Ignacy Maciejowski

BIEDRONIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

BIEDRONIE

powieść

Ignacy Maciejowski (Sewer)

Idalii Pawlikowskiej na Pamiątkę pobytu Jej W Braciejowej
Autor.

Kraków, dnia 20 grudnia 1895 r.

I.

Jutrzenka zaświtała blado i zimno, wychylając się z poza ciemnych i groźnych gór, zasłaniających świat od południa... W miarę wzmagającego się światła ukazywało się niebieskawo-zielonawe niebo, po którem nizko płynęły rozwieszone płachty ciężkich chmur, napęczniałych deszczem. Szmat ziemi, objęty ludzkim wzrokiem, zatrważał i gnębił ponurością smutku. Wśród morza nieruchomej mgły sterczały czarne, wielkie drzewa, z liści ich spływała dużemi kroplami woda, denerwując jednostajnością uderzeń. Muzyka nudna, o tempie powolnem i nierównem, dławiła. Wierzchołki szarych dachów chat wydobywały się z powodzi oparów, podobne pogrzebowej karawanie. Zimno przejmowało do kości, nieruchoma martwota przy jękach wiatru w górze i akompaniamencie spadających kropli przerażała, że dusza rada była wyrwać się z ciała i uciec w krainy słońca i rozkoszy ciepła.

Wysokim brzegiem wąwozu, po ścieżce spłukanej deszczem, biegł chłopiec, owinięty płachtą, związaną na grzbiecie w gruby węzeł. W jednej ręce trzymał bat, w drugiej przerzucony przez plecy słomiany chochoł. Płócienne, zawinięte do połowy łydek portczyny, okrywały chude, czerwone nogi, z poza okrągłej czapki, spadającej na uszy, wyglądały duże, zadumane, niebieskie oczy i chuda, drobna twarzyczka. Biegł, przebierając szybko nogami, batem świstał i dla dodania sobie odwagi rozmawiał z czworgiem bydła, grzęznącem w ciężkiem błocie wąwozu. Skulone od zimna krowy oglądały się, rade wrócić do ciepłej stajni.

— Czarnula, czego patrzysz?! — zawołał. — Wtorucha, tybyś rada do domu! A myślisz, że ja nie?... Ale kiej mus, to mus — pchaj się w górę i już. Widzisz, jałowice rzną ci, aż miło.

Wtorucha zaryczała smutno, zawtórowały jej Czarnula i jałowice.

— Byle ino wydrapać się na błonie, trawki będzie w bród. Mokra ci, zimna, ale zawsze lepsza, niż pusty żłób — pocieszał ją chłopiec.

Czy świstu bata, czy słów zachęty, dość, że usłuchały Wortucha z Czarnulą, gramoląc się pod górę. Na przodzie pomykały raźno dwie młode jałowice.

Pastuszek i czworo bydła stanęło na wielkiej przestrzeni zielonego błonia. Daleko na końcu widnokręgu, otulone mgłą, ciemne góry zamykały świat. Chłopiec oczy w nie wlepił, zdawało się, że idą ku niemu, przyjdą i zgniotą go.

Ponurość straszyła go, gdyby się nie bał ojca, nie troszczył o bydło — uciekłby. Spojrzał dokoła — mgła czołgała się po pustem błoniu, czarne olbrzymy zbliżały się. Krowy starały się ciepłym oddechem nozdrzy osuszyć trawę i rozgrzać ją.

Niespodzianie wypadł z poza lasu wiatr, odbił się o błonia i porwał przyczajone do ziemi mgły. Widnokrąg się odsłonił, chaty wyjrzały, drzewa wyswobodziły z topieli, stado wron zatrzepotało skrzydłami i kracząc, odleciało.Życie się zbudziło.

Chłopak, przestępując z nogi na nogę, szukał oczyma żywej duszy — pusto. Podbiegł ku wygonowi, wpatrując się w ścieżkę, lecącą po pochyłości w jar, otoczony krzakami brzeziny.

Zobaczył i rozśmiał się radośnie, podskoczył, świsnął batem, chciał biedz, lecz się zawahał.

Wśród białych brzózek majaczył skrawek czerwonej spodnicy dziewczynki, ciągnącej na powrozie krowę.

Otulona płachtą, podobnie jak chłopiec — i ona dźwigała na plecach przewieszony przez ramię chochoł słomiany. Nie mógł ustać — poleciał.

— Zośka, to i ciebie wygnali! — wolał zdaleka.

— Sama poszłam — odpowiedziała. — Ociupinka siana w stodółce i już go w lecie spaść?

— Mnie kazali, chociaż u nas koniczyny huk.

— Łakomi — szepnęła. —

— I jak — zawołał chłopiec. — Zaczekaj, pomogę ci starą pognać.

— Tylo jej czasem, Jasiu, batem nie luń. Krowisko ledwo co racice ciągnie za sobą.

— Ja ci też bardzo łakomy na bicie?

— Prawda, ty do bicia? — poświadczyła dziewczynina, okręcając powróz około głowy starej.

— Będzie nam raźniej — odezwał się chłopak. — Byłem sam na pustem błoniu i strasznie czegosik bałem się, choć nie wiem, czego.

— Będzie nas ino dwoje, bo nikt bydła na takie zimno nie chce gnać.

— A niechta — odrzekł — samym lepiej.

Dobry humor chłopca rósł, świsnął batem i uchwyciwszy za płachtę dziewczynę, ciągnął ją pod górę z całych sił.

— Ej, Jaś, nie zbytkuj, nożyska mi z zimna ociężały jak kłody.

— Zagrzeją się — i moje zmarzły. Lećmy, bo jak Wortucha zmiarkuje, że mnie niema, wprowadzi bydło na organistowy groch.

Dzieci, ująwszy się za ręce, biegły pod górę, za niemi stara, jak mogła, zbierała nogi.

Przeczucia Jasia sprawdziły się. Wortucha, z początku wolno, później coraz prędzej, posuwała się w stronę organistowego grochu, prowadząc za sobą Czarnulę i dwie jałowice.

— A co? — zawołał Jaś i pogalopował, co mu sił starczyło. — Zośka, zabiegaj od drogi!

Dwie białe plamy mknęły po zielonawem błoniu, usiłując przeciąć drogę nieprzyjacielowi.

Zosia pierwsza dopadła do grochu, stając wpoprzek Wtorusze. Zmierzyły się wzrokiem. Wtorucha rzuciła się na lewo, Czarnula za nią, lecz na lewem skrzydle spotrzegły pędzącego chłopca. Wzięte w dwa ognie, cofały się wolno, spoglądając żałośnie na łaskotliwie szeleszczącą ławę zieleni.

Dzieci, zmęczone, złączyły się, pędząc przed sobą nieprzyjaciela.

— Widzisz Jaś, i mojej starej zachciało się grochu, przyderbała za drugiemi — zaśmiała się Zosia.

— A tobie się chce? — spytał Jaś. Stanęli. Chłopiec patrzał na dziewczynę — dziewczyna pokazała szereg białych zębów.

— Cóż? — pytał Jaś.

Zosia wciąż się uśmiechała. Chuda jej twarzyczka rozweseliła się, oczy, również niebieskie, jak u Jasia, figlarnie patrzały.

— Kiej ci się zachciewa, to leć! Ja stanę na kretowisku i będę się rozglądał.

— Leć sam, tyś starszy — szepnęła.

— A lećże — nalegał chłopiec. — Przyczaj się w bruździe i rwij, ino się wyciągnij i lez, póki nie zawołam.

Zaczęli szukać starego, twardego kretowiska i gdy je znaleźli, Jaś stanął na niem, a dziewczynka, czając się, dotarła do grochu i zniknęła w jego zieleni.Żywej duszy na Bożym świecie, wiatr tylko jęczał w górze, wył w rozpadlinach, wąwozów i gnał ciemne płachty chmur, szarpiąc je na strzępy. Mgła uciekała, doganiał ją, zwijał w kłęby i rzucał na szczyty czarnych gór. Jaś usta rozwarł, oczy wytrzeszczył, chłonąc w siebie obrazy przyrody. Zapatrzony, zapomniał o leżącej w grochu dziewczynie.

Zosi serce biło ze strachu, że ledwo oddychać mogła. Szarpała strączki, chowając je w zanadrze i co chwila podnosiła głowę, spoglądając na wartującego Jasia.

Gwałtowne jęki wiatru trwożyły ją, nie mogła dłużej wytrzymać — wyczołgała się i, uszczęśliwiona z dokonanego czynu, podleciała do chłopca.

Tupot bosych nóg dziewczęcia po murawie zbudził Jasia, obejrzał się.

— Mam — szepnęła. — Nikt nie widział?

— Nikt — odpowiedział, zeskakując z kretowiska.

Pokazała mu z tryumfem schowane za koszuliną strączki.

— Wiesz co, Jaś — mówiła — tu, na wielkiem błoniu wiatr hula i smaga, że trudno ustać. Pognajmy bydło w dół, pod samą świerczynę, przytulimy się do niej, będzie ciszej...

Radę Zosi zadumany chłopiec przyjął w milczeniu, zwrócił się do bydła, dziewczynka pobiegła do swej starej.Świerczyna smutna i ciemna zawładnęła jarem, schowanym na spadzistej pochyłości błonia. Czarne, zamyślone, ponure drzewa stały podobne Prusakom na linii bojowej, marzącym o podbiciu świata pod swe panowanie. Wiatr zrywał się gwałtownie i padał na ziemię — dwoje dzieci przykucało chwytając się rękoma murawy ze strachu, aby ich nie porwał. Bydło szło wolno, odwracając się co chwila, wiatr tamował im oddech i utrudniał pochód... Przez szczeliny poszarpanych chmur wypadło parę snopów jaskrawego światła, rozweselając twarze dzieci radością.

— Słonko! — zawołał Jaś.

— Słonko! — powtórzyła za nim Zosia.

Raptem ucichło i rozkoszne ciepło rozciągnęło się po ziemi. Bydło je przywitało rykiem, dzieci okrzykami, pędząc z całych sił na dół, do przystani świerków.

Zanim dobiegli, słonko zasłoniła lecąca po niebie czarna płachta, zatrzymany wiatr huknął z większym jeszcze impetem. Dzieci padły na ziemię, bydło spuściło łby... Chmura przeleciała — dzieci znowu, korzystając z chwilowej ciszy, pomknęły za pędzącem bydłem.

Nad brzegiem jaru, zmęczeni, kucnęli, Zosia wysypała na murawę groch, łuskali go i jedli...

— Dygotałam, leżąc w bruździe — opowiadała. — Organista, skąpiec, do piekłaby poszedł za tą odrobiną grochu.

— Abo mój tatuś lepszy — przyświadczył Jaś.Łakoma Stara zbliżyła się do nich. Zośka dawała jej łupiny z grochu, aby śladu nie zostawić.

— Mam patyczki — odezwał się tajemniczo chłopiec.

— Masz!? Zrobimy ogieniaszek i zagrzejemy się.

— Zrobimy! Na Matusowem polu rosną hameryki, a jakie ci wielkie! — widziałem.

— Nie pójdę za nic — zawołała Zosia, — boję się! My z matsią chudobne, toby nas okrutnie sponiewierali. Tyś bogacz, leć sani.

— Ja ogień rozpalę — tłómaczył się chłopiec.

— Ja rozpalę,. a ty leć...

Chłopiec milczał, łamał suche gałązki z drzew, znosił je na murawę i układał na stos. Zosia mu pomagała. Na podpałkę ugrabili rękami suchego igliwia, Jaś kozikiem uskrobał ze starego świerka żywicy. Wszystko gotowe, tylko stos podpalić.

Położyli się oboje na ziemi, chłopiec wyjął patyczki, dziewczyna wyprężyła róg płacht}-, podsuwając go chłopcu do potarcia. Zapałka strzeliła, błysnął niebieskawy ogień, dzieci zatrzymały oddech. Jaś podsuwał igły do ognia zapałki, Zosia trzymała żywicę. Igliwie buchnęło płomieniem i przygasło. Zaczęli dmuchać, przyciągając suche gałązki. W górę wznosił się dym, a z dołu pokazywał się czerwony, wesoły płomień, pryskając iskrami.

Uzbierane gałęzie kładli na ogień i dmuchali, dopóki płomień nie buchnął.

Usiedli przed ogniskiem i Jaś znowu posmutniał. Milczenie chłopca i jego smutek zaciężyły na sercu Zosi. Spoglądała na niego ukradkiem nieśmiało, lecz długo nie mogła wytrzymać milczenia.

— Jaś — rzekła z odcieniem wymówki — markocisz się na mnie, że nie chcę lecieć po hameryki. Ja się boję, jestem przecie mała. Ludzie-by nam nie darowali. Kazałeś iść po groch — poszłam, ale po hameryki — bój się Boga?...

Urwała, wpatrując się smutna w ogień. Żalem swym rozbroiła chłopca.

— Lubisz pieczone? — spytał.

— Lubię Jasiu — odpowiedziała słodko.

Chłopiec pochwycił bat, zerwał się i świsnął nim.

— Pilnuj bydła i ognia — dał rozkaz i z miną hardą kopnął się w górę.

Dziewczyna spojrzała na bydło, położyła parę gałązek na ogień i ciekawie wpatrywała się w biegnącego chłopca. Na górze wiatr nim szarpał, wydymając białą płachtę, lecz chociaż chłopiec słaniał się ku ziemi, szedł śmiało. Za chwilę zmienił się w białą, plamę na ciemnej murawie... Plama zaczęła się rozpływać w szarawo - niebieskawem przeźroczu i rozpłynęła. Wiatr zawył żałośnie, dziewczyna została sarna. Strach ją ogarnął, bała się o chłopca.

— Gotowi go zbić, a to ci takie nikłe — powtarzała.

Ciarki ją przechodziły po skórze i żal dżgał w samo serce. Dla skrócenia czasu przywołała Starą, głaskała ją po szyi i tuliła się do niej. Zmrużyła oczy i widziała, jak się Jaś skrada, czai, chwyta za krzak, pociąga go w górę i wybiera z pod niego ziemniaki duże i białe. Drżała o niego...

Niedługo w górze na szerokim płacie murawy zamajaczyła biała plama, staczając się z błyskawiczną szybkością na dół. Dziewczynka się zerwała, patrząc wystraszona, czy kto nie goni. Chłopiec biegł sam, dopadł do ogniska, ukląkł przy niem i ciężko oddychał.

— Nie udało ci się — szepnęła Zosia.

— Ludzie się kręcą — odpowiedział.

— Ludzie się teraz okrutnie kręcą — przyświadczyła i rada, że nie przyniósł ziemniaków, poprawiła ogień.

— Zośka — odezwał się po chwili — u was przecie są hameryki.

— Malutko!...

— Leć, przynieś, choćby ze sześć, powiedz matusi, że na odwieczerz odniosę...

— Okrutny kawał, wietrzysko gotowe mnie znieść do paryi — prosiła go.

— Głupiaś, dałabyś się wiatrowi, a weź i ociupinkę soli.

Zośka widocznie wahała się.

— Lecisz? — nalegał chłopiec.

— Czegoś się stracham.

— Chodź, podprowadzę cię do połowy drogi.

— Starej będzie się cnąć bezemnie.

— Chodź — prosił chłopak idąc naprzód. Zośka otuliła się płachtą i powoli poszła za nim. Na wyżynach ujął ją za rękę. Szli razem, opierając się napadom wiatru. Kładli się, gdy ich chciał porwać, a gdy przycichł, zrywali się i biegli dalej. Walka dodawała im energii.

Dziewczyna zniknęła w brzozowych krzakach, chłopiec przykucnął. Myśl zdobycia ziemniaków i upieczenia ich pochłaniała go.

— Są — zawołała zmęczona Zosia.

W jednym rogu płachty miała związane ziemniaki, w drugim ociupinkę soli.

— Wracajmy — zakomenderował chłopiec, zrywając się, — ogień zgasł, ale węgli i popiołu dużo...

— Mam ich ośm, wielkie jak kocie łby. Matki w izbie nie było, wzięłam sama i lecę.

— Dobrze.

Na znak swej łaski, Jaś ujął ją w pół, ona wyciągnęła chudą rękę z poza płachty, obejmując go za szyję.

Wiatr głucho dął, lecz już nie napadł, jak zbój znienacka. Dzieciom było śmielej na wielkim stoku pastwiska.

Zbiegli na dół, bydło przyjęło ich radosnym rykiem. Stara wyszła naprzeciw Zosi.

Ognisko przygasło, okrywając się białym puszkiem popiołu, pod którym żarzyły się węgle. Dziewczynka rozwiązała róg płachty, podając ziemniaki chłopcu. Jaś biczyskiem robił dołki w ognisku, rozsuwając węgle, kładł jeden po drugim i zasypywał popiołem.

Ostatni ziemniak znikł im z oczu, praca skończona, westchnęli głęboko. Zosia radośnie patrzała na chłopca, Jaś dumnie się uśmiechał.

Pierwszy raz w tym roku piekli w polu ziemniaki.

W skupieniu ducha, siedząc przed spaleniskiem, czekali.

— Jaś, może już — pierwsza odezwała się dziewczyna.

W odpowiedzi chłopak odgarnął popiół z ziemniaka — spróbował.

— Już! — zawołał — śpieszmy się, bo się spalą. — Odkrywał ziemniaki biczyskiem, Zośka chwytała je palcami i odrzucała.

Otarte z popiołu rozdzielali na pół, solili i dmuchając jedli, Łakoma Stara przysunęła się. Zośka musiała się z nią dzielić.

— Smakują ci? — rzuciła pytanie chłopcu z odcieniem dumy.

— A tobie?

— Jeszczeby nie? Na takie zimno, gorące, młode, soli huk.

— Zróbmy teraz taki ogień — zawołał Jaś — żeby aż pod niebo szedł!...

— Żeby się i Stara przy nim zagrzała — dodała Zosia.

Zsinieli się na samo dno głębokiej paryi szukać gałęzi. Wydobyte z igła i mchu wyciągnęli na brzeg, układając stos.

Ogień nie mógł ich objąć, dym czołgał się po ziemi, kręcił, gałęzie syczały, woda z nich kroplami ściekała.

Wiatr uciekł do lasu i legł w rozpadlinach, latające po niebie czarne płachty rzedniały, rozciągając się wolno w przestrzeni... Ocieplało i zrobiło się szaro, nudno, posępnie. Bydło niechętnie skubało trawę, dzieci posmutniały, świerki ściemniały, cały świat zamroczył się, osowiał. Chmury, dotykając prawie ziemi, powoli dźwigały się w górę, z nieba zaczął padać drobniutki deszcz, jakby sitem siał. Parno się robiło, deszcz gęstniał, grubiał, padając na ziemię równo, cicho i szybko.

— Zośka, bierz chochoł — dał rozkaz Jaś — i wpakuj mi go na łeb, potem ja tobie, zmokniemy do cna...

Chłopiec ukląkł obok ogniska zalewanego przez deszcz, dziewczyna rozpostarła chochoł i nasadziła mu na głowę. Chłopiec zrobił jej to samo.

Dzieciaki przytulone do siebie przez szczeliny zrobione w słomie okrywającej im głowy i strumienie lecącej z nieba wody, patrzały na bydło. Cisza i ołowiana senność zamykała im powieki.

— Zosiu — szepnął chłopiec, — patrzże na bydło, ja nie mogę se rady dać i na Zdrowaś Marya zamknę ślepia.

— A ja mogę, — odpowiedziała z odcieniem wymówki.

— Tobie łatwiej, ty się kiej bądź zdrzemiesz, mnie nie dadzą.

Oparł głowę okrytą chochołem o ramię dziewczyniny, zmrużył oczy i w tej chwili usnął. Dziopa wytrzeszczała swoje, patrząc na bydło, póki mogła, póki jej starczyło sił. Lecz i do niej przyszła zmora ulepiona z mgły: cicha jak śmierć i zamknęła jej oczy, a głowinę przechyliła na chochoł Jasia.

Deszcz równo i spokojnie padał, mgła wielkiemi kłębami wydobywała się z paryi, ciepło ją gnało w górę, cisza okryła ziemię, świat odrętwiał.

Dzieci spały, bydło mokło, mokra, chuda trawa nie smakowała mu. Wtorucha mądra poszła skryć się pod drzewa, za nią inne. Stara ostrożnie stała na boku.

Smukłe, jakby zaklęte świerki okrywały wielką paryę, stojąc na jej straży. Po stromych spadkach ciekła woda, trawa oślizgła, glina rozmokła. Wtorucha nie wiedziała o tych zmianach, poszła śmiało, poślizgnęła się, porwana własnym ciężarem poleciała na dół — odbita od drzewa stoczyła się na samo dno. Przewróciła się, zimny strumień wzbierając obmywał ją; z bólu i ze strachu cicho jęczała. Czarnula i dwie jałowice cofnęły się od paryi i świerków, rycząc żałośnie. Stara podeszła do Zośki, ochuchiwała ją, a potem ściągnęła jej chochoł z głowy. Dziewczyna rozwarła oczy, obejmując wzrokiem bydło.

— Niema Wtoruchy? — przetarła oczy.

— Niema Wtoruchy! — krzyknęła. Jaś się zerwał nerwowo.

— Była ci przed chwileczką — tłomaczyła się.

— Na groch — zawołał chłopiec.

— Ej, nie, boby i drugie za nią poszły. Nasłuchiwali.

Głuchy, niewyraźny jęk wydobył się z pod ziemi.

Wytężyli słuch. Jęk się powtarzał.

— Wtorucha w pani!

Chłopiec uchwycił się Zosi, żeby nie upaść z przerażenia. Trząsł się na całem ciele.

— Jasiu, nie zagubiaj się, — prosiła go Zosia, dzwoniąc szczękami.

Chłopak zrzucił z głowy chochoł, załamał ręce, lecz w tej chwili pochwycił bat.

— Lećmy — zawołał. — Zośka, jeżeli Wtorucha zginie, ja pójdę za nią!

Dziewczynka ryknęła głośnym płaczem. Wtorucha i odgrażający się Jaś padły jej na sumienie takim ciężarem, że go nawet płaczem ulżyć sobie nie mogła.

Chłopak po rozmokłej glinie i ślizkiej murawie zsunął się na dół gorączkowo od drzewa do drzewa, dziewczynina za nim, płacząc rzewnie.

Na dnie strumyka leżała Wtorucha. Woda się nad nią piętrzyła i przelewała. Jaś wpadł po pas do wody, Zosia za nim, krowa podniosła łeb w górę, patrząc miłosiernie na dzieci. Chłopiec gorączkowo przywiązał do rogów krowich bat, biczysko podał Zośce, sam pochwycił krowę za ogon...

Krzycząc i strasząc, zaczęli ją oboje ciągnąć z całych sił.

Wtorucha zrozumiała, że o nią idzie, ściągnęła pod siebie nogi, zebrała siły i zerwała się. Strętwiała, ruszyć się zrazu nie mogła, dzieci nie nalegały. Unurzaną w błocie zmywali, czerpiąc w dłonie wodę.

— Stoi, to jej nic nie będzie — odezwała się Zosia.

— Ale jak ją wyciągnąć z paryi? prosto w górę nie wylezie — mówił zrozpaczony Jaś.

— Gnać ją strumieniem aż na Przylasek i do domu.

— Daleko! kiej wrócimy?...

— Jaś i cóż innego poradzisz? Chłopak się zamyślił.

— Juści, nie można!... Ha, to gnać!

Zosia ułamała gałąź, Jaś ujął biczysko przywiązane do rogu krowy i poszedł, za nim Wtorucha, za Wtoruchą dziopa. We troje brnąc w strumieniu zimnej wody po kolana, posuwali się wolno. Wtoruchą kulejąc mruczała z bólu, lecz szła. Odpoczywała co chwila, lecz szła...

Zgorączkowane strachem dzieci chłodziła zimna woda. Na Przylasek daleko, kamienie na dnie strumienia ślizkie i ostre, pochód ciężki — mimo to z oczu dzieci biła radość, zroszone czoła obcierali płachtą. Czuli się uratowanymi cudem od śmierci.

— Bo przecież, gdyby Jaś poszedł za Wtoruchą, Zosia poszłaby za Jasiem. — Tak se myślała.

W górze strumień się zwężał, wody coraz mniej, lecz za to błota więcej. — Wtoruchą ledwie wyciągała nogi.

— Jaś, spojrzyjno od siebie, może tym wąwozikiem wydostaniemy się — zawołała dziewczynina.

Stanęli odpocząć i naradzić się.

— Czy ino Wtorucha się wygramoli?...

— Spróbujmy, Jasiu, spróbujmy!...

Jaś wygramolił się na brzeg, dziewczyna podniosła gałąź.

— Hej, Wtorucha, dalej — pchaj się w górę. Wtorucha niewiele sobie co robiła z krzyku dzieci i gałęzi Zośki. Jednym rzutem mądrych oczu objęła sytuacyę i wytężywszy siły, dwoma potężnemi susami wydobyła się ze strumienia. Jaś uciekając przed jej rozpędem, padł. Zośka a podniesioną gałęzią została w wodzie.

Nagle śmiech nerwowy, zwiastujący wielką radość, zagrał w powietrzu; Wtorucha rada z siebie, patrzała łagodnie. Zosia wyciągnęła ku chłopcu gałąź.

— A to ci bydlątko — wołał Jaś, ciągnąc gałąź i uczepioną przy niej dziewczynkę.

— Zakpiła se z nas — śmiała się Zosia.

— Moja poczciwa krówko! — Chłopiec zaczął Wtoruchę głaskać i całować.

— A teraz przez Gawlikową miedzę i brzezinkę lećmy do bydła — nalegała dziewczyna.

Lecieć nie mogli, Wtorucha zachromiała mocno na nogę. Jaś pchnął dziewczynę naprzód, sam został z krową. Szli wolno, Wtorucha zatrzymywała się, poskubując trawę. Zosia zdyszana wróciła.

— Niema bydła! — załamała ręce.

— Uciekło do domu — szepnął Jaś zrospaczony.

Gorąco mu się zrobiło; gwałtownie wydobył się z płachty, czapkę rzucił na ziemię, ręce zanurzył we włosy i targał je.

— Gdzie się teraz podzieje?... Jezu Chryste, ratuj mnie!

— Cicho, cicho — utulała go Zosia. Ból ją przejmował, a serce szarpały wyrzuty sumienia.

— Matsia, gospodarz, parobek, Runda, wylecą szukać Wtoruchy. Gospodarz mnie spiorą na śmierć...

— A bo to nie twój tatuś! ?...

— Właśnie że tatuś, to będzie prał bez upamiętania...

Chłopiec zalewał się łzami. Zosia zbliżyła się do niego, jedną ręką objęła go za szyję, drugą obcierała mu oczy płachtą.

— Cicho, cicho, moje dziecko — pocieszała go. — Wiesz co, ja odpędzę do waszych wrót Wtoruchę — ty leć do nas. Zjesz gorącego żuru z ziemniakami i na górę w siano się zakopiesz.

Chłopak przestał płakać, rozważał.

— Ojciec się wyzłoszczą, matsia wylamentnje i zapomną — pocieszała go Zosia.

— A kto od południa wygna bydło?

— Deszcz leje, Wtorucha kulawa. Mało ci to mają w stodole koniczyny.

Podniosła czapkę, nasadziła na głowę chłopca, okryła go napowrót płachtą, do ręki podała bat, gałęzią postraszyła Wtoruchę — poszli.

— Co się dzieje z twoją Starą? — spytał, siląc się na spokój chłopiec.

— Stara — zawołała Zosia — zna ci ona drogę do chaty, wie, że ją tam czeka woda ziemniaczana i łupiny z hameryków. Ho, ho, moja Stara mądra. To ci ona mnie zbudziła, gdy Wtorucha wpadła do paryi!

Zosia zwróciła się do Wtoruchy.

— Oj, ty zbytnico, cóżeś nam narobiła. A tak się dobrze zaczynał dzień.

— Dobrze się zaczynał — poświadczył chłopiec — i westchnął.

— Jaś, prawda, że nikt nie wie, skąd nieszczęście przyjdzie?...

— Nikt! — szepnął.

Chłopiec poddawał się wpływowi dziewczynki, a ona bezwiednie uczuwała przewagę nad nim.

Deszcz równo, cicho i spokojnie padał. Na wielkich błoniach mgła wyglądała z trawy, czołgając się nizko. Deszcz ją bił, a zimno dusiło. Szare chmury nizko zwieszone nad ziemią, cienkie strugi deszczu, żółta woda rozlewająca się szeroko po błoniu i na wielkiej płaszczyźnie dwoje dzieci, uginających się pod ciężarem zmoczonych chust, posuwało się wolno pod górę. Zmęczona Wtorucha stanęła.

— Lecże do naszej chaty — odezwała się Zosia do chłopca — i czekaj na mnie.

— A nie gnajże Wtoruchy przez wąwóz, bo gotowa ugrząść.

— Obejdę dokoła pastewnik.

— Z żurem zaczekamy, póki nie wrócisz — dodał Jaś i popędził na dół.

— Ino mnie zostawcie! — wołała. Zwróciła się do Wtoruchy.

— Narobiłaś głupia wielgiego kłopotu. Potrzebnie ci było zaglądać do paryi. No, chodź — jak zobaczę zdala Biedronia, ucieknę. Mógłby mnie sprać... Pewno ci se włosy wydziera ze łba. A coby nie, kiej za grajcarem gotów do studni skoczyć... Dalej, zbytnico, ruszajże się raźniej.

Wtorucha nie usłuchała. Musiało ją mocno boleć, co uszła parę kroków ustawała i, spoglądając miłosiernie na Zosię, jęczała.

— I cóż ci poradzę? Będziesz wiedziała na drugi raz.

— Ja-siu! Ja-siu! — piskliwy głos przedzierał się przez strugi deszczu.

— Kunda nawołuje — chwała Bogu!

— Tutaj, tutaj, hop, hop — odpowiedziała dziewczyna.

Z poza ściany szarej mgły, od strony wąwozu, w spódnicy zarzuconej na główę, koszuli po kolana biegła Kunda. Wtorucha, gdy ją ujrzała, zwyciężając ból, pobiegła truchtem.

— Jesteście, Wtorucha żyje, Bogu dzięki. Gdzie Jaś? — mówiła Kunda, ocierając spódnicą spoconą twarz.

— Jaś skrył się w naszej chacie, gadajcie, że u organisty.

— Dobrze zrobił, u nas sądny dzień, stary się wściekł, stara ręce łamie, jak gdyby wszystkiego mieli jedną krowę... Czy to sumienie na taki czas wyganiać chłopaka z izby. Ja ci mówię, Zośka, że oni bez tę chciwość kiej niebądź zabiją go. Bo to chłopaczysko mizerak, zalękliwy, zapatrzony, chudziak, a ci go gnają bez odpoczynku i miłosierdzia. Pies u nich siedzi w izbie, a jedynak na słocie.

— Gnają go bez miłosierdzia — poświadczyła Zosia.

— TJ was mleka mało — rzekła Kunda.

— Stara ci więcej nie da, jak pół kwarty.

— Przyleć po zachodzie słońca za stodołę pod trzy olsze, znajdziesz garnuszek mleka i kromkę chleba. Będzie dla Jasia i sama się pożywisz.

— Bóg zapłać, Kunda. Ty go lubisz? — spytało dziecko.

— Rósł na moich rękach. Powiedz mu, niech u was siedzi choćby tydzień. Jak te chciwce poczują sieroctwo, zmiękną!...

— Dobrze!

— Bądź zdrowa, deszcz pierze aż miło. Nie miałam czasu płachtą się okryć, tak się stara na mnie darła.

Kunda zwróciła się do Wtoruchy.

— Ruszaj, ty łajdaczko! — krzyknęła — z tobą ino wciąż utrapienie. Bodajeś się zapadła...

Zosia nie słyszała potoku słów płynących z ust Kundy, uradowana leciała do domu. Dzwoniło jej ciągle w uszach: "wieczorem za stodołą pod trzema olszami"... A potem: "Jaś cały tydzień w sianie, aż stary poczuje sieroctwo i zmięknie".

Wpadła do izby. Na kominie obrócony plecami do ognia siedział Jaś, trzymając w rękach garnek gorącego żuru. Trząsł się z zimna. Gospodyni tłukła warząchwią w misce ugotowane ziemniaki.

— Kunda odebrała Wtoruchę — zawołała zdyszana, — pochwaliła, żeś uciekł, kazała przyjść wieczór pod trzy olsze po mleko i chleb dla ciebie i powiedziała, żebyś tydzień u nas siedział, póki starzy dobrze nie zmiękną.

Jasiowi oczy świeciły, odetchnął, spojrzał weselej.

— Walna Kunda — dodała Zosia, — ona się i samego dyabła nie zlęknie.

— Ona i tatusiowi nie przepuści — dodał Jaś.

Dziewczynka zrzuciła z siebie płachtę, przygładziła rękami włosy i siadła obok Jasia na kominie.

— A teraz, matsiu, dawajcie jeść, bo padnę. — Zaraz, moje dzieci, migiem, ino ziemniaki posolę. Kunda walna — poświadczyła.

— A pijże, gapiu, żur, bo się roztrzęsiesz — nalegała Zosia, przysuwając garnek do ust chłopca.

Jaś, minio że mu szczęki latały, pił. Tymczasem matka postawiła między nich miskę z ziemniakami i łyżki, córce wsunęła do rąk drugi garnuszek żuru, sama siadła na ławie obok nich.

Zaczęła się uczta, dzieci opowiadały szczegółowo przygody Wtoruchy, nie bez odrobiny dla efektu tragiczności.

Coś plusnęło przed chatą, Jaś drgnął, Zosia zeskoczyła z komina, matka wyjrzała przez zakopcone szybki.

— Nic, nic, moje dzieci, nikogo — żywej duszy, ale stary może nadlecieć. Idźcie już na siano, Zośka niechaj drabinkę wciągnie za sobą!... Jaś, zakop się głęboko, bo cię zimno trzęsie. Zośka, otul go i daj poziór na chłopca. Bogacz, a takie nikłe i zbiedzone.

— Matsiu — odparła Zosia, — ja przecież dbam o niego, jak o oko w głowie. Wydaje mi się cięgiem, że Jaś sierota, a my go przytulamy — szczebiotała dziewczynina, gdy chłopiec miłosiernie spoglądał na sień i drabinkę, przystawioną do otworu w górze.

— Ja pierwsza, ty za mną — dała rozkaz, rada i szczęśliwa.

W otworze znikły dzieci, za niemi drabina. Tuż przy kominie wygrzebała w sianie dół. Pierwszy wsunął się Jaś, za nim Zośka. Naciągnęli na siebie siano, objęli się w pół i przytulili.

— Zośka — szeptał chłopiec, — ty jesteś dobra, gdyby nie ty, coby ze mną było, gdziebym się podział?...

— Mówię ci, Jaś, że ja jestem okrutnie dobra, a Ia ciebie najlepsza. Śpijże se teraz przytulony do mnie, nastrachałeś się dosyć — i z tego strachu zimno cię trzęsie.

Dzieci, tulące się do siebie, zasnęły.

II.

Wtorucha z Kundą ukazały się we wrotach obejścia. Biedroniów. Stary wypadł ze stajni, na chudą, pomarszczoną jego twarz buchnęły ognie, oczy mu zaświeciły radością — przypadł do Kundy.

— Kuleje — zawołał, łamiąc ręce.

— Więc cóż? a gdyby zdechła lub nogę złamała — odparła Kunda. — Dziękujcie Bogu że ino kuleje...

— Gdzież jest ten hycel?! — wrzasnął.

— Wiem ci — może się ze strachu utopił, albo powiesił. Spotkałam Wtóruchę na Bartkowym wygonie...

— Samą?...

— Z wójtem, organistą i gospodynią księżą.

— Milcz! — krzyknął Biedroń. Wtorucha kulejąc poszła do stajni, za nią

Kunda i stary. Wytarł ją wiechciem, okrył płachtą, na płachtę rzucił kożuch. Rozpieszczona krowa pomrukiwała żałośnie.

— Jeszczei ty, klempo, skarż się na biedaka, co cię może wyratował od śmierci!... podwódź, buntuj — dogadywała Kunda, rzucając krowie wiązkę koniczyny. — Wszyscy na sierotę, cały świat, a biedakowi może już ciałko ostygło na sznurze, abo je rybki skubią w stawie — zaszlochała głośno.

Stary Biedroń chciał zakląć, lecz serdeczny płacz Kundy stanął mu w gardle i zadławił. Nie mógł słowa wymówić.

— Leć, szukaj parobka, Hankę i gospodynię — odezwał się, udając spokój.

— A kto krowę wydoi? Chcecie doić sami? Stary nic nie odpowiedział, zdjął z Wtoruchy kożuch, odwrócił go do góry włosem, baranią czapkę nasadził na uszy i mrucząc wyszedł...

Kunda popadła do żłobu, wygrzebała ukryty w słomie garnuszek, wydoiła w niego Wtóruchę, garnuszek schowała.

— To dla chłopaka, a reszta chciwcy la was.

Wzięła skopiec, usiadła na stołeczku i zawodząc żałośnie doiła.

Za chwilę wpadła do stajni gospodyni, za nią Hanka i Kuba, parobek.

— Gdzie chłopak? — wrzasnęła.

— Mięknie na deszczu — był-ci twardy jak żelazo, abo mosiądz.

— Gdzie Jaś?!...

— Cóż się tak drzecie? — Czy to ja wyganiałam ?

— Gdzie mój syn?

Kunda czerwona z wściekłości zerwała się, umyślnie wylewając mleko ze skopca.

— A mnie co do waszego chłopaka? Nie godziliście mnie do niego na gubernantkę!... A to skaranie, sami go zgubili, a teraz huzia na mnie.

Siadła na stołku i dalej mrucząc doiła.

Gospodyni zacisnęła ręce ze złości, a z żalu zaczęła płakać. Zrzuciła chustkę z głowy i krzycząc z całych sił włosy targała. Parobek ją uspokajał, a Hanka, podniósłszy rzuconą chustkę, wdziała jej na głowę

— Ludzie, szukajcie mi dziecka! — krzyczała. Wszedł Biedroń.

— Cicho stara, ty włosy drzesz, a on siedzi u tej dziadówki i żur chlapie — uspakajał żonę.

— Nie taki on głupi, żeby odlatywał od takiego bogactwa — przyświadczał parobek.

— Dużo ci ma z tego bogactwa — mruknęła Kunda.

— Słuchajno ty, suko — odwrócił się ku niej rozżarty Biedroń, — jeśli mi raz jeszcze szczekniesz, to ci wszystkie zęby wybiję. Ty mi chłopaka buntujesz i nas podwodzisz, ty go garniesz do siebie, aby po naszej śmierci panować na moich śmieciach. Ty mu schlebiasz i dla niego okradasz nas. Ale dosyć już tego, rozumiesz ?...

Przyskoczył z pięściami.

Kunda, zerwawszy się, rzuciła mu stołek pod nogi i cofała się do żłobu, zasłaniając się skopcem mleka. Buchnęły na nią ognie, ręka trzymająca skopiec drżała, chwiała się, a wszystko z niego mleko chlusnęłaby w twarz staremu.

— Kradnę — wrzasnęła, — kradnę dla niego, bo gdybym nie kradła, zagłodzilibyście go! Ja pójdę i służbę znajdę, choćby we dworze, ale wy go nie uchowacie i całe wasze gospodarstwo pójdzie na marne, na psy, na pijatykę i zbytki ludzkie... Ja was przeżyję i wtedy dopiero będę się śmiała!... ha, ha, ha!...

Kunda śmiała się nerwowo. Biedroń bał się proroctw. Stał przerażony, nie śmiejąc kroku zrobić.

— Szukajcie mi dziecka — zajęczała, zawodząc Biedronka.

Jęk zbudził starego, otrząsł się, zebrał myśli, skinął na parobka — wyszli.

— Siadaj na szkapę i leć do organistów, a potem do chaty Tyksinej, skradaj się jak lis, bo pewnikiem baba mi go kryje. Wracając, objedź... — zatrzymał się, nie śmiał dokończyć.

— Wszystkie krzaki — dodał parobek.

— Gdzie chcesz, bylebyś mi chłopaka dostawił.

— Niech ino się dowiem, gdzie jest, to go z pod ziemi wykopę — dokończył Kuba, wyprowadzając ze stajni dziarskiego mierzyna. Skoczył, zachlupało w wodzie, wesoły konik ruszył z kopyta.

Biedroń patrzał na młodą szkapę z upodobaniem i miłością, dopóki nie zniknęła za rzędem wierzb, zasłaniających drogę. Wrócił do obory, przywołał starą, poszli do chaty zamykając drzwi za sobą.

— Jak go ino złapę, to mu tak zerżnę skórę...

— Tybyś ino rżnął — zawołała gospodyni. — Rżnąć, rżnąć, a chłopczysko ze strachu radeby się pod ziemię skryć. Ty go nie odchowasz. Jak kiedy wpadniesz w złość, to mi go uśmiercisz na miejscu.. Kunda mówi prawdę.

— Kunda szelma, rozzuchwaliła się okrutnie i pysk rozpuszcza, jak dziadowski bicz, za nic nas nie ma.

— Ale chłopaka kocha więcej, aniżeli ty.

— Więcej? — powtórzył Biedroń, — a kto więcej od świtu do nocy haruje?... Kto se od gęby odejmuje i pcha w ziemię. I la kogo?!... Ale żeby moja ciężka praca, mój dobytek poszły na marne i przez tego ciemięgę rozlazły się...

Stary się zerwał i pięść w górę podniósł.

— Cicho, cicho — uspokajała go żona — już cię wściekłość ogarnia.

— Ze strachu, że ciężka praca moja pójdzie na psy, kawał świętej ziemi wydrapany memi pazurami, może się dostać żydowi. Tego się boję, chłopak nieglaźny, gap, miękki dla ludzi, gotowi go obedrzeć i zmarnieć mój dorobek. Jeśli tak — wrzasnął, — niech lepiej zginie, niech mi z oczu zejdzie, niech przepadnie!

Gospodyni pochwyciła go za rękę i siłą ściągnęła na dół.

— I znowu złość ci przez ślepia krwią wyłazi! A toć przecie jeszcze dziecko, ledwo dziesięć lat, głupie, nikłe, nijakie.

— Młody Trznadel mało co starszy od niego, a jużby żyda oszukał.

— Trznadelek tęgi chłop, bary u niego, jak u starego... A tobie takiego Pan Bóg dał i musisz takiego przyjąć.

Biedroń siadł, na chudej jego twarzy widać było znużenie. Pomarszczona, żółta skóra, oczy wsunięte głęboko, szczęka podana naprzód, usta wązkie, zamknięte, nad niemi sterczące, płowe wąsięta i rzadkie, pomirchane włosy, robiły wrażenie człowieka, pożeranego przez pracę. Zgięte plecy ciężko mu było wyprostować. Położył rękę na stole, chudą, szeroką, spaloną, posiekaną kreskami, o twardej, jak skóra, dłoni. Zamyślił się, w oczach migotały światełka, na szerokiem czole przebłyskiwały myśli. Rysy twarzy mieniły się, jak u człowieka nerwowego, którego walka i obawy dręczą nieustannie... Milczał, zacisnął dłoń i bił pięścią w stół. Gdy odpoczywało ciało, pracowała myśl.

Gospodyni, podparłszy głowę ręką, wpatrywała się przez okno we wrotka obejścia. I u niej stwardniał}' uczucia w ciężkiej pracy i walce, i ona, nie mając litości nad sobą, nie odczuwała jej dla drugich — mało jej zostało dla syna. I ją gniewała i niepokoiła niezdarność chłopca, jego słabość dla ludzi i długie zapatrzenia.

— Zapatrzony — powtarzała w tajemnicy przed mężem, chcąc przed sobą samą wytłómaczyć tę odrobinę słabości, jaką miała dla dziecka.

Zadudniało na drodze, kobieta przyłożyła twarz do szyby, Biedroń się zerwał i przysunął do żony. Za chwilę na dziedziniec wjechał parobek, małżonkowie wybiegli.

— Jak kamień w wodę — rzekł Kuba sucho, zeskakując z konia, — koło świerczyny widać świeże palenisko, a o dwa może stajania Wtórucha ześliznęła się do paryi. Na glinie odciśnięte racice i osunięta ziemia.

— Byłeś na duie? — spytał sucho Biedroń. Gospodyni ręce załamała.

— Stałbym w miejscu, jak głupi? Szkapę uwiązałem, a sam obszedłem paryę.

— I cóż?

— Jakby się w ziemię zapadł.

— Zaglądałeś do organistów?

— Ostrożnie — dzieci się bawią same.

— U Tyksiny.

— Wleciałem raptem jak wicher do izby, aż się baba przeżegnała i powiedziała mi, że ona ani swojej dziopy, ani Starej na takie zimno nie wygnałaby na Boży świat...

— I ta szelmowska dziadówka pyskuje — mruknął Biedroń i zawrócił do izby.

Gospodyni poszła za Kubą do stajni.

— Cóż teraz będziemy robić? — zapytała żałośnie parobka.

Kuba się zbliżył do niej i szeptał:

— Ja se miarkuję, że jedna Kunda wie, gdzie Jaś. Tylo, że z nią złością nic nie wskóra.

— Cóż, mam ją miodem smarować?

— Przypochlebić, dać jaki podarunek, bądź co.

— A skądże ty miarkujesz, że ona wie?

— Miarkuję la tego, że jakby Kunda nie wiedziała, co się z chłopakiem dzieje, to takieby brewerye wyprawiała za nim, że stajnieby rozwaliła i wszystkie włosy ze łba se wydarła.

— Prawda — poświadczyła.

— Ona przecie wierzy, że Jaś nie wasz, tylo jej rodzony. Bo też po prawdzie ona go wychowała.

Gospodyni stała zadumana, rada wierzyć, że chłopiec żyje i że tylko schowany. Przemyśliwała, jakimby sposobem ująć Kundę i wydobyć od niej wiadomość. Miłość do jedynaka walczyła w niej z wrodzonem skąpstwem. Bała się starego, lecz i sama nie lubiła rozdawać.

— Trzebaby jej cosik ochfiarować — dodał cicho Kuba, — bo inaczej jak się zatnie, ani piśnie. Ja ją znam i gospodyni ją znają.

— Ale co? — spytała mimowoli.

— Co? ha, ha — zaśmiał się Kuba. — Jednę skrzynię ze strojami, jedno ciele z obory, jedno prosię z chlewa... Was chyba nie zaboli głowa, co wybrać z tego bogactwa ?!...

— Głupi — szepnęła, odchodząc obrażona — abo to wszystko moje?...

— Obojeście jednacy — wołał za odchodzącą Kuba.

Biedroń w izbie siedział chmurny. Pewno pierwszy raz w życiu nie miał ochoty do pracy.

— Marcyś — odezwała się żona — mówią, że Kunda wie, gdzie chłopak, bo inaczej waryowałaby za nim, ale ci darmo nie powie.

— Kości szelmie połamię, nim jej co dam...

— Ucieknie, a znajdź lepszą do bydła i trzody?...

Biedroń uderzył pięścią w stół i zamilkł. Kunda miała wielkie szczęście do bydła i przed niem należało się ukorzyć...

Chmury zwolna dźwigały się w górę, deszcz jeszcze siał, lecz drobny. Ociepliło się, z poza ciemnych olbrzymów przekradał się południowy wiaterek, otrzepując wodę z liści i kłosów zbóż. Zbite w górze chmury rozpadały się, kłębiły, tworząc szczeliny, przez które wyglądały skrawki nieba, a czasem i promyk słońca. Ptaki ukryte w wierzbach zaświegotały wesoło, bocian z gniazda powstał, zatrzepotał skrzydłami i zleciał na łąkę, pszczoły wysyłały na zwiady szpiegów, jaskółki zaczęły uganiać po dziedzińcu. Ożywiło się, białawe płachty coraz mniejsze zajmowały miejsca. Na jasne niebo wypłynęło słonko białe, krągłe, palące — świat się zaśmiał radością.

Biedroń nasadził czapkę na głowę, wziął trzcinę i machnął nią w powietrzu. Zrobił się świst, gospodyni ręce złożyła, jak do modlitwy.

— Marcyś, bój się Boga, pamiętaj, że to twoja krew, twój dziedzic.

— Jedyny — dokończł Biedroń, — i la tego trzeba go uczyć rozumu, aby nie zmarnował mojej krwawicy. Gdyby mi ją zaprzepaścił...

Wpadł w wściekłość.

— Gdyby mi ją zaprzepaścił, niech pierwej zginie.

Wybiegł z chaty.

— Marcyś — wołała za nim żona — bój się Boga, to przecie jeszcze dziecko.

— Ja z niego zrobię chłopa — mruczał z zawziętością.

Obrócił się ku stajni.

— Kunda, wyganiaj bydło! Kuba z końmi... w pole!

Minął bramkę, brnąc środkiem drogi po błocie.

— Złapiesz go — szeptała Kunda, stając we drzwiach obory, — zobaczymy. Jakbyś złapał, tobyś z niego chciał skórę zedrzeć. Ale ja jeszcze żyję i mara głowę na karku.

Kuba wyjechał na bułanym, prowadząc obok trzy rosłe szkapy. Kunda wygoniła bydło. Wtorucha nie chciała wyjść ze stajni. Leżała, postękując i drzemiąc.

— A zostań, szelmo — zawołała Kunda, — ja cię przyniewalać nie będę, ale i jeść ci nie dam za to, żeś mi chłopaka zaprzepaściła....

Na błoniu było tłumnie, wesoło i gwarno. Wielka moc bydła i roje dzieci rozbiegło się po zielonej murawie, grzały się na słońcu, śmiały i bawiły... Stado łakomych wróbli za niemi goniło, czatując na okruszyny chleba, jaskółki krążyły nad ich głowami, promienie słońca złociły ich jasne włosy, podnosząc czerwień spodnie i gorsetów. Czuć było pogodę i radość w naturze, udzielającą się zwierzętom i dzieciom.

Biedroń jej nie odczuwał. Chmurny, zły, zamyślony, wpadł do organistów, zabawił chwilę i wrszedł.

Zosia wyprowadziła swoją Starą na błonia, trzymając się zdala od bydła. Z poza wielkiego parowu wynurzyła się Czarnula, prowadząc dwie wielkie jałowice, za niemi szła Kunda. Dziewczynina podbiegła ku niej.

— Mleko jest — szepnęła dziewka. — Oni patrzą, ale żeby ślepia wypatrzyli, nie upilnują. Cóż Jaś?

— Trzęsło go okrutnie!...

— Co go nie miało trząść — z samego strachu...

— I z umęczenia — dodała Zosia. — Ale ci teraz śpi, jak kamień. -

— Powiedz-że mu, żeby z góry nie złaził: stary się wścieka, gdyby go dziś dopadł — dałby mu. Niechże zmięknie.

Kunda się obejrzała.

— Widzisz go, leci jak opętany, odsuń się ode mnie, boby zaraz zmiarkował. Ma ci on ślepia jastrzębia, a węch lisa. To cały lis.

Zosia dopadła Starej i głaszcząc ją i pieszcząc udawała, że się z nią bawi.

Biedroń jednym rzutem oka odgadł spisek.

— Chłopak u Tyksiny — pomyślał. — Nigdzie, tylko tam, inaczej dziopa jej na mój widok nie odlatywałaby od Kundy.

Przeszedł przez środek błonia wymachując trzciną. Dzieci przestały się bawić, wpatrywały się zdziwione w pochmurną twarz bogacza, cofając się ze strachu przed ponurem jego wejrzeniem. Oniemiałe spoglądały za nim, póki im z oczu nie zniknął. Kunda przywołała Zosię.

— No, żeby dziś — mówiła — dostał chłopca w swe łapy, duszę wygnałby z niego.

— Ale nie dostanie! — zawołała tryumfująco Zosia.

— Niech go Bóg strzeże.

Biedroń obejrzał spalenisko i za śladem racic Wtoruchy poszedł na samo dno paryi. Idąc środkiem strumienia rozglądał się uważnie po wszystkich drzewach. Stawał, oddech w sobie zapierał, słuchał i patrzał. Czaił się jak kot, skradał się jak dzikie zwierzę, — napróżno!... Tylko go dzięcioł zwodził, sowa oszukiwała, kos kusił — żywej duszy w lesie nie było.

— Nigdzie, tylko u tej czarownicy — powtarzał, idąc dalej brzegiem strumienia do samego Przylasku. Tu odpoczął uspokojony.

— A gdyby iść do wójta i rewizyę zrobić u Tyksiny?... Chłopak zagrzebie się w siano i znajdźcież go? Niema rad}-, tylko podejść w nocy, lub nad ranem, inaczej się go nie dostanie...

Ściskał trzcinę w ręku, gniew burzył w nim krew.

— Dla kogóż to pracuję, od gęby se odejmuję — la kogo?!... Ludzie nazywają mnie skąpcem, a ja nic, ino skrawek do skrawka świętej ziemi skupuję i składam do kupy — la kogo ?... Tego ze sobą nie zabiorę — westchnął — wszystko la niego. Ale żeby ten dureń miał moją pracę zaprzepaścić! ?...

Zerwał się wściekły. Myśl ta straszyła go jak widmo, szarpała nim, dławiła. Nie mógł się jej pozbyć — ciągle wracała. Czuł, że chłopiec był dobry,. łagodny, uczynny, litościwy, miękki. Tacy się nie dorabiają, a on pragnął, żeby syn jego po jego śmierci skupił dwa razy tyle, trzy razy, cztery...

— A jakby mu łatwo poszło, gdyby tylko chciał...

Nieśmiałe rnyśli zmieniały się w gorące pragnienia, pragnienia przeobrażały się w niepohamowaną namiętność.

— Może nie dożyję — szeptał, — ale za to z góry będę patrzał i muszę zobaczyć syna mego panem! Panem?! — zawołał, — a on może zostać dziadem?!...

Zaczął uciekać od tej myśli.

— Boże zlituj się nademną, bo się wścieknę i własne ciało gotów jestem kąsać, a własną krew udusić.

Znanemi ścieżkami skradając się, dopadł z przeciwnej strony do chaty Tyksinej. Zajrzał raptownie przez okno, kobieta, udając wystraszoną, krzyknęła. Stary wszedł do izby i siadł na ławie.

— Chłopak mi przepadł, ludzie mówią, że się u was kryje.

Kobieta najspokojniej przeżegnała się.

— Jeżeliście mi ukradli syna, to za to pójdziecie do haresztu, bo nie wolno kraść cudzych dzieci, a za to, żeście mi ukradli syna i pastucha, to za każdy dzień zapłacicie mi po trzy szóstek. Kunda za niego pasie. Abo mi dziś chłopaka odeślecie do domu, abo sąd.

Kobieta jeszcze raz się przeżegnała z tym samym spokojem. Spokój ten przestraszył starego, lecz się nie zdradził.

— Jak się wam podoba, trzymajcie go tak długo, póki starcz}- morgi waszego gruntu, chaty i krowy. Bądźcie zdrowi!

— A czy ja nie wiem, że wy ino czyhacie na moją morgę — zawołała Tyksina, czerwona z gniewu, — ale choćbyście mi za nią dukatami ten stół nałożyli, nie dam. A jeżeli wam znowu pilno skatować chłopaka, to przetrząśnijcie moją budzinę, ziemie pod nią skopcie, znajdźcie i skórę z niego zedrzyjcie!...

— A któryż to ojciec krzywdę swemu dziecku zrobił? Co? — wrzasnął Biedroń.

— Bodajbyście byli tak zdrowi...

— Cicho — przerwał Biedroń.

— Kiej się wam nie podoba mój głos, to go nie słuchajcie. Ja tu na swoich śmieciach pani.

— Wielga?!...

— Taka jak wy na swoich. A może i lepsza, bo gdy se na nich legnę, to usnę i sumienie mną nie targa.

— A mną targa!...

— Jeżeli już do cna skwargniało, to może i nie.

Biedroń spojrzał tak, że aż kobiecie strach ścisnął serce, wyszedł i trzasnął drzwiami.

Tyksina patrzała za nim przez zakopcone szybki i gdy skręcił na drogę, załamała ręce.

— I co teraz? Chciwiec gotów mnie wodzić po sądach i zedrzeć do koszuli.

Chciała się dostać na górę, zobaczyć, co się dzieje z chłopcem, nie było drabiny. Bała się.

— A nuż Biedroń czatuje za węgłem.

— Trzeba czekać zmierzchu, niema rady... Zarzuciła chustkę na plecy, wyszła z izby, chałupę obeszła dokoła i ścieżkami wijącemi się wśród krzaków pognała do kumy, a siostry nieboszczyka męża.

Kuma w polu podbierała ziemniaki. Usiadły sobie na zagonie.

— Pono chłopak Biedroniów zaprzepaścił się ze strachu o Wtoruchę...

— I cóż wy na to? — spytała Tyksina.

— Że mi żal dziecka, bo dobre, przychlebne, a jakieś nikłe. Ale, że tego chciwca ukarał Pan Bóg, to mu dziękuję.

Złożyła ręce.

— Powiem wam cosik, ale przysięgnijcie...

— Może polecę z pyskiem do Biedronia?! — żachnęła się.

— No, no, nie gniewajcie się, ale się okrutnie boję. Jaś schował się u mnie przed starym i śpi zagrzebany w sianie na górze.

— To dobrze!

— Biedroń miarkuje, był u mnie, odgrażał się sądem. Obiecuje zabrać moją morgę i wygnać z chaty.

Kuma się zerwała.

— Niech spróbuje, morga przepisana na Zośkę. On-by chciał grunta całej gminy zagarnąć pod siebie. Tyło ty z nami nie zadzieraj! — groziła pięścią.

— Radźcie kumo — przerwała Tyksina. — Gotów wójta sprowadzić, rewizyę zrobić...

— Chłopaka do mnie — krzyknęła, — ja ci go skryję, że się wścieknie, a nie znajdzie do sądnego dnia.

— Żeby tylko ludzie nie widzieli, żem była u was.

— Którędy leciałaś?

— Krzakami.

— I boisz się?... Jak słonko zajdzie, kiedy dziewki będą doić, a parobcy zadawać bydłu, przyprowadź go, wtedy żywej duszy na polach nie ujrzysz.

Tyksina odetchnęła, chłopaka nie odda, a odpowiedzialność z siebie zrzuci.

— Bo to i wy kumo nie cierpicie Biedronia?!... — rzekła.

— Jabym z niego duszę wywlokła za tę morgę łąki. Stary mój lubiał kieliszek. Biedroń znosił pieniądz, on pił i przepił. Co ci na niej za trawka, jakie pokosy! Ale ja ci mojej ojcowizny nie daruję, choćbym miała w piekle gorzeć — zawołała, i pochylając się do Tyksiny, dodała cicho: — Chłopak przylgnął do waszej Zośki.

— Bójcie się Boga — szepnęła Tyksina.

— Boję się i la tego trzeba, żeby się nie odczepił — słyszycie.

— Słycham, młode to i głupie.

— Trzeba, żeby, jak zmądrzeje, nie odczepił się.

— Kumo, nie gadajcie, bo możecie na moją głowę wielkie strapienie zwalić.

— Wiem, co gadam, bo jak Zośka zostanie panią na dwudziestu morgach, to się strapienia skończą.

— A Biedroń, a stara... rety, co wy nie wygadujecie.

— A bo to Biedroń wieczny? A jak ślepia zamknie na amen, Jaś bierze wszystko, Jaś wtedy pan, Zośka pani.

— Kumo!...

— Cicho, kiedy chłopak sam przyszedł, to niech zasmakuje u nas.

— Dziopa, moje maleństwo, głupia.

— Wyrośnie i zmądrzeje, a teraz trzeba nam obom mieć rozum za nich dwoje. Będę pomagać — kończyła szeptem, — ale czy Zośka odda mi moją łąkę?!.,.

— Zośka już taka przyszła na świat, że niczyjej krzywdy nie żąda. A i Jaś chłopczyna do rany przyłóż.

— To ja wam powiem, że dzieci te Pan Bóg na to stworzył, aby krzywdy Biedronia odrobiły.

Tyksina załamała ręce.

— Na moje nieszczęście.

— Jak Bóg da! Czy tylko źli mają na świecie rządzić?!... Może kolej i na dobrych przyjdzie.

— Cicho, cicho, głowa mi puchnie. — Tyksina się zerwała.

— Miejcie tylko rozum, ja wam pomogę i dobrze wszystko pójdzie. Chłopaka przyprowadźcie sami...

Tyksina niespokojna, wystraszona, wracała do domu. Błyskawice nowych myśli oświecały jej drogę. Może mi go Pan Bóg zesłał, może Najświętsza Panienka ulitowała się nad sierotą. Ale jak se wspomnę, to mnie ciarki przechodzą... Moja Zośka synową Biedronia — o rety!

Zaczęła biedz z całych sił, wpadła do chaty, drzwi od sieni założyła drągiem, okno zasłoniła płachtą, wyniosła stół i przystawiła go do otworu góry — wlazła.

Tuż przy kominie, przykryty sianem spał chłopak, oddychał ciężko, czerwony był i rozpalony.

Kobieta położyła rękę na jego czole. Zbudził się i wystraszony skoczył.

— I czegóż się boisz, toć ja przecie...

— Zwidziało mi się, że tatuś z trzciną stoją nademną — szepnął chłopiec.

Tyksina pociągnęła go ku sobie i przytuliła. Jaś gorącą głowę oparł na jej piersiach.

— Brońcie mnie przed tatusiem — prosił się. — Gorąco bucha od ciebie.

— I nożyska mnie bolą — dodał.

— Boś się zlatał i nastraszył Wtoruchą. Wyleż się, wyspij...

— Tatuś przyjdą, zabiorą i zbiją mnie.

— Chciałbyś zostać z nami?...

— Oddam im całe bogactwo, byle ino mnie nie zabierali od Zośki i od was, matusiu.

Tyksinie serce zabiło radośnie, oczy jej zaświeciły.

— U nas bieda, moje dziecko.

— Wolę biedę z wami, jak bogactwo tatusiów — odpowiedział smutnie.

— To ty lubisz moją Zośkę?

— A ino — szepnął. — Cóżbym jej nie miał lubić. I was lubię.

— A bez co?

— Bez co?... A bez cóż? — dobrzyście — i już.

Umilkł, oczy zamknął, głowa mu opadła...

— Pić mi się okrutnie chce, żebyście mi, matusiu, wody podali.

— Nie chcesz wracać do chaty?

— Oj, nie, nie... za nic...

— Wyszukałam ci dobre schronisko. — Pójdziesz do Marcinowej?

— Pójdę — odparł — jak se odpocznę, zesłabłem do cna.

Zsunął się z kolan Tyksiny na siano.

— Pić! — prosił się.

— Bójże się Boga, Jaś. Jeszczeby tego brakowało, żebyś mi się rozchorował.

— Nic mi nie będzie — mówił cicho — ino se muszę spocząć. Tatuś zaraz przecie nie przyjdą. A teraz, matusiu, pić... pić...

Tyksina zeszła z góry, nabrała w garnek wody i zaniosła chłopcu. Pił gwałtownie i długo, potem się wsunął w siano i znowu zasnął. Na twarz wystąpiły mu rumieńce.

Kobieta patrzała na niego z upojeniem dumy. lecz zarazem i wielkim strachem.

— Dziej się wola Boga — przecie mnie, dziopy i chłopaka nie zabije? Dałabym ci się jeszcze bić, ty krzywdo ludzka.

Zeszła z góry, stół wniosła do izby, płachtę z okna ściągnęła, w ogrodzie nakopała ziemniaków i skrobiąc ie, śpiewała: "Kto się w opiekę".

Przed samym wieczorem przeleciał Biedroń, zajrzał przez okno, popatrzał i odszedł.

— Ręka cię świerzbi, drabie, i niecierpliwość zbiera do skóry chłopaka, ale se poczekasz, póki nie zmiękniesz, póki ci krew nie ostygnie, ochota nie odejdzie. Poczekasz se, Marcinowa nie głupia, jak ci ona go schowa, możesz szukać i cały rok...

Pieśń "Kto się w opiekę podda Panu swemu" wylatywała przez otwarte okno na drogę, tułając się wśród krzaków, — oskrobane ziemniaki wpadały do cebrzyka, rozpryskując w nim wodę. Zdaleka słychać było wesoły ryk bydła, przebijający się przez hałaśliwy świergot ptaków, żegnających słońce.

Przez otwarte okno wścibiła łeb Stara, oblizując się łakomie, a drzwiami wbiegła Zosia.

— Cóż ? — rzuciła pytanie.

— Marcinowa bierze do siebie Jasia. Dziewczyna klasnęła w dłonie.

— Chwała Bogu, zajrzę do niego — podsadźcie mnie.

W sionce matka wzięła ją na ręce, uniosła w górę. Dziewczynina w dwóch susach była na strychu. Niedaleko komina zobaczyła wychylającą się z siana głowę Jasia. Położyła się tuż przy nim, przysunęła, objęła go za szyję i pocałowała.

— Biedne chłopczysko, takie bogactwo, a tyle już utrapienia.

Przyłożyła mu rękę do twarzy i pogłaskała pieszczotliwie.

— Rozgrzał się, że aż skóra pali i śpi okrutnie.

— Jaś — szepnęła, Jaś! — zawołała. Zaczęła wstrząsać go za ramię.

Chłopak spał, oddychając ciężko. Dziewczynina palcami otwierała mu powieki, żeby przecie spojrzał na nią.

Otwarte oczy chłopca nic nie widziały. Przestraszyła się.

— Cosik jest — szepnęła, — bo gorąco od niego bije. — Jaś! — zawołała i szarpnęła nim ciągnąc go za rękę.

Chłopiec oczy otworzył, chciał się zerwać, lecz padł na siano.

Chciała go ratować, lecz nie umiała, straciła głowę.

Zatargała z rozpaczy włosy, spuściła drabinkę, zbiegła po niej, wpadła do izby.

— Jaś oczu nie może otworzyć, rozpalony na węgiel — załamała ręce.

— Tylko z umęczenia i strachu — tłómaczyła matka. — Chłopak delikatny, nikiej pańskie dziecko.

— Ratujmy go! — zawołała z płaczem, oburzona na spokój matki dziewczyna.

— Dziecko, choroba musi swoje przejść.

— Może już czas po mleko lecieć? Polecę, wypije, to go skrzepi.

— Leć, nim zalecisz, zrobi się ciemno. Skręć na Sobkową drogę.

Zosia, zarzuciwszy matczyną chustkę na ramiona, wybiegła.

Ostatnie promienie zachodzącego słońca kładły się na ziemię, jak do snu i nikły. Został po nich na niebie złotawy skrawek, malał i zgasł, tylko srebrna jasność rozlała się szeroko i świeciła. Dziewczyna rada była jasności. Biegła żywo, oglądała się poza siebie, przytulała się do drzew, gdy usłyszała odgłosy stąpań ludzkich, i znowu mknęła dalej, jak duch lub cień.

Skręciła na Sobkową drogę i odetchnęła z Sobkowej drogi na Biedroniową łąkę bliziutko, a tuż nad nią trzy olsze. Dopadła do olsz. W pośrodku świeciło białe mleko, pochwyciła garnuszek i chleb, skryła pod chustkę, i z całych sił, jak gdyby ją dziesięciu Biedroniów goniło, uciekała. Wróciła do domu, gdy już ognie we wszystkich chatach jasno świeciły.

— Żywej duszy na Bożym świecie, idźcie matuś po Jasia, a ja potrzymam drabinkę.

Tyksina wybiegła na drogę, obeszła chatę i skoczyła żywo na drabinę. Wydobyła chłopca z siana, postawiła go i zatrzęsła nim silnie.

— Opamiętaj się i złaź, ojciec może nadbiedz.

Wyraz ojciec ocucił go, wstrząsł się i uchwycił za szyję Tyksinę. Kobieta wzięła chłopca na ręce i powoli niosąc, zlazła z drabiny.

— Jaś, poznajesz mnie, to ja, Zośka, przyniosłam ci od Kundy mleka.

Jaś stanął na ziemi, uśmiechnął się i zatoczył.

— Pali mnie, mąci mi się w głowie, nogi się chwieją, ślepiów nie mogę otworzyć. Zośka trzymajże mnie, bo padnę.

— Siadaj.

Posadziła go na ławie, oparła o stół i matczyną chustką odziała.

— Czy ty ino zajdziesz do Marcinowej?

— Nie bójcie się, wezmę go w płachtę i zaniosę, — rzekła Tyksina.

— Pij! — zawołała Zośka — pij wszystko, bo to twoje...

Chłopiec upił, odpoczął, upił drugi raz, garnuszek, trzymany przez Zośkę, odsunął.

— Bóg zapłać. Okrutna mnie ochota zbiera wrócić na siano.

Przytulił się do Zośki, objął ją wpół i głowę oparł na jej ramieniu.

— U Marcinowej nie brak siana, w komorze czyściutko. Legniesz se na łóżku, pierzyną okryjesz i będzie ci jak w raju.

— Zośka, zajrzyj do mnie — szepnął.

— Co wieczór będę ci przynosić mleko od Kundy i opowiadać, co się działo na błoniu.

— A jak skrzepnę, to już nie wrócę do ojców, boję się i wolę zamrzeć, wolę, żeby mnie ziemia skryła, jak wracać. Zośka, broń mnie!

Tulił się do dziewczyn}- i cisnął ją do siebie z całych sił.

— A po co miałbyś wracać?... Gnają cię i katują — to tylko potrafią. Sprzedam morgę, chałupę i Starą — i uciekniemy w świat — powiedziała Tyksina.

— Dobrze, — szepnął — w świat i nie dognają nas.

— Choćby na sto koni wsiedli — dodała Zosia.

— Dobrze — powtórzył.

Tyksina rozpostarła płachtę na stole, sadzając chłopca na niej.

— Dwa końce przełożę przez ramię, a ty mnie uchwyć za szyję i w drogę! Zośka, wyjrzyj na świat migiem i wracaj.

Dziewczynina wybiegła, rozejrzała się w ciemnościach, dopadła do okna i dała znak. Wyszli. Tyksina skręcała końce płachty na piersiach, chłopiec obejmował jej szyję, Zośka biegła naprzód.

Ostrożnie, pocichu przekradali się wygonem do krzaków. Dziewczynina, nasłuchując, drżała ze strachu. Rada była krzaki przyciągnąć.

Ciężko było Tyksinie. Pochylona, wolno oddychała, lecz nie ustawała. I ona wzrokiem mierzyła odległość od krzaków i ona modliła się, aby jak najprędzej przysunęły się do niej.

— A chodźcież — zawołała Zosia zniecierpliwiona.

Krzaki się przysuwały! Bliżej, coraz bliżej, tylko po nie ręką sięgnąć... Jeszcze dwadzieścia kroków, jeszcze dziesięć. Tyksinie spływał pot strumieniami po twarzy. Ostatnie parę kroków przebiegła. Gdy ją krzaki zasłoniły, usiadła, przechyliła się, płachtę zsunęła z ramion. Chłopiec leżał na ziemi, Zośka go otuliła i kucnęła przy nim.

— A co teraz? — spytała matka. — Chłopczysko zesłabło do cna i jakże go tu dźwigać — sama nie poradzę.

— To ja matusi pomogę.

— Głupiaś!

— To polecę po Marcinową.

— Nie boisz się?

— A czego? Ta Jasia, to przecież Najświętsza Panienka powinna prowadzić.

Dziewczynina zerwała się i pobiegła całym pędem młodych chudych nóg. Księżyc wszedł, jasność rozlała się po ziemi, Zośka biegła z całych sił. Na zakręcie zdawało się jej, że jakiś cień przesunął się i schował. Była pewna, że Biedroń, wpadła w krzaki, kucnęła pod leszczyną, czekała.

— Żeby ino na Jasia nie nadybał, bo matusia uciekną, a onby mi chłopca zabił — szeptała przerażona.

Za chwilę cień się wydobył z za krzaków, zamajaczył na drodze, i wyciągnął za sobą postać, okrytą białą płachtą. Zosia, oddech zatrzymując, przyczołgała się pod samą drogę, wytężając wzrok.

— Marcinowa — szepnęła.

Postać stanęła, dziewczyna przybiegła do niej.

— A te gdzie? — spytała kobieta.

— Po was — wielgi czas Jasia przeprowadzić, sam nie może iść — zawołała Zosia. — Leciałam po was, donieśliśmy go do krzaków i dalej ani rusz. Ratujcie...

— A ja do was leciałam. Chory bardzo?

— Bardzeńko! A tuli się do nas, a prosi, żeby go ojcom nie wydawać.

Zapłakała.

— Biedroń się wścieknie, a nie odnajdzie go. Pobiegły pędem.

Na murawie, oblanej światłem księżyca, siedziała Tyksina, obok niej leżał Jaś, otulony płachtą. Zosia pierwsza przypadła, za nią Marcinowa.

— Nie może wstać? — spytała.

— Nie mógł się mnie trzymać rękoma za szyję.

Marcinowa rozłożyła swoją płachtę na ziemi.

— Dawajcie mi go.

Chłopca podźwignięto, kobieta silna wzięła go jak pół korca żyta na plecy. Głowa mu tylko z płachty sterczała, po białych włosach majaczył księżyc.

Zośka leciała naprzód, kobiety szły razem, dzieląc się ciężarem co kilka staj.

W dole niedaleko ciemnej paryi, ogień jasno świecił przez otwarte okno. Stanęły ukryte w krzakach. Zośka wybiegła rozejrzeć się po świecie. Otworzyła drzwi do chaty, był to znak, że niema żywej duszy.

Ciężar złożono na stole, Jaś otworzył oczy, popatrzał i uśmiechnął się serdecznie.

— Tu mnie przecie nie znajdą, i nie będą bić, nie będą katować i nie będą gnać — szeptał, tuląc się do Zosi.

— Niech ino próg mej chaty przestąpi, to mu łeb rozwalę — zahuczała Marcinowa, a była to kobieta silna, rosła i gwałtowna.

— Jakże ci, Jaś? — spytała go Tyksina.

— Głowa mi cięży, młoty w niej biją.

I znowu przytulił się do Zosi, objął ją ręką za szyję i szepnął do ucha:

— Uciekniemy?

— Jak tylko matsia sprzedadzą morgę i chatę. Bo Starą weźmiemy ze sobą.

— Dobrze... A nie będzie ci się, Zośka, cnęło za wsią?

— Jak urośniesz i będziesz duży, to powrócimy przecie na swoje śmiecia. Co nie mamy wrócić. Ty do ojcowizny.

— Wrócimy!

Nie mogąc usiedzieć, położył się na stole.

— Zaraz, zaraz, moje dziecko — odezwała się Marcinowa, podając Zosi zapaloną przy kominie smolówkę.

Tyksina otworzyła drzwi komory, gospodyni wzięła Jasia na ręce, Zosia świeciła. Łóżko było usłane, okryte czystą płachtą, na niem poduszka i pierzyna. Chłopak legł i odetchnął radośnie, ujął za rękę Marcinową i pocałował ją, po niej Tyksinę.

— Cóż cię boli? — spytały go kobiety.

— Głowa mi ino chce pęknąć i sen mnie mroczy.

— Napijesz się mleka?

— Wody, pali mnie okrutnie.

Zośka skoczyła po wodę, napił się i zamknął oczy.

— Boję się o chłopaka — szeptała Marcinowa, wychodząc z komory.

— Nic mu nie będzie, znużony i wystraszony — pocieszała kumę i siebie samą Tyksina.

— Jutro na odwieczerz przyniosę wam dla

Jasia od Kundy mleka.

— Wypijcie go same, mleka mi nie brak, a mogłabyś, Zośka, naprowadzić ludzkie oczy. Biedroń nie śpi.

Matka z córką, bojąc sieradzkich oczu i czujności Biedronia, wyszły. Marcinowa na pożegnanie szepnęła Tyksinie:

— Chłopak wasz, a łąka moja — pamiętajcie!

— Cierpnę — odpowiedziała cicho Tyksina.

— Jeszcze czas na cierpnięcie.

Zaledwie matka z córką wpadły do izby i rozniecił}' ogień, warząc resztę przyniesionego od Kundy mleka, w otwartem oknie stanął Biedroń — patrzał, patrzał i odszedł.

— Widziałaś, — odezwała się do Zosi matka — jak ci w nas wlepił swe ciekawe i łakome ślepia.

— Widziałam. Jak to dobrze, że Jasia u nas niema.

— A nikomu na myśl nie przyjdzie, że chłopak u Marcinowej. Ludzie wiedzą, że się wciąż drze z Biedroniem.

Nazajutrz po wschodzie słońca wpadli do Tyksiny wójt z Biedroniem. Po drabinie dostali się na górę, przetrząsnęli siano, chłopca nie znaleźli. Biedroń w izbie zajrzał pod łóżko i za piec, otworzył komorę. Nie przemówiwszy słowa — odeszli.

Tyksina poskoczyła do sieni — słuchała.

— A co? nie mówiłem wam, — prawił wójt — że baba nie śmiałaby cudzego dziecka kraść i chować, bo za to wielka odpowiedzialność...

Odeszli, dalszych słów nie słyszała.

— Co za szczęście, że Marcinowa dziecko schowała.

Klasnęła w dłonie.

— A to ino moja głowa to zrobiła. Niech przetrząsną teraz całą wieś i niech go znajdą.

Na błoniu Zosia opowiedziała Kundzie o wczorajszych przenosinach Jasia, a Kunda o gniewie Biedronia i strachu Biedrońki. Jak Biedrońka zaczęła jej schlebiać, głaskać, dała jej starą chuścinę na głowę, byle ją tylko uprosić, aby powiedziała, gdzie Jaś. Ale ona nie powie, choćby jej Wtoruchę darowała, bo nie chce chłopaka, jak Pana Jezusa Judasz, wydać na skatowanie.

— Przetrzymamy ich choćby tydzień — mówiła cicho Kunda. — A dopiero wtedy muszą mi przysiądz przed męką Pana Jezusa, że mu marnego słowa nie powiedzą, wtedy im go oddamy. Zośka, prawda?

— Prawda, niech przysięgają...

W nocy zastukała do okna chaty Tyksiny Marcinowa. Zośka się zerwała i kół, zapierający drzwi, odłożyła.

— Wiecie — szeptała Marcinowa w izbie — z chłopakiem źle, zwiduje mu się, zrywa się, woła Zośki, chce uciekać przed ojcem. Gdyby tak, broń Boże, oczy zamknął, nawarzylibyśmy sobie piwa.

Zośka uderzyła w płacz serdeczny.

— Cicho, głupia, tu niema czasu na lamenta.

— Co robić, co robić — szeptała, kręcąc się ze strachu Tyksina.

— Niema innej rady, jak chłopaka podrzucić Biedroniom. Przecież mu w takiej chorobie krzywdy nie zrobią.

— Podrzucić? ale jak?

— Kundę w nocy sprowadzić i przenieść go. We troje damy radę.

— Przenieść — powtórzyła Tyksina.

— Chłopczysko rozpalony jak węgiel, nie je, nie pije...

Zosia przed wschodem słońca, zanim wypędziła Starą na pastwisko, wpadła do izby Marcinowej, otworzyła drzwi od komory. Na posłaniu, okryty, leżał nieprzytomny chłopiec. Oczy miał otwarte, lecz nikogo nie widział, twarz czerwoną, oddychał ciężko. Dziewczyna zbliżyła się i pełna żalu, położyła rękę na jego czole.

— Jaś, — odezwała się — nie poznajesz mnie, nie poznajesz Zośki? — przemówże, bój się Boga!

Chłopiec patrzał, oczy wytrzeszczał, zerwał się raptownie, objął Zośkę za szyję i tuląc się do niej, mówił:

— Tatuś, widzisz go, stoi i grozi mi. Broń mnie.

— Zwiduje ci się — nikogo niema — wołała zrozpaczona dziewczynka.

— Poszedł — szepnął Jaś.

Uspokoił się i legł na posłaniu. Zośka go okryła, otuliła i głaskała ręką.

— Moje niebożątko, nie trapże się, nikt tu nie przyjdzie, nikt do ciebie nie trafi. Bylebyś ino był zdrów. Ale może Najświętsza Panienka ulituje się nad tobą...

— Była — szepnął Jaś — i zasłoniła mnie przed tatusiem i odegnała go odemnie.

— Widzisz, kiej Najświętsza Panienka opiekuje się tobą, to ci i krzywdy nie da zrobić.

Jaś zmrużył oczy, dziewczynka wyszła z komory i cicho zamknęła drzwi.

Brzegiem paryi przez białe krzaki brzezin}' wracała zdyszana. Czerwona spódniczka migała, jak gdyby niewidzialna ręka rzucała maki na zieloną łąkę. Wpadła do izby i zalała się łzami.

— Byłam u Jasia, śmiertelnie patrzy. Najświętsza Panienka przychodzi i pewno ci go zabierze.

Załamała ręce.

— śmiertelnie patrzy — pochwyciła matka. — Najświętsza Panienka nawiedza go?

Dziewczyna palce z rozpaczy utopiła we włosy i targała je z całych sił.

— Prawa, sądy, — szeptała Tyksina. — Stary będzie się mścił. Zniszczą nas i z chaty wy-

Zośka zanosiła się od płaczu.

— Mnie ino Jasia żal — mówiła łkając.

— Cicho! — krzyknęła matka, podnosząc rękę. — Wygnaj krowę, ślepia otrzej, bo ludzie patrzą, a Kundzie powiedz, żeby o północku przyleciała do Marcinowej. Tyś go tu sprowadziła na moje utrapienie.

— Mnie ino Jasia żal — powtarzała Zosia, zalewając się łzami. — Okrutnie mi żal, ratujcie go!

Matka chwyciła ją za ramiona i zatrzęsła z całych sił.

— Kiej Najświętsza nawiedza go, to co poradzisz, głupia? Ślepia ludzkie płaczem ściągniesz na nas i co będzie?

— Jasia mi żal — powtarzała cicho dziewczyna i raptem ryknęła, rzucając się z bólu na ziemię.

— I poradźże tu z głupią — zaczęła łagodnie matka, zwyciężona serdecznym żalem dziecka. — Ruszaj na górę, prześpij się, to i smutek przejdzie, sama wygnam Starą i naradzę się z Kundą.

Zosia, płacząc, wlazła po drabinie na siano i przez szparę, zrobioną w strzesze, patrzała, jak matka wygnała krowę i razem z nią zniknęła na wygonie. Zbiegła szybko z góry, drzwi były zamknięte, otworzyła ostrożnie okno, zsunęła się na ziemię. Z początku powoli, potem, osłonięta krzakami, pognała z całych sił do chaty Marcinowej.

Cicho weszła do izby, odchyliła drzwi i na palcach wsunęła się do komory. Siadła przy łóżku Jasia i przyniesioną gałązką brzeziny odganiała od niego muchy. Chłopak leżał spokojnie, otwierał oczy, wpatrywał się w nią, poznawał i tak jakoś się uśmiechał do niej, że dziewczynie z bólu serce zamierało.

— Lepiej ci, Jaś? — pytała pełna smutku i rozpaczy.

Nie odpowiadał, zamykał oczy, za chwilę otwierał, patrzał i uśmiechał się, że dziewczyninie znowu serce z bólu zamierało.

O północy wpadła do chaty Kunda, za nią Tyksina i dwa wielkie psy Biedronia.

Kunda kazała sobie poświecić smolówką w komorze. Jaś ją poznał i wyciągnął ręce. Kunda go pochwyciła w swoje i tuliła, jak własne dziecko.

— Radźmy — nalegała Haremowa.

— Co tu radzić... jedna na drugą dwie płachty. Chłopaka na płachty, pierzynką go przykryć. Marcinowa za jeden, ja za drugi róg, Tyksina i Zośka u nóg i jazda. Wzięłam umyślnie psy, aby nie szczekały, gdy przyjdziemy do obejścia Biedronia. Wsuniemy się cicho, chłopca złożymy w oborze na stole, ja przy nim zostanę, a wy w nogi.

— A jakby go chciał bić? — odezwała się Zosia.

— Niech spróbuje! — zawołała Kunda strasznym głosem.

Płachty jedna na drugą położono na stole, poduszkę pod głowę, pierzynkę trzymała Zosia, Kunda wyniosła Jasia. Położono go, otulono, i dalej w drogę.

Psy leciały, swawoląc, naprzód; droga wiła się wśród krzaków brzeziny, — księżyc płynął po lazurowem sklepieniu, gwiazdy blade leniwo mrugały... Kobiety zmieniały się co chwila, ciągnąc ku sobie rogi płachty, a prawie biegły pod górę. Zosia pomagała matce, ile jej tylko sił starczyło.

Przed obejściem Biedronia zatrzymały się, składając ciężar na murawie. Kunda poleciała naprzód, psy za nią. Otworzyła bramkę, wpadła do obórki, rozesłała w rogu słomę — wróciła.

— Wszystko śpi, jak zabite — szepnęła.

Pochwyciła Jasia na ręce i znikła, kobiety uciekły, dziękując Bogu, że im się szczęśliwie udało uniknąć nieszczęścia.

Zosia na błoniu zaczęła cicho, serdecznie zawodzić — płakała do samego domu. Zaledwo sen ją utulił.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej