcze mówił, gdy z tłoku służby wysunął się ten sam starzec, który spotkał na moście pędzących na wyścigi młodzieniaszków; szedł chwiejącym krokiem wzruszony widocznie, biały jego włos wiatrem rozwiany spadał mu na czoło, świtę miał na sobie podartą, nogi bose.

— Grześ! syn mój! — wołał głosem drżącym i uśmiechał się przez łzy do stojącego przy loży i ramiona ku niemu wyciągał.

Wszystkich spojrzenia zwróciły się na Grzesia. On stał blady, jak gdyby wszystka krew uciekła z jego serca, lecz gdy usłyszał wyrazy:

— Grześ! syn mój! — na bladą, jego twarz wybiegły rumieńce, oczy zapłonęły blaskiem pięknym: nie duma, nie zadowolenie z siebie świeciły w nich teraz, lecz jakieś inne uczucie gorące.

— Ojciec! — wyrwało się okrzykiem radości z ust jego.

I z wyciągniętemi ramionami biedz począł ku nędzarzowi i, przypadłszy do jego kolan, całować je począł.

— To wy! to wy, tatuńciu! — powtarzał wzruszony — jam was nie poznał zrazu. Myślałem: "biedak jakiś" i żal ściskał mi serce, że książę kazał go wyszczuć psami, anim zgadywał, że tym wygnańcem jest mój ojciec. Dopiero po głosie was poznałem... Oj, Chryste miłosierny, ileżeście nacierpieć się musieli, gdy roczek jeden tak was odmienił!

Starzec oparł obie dłonie na ramieniu syna, patrzał w oczy jego z miłością i trząsł głową.

— Nacierpiałem się, oj nacierpiałem. We wsi ludzie padają z głodu, jak muchy -- mówił teraz głosem znękanym — miesiąc cały jeno sypałem mogiły bratu, siostrze, bratankom, jeno was dwoje z całej rodziny Bóg mi zostawił.

— Podporą twej starości, pociechą twego sieroctwa będę, ojcze — odparł Grześ — jeśli was wypędzą z tego zamku, pójdę z wami.

Pomarszczoną, żółtą, wynędzniałą twarz kmiecia rozjaśnił wyraz szczęścia niewysłowionego.

— Dobre dziecko z ciebie, nie zepsuło cię powodzenie — szepnął — niech cię Bóg błogosławi.

Marysia z szeroko rozwartemi oczyma przypatrywała się kmieciowi, nie domyślając się, kto to; lecz i ona w końcu poznała go i klasnęła w dłonie na znak radości.

— Tatuś! Tatuś! — zawołała.

Z pod powiek 'Hanny potoczyły się łzy słodkiego wzruszenia. Książę patrzał z widocznem zadowoleniem na wychowanka.

— Wart lepszej nagrody, niż złoty łańcuch — powtarzał półgłosem.

— Nie zawiódł mnie chłopiec — mówił tymczasem stary Radwan do otaczających go. — Doczekamy się z niego dzielnego rycerza; rycerz winien mieć nietylko dzielne ramię, lecz i serce szlachetne; który serca nie ma, ten jeno rębaczem jest.

Wszyscy zdawali się być mile wzruszeni, tylko podczaszy i syn jego posępne mieli spojrzenia. Uśmiech tryumfu znikł teraz z ich ust; czuli, iż Grześ po raz wtóry odnosi dzisiaj zwycięstwo i że to drugie zwycięstwo jest o wiele piękniejsze od pierwszego.

— Grzegorzu z Babic, wracajcie do nas!— rozległ się naraz donośny głos księcia.

Grześ drgnął i zbladł śmiertelnie, nie puścił jednak ręki ojca.

— Pójdę sobie, nie chcę łamać ci życia. Widziałem was w dostatku, to mi dosyć — rzekł Jakób Nosek. — Wrócę na mogiłę matki i umrę tam.

— Nie odejdziecie stąd, ojcze! — odparł stanowczym głosem Grześ.

Na dziedzińcu cisza panowała. Wszystkie serca biły niepokojem, wszystkie spojrzenia utkwione były w Grzesiu.

— Puść mnie — szepnął Nosek, rękę wydzierając — nie gub siebie... ze mną nędza cię czeka.

— Wolę nędzę, niż grzech — odparł stanowczym głosem chłopiec.

I silniej jeszcze ramię ojca ująwszy, począł go prowadzić do loży książęcej, a wiódł go z takim szacunkiem, z taką śmiałością, jak gdyby starzec nie łachmany, lecz płaszcz purpurowy miał na sobie.

Wszyscy ustępowali mu też z drogi, jak gdyby króla prowadził.

— To nie kłamca, ale w istocie mój oj-

ciec, miłościwy panie; wszakże kazaliście mu tutaj przyjść; możeście o tem zapomnieli, ale ja pamiętam — odezwał się drżącym od wzruszenia, lecz śmiałym głosem, zatrzymawszy się przed lożą. — Mój ojciec spełnił tylko wasz rozkaz, miłościwy panie, na wygnanie nie zasłużył. A jeśli nie chcecie pamiętać obietnicy, to i ja z nim razem stąd pójdę. Sieroctwo jego zaciężyłoby mi na sumieniu; nie chcę szczęścia kupionego grzechem.

W głosie Grzesia dźwięczała prośba gorąca i niepokój, a i stanowczość też wielka. Szlachetny czyn chłopca obudził szlachetne uczucia, drzemiące na dnie duszy Konrada.

— Zaprowadź ojca do łaźni zamkowej. Tam odpocznie po drodze i szatny mój świeżą suknię mu przyniesie. Za godzinę przyjdźcie do sali biesiadnej na wieczerzę, do której razem zasiądziemy -- rzekł, przychylnie patrząc na chłopca.

Grześ uszczęśliwiony zgiął kolano.

— Dzięki wam, miłościwy panie — odparł.

— Zasłużyłeś na nagrodę — dodał książę — przy wieczerzy dowiesz się, jak Konrad Czerski dobrych synów nagradza.

Stół, przygotowany do biesiady, był już otoczony, gdy Grześ ukazał się w sali, wiodąc starego ojca ze sobą. Wśród dworzan książęcych jedno miejsce było jeszcze nie zajęte.

— Mości Jakóbie z Babic, strażniku sadu zamkowego, zajmijcie krzesło, na was czekające — odezwał się książę do starca. — Stworzyłem nowy urząd dla was, by nikt urazy nie miał do syna waszego, żeście mu miejsce zajęli... Ty zaś, dzielny rycerzu turniejów Grzegorzu, od dziś będziesz moim giermkiem.

Rumieniec szczęścia oblał twarz Grzesia. Powiódł ojca do przeznaczonego dla niego miejsca, sam zgiął przed księciem kolano.

— Przysięgam, iż będę ci wiernie służył, miłościwy panie — rzekł głosem wzruszonym.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej