Michał Bałucki

BIAŁY MURZYN

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV 

XVI

XVII

XVIII

XIX

BIAŁY MURZYN

Michał Bałucki

I

W miasteczku powiatowym, Okolu, między godziną piątą a szóstą zabębniono na rynku.

Rynkiem nazywano tu plac kwadratowy, nierówny, wysypany w kilku miejscach kupami kamieni, między którymi leżały błotniste kałuże i śmietniki z ostatniego jarmarku. Naokoło tego placu stały szeregi domków drewnianych, na kamiennych podmurowaniach, z podsieniami i staroświeckimi facjatkami, spośród których wyskakiwały, na kilka łokci długie, drewniane rynny, wyrzucające w czasie deszczu obfite strumienie wody w kałuże i doły. Pośrodku rynku, obok figury świętego Jana Nepomucena, stał na wzniesieniu budynek, podobny do lamusa, który miał przedstawiać ratusz.

Z tego to budynku wyszedł policjant, w starym wypełzniętym mundurze, który był kiedyś niebieskim, i stanąwszy w jednym rogu rynku, uderzył w bęben. Odgłos rozległ się wśród pustych ścian rynku, mieszczanie bowiem zajęci byli w polu zbieraniem siana, i mało kto pozostał w miasteczku. Kilku tylko małych chłopców w spodenkach, zawieszonych na kawałkach krajek, kilka piastunek z nie umytymi, rozczochranymi bachorami żydowskimi i jakiś stary rzemieślnik z zieloną umbrelką otoczyli policjanta, który z uroczystą powagą, po dwukrotnym uderzeniu w bęben, odezwał się podniesionym głosem:

— Wszem wobec i każdemu z osobna, wam, szlachetni rycerze, wysoka szlachto, postronni obywatele, mieszczanie, chłopi i inni ludzie, jako też i wam Żydzi, magistrat miasta czyni wiadomo, jako iż wczoraj na drodze między majętnością jaśnie wielmożnego pułkownika Jana Lipskiego, dziedzica Zarzecza z przyległościami, a miastem zgubiono pugilares z czerwonej skóry, ozdobiony bogatym haftem, w którym to pugilaresie oprócz różnych papierów, dokumentów i fotografii — znajdowało się sześćset guldenów w banknotach austriackich. Łaskawy znalazca zechce się zgłosić bądź do tutejszego magistratu, bądź do wyżej wyrażonego jaśnie wielmożnego Jana Lipskiego, gdzie otrzyma nagrodę w kwocie pięćdziesięciu guldenów.

Odrecytowawszy jednostajnym głosem to ogłoszenie, policjant przeszedł na drugi róg rynku i znowu uderzył w bęben. Ta sama publika, którą on według starej formuły tytułował szlachetnymi rycerzami i wysoką szlachtą, pociągnęła tam za nim, z tą tylko różnicą, że zamiast starego rzemieślnika, który już poszedł do domu, stanęła jakaś kucharka z zakasanymi i omączonymi rękami i chłop, który z jajami zajechał był właśnie przed żydowski sklepik. Zresztą nikt więcej nie pojawił się na rynku. Nawet Icek Fajgełes, właściciel owego sklepiku, zatytułowanego na szyldzie handlem win i korzeni, nie raczył pofatygować się dla wysłuchania tego ogłoszenia, a to nie przez brak ciekawości, jeno że Icek Fajgełes o wszystkich sprawach magistrackich miał wiadomości z pierwszej ręki, bo od samego burmistrza, który w chwilach wolnych od urzędowania, a takich miał bardzo wiele, rezydował stale w handlu win i korzeni.

I teraz właśnie tam się znajdował z panem poczmistrzem i księdzem wikarym, i gawędził z nimi przy lampeczce wina. Treść ogłoszenia była przedmiotem ich rozmowy. Dziwiono się, że taki dumny pan zdecydował się ogłaszać zgubę kilkuset guldenów. Burmistrz utrzymywał, że o ile zna pułkownika, to wie, że tego by nie zrobił, gdyby mu chodziło tylko o pieniądze; że w pugilaresie miał się podobno znajdować jakiś ważny dokument familijny, a i pugilares sam miał dla pułkownika wartość pamiątkową, bo haft na nim  był roboty nieboszczki żony.

Ksiądz wikary także był tego zdania; tylko poczmistrz, który nie lubił pułkownika za jego lekceważące traktowanie ludzi, przypuszczał, że bieda zmusiła go do zrobienia tego ogłoszenia.

— Dawniej — mówił — byłby tego pewnie nie zrobił, ale teraz krucho z nim. Toż wszyscy wiemy, w jakich on interesach; długów po uszy!

— Mówią, że stara teściowa ma majątek —" odezwał się wikary.

— Ma, ale go nikt nie zobaczy, chyba po śmierci. Stara się boi grosza ruszyć, bo wie, że i to poszłoby na różne fantazje pańskie, jak cała fortuna, a fortuna była nie lada.

— No, jeszcze tak źle z nim nie jest — odezwał się znowu burmistrz, biorąc w obronę pułkownika. — Przez zamęście córki interesa jego znowu się poprawią. Narzeczony ma znaczne dobra na Podolu.

— Któż to taki? — spytał znowu wikary.

— Sikorski — znany ród, stara szlachta.

— Bo też i Lipscy niczego.

— Tylko goli — wtrącił znowu poczmistrz.

— Toteż pono rodzina pana młodego nie bardzo życzyła sobie tego związku. Ale młody zakochał się po uszy w pannie i nie było rady.

— Czy taka piękna? — spytał wikary, który jako świeżo przybyły w te strony nie znał ani stosunków miejscowych, ani osób. — Można by śmiało o niej powiedzieć: piękny, bo to więcej chłopiec niż dziewczyna, jeździ konno jak najlepszy kawalerzysta, strzela, poluje, podobno nawet na pałasze się rąbie. Będzie miał mąż niemałą pracę okulbaczyć taką żonę.

— Jeśli ona go nie okulbaczy.

— To pewniejsze.

— I kiedyż wesele?

— Na szwenti Michał — odezwał się Icek Fajgełes, który stojąc tuż przy stoliku pana burmistrza, przysłuchiwał się przez cały czas rozmowie.

A odezwał się z pewną dumą, że mógł pochwalić się tą wiadomością o terminie wesela, była zaś to wiadomość pewna, bo miał ją od samego pana pułkownika, który mu polecił sprowadzić na ten czas wina z Węgier.

Podczas kiedy tak rozprawiano w handelku, policjant przeszedł na trzeci róg miasta, dokąd mu już tylko paru chłopców, niestrudzonych amatorów bębnienia, towarzyszyło. Ale i ci wnet porzucili go, wracając pod mur ratusza, do przerwanej zabawy w guziki.

Policjant pozostał sam jeden. To go jednak nie wstrzymało od dopełnienia formalności, która wymagała, aby każde postanowienie magistratu wybębnione i wygłoszone było na wszystkich czterech rogach rynku. I z pełną ważności miną przeszedł na róg czwarty.

Po dwukrotnym uderzeniu w bęben, gdy się zbierał właśnie do wygłoszenia obwieszczenia i już odchrząknął, splunął i zaczerpnął powietrza, jakiś podróżny, w lichym ubraniu, mocno zakurzony i z zawiniątkiem w ręku, wyszedł z bocznej ulicy na rynek. Policjant rozpoczął rozporządzenie. Podróżny zatrzymał się i wsparty na kiju, słuchał.

Był to mężczyzna mogący mieć lat dwadzieścia kilka, rosły, barczysty i wcale pięknej, sympatycznej twarzy, na której jednak mało było życia i wyrazu. Była w niej jakaś leniwa ospałość; znamionująca przytępiony umysł; ruchy jego były ciężkie, niezgrabne, a krój ubioru robił go podobnym do jakiegoś organisty lub kościelnego z małego miasteczka. Ubiór ten był do tego mocno zakurzony z drogi, którą widocznie odbywał piechotą, twarz opalona, zroszona potem, świeciła, jakby była z brązu odlana. W dużych oczach, poruszających się leniwo i obojętnie, malowało się znużenie i ospałość.

Policjant zdawał się nie widzieć podróżnego, stojącego tuż przed nim. Recytując bowiem ogłoszenie, błądził oczami w przestrzeni, jakby miał przed sobą niezmierne tłumy ludu, i wzrok jego nie zatrzymywał się szczegółowo na nikim.

Dopiero kiedy skończył czynność swoją i złożył urzędowe pałki do rzemiennego futerału na piersiach, zeszedł z kupy kamieni, z których wysokości przemawiał był do narodu, i zbliżywszy się do podróżnego, powitał go skinieniem głowy.

— Jak się masz, Antku? — spytał go głosem już zwyczajnym, rozebranym z urzędowej powagi — a ty skąd?

— A z miasta, ze szkół — odrzekł podróżny.

— A to cię diabelnie długo w tych szkołach trzymają. Toż to już będzie sześć czy siedm lat, odkąd tam siedzisz.

— Ośm lat się skończyło.

— A no; musiałeś już pojeść wszystkie rozumy. Podróżny uśmiechnął się jałowo i odrzekł:

— Już teraz skończyłem.

— No, czymże myślisz zostać?

— Albo ja wiem? Zobaczę, co ojciec powie.

— I dziedzic, boć to on przecie łożył na ciebie.

— A tak, pomagał mi. Czy to jemu zginął ten pugilares, coście go obwoływali?

— A jemu. Jak będziesz szedł do domu, patrz pilnie po drodze; może ci się uda znaleźć; dostałaby ci się nagroda.

— Pięćdziesiąt guldenów piękny grosz; ale to pewnie już kto znalazł i schował, kiedy się do tego czasu nie odszukał. Pugilares nie szpilka, zobaczyć nie trudno.

— Tak się zdaje, że go ktoś wziął sobie. Chwilkę milczeli, nie wiedząc, o czym dalej mówić. Wreszcie podróżny zapytał:

— I cóż nowego u was?

— A cóż? Wszystko po dawnemu; klepie się biedę i basta.

— A mój stary zdrów? Dawnoście go widzieli?

— A był tu na Boże Ciało. Asystowaliśmy w mundurach księdzu celebransowi na procesji. Stary krzepko się trzyma, wygląda lepiej ode mnie, choć znacznie starszy.

— Chwała Bogu.

Umilkli znowu. Podróżny grzebał laską w ziemi i kreślił jakieś zygzaki, policjant zażywał tabakę.

— No, trzeba będzie iść, żeby przed nocą dociągnąć do domu. Mam jeszcze sporo drogi przed sobą. Bywajcie zdrowi!

— Szczęśliwa droga! A pozdrów tam starego ode mnie.

— Bóg wam zapłać.

Skinął głową policjantowi i poszedł dalej za miasto.

Droga prowadziła z początku wzdłuż wysokiego brzegu, skąd rozległy i wspaniały był widok na szerokie równiny, pełne lasów i wiosek, leżących z drugiej strony rzeki. Że jednak gliniasty brzeg odrywał się często, przeto, dla bezpieczeństwa, odsunięto drogę w głąb płaskowzgórza, przez co trzeba było robić wielkie koło. Piesi jednak, szczególnie wieśniacy, chodzący na targi do miasteczka, używali starej drogi, jako bliższej. Z czasem drożyna zamieniła się w ścieżkę, która szła tuż brzegiem rzeki, prosto na przełaj przez parowy, strumienie i jary.

Tą ścieżką poszedł także nasz podróżny. Czas jakiś szedł grzbietem wzgórza, kolosalna jego postać rysowała się jak ciemna sylwetka ostro na tle złocistym zachodu. Potem zeszedł w parów i zniknął wśród krzaków leszczyny. Przechodząc środkiem tych zarośli, usłyszał za sobą szelest, jakby ktoś szybko przedzierał się przez krzaki. Rozciekawiony zatrzymał się. Szelest prędko zbliżał się ku niemu, już tylko parę kroków przedzielało go. Podróżny spojrzał w tę stronę i zobaczył ze zdziwieniem sarnę, która na jego widok zatrzymała się w biegu, wpatrzyła na niego lękliwe, wilgotne oczy a potem, spłoszona, rzuciła się nagłym skokiem, uciekając na powrót w gęstwinę.

Podróżny mimowiednie poskoczył za nią i chciał ją ścigać, wnet jednak spostrzegł się, że byłoby to dzieciństwem gonić sarnę po zaroślach z gołymi rękami, zatrzymał się więc. Czas jakiś przysłuchiwał się cichnącemu coraz bardziej tętentowi kopytek, potrącających o gałęzie krzaków i korzenie drzew, a gdy szelest całkiem ucichł, wrócił znowu ku ścieżce, z której był zboczył. Torując sobie laską i ręką drogę przez zarośla, potrącił o jakiś ruchomy przedmiot, schylił się i zobaczył pugilares, w czerwoną skórę oprawny, z pięknym haftem po jednej stronie. Serce uderzyło w nim gwałtownie ze wzruszenia; otworzył skwapliwie pugilares, z którego posypały się na ziemię jakieś papiery i fotografia. Przedstawiała ona głowę młodej kobiety, brunetki, w dość dużym formacie. Głowa była wzniesiona nieco w górę, z wyrazem dumy i pewnej brawury. Włosy gęste, krótko obcięte, kręcące się lekko nad szerokim czołem, angielski stojący kołnierzyk i krawat nadawały jej pozór ślicznego chłopca, przebranego za kobietę. Szczególnie zwracały uwagę duże, czarne, błyszczące oczy, które śmiało i imponująco patrzały wprost na patrzącego. Była w nich taka jakaś przeszywająca siła i urok magiczny, że sprawiały wrażenie spojrzenia żywej osoby.

Podróżny czuł się wobec tego spojrzenia zakłopotany i nieśmiały. Owładnął go jakiś dziwny niepokój, połączony z rozkosznym odurzeniem. Doznawał podobnego uczucia, jakie ma człowiek, gdy mu się śni, że lata w powietrzu, ten lot łaskocze mu nerwy, a zarazem przejmuje grozą i obawą upadku. Spojrzenie to więziło jego oczy i długo nie mógł ich oderwać od fotografii. Stał nad nią z oczami zapatrzonymi i otwartymi ustami. Pierwszy to może raz w życiu tak śmiało wpatrywał się W twarz kobiecą, bo pomimo że kilka lat przepędził w mieście, żył jak zakonnik w klasztorze Karmelitów, gdzie obsługiwał księży w domu i w kościele, za co dostawał darmo pożywienie i mieszkanie. Resztę czasu zajmowała mu nauka. Nie znał prawie innej drogi prócz tej, która od klasztoru prowadziła do szkoły, a choć na tej drodze spotykał nieraz kobiety, nawet może piękniejsze od tej, której fotografię teraz w ręku trzymał, to albo nie uważał na nie, albo nie miał śmiałości przypatrywać się im. Jak koń w kieracie, tak on obracał się w kole swych codziennych zajęć i pracy, nie patrząc dalej, nie znając prawie życia ani uciech młodości. Teraz, po ośmiu latach, odprzęgnięto go od tego jarzma i puszczono. Szedł, sam nie wiedząc, co dalej będzie, gdzie się obróci. Przyzwyczajony do ślepego posłuszeństwa ojcu, który go trzymał ostro i surowo, szedł bezmyślnie poddać się jego woli, nie mając żadnych własnych pragnień ni zamiarów. Na tej drodze spotkał kobietę, a choć to była tylko martwa podobizna rysów kobiecych, to jednak dziwne na nim zrobiła wrażenie, jakiego przedtem nigdy nie doznawał, i którego nie umiałby nazwać. Było to pierwsze poruszenie zamarłych i uśpionych jeszcze pragnień młodości. Prawa natury poczęły działać, jak słoneczne promienie na wiosnę. Owo sam na sam z fotografią, wśród zarośli, silniej działało na dziewiczą, niepokalaną młodość niż najpoważniejsza rzeczywistość na zużytych rozpustników; wobec kawałka zamalowanego papieru doznawał wrażenia większego, niż niejeden wobec pięknej, żywej kobiety doznawać może. Długiej chwili trzeba było, żeby się opamiętał i ośmielił dotknąć fotografii i podnieść ją z ziemi wraz z papierami.

Nim je włożył na powrót do pugilaresu, zajrzał do środka i zmieszał się. W pugilaresie nie było pieniędzy. Był całkiem próżny. Przejrzał papiery, wytrząsał jeden po drugim, ale i tam pieniędzy nie było. Teraz dopiero przypomniał sobie, że gdy podnosił pugilares z ziemi, był on już otwarty. Prawdopodobnie więc ktoś inny miał go już przedtem w rękach i wyjął pieniądze, a potem rzucił go w krzaki. Radość, jaką mu sprawiło znalezienie zguby, przemieniła się wnet w trwogę i niepokój.

Trzymał pugilares w ręku i nie wiedział, co począć. Bał się oddać go właścicielowi, by go nie posądzono o skradzenie pieniędzy; z natury nieśmiały i lękliwy, a przy tym chowany surowo, nie posiadał owej odwagi, z jaką prawda zwykła się tłumaczyć przed ludźmi ze swych czynności; bał się podejrzeń, badań, z których nie umiałby się wyplątać. Ta obawa skłoniła go, że położył znaleziony pugilares na ziemię, tam, gdzie przedtem leżał, i oddalił się. Uszedłszy jednak kilkanaście kroków zatrzymał się i namyślał. W ruchach jego było wahanie się, niepewność; to chciał wracać, to znowu i stawał. Nareszcie wrócił w zarośla, drżącymi rę kami wziął pugilares do ręki, wyjął z niego fotografię i schowawszy ją do zanadrza oddalił się spiesznie, oglądając się trwożnie wokoło, czy go kto nie widział.

Zaledwie przebył zarośla i zadyszany wydobył się z parowu na równe pole, ujrzał cwałującą pędem miedzą wśród łanów zboża amazonkę w czarnej sukni i popielatym kapeluszu, z niebieską, przezroczystą woalką, która, rozwiana wiatrem, płynęła jak gazowy obłoczek za głową amazonki ponad złocistymi falami zboża. Amazonka minęła żeńców, co sznurem szli ku wsi, i w szybkim galopie zbliżała się do drogi. Szeroki dosyć rów przedzielał pola od drogi; amazonka bez namysłu przesadziła rów. Przy tym gwałtownym wstrząśnieniu kapelusz spadł jej z głowy, czym spłoszony koń poniósł ją szalonym pędem. W tejże chwili wypadła spomiędzy zboża sarna, przesadziła także rów i pognała jak chart za koniem na wyścigi. Podróżny zaraz domyślił się, że to musiała być ta sama sarna, którą niedawno przedtem widział w zaroślach. Myśląc o tym, tak się zagapił, że zapomniał o kapeluszu, który tuż obok niego leżał na ziemi. Nawet gdy amazonka zatrzymała konia i odwróciła się, nie domyślał się jeszcze, dlaczego stanęła i czeka.

Amazonka energicznym ruchem ręki wskazała na ziemię i odezwała się:

— Hej, człowieku, podaj mi kapelusz; no, prędzej!

Podróżny, ruszony z miejsca tym rozkazem, podskoczył skwapliwie, pochwycił kapelusz, pobiegł do amazonki. Ale gdy się przybliżył, żeby podać kapelusz, i podniósłszy oczy do góry zobaczył twarz amazonki, osłupiał; fotografia żywa stała przed nim. To go tak zmieszało, że nieprzytomny zaplątał się nogami w woalce i rozdarł ją.

— Ach, to niezgrabny! — rzekła amazonka z gniewem, wyrwała zniecierpliwiona kapelusz z rąk nieprzytomnego podróżnego i zaciąwszy konia szpicrutą, popędziła naprzód.

Podróżny stał jak przykuty do ziemi i patrzał na cwałującą, patrzał, choć już zniknęła wśród chat wioski; nawet tumany kurzu, wzbite kopytami końskimi, opadły na zielone łąki, a on stał jeszcze zapatrzony, jakby czekał jeszcze na coś. Dopiero rozmowy nadchodzących żeńców wyrwały go z tego osłupienia. Poruszył się, obejrzał wokoło; potem podniósł spod nóg kawałek niebieskiej woalki i poszedł dalej. Żeńcy zrównali się z nim. Podróżny podsunął się do wieśniaczki, idącej na przedzie, i zapytał nieśmiało:

— Nie wiecie przypadkiem, kto była ta pani na koniu?

— To nasza panienka dziedziczka.

— Córka tutejszego dziedzica?

— No jużcić tak.

— Córka dziedzica — powtórzył sobie półgłosem podróżny.

Wiadomość ta widocznie go uspokoiła; był on bowiem dosyć zabobonny. Niezwykły tok wypadków, które w taki dziwny sposób łączyły się z sobą, przypisywać był gotów jakimś nieczystym siłom. Uspokoił się, gdy się dowiedział, że to zjawisko, które widział przed chwilą, było tylko kobietą, i do tego córką dziedzica Zarzecza.

II

Na samym końcu wsi, w niejakim oddaleniu od chat wiejskich, stał domek na pagórku. Szeroka zaspa piasku oddzielała wzgórek od rzeki, która w tej porze wąskim płynęła korytem. Ale na wiosnę lub po ulewnych deszczach, rzeka rozlewała się szeroko i podchodziła aż do stóp wzgórka, który wtedy wyglądał jak półwysep, gdyż tylko wysoka grobla łączyła go z lądem. Że takie wylewy często zdarzać się musiały, świadczyły o tym grube pale, sterczące z jednej strony wzgórza, do których przywiązywano zwykle prom i łodzie. Teraz one spoczywały daleko od domku na piaszczystej ławie, przywiązane łańcuszkami do palików, jak brytany, tylko że brytany na noc, a łodzie na dzień spuszczano z łańcuszków. Czynności tej dopełniał codziennie mieszkaniec domku na wzgórku, stary Jakub Sikorski, niegdyś żołnierz, dziś dzierżawca przewozu.

Była to figura wysoka, chuda, żylasta, jedna z tych natur łykowatych, co to na pozór wątłe, a jednak niespożyte, wytrwałe, które czas żuje i gryzie, ale pogryźć ani połknąć nie może. Mimo późnego wieku trzymał się ostro, pracował jak koń i był zdrów.

Ubiór jego był mieszaniną mieszczańskiego gustu i żołnierskich wspomnień. Nosił czamarę płócienną latem, a sukienną szaraczkową zimą, z pętlicami i sznurami, buty juchtowe po kolana, żołnierską furażerkę i wysoki halsztuk. Twarz opalona i ospowata miała wyraz buńczuczny, jakby się ciągle srożył i zżymał, a sumiaste, podstrzygane wąsy, sterczące jak szczotki pod krótkim nosem, potęgowały jeszcze bardziej to wrażenie. Kiedy mówił, to krótko i głośno, jakby komenderował. Umiał tylko słuchać i rozkazywać; do gawędki i pożycia dłuższego był z niego nieszczególny towarzysz, toteż gdy wszedł między znajomych, wolał grać w straszaka lub mariasza, niż rozmawiać. Szczególnie mariasz był jego ulubioną zabawą i jedynie dlatego szukał towarzystwa ludzi dworskich, by mógł z którym pograć w mariasza do puli. Tej zabawki jednak pozwalał sobie tylko wieczorem, gdy swoją psiarnię, jak nazywał łodzie, przywiązał już był na łańcuszki. W dzień był ciągle zajęty przy przewozie, bo ruch tam był ciągły i było co robić. Szczególnie kiedy był odpust lub jarmark w miasteczku, na przewóz tyle szło ludzi, fur, bryczek, że Jakub nieraz kilku chłopów najmować musiał do pomocy. Ale ten trud opłacał się nieźle. Icek Fajgełes od dawna kroił na zabranie tego przewozu w dzierżawę, obiecywał dziedzicowi daleko większy czynsz, ale dziedzic nie chciał na to przystać i pozbyć się Jakuba, który dawniej służył w jego pułku. Była to łaska pańska, którą Jakub tym bardziej cenić umiał, że przedtem dobrze się nabiedował i nakłopotał w życiu. Po skończonej bowiem kampanii osiadł był na Litwie, ożenił się z jakąś szlachcianką litewską i dzierżawił propinację w miasteczku. Ale żona przy połogu umarła, gospodarstwo bez gospodyni szło coraz gorzej, Jakub stracił na karczmie, musiał posprzedawać resztę chudoby i iść na służbę. Służbista był z niego dobry, pracowity i trzeźwy, ale że był drażliwego usposobienia i ambitny na swoją godność eks-sierżanta i pochodzenie szlacheckie, więc nigdzie długo nie zagrzał miejsca.

Pochodził on rzeczywiście z jakiejś szlacheckiej rodziny, która podupadła, i to podupadła dość dawno, gdyż Jakub urodził się już w dymnej chacie i chodził wraz z ojcem w chłopskiej siermiędze na odrobek do dworu. Ale tradycja pochodzenia zachowała się w pamięci ludzi, i ojciec Jakuba, choć biedny komornik, doznawał we wsi pewnego poważania i względów. Jakub wychował się w tym dobrym mniemaniu o swoim rodzie, a stopień sierżanta, którego się dosłużył w wojsku, wraz ze znaczkiem orderowym za waleczność, jeszcze więcej rozdmuchał jego próżność.

Nie każdy dom, nie każda służba przypadały mu do smaku; panom stawiał się nieraz buńczuczno, miewał swoje fantazje i kaprysy, nie licujące często z obowiązkami i stanowiskiem służącego. Pozbywano się go więc chętnie albo też sam dziękował za służbę, za co niezbyt pochlebne świadectwa wypisywano mu w książeczce służbowej. Doszło do tego, że go potem bano się przyjmować. Wałęsał się wtedy od dworu do dworu ze swoim synkiem, na próżno szukając służby i przez taką włóczęgę zeszedł w końcu na dziada. Dopiero pułkownik dobył go z tej nędzy przez wzgląd na dawną jego służbistość i waleczność w wojsku; zatrzymał go u siebie we dworze, oporządził i dał mu miejsce karbowego, potem oddał mu w zarząd folwark pod lasem, a nareszcie, gdy się miejsce otworzyło, puścił mu w dzierżawę przewóz, a oprócz tego zajął się jego synem i co rok na ręce ojca dawał dla niego pewną sumę, aby mógł kończyć szkoły.

Stary Jakub umiał cenić tę łaskę, toteż nie było rzeczy, której by się dla pułkownika nie podjął. Jak pies był posłuszny i przywiązany i jak pies rzucał się na ludzi, którzy chcieli w czym pokrzywdzić pułkownika. Nie wstydził się tej uległości, nie ubliżała ona nawet jego szlacheckiej ambicji, bo — mówił — to pan z panów, a takiemu nie wstyd i nie żal służyć.

I pułkownik ze swej strony umiał ocenić tę służbistość i adorację starego sierżanta i umiał ująć go sobie łaskawą pamięcią i podarunkami. Czy to imieniny, czy to święta, zawsze ze dworu kapnął Jakubowi jakiś upominek: to fajka porcelanowa z Napoleonem, to dubeltówka, to kożuszek barani lub zegar ścienny z kukułką. Stary Jakub chował te prezenty jak relikwie, ceniąc nie tyle ich wartość, ile pamięć dziedzica, i rad z tym chlubił się przed ludźmi. Szczególniej w wielkim poszanowaniu miał zegar z kukułką. Nikomu nie pozwolił się go dotknąć, sam go regulował, nakręcał, omiatał z kurzu. Nawet przywiązywał do tego zegara pewną zabobonną wiarę, że dopóki on będzie szedł dobrze, dotąd pułkownik będzie zdrów i będzie mu się dobrze wiodło.

Pamiętał więc o zegarze i chodził koło niego jakby koło samego pułkownika.

Zegar ten stanowił zarazem największą ozdobę jego izby; reszta sprzętów była z prostego, nie malowanego drzewa, ale wszystko było utrzymane w czystości i w porządku prawdziwie żołnierskim. W drugim pokoiku stało łóżko, także z białego drzewa, nakryte kocem wełnianym. Nad łóżkiem sztych, przybity gwoździkami, przedstawiający Napoleona pod Waterloo, a poniżej obraz Matki Boskiej Częstochowskiej i gromnica z palmą na krzyż. W kącie koło pieca stał stołek z miską do mycia się i dzbanek gliniany, a pod ścianą zielony kuferek, obity żelazem.

Mówiono, że w kuferku tym było już sporo uciułanego grosza, można to było śmiało przypuszczać, bo stary miał niezłe dochody, za dzierżawę płacił mało, a żył dość oszczędnie. Syn najmniej wiedział o zamożności ojca, gdyż w listach stary zawsze mu pisał, aby pamiętał, że jest biednym, i uczył się wcześnie pracować na siebie. W ostatnich latach nie posyłał mu nawet pensji, którą pułkownik był wyznaczył aż do ukończenia szkół. Stary prawdopodobnie umieścił te pieniądze także w zielonym kuferku, a synowi zamiast pieniędzy posłał naukę, że już jest w tych latach, w których pracować na siebie powinien. W tym rodzaju były wszystkie listy ojca; pełno w nich było napomnień, morałów, nauk, ale nigdy żadnego czulszego słowa, które by świadczyło o miłości rodzicielskiej, o przywiązaniu lub tęsknocie. Dodać tu jeszcze potrzeba, że przez tych ośm lat, które Antoni był w szkołach, ojciec ani razu nie wezwał go do siebie, a to, jak mówił, aby go nie rozpieszczać i nauczyć żyć między ludźmi.

Takie długie rozłączenie i krótkie, groźne listy, podobne do wojskowych ordynansów, nie mogły w synu obudzić delikatnych, serdecznych uczuć rodzinnych. Znał on tylko jedno uczucie, to jest ślepego posłuszeństwa dla woli ojca, którego nauczył się bać i słuchać. I teraz, kiedy już był zaledwie o kilkadziesiąt kroków od domu, nie doznawał wcale tych wzruszeń, jakie owładają człowieka, gdy się zbliża do rodziny. Szedł, aby dojść; myśl nie wyprzedzała nóg, a uczucie, jakie najsilniej przemawiało w nim w tej chwili, było to uczucie głodu. Był głodny jak wilk, a uczucie to tym przykrzejszym się stało, gdy zobaczył, że z komina w domku jego ojca wcale się nie kurzyło. To było złą zapowiedzią dla jego żołądka i bez zapału, obojętnie zbliżał się ku domowi.

Drzwi zastał zamknięte. Zapukał parę razy; jakaś baba, co prała chusty nad stawem, zobaczywszy go stojącego przed domem, podniosła głowę i spytała: — A do kogo to?

— Do Jakuba Sikorskiego; czy go nie ma w domu?

— To się wie, że nie ma; a wy co chcieli od niego?

— Ja syn jego.

— A!

Wstała i mokrymi rękami dobywszy zza pasa klucz, rzekła:

— Weźcie klucz i otwórzcie sobie do kuchni, bo klucz od izby pan Jakub ma przy sobie. Posiedźcie tymczasem w kuchni.

Antoni otworzył drzwi i wszedł do wnętrza domu; ale nie miał ochoty czekać w kuchni. Wyszedł więc po chwili i siadł na progu, patrząc bezmyślnie na babę, wieszającą chusty na płocie, na rzekę i na las za rzeką. Patrzał obojętnie; nic go tu nie zajmowało, żadne wspomnienia nie wiązały go do tych stron. Przypomniał sobie tylko, że w kuchni we dworze, gdy był jeszcze małym chłopcem, często udawało mu się ściągnąć kucharzowi spod ręki to kawał mięsa, to resztki leguminy jakiej, lub dostawał rondle do wylizywania. To były jedyne miłe wspomnienia, które teraz przy pustym żołądkuj tym silniej na jego fantazję działały. Innych miłych wspomnień nie miał w tych stronach.

Ojciec trzymał go ostro, krótko, na zabawy z innymi dziećmi nie pozwalał; pędził go tylko do książki albo kazał sobie pomagać na przewozie. Antoni, patrząc na łodzie przy brzegu, przypominał sobie, ile się nabrał bicia za to, że źle nieraz steru używał lub wiosła, że nieprędko pojmował naukę ojca, który był niecierpliwy i gwałtowny.

Wspomnienia te niezbyt przyjemnie go bawiły. Toteż bez żalu oderwał się od nich i wracał do obecności, która jednak także nie była bardzo powabna. Za długo mu było czekać z próżnym żołądkiem na ojca, więc zwróciwszy się do baby, spytał trochę niecierpliwie:

— A może wy wiecie, gdzie ojciec poszedł?

— Ba, co bym zaś nie wiedziała. A no w osterii siedzi — odrzekła baba, a widząc, że Antoni podniósł się z miejsca, dodała: — ale wam nie radzę iść po niego, bo oni strasznie nie lubią,  żeby im przeszkadzać, jak grają w karty.

Ta uwaga zatrzymała znowu Antoniego. Nie chciał się narażać na gniew ojca i znowu usiadł.

— A czy wy już po wieczerzy? — spytał po chwili.

— Gdzie tam po wieczerzy; a no dopiero warzyć będę dla siebie.

— A dla ojca?

— Pan Jakub jadają w osterii wieczerzę.

— To nieprędko wróci?

— Różnie bywa; czasem się zabawią i do północka.

Ta wiadomość nie bardzo pocieszyła Antoniego. Zdecydował się bądź co bądź iść do karczmy.

Karczma stała pode dworem przy drodze; było do niej z parę tysięcy kroków.

Ciemno już było dobrze, ale Antoni znał drogę i poszedł, kierując się ku wysokim topolom, które sterczały na tle zielonkawego nieba. Przyszedłszy pod karczmę, zajrzał przez okno. W drugiej izbie siedzał za stołem jego ojciec z drugim jakimś, prawdopodobnie dworskim człowiekiem, i grał w karty, popijając czasem herbatę. Obok herbaty stała jakaś przekąska.

Antoni odważył się wejść do środka i podszedł ku ojcu. Było to właśnie w chwili, gdy stary zajęty był rachowaniem punktów, a że mu jakoś źle szło w karty, więc był w nie bardzo dobrym humorze. Toteż, gdy syn wziął go za rękę, w której właśnie trzymał karty, ofuknął się opryskliwie i zawołał:

— Któż to u diabła? A, to ty? Jak się masz? Zaraz... nie przeszkadzaj no mi — i liczył dalej: dwadzieścia siedem, trzydzieści, trzydzieści pięć, a król cztery, to trzydzieści dziewięć.

— Nie ma dubli — odezwał się grający z nim, który, jak się pokazało, był kucharzem.

— A skąd by się wzięła? Potasujcie no karty; zobaczymy jeszcze, jak to będzie.

— Więc nie dajecie za wygraną?

— Ani myślę; tasujcie no, tasujcie.

Podczas gdy kucharz mieszał karty, Jakub spojrzał na stojącego przed nim syna i zapytał:

— No cóż, kiedy żeś przyszedł?

— Teraz, przed chwilą.

— I nie było Gertrudy w domu, żeś tu przyszedł?

— Owszem, ona mi powiedziała, że ojciec tu jesteś.

— No, siadaj sobie, zaraz skończymy.

Wziął karty i grał dalej. Antoni tymczasem, patrząc na przekąskę, pożerał ją oczyma. Stary musiał to spostrzec, bo spytał nawiasowo:

— A może ty głodny?

— Od obiadu nic w ustach nie miałem.

— To daj pani mu tam herbaty i co przetrącić. Takie było przywitanie ojca z synem po ośmiu latach niewidzenia się. Wydawszy ten rozkaz karczmarce, Jakub zajął się znowu kartami i, nucąc pod nosem, grał dalej. Czasami tylko, w przerwach miedzy jedną grą a drugą, mierzył poważnym wzrokiem syna, zajadającego chleb z serem, i rzucił mu jakie pytanie.

— A może dość będzie na dzisiaj? — spytał kucharz.

— A to czemu?

— Może, myślałem, będziecie się chcieli nacieszyć synem, może macie co pogadać?

— Będzie na to czas jeszcze. A to by mi się podobało, żeby ojciec na wyskok zaraz był na usługi syna. Niech czeka.

— Z drogi, to i może znużony.

— Albo to nie młody i nie zdrów? Może zaczekać. Zrobimy jeszcze jedną pulkę, ja muszę się odegrać. No, rozdajcie karty.

Ale jakoś na odegranie się nie zanosiło. Karta dziś jakoś nie szła Jakubowi, toteż klął i rzucał się gniewnie.

Wtem wszedł do karczmy leśniczy ze strzelbą na ramieniu. Grający powitali go z uciechą.

— A gdzież to siedzieliście, Szymonie? — spytał Jakub — myślałem, że sobie zagramy we trzech, bo we dwóch jakoś źle mi idzie. Siadajcie no, może się szczęście odwróci — a zwróciwszy się do kucharza, spytał: — no, może zaczniemy na nowo?

— Ha, jak chcecie — i zmieszał karty.

— Gdzie żeście to tak długo byli? — spytał tymczasem Jakub przybyłego.

— A u wielmożnego, bo jakiś pastuch znalazł pugilares i przyniósł go do mnie.

— Więc znalazł się?

— Ba, znalazł, ale bez pieniędzy. Chłopiec, co pasł na wyrębowisku, gdy już zganiał z pola, znalazł pugilares w leszczynie, ale pieniędzy w nim nie było.

Antoni przestał jeść i zmieszany, to blednąc, to czerwieniejąc na przemian, słuchał mówiącego.

— Wyjął jakiś gałgan — zawołał Jakub, uderzając pięścią w stół.

— Pewnie jakiś przechodzień. Pastuch nawet mówił, że widział nad wieczorem jakiegoś podróżnego, który wychodził z zarośli i pakował coś do kieszeni.

— I kiedyż to było?

— Przed dwiema godzinami tuż nad wieczorem.

Stary Jakub podniósł głowę i spojrzał przenikliwym wzrokiem na syna. Antoni nie mógł znieść tego spojrzenia i zmieszany spuścił oczy ku ziemi. Na twarzy jego zbyt widocznym był przestrach, aby stary nie miał spostrzec tego. Chrząknął, zmarszczył brwi i grał dalej, ale znać było po minie, że coś innego zajmowało myśl jego. Co chwila mylił się, zapominał, co mu się nigdy przecież nie zdarzało.

Na syna nie spojrzał już ani razu ani przemówił do niego.

Gra przeciągnęła się z godzinę. Jakub był podczas niej bardzo małomówny i chmurny, choć szło mu nieźle. Gdy skończyli, nie zatrzymał się dłużej; krótko pożegnał swych towarzyszów i wyszedł.

Antoni poszedł za nim,  choć go nie wołał. Zdawało się, że zapomniał całkiem o synu. Przez drogę milczał uparcie; szedł naprzód, nie zwracając uwagi na syna. To ponure milczenie zapowiadało groźną burzę. Antoni domyślał się, co staremu jest; był pewnym, że podejrzenie ma na niego względem tych pieniędzy, ale nie mógł sam rozpocząć usprawiedliwiać się, nie będąc zapytany. Czekał więc, aż ta burza, co się gotowała w piersiach ojca, rozwiąże się w słowach. Ale stary długo jeszcze po przyjściu do domu nie wymówił ani słowa i gwałtownymi, nierównymi krokami mierzył podłogę w milczeniu. Antoni stał pod oknem i przewracał kartki kalendarza. Wahadło zegara wtórowało w takt krokom starego. Chodził, kręcił wąsa i nad czymś myślał. Na koniec zatrzymał się tuż przed synem, tak blisko, że piersiami dotykał jego piersi i, zapuszczając w niego groźne spojrzenie, pokiwał mu palcem i rzekł:

— Antoni, pamiętaj, że źle robisz!

— Co takiego?

— Jak to, nie domyślasz się?

— Nie.

— Kłamiesz. Ty wiesz, o czym ja myślę, o tych pieniądzach, które były w pugilaresie pułkownika. Ty je wziąłeś, prawda? Mów zaraz! Przyznaj się!

— Nie wziąłem, ojcze.

Tyle zaledwie potrafił odpowiedzieć na swoje usprawiedliwienie. Wobec surowości ojca brakło mu odwagi mówić więcej.

— Nie wziąłeś? Zaraz się przekonamy; pokaż zawiniątko.

I nie czekając, porwał zawiniątko z ławki, rozerwał niecierpliwie i począł przetrząsać każdy kawałek. Antoni przypomniał sobie ze strachem o fotografii. Miał ją w kieszeni surduta. Był pewnym, że ojciec będzie szukał i znajdzie; to by go zdradziło. Chciał więc nieznacznie wyjąć ją stamtąd i ukryć między kartkami kalendarza. Ale ojciec, spostrzegłszy ten ruchu ukryty, podskoczył ku niemu i chwycił silnie za rękę, w której trzymał fotografię.

— Co to jest? Co tam chowasz?

Antoni usiłował ukryć na powrót fotografię, ale ojciec wyrwał mu ją z ręki i przypatrzywszy się jej zawołał:

— To fotografia panny Jadwigi! Skąd ty ją masz! Ona była w pugilaresie; a więc prawdą jest, że ty skradłeś te pieniądze!

— Nie wziąłem ich.

— Milcz, nie przyprowadzaj mnie do pasji — rzekł i uderzył syna w policzek.

Krew wystąpiła na twarz Antoniemu, ale milczał i stał. Stracił już odwagę bronienia się. To milczenie więcej jeszcze utwierdziło ojca w podejrzeniu i podniecało gniew jego.

— Ty śmiesz się jeszcze zapierać? Ty... A, łotrze!

Tu powtórzył uderzenie i zawołał z wściekłością:

— Gdzie te pieniądze? Gdzie je schowałeś? Daj je!

I począł nim trząść, szarpać i przewracać kieszenie jego, rozdzierać odzienie. A wśród tych czynności ciągle gadał rozirytowany:

— Pięknej doczekałem się pociechy! Nie ma co mówić. Po ośmiu latach nauki wyuczył się brać cudze pieniądze. I to czyje? Opiekuna, dobroczyńcy swego! A wiesz, ty gałganie, że gdyby nie on, byłbym dziadem, żebrakiem, ja i ty. Co mamy, to jemu winni jesteśmy. I pięknie mu się za to odpłacasz! Sprawię ja się z tobą za to; stłukę na kwaśne jabłko! Jak mi Bóg miły! Ja cię oduczę kraść. Żebyś pod ziemię schował te pieniądze, to ja je dobędę. Dotąd będę tłukł i walił, aż wyśpiewasz wszystko. Ze mną żartów nie ma. Popamiętasz ty, co to ojciec!

Wśród tego gadania szukał starannie po kieszeniach, za koszulą, za podszewką, ale nic nie znalazł.

— Gdzieś podział te pieniądze, łotrze, he?

— Ja nie brałem żadnych pieniędzy — odrzekł syn ponuro, głosem rozmiękłym od żalu.

— A gdzież się podziały?

— Ja nie wiem; skąd ja mogę wiedzieć?

— A to skąd się do ciebie dostało? — spytał Jakub, wskazując na fotografię.

— To znalazłem.

— Gdzie?

— W leszczynie.

— I nic tam więcej nie było?

— Nie, tylko papiery jakieś i pugilares.

— A czemuś ich nie wziął, nie przyniósł do domu, he? Czemuś jedno wziął, a resztę nie?

Antoni nie wiedział, co odpowiedzieć. Skulił ramiona i odrzekł:

— Bo ja wiem, czemu?

— Ale ja wiem. Zabrałeś pieniądze, a pugilares rzuciłeś, by cię po nim nie odkryto, i myślałeś, że ci się udało. Ale Pan Bóg, co zbrodnie karze, zrobił, że mały ślad cię zdradził. Ta fotografia cię zdradziła, rozumiesz? Ona pokazała cię jakby palcem i powiedziała: Ten złodziej, tego chwytajcie!

To mówiąc, przyłożył mu prawie do samych oczu fotografię i tłukąc nią syna po twarzy, wołał z gwałtownością:

— I schwycimy cię, ptaszku! Musisz wyśpiewać, gdzie te pieniądze; będę bił, dopóki nie powiesz.

— Bijcie, bijcie, choćbyście mnie zabili, ja więcej nie powiem.

— Zobaczymy.

Poszedł do drugiego pokoju i wyniósł grubą trzcinę. Syn na widok tego narzędzia egzekucyjnego zbladł; strach go ogarnął na myśl tego, co przecierpieć trzeba będzie, i chciał uciekać. Ale stary chwycił go za rękę i odepchnąwszy od drzwi, podniósł laskę do góry. Antoni usiłował się zasłonić i wystawiwszy rękę, pochwycił laskę w zamachu. Ten upór roznamiętnił starca, wyrwał laskę z rąk syna i począł go okładać bez litości, machając nią na oślep. Razy padały na nieszczęśliwego jedne po drugich. Jedno takie uderzenie padło na skronie i ogłuszyło go. Zemdlał i padł na ziemię z łoskotem. To dopiero zreflektowało rozgniewanego starca i zatrzymało jego rękę. Upuścił kij i z przestrachem spojrzał na leżącego, który nie dawał znaku życia. Jakub schylił się, dotknął czoła jego, było zimne; potrząsnął nim gwałtownie i zawołał drżącym nieco głosem:

— Antoni! Antoni! Wstań! Słyszysz?

Leżący nic nie odpowiedział; usta miał zaciśnięte, a na martwej twarzy wyraz bolesnej skargi. Okropnym była wyrzutem dla starca ta twarz nieruchoma, z zamkniętymi oczami, bladosina. Nie mógł patrzeć spokojnie na nią, odwrócił się, pobiegł ku drzwiom i zawołał:

— Wody! Na miłość boską, wody!

Długo musiał krzyczeć, zanim zaspana Gertruda wpadła do izby.

— Co się stało? Wszelki duch Pana Boga chwali!

— Wody! — wrzasnął Jakub rozpaczliwie.

— Pali się! O, święty Florianie!

Pobiegła do kuchni po wodę i powróciła wnet z konewką.

— Gdzie się pali?

— Stul gębę, stara, nie wrzeszcz; idź polej mu na głowę.

Tu wskazał na leżącego. Baba teraz dopiero spostrzegła, co się stało.

— O, dla Boga, a toć on nieżywy!

— Kłamiesz stara! —  wrzasnął Jakub rozpaczliwie, przyskoczył do syna, odepchnął Gertrudę i chwyciwszy w garść wody, prysnął nią na twarz jego i potarł czoło i skronie. Potem odjął rękę od twarzy i czekał na skutek, wpatrując się w leżącego. Oczekiwanie zatrzymało mu oddech w piersiach, chwile wydawały mu się okrutnie długimi. Nareszcie leżący dał znak życia, usta lekko się poruszyły, jakby coś chciał mówić.

Stary odetchnął; niebezpieczeństwa już nie było. W miarę jak syn przychodził do siebie, czułość starego Jakuba i troskliwość nikły, a rysy jego zaostrzyły się znowu i spochmurniały. Wstał, zanim syn oczy otworzył, i odwracając się do Gertrudy, rzekł chłodno i szorstko:

— Jak przyjdzie do siebie ten gagatek, to zaprowadź go do sieni i pościel mu tam, niech się prześpi, to mu będzie lepiej.

To powiedziawszy, poszedł do drugiej izby i zamknął drzwi za sobą.

Antoni tymczasem powoli przychodził do siebie i otworzył oczy. Potrzebował czasu, żeby się zorientować, co się z nim stało, gdzie jest... Wypatrzył dziwnie oczy na klęczącą przy nim Gertrudę i spytał z przestrachem: — Ktoś ty?

— Ja jestem Gertruda, kucharka waszego ojca; przecie widzieliście mnie już dzisiaj.

Trzeba było mu to przypomnieć, bo w pierwszej chwili pomarszczoną, żółtą twarz baby, oświeconą łojówką, brał za jakieś potworne widzenie. Dopiero, gdy mu wspomniała o ojcu, przypomniał sobie, gdzie jest i co się stało przedtem. Obejrzał się z przestrachem wokoło i spytał:

— A gdzie on?

Stara pokazała na drzwi i szepnęła:

— Poszedł spać. Chodźcie i wy, pościelę wam w sieni, tam chłodniej, to wam będzie zdrowiej.

Nie odpowiedział nic, dał się podnieść babie i poszedł za nią osłabiony i zmęczony do sieni. Tu zrzuciła mu ze strychu parę wiązek słomy i prześcieradłem nakryła. Antoni powalił się na posłanie jak kłoda i niezadługo zasnął. Śniło mu się, że gdzieś w lesie jacyś złoczyńcy opadli go i zabić chcieli. Jeden bił go pałką po głowie, drugi dusił go za gardło. Wtem zobaczył amazonkę na koniu, tę samą, którą widział był tego wieczora i której fotografię znalazł w leszczynie. Amazonka pędziła szybko, sarna biegła za nią. Chciał krzyknąć, by go ratowała, wyciągał ręce za nią, ale głos nie mógł się przedrzeć przez ścieśnione gardło, ręka skrępowana opadła na dół — amazonka nie słyszała nic, nie widziała nic i pojechała dalej, sarna tylko na chwilę zatrzymała się, popatrzyła na niego dziwnie litościwie i pobiegła za swą panią. On jęknął boleśnie, że nawet nie widziała, iż ginął przez nią i dla niej; dlaczego przez nią i dlaczego dla niej, tego mu sen nie wytłumaczył, żadne z sennych widziadeł mu tego nie powiedziało, a jednak takie miał przekonanie, że zjawienie się jej w lesie miało bliski związek z napadem morderców, którzy go dobijali.

III

Nazajutrz, nim się Antoni obudził, stary Jakub wstał i wyszedł do rzeki. Odwiązał łodzie i przewiózł się na drugą stronę po ludzi, którzy szli na targ do miasta. Niedługo jednak pozostał u przewozu. Zawołał z sąsiedniej chałupy chłopa, który go zwykle wyręczał, oddał mu wiosło, a sam poszedł ku dworowi. Był zamyślony i nieswój; wczorajsza scena z synem tkwiła mu w pamięci. Stary niekontent był z siebie, żałował swojej zbytniej gwałtowności wczorajszej, i dlatego może nawet wcześniej wyszedł z domu, aby uniknąć spotkania z synem. Sam nie wiedział, co mu teraz zrobić wypadało, i dlatego szedł po radę do księdza proboszcza. Przekonał się, że kijem nie wymoże na synu wyznania. Chciał, aby proboszcz w imię religii nagadał mu do serca i skłonił do mówienia prawdy. Bo że syn wziął te pieniądze, o tym był jak najmocniej przekonany, i to go gryzło bardzo.

— Kto wie, z jakimi ludźmi się to zadawało w mieście i zepsuło się. Gdybym go był miał więcej pod okiem, byłbym może ustrzegł go od tego

W tych rozmyślaniach doszedł do plebanii. Proboszcz był już w kościele i miał mszę. Jakub poszedł tam i wysłuchał mszy świętej, prosząc Pana Boga o dobrą radę i modląc się do Przemienienia Pańskiego. Po mszy poszedł do zakrystii i na powitanie pocałował księdza w rękę.

— A co tam, mój Jakubie, co powiecie?

— Przyszedłem do dobrodzieja poradzić się.

— W czym?

Jakub zawahał się i spojrzał na kościelnego. Ksiądz domyślił się, że tu idzie o coś sekretnego, i rzekł:

— A może to dłuższa historia, to chodźcie do mnie.

Poszli więc przez kładkę, co szła ponad drogą do plebanii, gdzie gospodyni czekała już na księdza z kawą.

— A może szklaneczkę kawy pozwolicie? Wy pewnie jeszcze na czczo.

— Dziękuję ślicznie księdzu dobrodziejowi; mnie się już i jeść odechciało.

— O! Cóż takiego? Więc macie jakiś kłopot, zmartwienie?

— I duże. Mój chłopak wrócił wczoraj do domu.

— I może dowiedzieliście się, że się źle uczył?

— Tego nie wiem, nie widziałem jeszcze jego świadectw. Ale to mniejsza; wolałbym, żeby mniej umiał, a był uczciwym człowiekiem.

— A podejrzewacie go, że nim nie jest? Któż wam to mówił?

— Wszystko się tak jakoś składa na to. Ksiądz dobrodziej wie o pugilaresie dziedzica?

— No cóż, nie znalazł się?

— Znalazł go pastuch i przyniósł go wczoraj do dworu, ale bez pieniędzy; tak go już znalazł pastuch... Mówił przy tym, że w miejscu, gdzie znalazł pugilares, widział przedtem jakiegoś człowieka podróżnego.

— I nie wiecie, kto to był?

— Otóż to moje nieszczęście, że wiem, bo to był mój syn.

Ksiądz przestał pić kawę i przysunął się do Jakuba.

— On? Więc on zabrał te pieniądze?

— Jestem pewny.

— Czy się przyznał?

— Nie, choć go porządnie przetrzepałem.

— Więc skądże pewność?

— Przetrząsając jego kieszenie, znalazłem tę fotografię.

Tu podał księdzu fotografię córki dziedzica, pogiętą nieco przy wczorajszym szamotaniu się z synem, i dodał:

— Fotografia ta była w pugilaresie wraz z pieniędzmi.

Ksiądz wpatrywał się w fotografię, ale widocznie nie o niej myślał. Na twarzy jego był frasunek i mówił jakby do siebie:

— Szkoda chłopaka!

— A co gorsza, co mnie najwięcej boli, to, że takiego haniebnego czynu dopuścił się względem dobroczyńcy swego. To nie proste złodziejstwo, ale i niewdzięczność sromotna. To świadczy o bardzo złym sercu. Chowałem go umyślnie ostro i w biedzie, myślałem, że przez to wyrobi się na uczciwego i pracowitego człowieka... tymczasem inaczej się stało.

— Przyślijcie go do mnie jutro — rzekł ksiądz po namyśle — ja go wybadam po dobroci. Wy, Jakubie, jesteście trochę za gwałtowny; może się chłopak zaląkł i dlatego bał się przyznać.

— A może nie zechce pójść.

— Nie powinien wiedzieć, żeście mówili ze mną w tej sprawie; powiedzcie mu, żeby przyszedł mi do mszy posłużyć albo świadectwa pokazać.

— O mój dobrodzieju! — rzekł Jakub, wstając i całując księdza w rękę — otóż właśnie o to prosić chciałem.

— Nie macie za co dziękować; mnie samemu idzie o przekonanie się, byśmy chłopaka bez powodu nie potępiali. Bo jeżeli on niewinny, to takie podejrzenie okropnie go boleć musi, a nawet szkodliwie wpłynąć może na całe życie. No więc do jutra.

Jakub pożegnał księdza i wrócił do domu. Zastał syna siedzącego na progu, zapatrzonego gapiowato, bezmyślnie w gniazdo bocianie. Ujrzawszy nadchodzącego ojca, zerwał się żywo i podszedł nieśmiało pocałować go w rękę. Ten dowód pokory nie bardzo ułagodził starca, bo sobie tłumaczył, że jest takim dlatego, iż czuje się winnym. Nie patrząc na niego wcale zapytał:

— Jadłeś śniadanie?

— Gertruda zgotowała mi mleka.

— No, to czegóż siedzisz? Nie możesz wziąć się do jakiej roboty? Idź, pomóż Maćkowi przewozić; tu u nas próżnować nie można.

Antoni poszedł bez szemrania.

To ślepe posłuszeństwo podobało się staremu żołnierzowi i rozmiękczyło trochę jego serce. Patrzał za idącym ku rzece i mruczał:

— Diabli wiedzą, co myśleć o tym chłopaku. Zdaje się niezłym i poczciwą ma minę, a jednak...

Ha, może tylko zły przykład, to by jeszcze dało się naprawić; ale jeżeli ta jego pokora tylko udaniem...? Boi się, więc się przyczaił. Zobaczymy, co ksiądz proboszcz powie; to człowiek mądry i zna serca ludzkie, on go wybada.

Uspokojony tym, wszedł do izby i wziął się do porządkowania papierów, potem omiótł zegar, nakręcił go, a następnie zasiadł do kalendarza. Było to zwykłe jego i jedyne czytanie. Wyczytawszy kiedy nów, jaką pogodę kalendarz obiecuje, wziął się do czytania anegdot i ciekawszych wypadków, które szły tuż po wykazie jarmarków. Jakub czytał, ale mało myślał o tym, co czytał, i mało co widział z tego. Anegdoty wydawały mu się jakoś niezabawne, śmiać się z nich nie mógł dzisiaj i prędko przechodził je oczyma. Podobnie i ciekawe zdarzenia nieciekawymi mu się wydawały i nie zatrzymywał się przy nich długo. Ale jedno zdarzenie więcej go jakoś zajęło. Przerzucił je był tak jak inne, ale po chwili znowu się zabrał do przeczytania go z większą uwagą. Był to opis wypadku jakiejś kradzieży w południowej Francji, o którą podejrzewano służącego zamku. Poszlaki były tak przekonywające, że posądzonego na mocy tego skazano na siedm lat więzienia. Nie przetrzymał tych lat i w piątym roku umarł. Dopiero po jego śmierci w lat parę odkryto przypadkiem istotnego złoczyńcę, który, przy śledztwie o jakąś wielką zbrodnię, przyznał się do tej kradzieży. Artykuł ten zastanowił Jakuba nie tyle może treścią, jak tym, dlaczego dziś właśnie ten wypadek przyszedł mu pod oczy. Położył kalendarz i począł rozmyślać nad owym zdarzeniem, i mimo woli nasunęło mu się porównanie z obecną chwilą.

Jeżeli mądrzy sędziowie mogli się tak pomylić w potępieniu człowieka niewinnego, to któż mu zaręczy, że i on się nie myli? Wszak i tam były pewne poszlaki, które mówiły przeciw nieszczęśliwemu, a jednak pokazały się fałszywymi.

— Bóg by dał, żeby i tu tak było — mówił sobie

— przecież to krew szlachecka w tym chłopcu. Te uwagi, lubo nie przekonały w zupełności, ale znacznie ułagodziły starego i usposobiły go lepiej względem syna, tak że już przy obiedzie więcej z nim mówił i mniej surową miał twarz. O wczorajszym zajściu nic nie wspominał.

— A trzeba będzie — rzekł przy końcu obiadu

— żebyś poszedł do księdza proboszcza i przedstawił mu się. To się należy: on pasterz nasz. Może cię będzie potrzebował do posługi do mszy świętej; możesz pójść zaraz jutro do niego.

— A może i do dworu wypadałoby mi iść podziękować dziedzicowi?

Pytanie to było z taką szczerością i spokojem zrobione, że starego zmieszało i zastanowiło. Spojrzał na syna i pomyślał sobie: albo bezczelny, albo niewinny, inaczej nie mówiłby z taką śmiałością o dziedzicu. A potem, widząc, że syn czeka na odpowiedź, dodał głośno:

— Nie ma nic pilnego, do pałacu pójdziemy później.

Nie mówił więcej o tym, by nie dotknąć drażliwej kwestii, o której chciał milczeć zupełnie aż do decyzji księdza proboszcza.

Nastąpiło to wcześniej, niż się spodziewał, bo proboszcz, nie czekając jutra, zaszedł niby przypadkiem do domku Jakuba. Stary ucieszył się bardzo tym dowodem pamięci plebana i nie mógł mu się dość nadziękować, całując go po rękach. Następnie przedstawił mu syna, który także z pokorą ucałował rękę księdza.

Proboszcz przypatrzył się uważnie chłopcu i pierwsze wrażenie, jakie na nim zrobił, było bardzo dobre.

— Pan podobno skończyłeś już gimnazjum? — spytał, chcąc zawiązać rozmowę.

— Co mu dobrodziej będzie panował? Co za pan? Student smarkacz i basta.

— A ileż ma lat?

— Dwadzieścia pięć.

— No to już nie taki smarkacz — rzekł proboszcz z uśmiechem. — Należy mu się już trochę respektu, bo to przecież akademik. Czy już po maturze? — spytał, zwracając się znowu do młodego, który stał wyprostowany, jakby miał odpowiadać lekcję.

— Już — odrzekł.

— Jakże poszło?

— No, pokażże księdzu dobrodziejowi świadectwa.

Antoni poszedł po zawiniątko, dobył z niego książkę, i wyjąwszy z niej świadectwa, podał księdzu.

Ksiądz przejrzał je uważnie, niektóre odczytywał szczegółowo, a potem odezwał się:

— To matura poszła z wyszczególnieniem? Powinszować! Świadectwa wszystkie jak najlepsze. Widzę, nie darmo się jadło chleb w szkołach. Najlepiej jednak szła filologia. Łacinnik z pana tęgi zapewne? No, może na profesora pójdziemy, co?

Antoni skromnie ruszył ramionami i spojrzał na ojca.

— To się zobaczy, to się zobaczy — mruczał stary.

— Pogadamy o tym kiedy dłużej; może mnie odwiedzisz pan czasem?

— Mógłby i do mszy posłużyć — wtrącił ojciec.

— Kiedy to dzisiejsza młodzież nie bardzo lubi zasługiwać się Panu Bogu.

— A dyć by ja jemu kości połamał, żeby nie chciał chwalić Pana Boga! — wybuchnął stary.

— To byście się źle przysłużyli Panu Bogu; zła to już rzecz, kijem napędzać do kościoła. Przymusowy pacierz Panu Bogu niemiły

— No, gadajże bałwanie, umiesz służyć do mszy czy nie?

— Umiem. U księży Karmelitów służyłem i do mszy i do sumy, a nawet przy celebrze księdza biskupa posługiwałem.

— No to bardzo dobrze. To jutro zaraz będziemy korzystać z tego. Mój Szymek ma teraz w polu robotę, to i posłużyć nie ma kiedy. Dlatego muszę ranniej odprawiać mszę. Więc jutro czekam.

Powstał i zabierał się do odejścia. Naraz coś sobie przypomniał i rzekł:

— Powiem wam nowinę.

Mówiąc to jednak nie patrzał na Jakuba, tylko na syna jego.

— Cóż za nowinę? Dobrą jaką? — spytał Jakub.

— Pieniądze dziedzica się znalazły. Twarz Antoniego rozjaśniła się na te słowa.

— Chwała Bogu! — zawołał ucieszony, a łzy radości zaszkliły się w oczach jego.

Ksiądz widział to i gdy Antoni odwrócił się, by ukradkiem otrzeć łzy, których się wstydził, ruchem głowy pokazał Jakubowi syna, jakby mówił:

— Masz dowód.

Ksiądz nie wątpił o niewinności młodego człowieka. Znawca serc ludzkich nie dał się byle czym zmylić. Znał fałszywe łzy, widział i prawdziwe boleści; najzręczniejsi komedianci odsłaniali przed nim tajniki swej duszy, umiał więc odróżnić udanie od prawdy.

Gdy wszedł do sieni, Jakub wysunął się za nim.

— Czy doprawdy znalazły się te pieniądze?

— Nie, to był fortel, ale mogliście się z niego przekonać, że syn wasz nie popełnił grzechu.

— A jednak ta fotografia...

— Dowiemy się o wszystkim. Przyjdźcie jutro wieczorem do mnie, powiem wam bliższe szczegóły. Dziś tylko mogę wam powiedzieć, że niesłusznie posądzaliście syna waszego.

Jakub nic nie odpowiedział; uszanował zdanie księdza, ale tym razem nie polegał na nim całkowicie i był pewnym, że ksiądz sam zmieni zdanie do jutra wieczora. Ale pomylił się, bo jeżeli tego dnia ksiądz rozgrzeszał jego syna i uniewinniał, to na drugi dzień, po dłuższej z nim rozmowie, mówił o nim z uwielbieniem.

— Wstydźcie się, stary — mówił, gdy Jakub według umowy stawił się u niego wieczorem — obmówiliście syna. Ja się zabrałem do niego jak do grzesznika, a tymczasem przekonałem się, że on nam wszystkim mógłby dać rozgrzeszenie. To chłopak czysty, nie zepsuty, to dusza dziecka w dorosłym człowieku. Wyspowiadał mi się ze swego życia i mam szacunek dla tego chłopaka. Takich teraz niewielu się spotyka.

— Ale skądże ta fotografia? — powtórzył uparcie stary.

— Znalazł ją przy pugilaresie, w którym już pieniędzy nie było. Podobała mu się i zabrał ją, zwyczajnie jak młody...

— A czemu pugilaresu nie wziął?

— O to spytajcie siebie samego. Wychowaliście chłopca pod batem, trzymaliście ostro, toteż teraz nie ma do was zaufania i boi się was.

— Chowałem go tak, jak mnie chowali — odezwał się Jakub na swoją obronę.

— Inne były czasy, a i wy może inni. Inaczej, mój Jakubie, trzeba się obchodzić ze szkłem, a inaczej z drzewem. Są różne natury: jedną bat poprawi, drugą znarowi. Wasz syn ma duszę piękną, ale ta dusza, nie rozgrzewana miłością i dobrocią, skurczyła się, pokrzywiła. Trzeba łagodnego i długiego obchodzenia się z nią, by przyprowadzić do zdrowia i naturalnego stanu, by to, co dziś wydaje się kalectwem moralnym, wyprostowało się.

Jakub wytrzeszczył oczy na księdza, ale zdawał się niewiele z tego rozumieć. Ksiądz spostrzegł to, że mówił trochę niejasno i ogólnie, więc dodał prędko:

— Oto wczorajszy wypadek pokazuje, jak złe poprowadzenie wychowania skrzywiło ten młody umysł. Syn wasz znalazł ten pugilares, pieniędzy w nim nie było, on ich nie wziął, był przekonany, że jest niewinny, a jednak nie zrobił tak, jak uczciwy człowiek zrobić był powinien, nie odniósł właścicielowi. Czemu? Bo się bał, żeby go nie posądzono. Ta obawa, ta nieśmiałość nie pozwoliła zrobić mu dobrze, wstrzymała jego uczciwość. Surowość więc wasza, Jakubie, źle się przysłużyła synowi.

Wychowany w postrachu, stracił wiarę w siebie, brak mu woli, pewności, śmiałości; to nawet stępiło trochę jego myślenie. Umie wiele, wie mało. W rozmowie z nim przekonałem się, że w głowie jego jest skarbnica różnych wiadomości; com sięgnął pytaniem, tom dobył z niego jakiś cenny przedmiot, ale on sam tego dobyć z siebie nie umie. Wydaje się jakby prostym dozorcą swoich własnych skarbów, samodzielność w nim się jeszcze nie rozbudziła. Powinniście mu pofolgować, dać mu zupełną wolność działania. To jest konieczne, jeżeli nie chcecie, by wam zmarniał chłopak.

— I cóż mu tak złego z tym, że ojca słucha? Wszak to religia nakazuje.

— Ale nie nakazuje traktować dziecka jak bydlę. Toż to wczoraj ledwieście go życia nie pozbawili.

— Mówił i to?

— Mówił, nie skarżąc się wcale. Opowiadał mi tylko wszystko, co zaszło wczoraj. On tego nie uważa za coś nadzwyczajnego i z pokorą przyjął wszystko, ale ja, jako kapłan, muszę zwrócić waszą uwagę, że źle robicie; z człowieka zrobiliście maszynę.

Chłopiec ma lat dwadzieścia pięć i nie wie czym będzie; nie ma żadnych pragnień, żadnych zamiarów, i powtarza tylko: ojciec coś postanowi, ja nie wiem. Czy to jest dobrze?

Stary Jakub nic nie odpowiadał, ale w duszy odpowiedział sobie: tak. Przyzwyczajony do rygoru wojskowego uważał posłuszeństwo za największą cnotę i nie mógł zgodzić się na zdanie księdza, że surowość szkodzić może.

— On nigdy nie był ojcem, to nie wie, jak dzieci prowadzić należy — pomyślał sobie i niewiele zważał na słowa księdza, które nawet były dla niego po większej części niezrozumiałe.

Z tego wszystkiego pojmował tylko tyle, że syn jego nie wziął pieniędzy, i to go zadowalniało, więcej nie chciał wiedzieć. Nie bawił tedy długo i podziękowawszy księdzu za zajęcie się chłopcem, wrócił do domu. Syna zastał u przewozu. Nie odwoływał go od tej roboty.

— Niech pracuje — mówił do siebie — praca go nie zepsuje.

Wszedł do izby i nałożywszy fajkę, usiadł. Ale słowa księdza, jak natrętne komary, brzmiały mu ciągle nad uchem i prześladowały go. Opędzał im się jak mógł, własnymi uwagami:

— Czego ten ksiądz chce? Żem wyprał chłopca za to, iż myślałem, że wziął pieniądze, toć przecież nie ma w tym nic złego. To go odstraszy na drugi raz od złego, gdyby mu przyszła pokusa. Toć to dawniej gorzej było. Ojciec, puszczając w świat syna, dodawał mu do nauk i morałów kilkanaście batów, aby lepiej zapamiętał sobie przestrogi. I nikt się tym nie gorszył, i było dobrze, ludzie byli lepsi, pobożniejsi niż teraz. Mówi ksiądz, że chłopak dobry; a kto wie, czyby był taki, gdybym go za młodu nie był krótko trzymał. Ot, gadanie księdza i nic więcej.

Tłumaczył się sam przed sobą stary, jak mógł, i jak rozumiał, ale słowa księdza niepokoiły ciągle jego sumienie wyrzutami.

Zżymał się i rzucał, że mu to niepotrzebnie zaprząta myśli, ale nie mógł nie myśleć o tym.

Pomimo że uparcie stał przy swoim, jednak rozmowa z księdzem wpłynęła o tyle na niego, że gdy wieczorem znalazł się razem z synem, był już o wiele łagodniejszym w postępowaniu z nim, to jest o tyle, że próbował nawet rozmawiać z nim jak z człowiekiem. Ale mu jakoś nie szło, nie wiedział, o czym z nim mówić, by nie naruszyć swojej powagi ojcowskiej. Syn, również nie przyzwyczajony do poufałej rozmowy z ojcem, odpowiadał krótko jak student. Toteż rozmowa wnet się urwała, jakby między ludźmi obcymi, którzy się nie znają i nie wiedzą o czym mówić. Stary czuł, że cały wieczór trudno by tak przebyć. Zabrał się więc i poszedł do karczmy na partyjkę. Tylko odchodząc, polecił Gertrudzie, aby synowi zgotowała wieczerzę dobrą, bo się napracował z wiosłem, to mu się należy. A do Antoniego rzekł:

— Jutro pójdziemy do pałacu. Musisz podziękować dziedzicowi za opiekę i poradzić się go, co masz robić dalej. On nakładał na ciebie, on ma prawo kierować i rozporządzać twym losem.

IV

Pałac pana Lipskiego, dziedzica Zarzecza, stał na wzgórzu, w wieńcu wysokich, włoskich topoli, które są nieodłącznymi towarzyszami wszystkich naszych dworów szlacheckich. I tu dawniej topole te otaczały duży, stary modrzewiowy dwór, a za dworem był ogród, otoczony cienistą, topolową aleją, poprzerzynany prostymi ścieżkami na różne kwadraty, w których za gęstą obsadą agrestów rosły bujnie włoskie jarzyny. Ale pan Lipski, objąwszy majątek w posiadanie, obrócił dwór na mieszkanie dla służby, a sobie zbudował wspaniały pałac w stylu Odrodzenia, z kamiennymi" balkonami, salą jadalną i balową, gdzie była galeria dla muzyki, z kaplicą o marmurowych ołtarzach; sienie i schody wyłożył także marmurem i ubrał posągami, a do pokojów sprowadził meble z Paryża. Włoski ogród przemienił w park angielski, a oranżerię urządził z niesłychanym przepychem.

Taka pańska fantazja grubo go kosztowała. Trzy wsie: Prędocin, Zielona Wola i Zalesie, poszły na opędzenie kosztów urządzenia pałacu. Było to jeszcze za życia żony, która odradzała, na ile mogła, mężowi takie zbytkowne wydatki, ale pułkownik uparł się przy swoim. Taką już miał naturę, że im więcej mu co odradzano, im bardziej uznawał słuszność rad cudzych, tym uparciej stał przy swoim przez jakiś fałszywy wstyd. Upór to był dosyć kosztowny, szczególniej gdy się przekonał, że nie było dla kogo stawiać takiego pałacu. Sąsiedztwa były nieliczne, i nie ze wszystkimi, które były, żyć wypadało, na utrzymanie pałacu trzeba było dużo pieniędzy i służby, i zapełnić go nie mógł dostatecznie trzema osobami, to jest sobą, żoną i matką żony. Zaledwie kilka pokoi zajmowali, reszta musiała zostać nie zamieszkaną. Ogromna sala balowa i jadalnia stały pustką, mało kto kiedy zajrzał tam przez rok, wyjąwszy służbę, która je z obowiązku odwiedzać i oczyszczać musiała. Pułkownik wiedział, że głupstwo zrobił, i dał sobie pokój z budownictwem.

Ale niezadługo przyszła mu inna fantazja. Pułk huzarów stojących w okolicy urządził był raz wyścigi pod miasteczkiem.

Pułkownik wystąpił ze swoim bułanym wierzchowcem i wziął udział w wyścigach. Ale bułanek, choć znakomity wierzchowiec do zwyczajnej jazdy, pokazał się do wyścigów za ciężki i przegrał. To ubodło dumę pułkownika i obudziło w nim pasję do koni. Sprowadzał je z Anglii, sprzedawał, wymieniał, przyjął do nich groma i wysyłał je do Wiednia, Warszawy i Lwowa na wyścigi. Namiętność ta połknęła niemało fortuny, a niegospodarność wyniszczyła resztę. Przy śmierci żony pułkownik już resztkami gonił, wsie jedna po drugiej szły na licytację, a dłużnicy chcieli zabrać jeszcze Zarzecze i folwarki.

Wtedy matka żony stanęła w obronie zagrożonej fortuny. Spłaciła swoim majątkiem dłużników, ale ocalone w ten sposób wsie przepisała w tabuli na siebie, a raczej na wnuczkę swoją. Wzięty w ten sposób w kuratelę pułkownik umitygował się trochę i nie mając już co puszczać, przysiadł cicho w domu, prawie na łasce swej teściowej.

Nie był to wcale zły człowiek, owszem, jeden z tych ludzi, którzy się kochać każą, którzy umieją sobie zdobywać serce dobrocią i uprzejmością; ale był nadzwyczaj lekkomyślny, a raczej nie umiał się rachować z jutrem i wydatkami, szczególniej, gdy szło o pokazanie się. Ambicja górowała w jego czynnościach, podsycana pańską fantazją. Wszystko, co robił, robił nie tyle dla własnego zadowolenia, jak dla utrzymania świetności rodu i rozgłosu. Rzucał pieniądze garściami, nie licząc się z nimi, a rozrzutność swoją uważał za rodzaj powinności, do której go urodzenie jego obowiązywało. Rozrzucał, póki mógł, a gdy kieszeń się wypróżniła, z taktem i spokojem człowieka dobrze wychowanego złożył władzę, abdykował na rzecz swojej teściowej i znosił swoją niewolę z godnością, jak Napoleon na Wyspie Świętej Heleny. Tego porównania sam nieraz używał w przystępie dobrego humoru.

— Mógłbym — mawiał wtedy — zebrać resztki mojej rozproszonej armii i walczyć jeszcze choćby ze sto dni, zanimby mnie zatrzymało jakie Waterloo, ale dla szczęścia mojej drogiej Francji nie zrobię tego.

Mówiąc to, patrzał na swoją drogą Francje, którą przedstawiała jego córka, z uśmiechem pełnym szczęścia i dumy. Ona była rzeczywiście teraz jedyną dumą jego, jedynym wielkim marzeniem. Nie mając już za co budować pałaców, budował w imaginacji różne plany, tyczące się przyszłości Jadwini. Małżeństwo jej miało nagrodzić poświęcenie, jakie zrobił dla niej, zgadzając się na życie pod kuratelą teściowej. Pragnął, by zrobiła świetny los, by znalazła partię odpowiednią staremu rodowi Lipskich.

Marzenia jego teraz sprawdzić się miały. Pałace jego marzeń stawały się rzeczywistością i miało to nastąpić niezadługo. Narzeczony pochodził z dobrej familii, był bogaty, młody, przystojny, zakochany w pannie i nawzajem bardzo kochany — czego więcej mógł sobie życzyć? Narzeczony miał przybyć za parę tygodni, zabawić u nich z miesiąc, potem mieli wyjechać dla dokompletowania wyprawy za granicę, następnie pan młody miał jechać po błogosławieństwo do sędziwych rodziców na Podole i wraz kilkoma krewnymi przybyć na dzień świętego Michała do Zarzecza na obrzęd weselny.

Taki był program przedślubny, który pułkownik zmieniał, poprawiał i ulepszał z prawdziwym zamiłowaniem. O niczym teraz nie myślał, tylko o tym. I w tej chwili właśnie zastajemy go w alei grabowej, rozmawiającego z leśniczym o polowaniu, które miano urządzić po przyjeździe pana młodego. Stary leśniczy, z ogromnymi wąsiskami, ze strzelbą przewieszoną przez ramię, stał z odkrytą głową przed dziedzicem i słuchał jego rozkazów. Jadwinia stała obok i układając bukiet z polnych kwiatów, które przyniosła ze spaceru, przysłuchiwała się i brała nawet czasem udział w układaniu programu.

Aleja, w której stali, szła wysoko ponad murem ogrodowym. Był z niej widok na drogę i łąki leżące z drugiej strony drogi. Spod ogromnej lipy, pod którą właśnie Jadwinia złożyła kwiaty, do bramy wjazdowej było ledwie kilka kroków, tak że można było widzieć każdego wchodzącego lub wjeżdżającego w bramę. Były nawet między krzakami bzu małe kamienne schodki, po których można było zejść do furtki przy bramie lub wejść nią do ogrodu, omijając pałacowy podwórzec. Tą drogą przed chwilą właśnie Jadwiga wróciła ze spaceru.

Była godzina dwunasta. Słońce lipcowe dopiekało mocno, nawet pod cieniem drzew powietrze było rozgrzane, w polach było cicho, natura zdawała się usypiać i omdlewać wśród upału; ludzi nawet niewielu było po polach, bo zeszli na południe do domów.

W taką porę stary Jakub wybrał się z synem do pałacu. Już byli zaledwie kilkanaście kroków od bramy, gdy naraz z ogrodu, spod lipy, doleciał ich głośny krzyk:

— Moja Leda! Ratujcie!

Był to krzyk kobiecy. Antoni podniósł głowę i zobaczył swoją amazonkę, stojącą pod lipą, z twarzą okropnie bladą, oczami zapatrzonymi z trwogą przed siebie i wskazującą palcem na pola. Mimo woli zwrócił oczy w kierunku jej ręki na łąki, przez które pędziła wystraszona sarna, a za nią duży pies jakiś. Pies tuż tuż doganiał sarnę — za małą chwilkę mógł ją dopaść i rozszarpać. Sarna z wysileniem pędziła prosto ku bramie, gdzie słyszała głos swej pani, ale coraz bardziej zwalniała biegu ze znużenia i pies zrównał się już z nią prawie.

Jadwiga z otwartymi ustami, bez oddechu patrzyła na tę gonitwę, zdawało się, że oczy wyskoczą jej z oprawy. Pies już miał pochwycić sarnę, gdy wtem jakiś człowiek rzucił się na niego, chwycił silnie za gardło i zatrzymał. Pies począł go szarpać i szamotać się, a sarna, tymczasem uwolniona od napastnika, pomknęła szybko w bramę pałacową. Jadwiga zbiegła ku niej z otwartymi rękami i schwyciwszy ją za szyję, tuliła, głaskała i całowała z radości.

— Moja biedna, moja poczciwa Leda! Biedaczka, jak jej serce bije! Nie bój się, już ci nic nie zrobią teraz — mówiła, tuląc do siebie drżącą i spoconą łanię. — Obrzydliwe psisko, chciało mi zagryźć moją pieszczotkę. Czyj to pies?

Pytanie to zwróciła do leśniczego, który wraz z pułkownikiem nadchodził właśnie.

— To nietutejszy pewnie — odrzekł leśniczy. Tutejsze psy znają Ledę i żaden by się na nią nie rzucił. To będzie pewnie jakiś rzeźnicki pies, bo wczoraj rzeźnicy chodzili tu po wsi za cielętami.

W tej chwili wszedł Jakub na podwórze.

— A więc to ty wyratowałeś Ledę? — spytał go pułkownik.

— Nie, to mój syn.

— A gdzież on?

— Obmywa sobie skaleczoną rękę w potoku, bo go pies poszarpał trochę. A, otóż idzie, do usług jaśnie wielmożnego pana pułkownika. No, chodźże raźniej, mazgaju, i pokłoń się jasnemu panu. 

Antoni zbliżył się i niezgrabnie ukłonił się pułkownikowi i jego córce, która jednak nie uważała tego, zajęta jeszcze Ledą. Czapką, którą zdjął z głowy, obcierał krew ze skaleczonej ręki.

— Czy mocno cię ukąsił? — spytał pułkownik.

— E, bagatela, proszę jasnego pana.

— Czy tylko pies nie był wściekły?

— Co mówisz, ojcze? — spytała z przestrachem Jadwiga i poczęła troskliwie oglądać sarnę, czy pies jej nie skaleczył.

— Czy jej nie ukąsił? — spytał ojciec.

— Nie, dzięki Bogu, ale jeżeli to pies był wściekły, to niech ten człowiek wychodzi zaraz stąd: ojcze, każ mu odejść, ja się boję, żeby nam co złego nie zrobił.

Antoni poglądał głupowato na mówiącą, na pułkownika, na ojca, i nie wiedział, co ma zrobić ze sobą, czy odejść zaraz, czy zostać. Szczęściem leśniczy odezwał się:

— Jaśnie panie, nie ma obawy, pies widocznie zdrowy. O, widać go na okopowisku, jak idzie; wściekły pies inaczej wygląda.

— Gdzie on jest? — spytała Jadwiga, podnosząc się i zasłaniając ręką oczy od blasku słońca, by lepiej zobaczyć mogła.

— Tam, jasna panienko — rzekł leśniczy, wskazując na pole.

— To nie będzie więcej jak dwieście kroków, twoja strzelba go dostanie; zastrzel go zaraz, żeby mi więcej nie napastował mojej Ledy.

Leśniczy zdjął strzelbę z ramienia, złożył się i strzelił. Równocześnie prawie rozległo się za dworem skomlenie psa. Postrzelono go widocznie, a nie zabito, bo powlókł się parę kroków, upadł i jęczał przeraźliwie.

— Idź go dobij — rzekła Jadwiga.

Spokój, z jakim mówiła te słowa, przeraził Antoniego. Przerażenie tym było większe, im piękniejszą mu się wydawała w tej chwili. A że świeżo miał w pamięci jeszcze mitologię, więc córka dziedzica, z czołem lekko zachmurzonym, oczami spokojnie groźnymi, z tą sarną, co po wystrzale przestraszona tuliła się do niej, przypominała mu obrażoną Dianę, gdy Akteona na śmierć skazuje. Doznawał wobec niej wrażenia, jakie się ma wobec wyższej jakiejś potęgi, i patrzał za odchodzącą ku pałacowi ze świętobliwą trwogą.

Obudził go z tego zapatrzenia pułkownik pytaniem:

— A ty kiedy wróciłeś ze szkół?

— Przedwczoraj — odrzekł z trudnością, bo mu zaschło w gardle.

— Przedwczoraj — dokończył za niego ojciec — aleśmy wczoraj nie śmieli naprzykrzać się jasnemu panu, jako iż goście byli.

— No i skończyłeś szkoły?

— Skończył, proszę łaski pana pułkownika — odezwał się znowu ojciec — i właśnie przyszliśmy podziękować jasnemu panu za...

Nie dał mu pułkownik dokończyć, chcąc uniknąć podziękowań, i prędko spytał:

— I cóż myśli robić?

— Właśnie przyszliśmy po rozkazy jaśnie wielmożnego pana.

— A cóż ja tu mam do rozkazywania? — spytał pułkownik ze śmiechem i ruszył ramionami.

— Ta to jasny pan nakładał na niego i wyprowadził go na ludzi.

— Z tego nie wypada, żebym mu narzucał swoją wolę. Radzić mogę, ale nie rozkazywać.

— Rada jasnego pana będzie przykazaniem dla nas.

— Może by dobrze było, żeby poszedł na księdza. To teraz najpewniejszy i najłatwiejszy kawałek chleba daje.

— Stanie się po woli jaśnie wielmożnego pana pułkownika.

— Jak się będzie dobrze prowadził, to może i kanonikiem zostać. Mało to przykładów mamy, że synowie prostych chłopów wyszli na dygnitarzy w kościele?

— A on przecież coś więcej jak prosty chłop.

— Prawda, ta to wy podobno ze szlachty? — rzekł na pół ironicznie pułkownik, przypomniawszy sobie słabą stronę Jakuba.

— Do usług jaśnie wielmożnego pana.

— Może nawet jaki krewny mego przyszłego zięcia, bo i on także Sikorski.

— Albo ja wiem? Może.

— No, no, nie bredź stary. Widzę, że ci się w głowie przewraca — rzekł pułkownik, zgorszony nieco tą zarozumiałością starego, i aby przerwać tę rozmowę, zwrócił się znowu do Antoniego i mierząc go od stóp do głowy, spytał:

— Tylko może on nie zechce zostać księdzem?

— A czemu, nie? A to by mi się podobało! Musi i basta!

— No, cóż ty na to, co ojciec mówi?

Antoni ruszył ramionami, skłonił się pokornie dziedzicowi i odrzekł:

— Ha, cóż by? Ta to nic złego być księdzem.

— Podobasz mi się za tę uległość; zaraz widać, żeś wyszedł ze szkoły twego ojca. Był z niego dzielny służbista, umiał słuchać; dziś nie umieją już tak słuchać.

Stary Jakub rósł jak na drożdżach wobec tej pochwały, oczy mu się zaiskrzyły z radości i wyprostował się, jakby stawał przed frontem do apelu.

Pułkownik mówił dalej do Antoniego.

— Zapatruj się na twego ojca, a wykierujesz się na człowieka. Jak będziesz miał odjeżdżać do seminarium, przyjdź do mnie; pomyślimy o tym, żebyś z próżnymi rękami w świat nie poszedł.

— No, ukłońże się przecież do nóg jasnemu panu... z przeproszeniem łaski pana pułkownika, to jeszcze cielę straszne.

Antoni objął za nogi pułkownika, ale ten usunął się i tylko poklepał po ramieniu.

— No, no, już dobrze.

— A może by przydał się jasnemu panu we dworze przez te parę miesięcy, co będzie tutaj? Może by co posłużył?

— Posłużyć jak posłużyć, ale gdyby tak umiał dobrze pisać...

Jakub wydobył z kieszeni list syna i pokazał.

— Pismo jest równe i czytelne, nawet ładne, to bardzo dobrze. Będę go mógł używać do korespondencji, bo mój pisarz teraz często musi wyjeżdżać z domu za interesami. Możesz za parę dni przyjść do pałacu; powiedz, żeby cię do mojej kancelarii zaprowadzono.

Pożegnał ich skinieniem głowy i odszedł. Jakub z synem zabrali się do odwrotu. Byli już przy bramie, gdy ich dopędziła służąca.

— Który to z was — spytała — uratował Ledę naszej panny?

— Ja — odrzekł Antoni.

— Panna wam kazała dać tę nagrodę. Rzuciła mu zwitek papieru i pobiegła ku pałacowi.

— Cóż ci dała? — spytał ojciec, widząc, że syn zacietrzewił się czegoś i nie myślał otworzyć papieru.

Antoni rozwinął papier. Były w nim dwa banknoty pięcioreńskowe.

— No, widzisz — rzekł ojciec — nieźle ci się poszczęściło na początek we dworze. Powinieneś się uczyć z tego.

Antoni jednak jakoś nie cieszył się bardzo. W mieście nieraz, gdy mu się zdarzyło zarobić taką sumę, był bardzo uszczęśliwiony. A trzeba było ciężko pracować na dziesięć reńskich, trzeba było albo po nocach siedzieć i przepisywać, albo po przedmieściach łazić cały miesiąc na lekcje i namęczyć się z chłopcami. A tu za jedną krótką chwilę zapłacono mu taką sumę. A jednak tamte pieniądze więcej go cieszyły. Tu nawet doznawał pewnej przykrości, że mu zapłacono. Ale czemu to przykrym mu było, tego sobie wytłumaczyć nie umiał.

V

Tak więc słowa pułkownika zadecydowały o przyszłości Antoniego. Przyjął on tę decyzję spokojnie i obojętnie, bo sam nie miał żadnych planów ani pragnień. Dusza jego była jak gładka szyba w kamerze fotografa, na której teraz pod działaniem rady pułkownika i woli ojca poczęła się rysować przyszłość jego; a wyobrażał ją sobie w kształcie jakiejś cichej plebanii, w której widział siebie z brewiarzem z paciorkowymi zakładkami i z klapką na muchy.

Takich widywał proboszczów i tak samo wyobrażał siebie, a nawet z pewnym upodobaniem myślał o takim życiu cichym, wygodnym.

Toteż zdziwił się niepomiernie, gdy proboszcz zarzecki, którego zawiadomił był o postanowieniu pułkownika, spytał go, czy ma powołanie na księdza.

Pytanie to wydawało mu się tak dziwnym, że spojrzał na księdza dużymi oczami, nie mogąc pojąć, o co mu idzie. Według jego bowiem mniemania, aby być księdzem, trzeba było umieć po łacinie i móc powiedzieć kazanie, a do tego czuł się dostatecznie uzdolnionym, i w ten też sposób księdzu odpowiedział.

Ksiądz uśmiechnął się z tak dobrodusznej odpowiedzi i rzekł:

— Nie wątpię, że masz zdolności odpowiednie i kwalifikacje, aby zostać księdzem, ale nie o to mi idzie. Ja pytam się ciebie, czy masz powołanie? Wiem, że wielu jest takich w naszym stanie, którzy nie zadali sobie tego pytania i zostali księżmi przeważnie dla zabezpieczenia sobie losu. Stąd też rzadko który z nich odpowiada swemu powołaniu i, zamiast przyczynić się do pomnożenia moralności i krzewienia religii, przyczyniają się tylko do jej upadku, życiem swoim dając broń w rękę nieprzyjaciołom naszym. Dziś ksiądz w pojęciach ludzi jest personifikacją ospałości umysłowej, sknerstwa; bezmyślna gra w karty, obiady odpustowe i piwniczka ze starym węgrzynem osładzają mu przykrości celibatu. Za wyrzeczenie się jednej namiętności, hołdują kilku innym. A czy wiesz dlaczego? Bo żaden z nich nie zadał sobie pytania przed przyjęciem sukni duchownej, czy miał powołanie? A powołanie to ciężkie i trudne; życie księdza powinno być jego kazaniem, a czyny jego modlitwą. Wobec tylu najsprzeczniejszych prądów, które dziś szarpią i rozrywają ludzkość, kapłan, jako stróż duszy ludzkiej, musi silnie dzierżyć ster, który mu powierzono, mieć doświadczenie, znać i rozróżniać błędne szlaki, by sam nie zbłądził i drugich nie zgubił. Musi on uczyć się anatomii serca ludzkiego i znać leki na nie. Więc oprócz moralności musi mieć naukę, a obok nauki — doświadczenie, a przy doświadczeniu — roztropność.

Antoni patrzał na mówiącego i w głowie mu się mieszało. Między tym, jak on sobie wyobrażał powołanie na księdza, a tym, jak je przedstawiał proboszcz, była taka wielka różnica, jak między przedmiotem, jaki w naturze, a widzianym przez mocno powiększający mikroskop. Tam gdzie on wprzódy widział pojedynczą nitkę, zobaczył teraz zawikłaną kombinację najrozmaitszych powiązań, skrętów, wśród których myśl jego się zabłąkała.

— Jeżeli tyle potrzeba na księdza — rzekł pomieszany — to ja chyba nie będę mógł być księdzem. Ja nie mam ani tyle rozumu, ani doświadczenia.

— Źleś mię zrozumiał. Tu nie idzie o to, abyś je miał, ale abyś chciał mieć, abyś miał zamiłowanie do tego. Miłość jest potęgą, jasnowidzeniem. Widzisz, matka, choćby to była młoda bardzo i niedoświadczona kobieta, pielęgnując swoje dziecko, robi często więcej i lepiej ku jego ochronie i wychowaniu niż doświadczony doktor lub uczony pedagog. Kto ją tego nauczył? Miłość macierzyńska. Otóż jeżeli ty taką miłością ukochasz lud, powierzony twojej pieczy, i będziesz chodził koło niego, to miłość twoja będzie twórcza i rozumna;

— Jeżeli tak, to ja będę księdzem — odezwał się Antoni, a oczy jego rozjaśniły się, jak temu, przed którym nagle mgły się rozstąpiły i odsłoniły szeroki, słoneczny krajobraz. Ksiądz rozpędził mu te mgły i poza brewiarzem, plebanią i klapką z muchami pokazał mu rozległe pole działalności, na przebycie którego życie wydawało mu się za krótkie.

Ksiądz zauważył to rozpromienienie, ten zachwyt przebudzonej duszy, i ucieszył się tym wielce.

— Widzę — rzekł — że ci na chęciach dobrych nie zbywa; ale chęć sama to jeszcze bardzo mało. Chęć to ostroga, co bodzie nas do czynu, to błyskawica, co rozjaśnia ciemności. Ostroga jednak to nie siła żadna, a błyskawica nie światłość. Oprócz chęci, trzeba wytrwania, walki ciągłej, uporczywej, niezmordowanej ze złymi namiętnościami, skłonnościami, i to walki cichej, aby świat widział na czole twoim tylko rezultat zwycięstwa. Człowiek zwyczajny może podnosić się i upadać, kapłan nie powinien upadać, życie jego powinno wlewać wiarę w zwycięstwo. Tak samo w boju. Jedne pułki atakują, inne się cofają; jedne tracą odwagę, drugie jej nabywają; ale wódz nie może się cofać, nie może nawet twarzą zdradzać obawy, zwątpienia, jeżeli nie chce zdemoralizować całej armii.

— Ja będę miał taką odwagę — rzekł Antoni głosem natchnionym i silnym.

Słowa te mimowolnie wyrwały mu się z ust, aż się zawstydził za swoją śmiałość. Pierwszy to może raz w życiu tak się odezwał; ale bo też pierwszy raz w życiu tak przemawiano do niego. Dotąd spotykał albo obojętnych, albo surowych, których słowa i nauki podobne były do drogowskazów przy drogach. Podróżny patrzy, przeczyta, co na nich napisano, i idzie dalej. Teraz dopiero przemówiono do niego po ludzku. W słowach czuł serce. Ciepło, które ogrzało słowa czcigodnego kapłana, owiało jego duszę zamrożoną i roztopiło ją, a słowa, które mu się wyrwały z ust, były pierwszym rzutem samodzielnym przebudzonej duszy.

Ksiądz utopił w nim łagodne spojrzenie i długo tak patrzał, jakby chciał nasycić się widokiem tego czystego, młodzieńczego zapału, który wywołał, który odkrył. Kolumb, wstępując na ląd Ameryki, nie doznawał piękniejszego wzruszenia nad to, jakiego doznawał zacny kapłan, odkrywając pod szorstką i niepozorną powłoką duszę dziewiczą i pełną szlachetnych, choć jeszcze nierozkwitłych pragnień. Chwilę jakąś trwało milczenie, milczenie uroczyste, poważne. Nagle ksiądz zapytał:

— Wiele masz lat?

— Dwadzieścia sześć.

— I kochałeś kiedy... kobietę jaką? Czy nie miałeś dotąd jakich znajomości w podobnym rodzaju?

Antoni zarumienił się jak dziewczyna i rzekł:

— Nie.

— Nie kochałeś?

— Nie miałem czasu, a przy tym nie było sposobności — odrzekł niby usprawiedliwiając się

Odpowiedź była tak pełna naiwności, że ksiądz nie mógł się nie uśmiechnąć.

— I nie myślałeś nigdy o tym, jakby to było dobrze ożenić się?

Antoni pomyślał chwilę, jakby chciał sobie dokładnie przypomnieć, a potem odrzekł głosem pewnym:

— Nigdy.

Ksiądz spojrzał na niego wzrokiem pełnym miłości, zadowolenia i podziwu, położył rękę na jego ramieniu, pochylił się ku niemu i złożył pocałunek na jego czole, a potem rzekł z powagą:

— A więc zostań księdzem; będzie miał z ciebie pożytek i Kościół i ludzkość.

Od tego czasu widywano często Antoniego z proboszczem. Albo Antoni zachodził do niego i siadywał tam po kilka godzin, albo też proboszcz wstępował po Antoniego i zabierał go z sobą wieczorem na przechadzki w pole.

Ksiądz zajął się szczerze młodym człowiekiem, widział w nim bowiem surowy, ale dobry materiał, z którego umiejętna ręka mogłaby zrobić piękne arcydzieło człowieka. Grunt serca był nie zepsuty, praca i wytrwałość żelazna, a natura podatna, miękka, bez uporu i zarozumiałości. Toteż ksiądz zabrał się z zamiłowaniem do polerowania tego brylantu. Po kilku rozmowach z nim przekonał się, że posiada bardzo wiele wiadomości, że pilnie uczył się tego wszystkiego, co wykładano w szkołach. Ale wiadomości te leżały jak sprzęty lub suknie w magazynie, naskładane, bez użytku; właściciel sam nie znał ich wartości, nie umiał ich zastosować w życiu. Potrzeba więc było to wszystko dobywać z niego, oczyszczać i uczyć go sposobów używania tego.

Szczególniej zauważył proboszcz, że estetyczne uczucia całkiem były nierozwinięte W Antonim. Wiedział wprawdzie, że była jakaś sztuka, że istnieli poeci, znał dramaty Sofoklesa, poetów niemieckich, wiersze Mickiewicza, wiedział nawet coś o Szekspirze, ale to tylko dlatego, że musiał uczyć się tego w szkołach, że go o to pytano. Ale ani zachwycał się pięknością tych utworów imaginacji, ani pojmował głębokie ich znaczenie.

Ksiądz powziął sobie za pierwsze zadanie obudzić w nim te estetyczne poczucia, w wiadomości jego nagromadzone tchnąć ducha ożywiającego, i to nie przez suchy wykład kursu estetyki, ale praktycznie. Chodząc z nim po polach, zwracał uwagę na to, co piękne, podniosłe, cytował mu ustępy z poetów, dawał mu do czytania niektóre ich dzieła i rozmawiał z nim potem o nich:

Niedługiego trzeba było czasu, aby wpływ księdza błogie wydał skutki. Wszystko bowiem znalazł przygotowane w duszy ucznia, potrzeba było tylko rozjaśnić głębię jego duszy, a sam zdziwić się musiał nad pięknością tego, co dotąd wydawało mu się martwym i suchym.

Dziwną może wyda się komu ta nagła przemiana, to nagłe jasnowidzenie duszy; przypomnimy mu, że zapewne w życiu kiedy zdarzyło mu się być w jakiej okolicy powabnej, ale w dzień posępny, słotny, który mu i humor skwasił, i widok zbrzydził. Ale niechby nagle ołowiane niebo rozstąpiło się i przez błękitną szczelinę padły słoneczne promienie na okolicę, ten sam widok jakże inaczej się przedstawi, jak pod działaniem tych kilku promieni wszystko zacznie naraz grać i żyć, i tęczować! Twarz człowieka rozjaśnia się, a usta muszą się zdobyć na okrzyk podziwu i zachwytu. Otóż coś podobnego było tutaj. Ksiądz rzucał słowa, jak słoneczne promienie, pełnymi garściami, i wydobywał w duszy ucznia cudowną grę uczuć i wrażeń.

— To poczucie piękna — mówił mu jednego razu — to jedna z najtrwalszych rozkoszy duszy. Kiedy inne przyjemności odbiegają człowieka w połowie drogi jego życia, poczucie piękna idzie za nim aż do śmiertelnego łoża. Konający człowiek jeszcze z utęsknieniem patrzy z rozkoszą na świeży poranek wiosenny lub majestatyczny zachód słońca. Piękno i sztuka należą do tej szlachetniejszej części człowieka, która wychodzi poza granicę jego zwierzęcej natury. Jeżeli zasmakujesz w sztuce, będzie ona dla ciebie szlachetną i miłą rozrywką. A takie tylko rozrywki przystoją kapłanowi.

Przez to umiejętne rozwijanie pojęć estetycznych, ksiądz wpłynął także niemało na uszlachetnienie i wydelikacenie umysłu wychowanka. Antoni był szorstki, trywialny w swoich upodobaniach i postępowaniu. Ksiądz z wielką oględnością i delikatnością zwracał na to jego uwagę i wyrabiał jego pojęcia. Wytłumaczył mu na przykład, że nie powinien był przyjmować zapłaty od córki dziedzica, że zapłata za takie usługi uwłacza godności człowieka, a szczególniej człowieka wykształconego. Oduczał go wielu przesądów, złych przyzwyczajeń, a robił to wszystko nie w tonie nudnego pedagoga, ale w formie przyjacielskiej rady; czasami zwracał jego uwagę porównaniem lub przypowieścią, a wszystkie te jego rady, napomnienia, nauki miały na celu przygotować Antoniego do tego trudnego zadania, jakie sobie obrał. Nie pominął też żadnej sposobności, by nie zwrócić uwagi jego na niektóre ważniejsze punkty, tyczące się jego przyszłego powołania, a szczególnie na takie, o których wiedział, że w seminarium ich nie usłyszy. I tak na przykład kiedy nieraz wieczorem spotykali ludzi wracających z roboty, którzy ich mijali, pozdrawiając owym chrześcijańskim pozdrowieniem w imię Chrystusa, ksiądz zatrzymywał Antoniego i, wskazując na wieśniaków, mówił:

— Ucząc się na księdza, powinieneś znać życie i potrzeby tego ludu biednego, zapracowanego i ciemnego. W tę stronę powinieneś szczególnie zwracać działalność swoją, bo religia, którą Chrystus dał światu, to właśnie religia dla prostaczków i ubogich. Bogaci używają jej albo dla zabawki, albo dla popisu, albo wreszcie jako broni do pobicia swych przeciwników politycznych. Ci ostatni stworzyli wojny religijne, fanatyczne prześladowania, które Chrystus potępiał. Dla tych ludzi Chrystus firmą tylko, a ksiądz narzędziem. Ale dla prostaczków i ubogich ta religia jest wszystkim, całym bogactwem, bo religia daje im to wszystko, czego im świat dać nie może; w zamian za nędzę, jaką znoszą, obiecuje im szczęśliwość wieczną, a ta wiara w życie zagrobowe, w nagrodę wieczną, łagodzi ich los, pociesza w chorobach i nieszczęściach. Kto by chciał odebrać religię temu ludowi, ten popełniłby zbrodnię, kradzież obrzydliwą, i zabiłby moralnie. Otóż dla tych ludzi trzeba nam utrzymywać wiarę w nieskalanej czystości, życiem własnym utrzymywać w nich wiarę w świętość naszych nauk. Ksiądz, który nie żyje tak, jak naucza, podkopuje fundamenta wiary w ludzie, uczy go wątpić o jej prawdziwości. Widzisz, jaka to odpowiedzialność wielka przed Bogiem, jak kapłan powinien czuwać nad swymi postępkami, jeżeli już nie przez zamiłowanie cnoty, to przez litość nad ludem.

Antoni ze łzami w oczach słuchał tych rad i zapisywał je sobie w pamięci i w sercu. Patrząc na swojego mistrza, ślubował sobie w duszy, że ludek ten kochać będzie i dla niego pracować.

— Nie potrzeba — mówił mu raz ksiądz — byś umysł tego ludu męczył subtelnościami dogmatycznymi, żebyś mu usiłował wytłumaczyć jedność Trójcy i tajemnice wiary, nie rozgmatwane rozumem ludzkim; naucz go tylko poczciwie żyć i wierzyć w sprawiedliwość Bożą, to dosyć dla niego będzie.

Jednego dnia zabrał go z sobą na pogrzeb do miasteczka, odległego mil kilka. Chować miano starego proboszcza, który nie umarł, ale zasnął prawie, tak lekką, spokojną była śmierć jego. Przez, drogę ksiądz opowiadał mu o zmarłym niektóre szczegóły.

— Był to — mówił — kapłan wielkiej zacności i uczciwości. Parafianie kochali go jak ojca, ale hierarchia duchowna krzywo na niego patrzała, bo dygnitarzom Kościoła mówił prawdę, karcił ich ostro, i dlatego, pomimo zasług, nie piastował żadnych godności i zmarł proboszczem na lichej parafii. Kilka razy pociągał go konsystorz do tłumaczenia się z zarzutu herezji, o jaką go oskarżono; raz nawet zaproszono go na dłuższy czas na rekolekcje do Przeworska za obrazę księdza biskupa i całego duchowieństwa. Kiedy bowiem ksiądz biskup jednego razu zwiedzał parafie i wszędzie go przyjmowano z niesłychaną wystawnością, on na przyjęcie jego nie kazał nic uczynić, a gdy asystujący biskupowi kanonik ostre mu z tego powodu robił wyrzuty, nasz proboszcz odrzekł:

„A toż biskup jest sługa Chrystusowy, czyżby się więc godziło, abym dla niego większe czynił przygotowania niż dla Pana?"

— I za to osadzono go w Przeworsku? — spytał zdziwiony i oburzony Antoni.

— Za to wprost nie śmiano, nie było powodu; ale czyhano na sposobność, która się wnet nadarzyła. Na jednym bowiem odpuście, gdy rozmowa toczyła się o pewnym sławnym kaznodziei ze stolicy i wszyscy unosili się nad nim, nasz proboszcz, zapytany o zdanie, ruszył ramionami i rzekł żartobliwym tonem:

„Ja stary mało się rozumiem na modnych kaznodziejach i księżach nowego autoramentu; ale boję się, żeby w czasach, gdy komediantów nazywać zaczynają kapłanami, kapłanów nie musiano nazywać komediantami".

Był to ostry przycinek dla wielu obecnych; toteż posypały się skargi do konsystorza i ksiądz parę miesięcy przesiedział w Przeworsku. Powrót jego był rodzajem tryumfu; parafianie wyszli z chorągwiami naprzeciw niemu i uroczyście wprowadzili go do miasteczka. Była to wymowna nagana, jaką ludność dała konsystorzowi za prześladowanie zacnego kapłana. Bo to była zacność i prawość idealna prawie. O ile ostrym był dla siebie, o tyle pobłażliwym dla drugich. Prawdziwie anielska dobroć. Żyjąc dla drugich, zapominał prawie żyć dla siebie. Wszystko, co miał, oddawał biednym, a gdy już nic nie miał do dania, to dawał laskę swoją.

Była też to laska znana wszędzie; każdy kupiec i piekarz chętnie dawał za nią ubogiemu, co żądał, bo wiedział, że proboszcz zapłaci i wykupi laskę. Teraz, kiedy umarł, nie zostało nic po nim, tylko ta laska — prosty kawałek kija, a jednak cenniejsza to pamiątka od buław i mieczów. Toteż dobijają się parafianie o tę spuściznę jak o relikwię.

Dużo jeszcze szczegółów opowiadał proboszcz Antoniemu o zmarłym, a każdy był zajmujący, każdy odsłaniał jakąś piękną stronę duszy nieboszczyka. I tak między innymi mówił mu, że pewnego razu umarł w okolicy jakiś ateusz, który ani do spowiedzi nie chodził, ani mszy świętej nie słuchał, a nawet nie chciał przyjąć ostatniego pomazania. Przy tym wszystkim był to jednak człowiek prawy i nikomu źle nie zrobił, nikogo nie pokrzywdził. Na pogrzeb jego nie chciał jechać żaden z księży; jeden tylko ów proboszcz pojechał i dopełnił obrządku pogrzebu. A gdy mu to potem za złe miano i wyrzucano, odrzekł:

„Nie tylko się nie wstydzę tego, com zrobił, ale owszem, poczytuję sobie to za honor, że mogłem ostatnią przysługę oddać człowiekowi, który, nie wierząc ani w Boga, ani w nagrodę za grobem, żył poczciwie. Nie każdy z nas zdobyłby się na to, żeby tak za darmo być uczciwym".

Tak rozmawiając, dojechali do miasteczka. Ulica prowadząca na plebanię była pełna ludzi idących i wracających; istna procesja. A wszyscy mówili tylko o zmarłym, o jego cnotach, o różnych dobrodziejstwach, które spełniał w sekrecie, a które teraz dopiero na jaw wychodziły. Nie było człowieka, który by nie miał coś do zawdzięczenia zmarłemu, czy dobrą radę, czy pomoc, czy zgodę w rodzinie, czy poprawę męża, czy umoralnienie żony. Wszystko to wspominano teraz ze łzami w oczach.

Antoni z księdzem, nie mogąc przejechać przez ulicę, zsiedli z bryczki i piechotą poszli na plebanię, zobaczyć zmarłego. Leżał w pokoiku obitym kirem, w prostej, drewnianej, nie polakierowanej trumnie, bo tak sobie życzył. Kilka świec tylko paliło się koło trumny, ale światło odbijało się we łzach stojących wkoło osób. Zmarły był siwy jak gołąb, rysy twarzy, lubo wyciągnięte śmiercią, zachowały miły, żartobliwy uśmiech, który nie odstępował go za życia. Miał na sobie starą, wytartą prawie do nitek sutannę i łatane buty.

Ksiądz proboszcz nachylił się do ucha Antoniego i szepnął mu:

— Widzisz, takim powinien być kapłan.

Antoni nic nie odpowiedział; stał zapatrzony w trumnę, w twarz zmarłego, jak w księgę nabożną, z której czytał dla siebie naukę na przyszłość. Gdy ciało miano nakryć już wiekiem i wynosić na cmentarz, on z czcią nachylił się nad zmarłym i dotknął ustami jego ręki zimnej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej