Herman Melville

BILLY BUDD

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD AUTORA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

BILLY BUDD

Herman Melville

OD AUTORA

Rok 1797, w którym rozgrywa się niniejsza opowieść, należy do okresu, kiedy to — jak dziś uważa każdy myśliciel — doszło w świecie chrześcijańskim do kryzysu, którego wielkiej, choć naówczas nie przewidywanej doniosłości, nie przewyższyła żadna inna era zanotowana w dziejach. Cel, wyznaczony przez ducha owej epoki, obejmował naprawienie dziedzicznych krzywd Starego Świata. We Francji zostało to w pewnej mierze krwawo dokonane. Ale cóż potem? Sama Rewolucja natychmiast przemieniła się w krzywdzicielkę, jeszcze bardziej ciemięską od królów. Za Napoleona wprowadziła na trony parweniuszowskich monarchów i rozpoczęła tę przewlekłą udrękę nieustającej wojny, której ostatecznym paroksyzmem było Waterloo. W owych latach nawet najmędrsi nie mogli przewidzieć, że wynikiem tego wszystkiego będzie coś, co później niektórzy myśliciele najwyraźniej uznali niemal na całej linii za polityczny postęp dla Europejczyków.

Otóż, jak o tym będzie wspomniane na innym miejscu, właśnie coś z rewolucyjnego ducha ośmieliło w Spithead załogi okrętów wojennych do powstania przeciwko prawdziwym, zadawnionym krzywdom, a potem, na Nore, do wysunięcia nieumiarkowanych i agresywnych żądań, którym zdołano się z powodzeniem przeciwstawić dopiero wówczas, gdy prowodyrów powieszono ku przestrodze zakotwiczonej tam floty. Jednakże analogicznie do oddziaływania Rewolucji w ogóle, Wielki Bunt, choć przez Anglików naturalnie uważany wówczas za potworny, niewątpliwie dał pierwszy utajony bodziec do bardzo doniosłych reform w brytyjskiej marynarce.

ROZDZIAŁ I

(OPOWIADANIE WTAJEMNICZONEGO)

Przed wynalezieniem statku parowego, czy może wtedy częściej niż dzisiaj, uwagę człowieka, który przechadzał się po nabrzeżach każdego znacznego portu morskiego, zwracała niekiedy grupa ogorzałych marynarzy z floty wojennej albo handlowej, ubranych odświętnie i przebywających za przepustką na lądzie. W pewnych przypadkach eskortowali oni albo — niczym przyboczna straż — zewsząd otaczali jakąś wybitną postać, należącą do ich grona, która postępowała naprzód wraz z nimi, jak Aldebaran pośród pomniejszych gwiazd swej konstelacji. Owym znamienitym osobnikiem był Urodziwy Marynarz z czasów mniej prozaicznych — czy to z floty wojennej, czy handlowej. Bez żadnego widomego śladu chełpliwości, raczej z niedbałą swobodą właściwą monarchom z urodzenia, zdawał się on przyjmować spontaniczne hołdy swoich kolegów.

Przypominam sobie przypadek dość niezwykły. W Liverpoolu, pół stulecia temu, ujrzałem w cieniu wielkiego, brudnego muru (zawady od dawna już usuniętej), który oddzielał Dom Książęcy od ulicy, zwykłego marynarza tak czarnego, że musiał niewątpliwie być rodowitym Afrykaninem z nieskażonej krwi Chama — postać proporcjonalną, wzrostu znacznie wyższego niż przeciętny. Dwa końce barwnej jedwabnej chustki, założonej luźno na szyję, tańczyły mu na odsłoniętym hebanie torsu; w uszach miał duże złote pierścienie, a na kształtnej głowie zsunięty w tył szkocki beret z kraciastą opaską.

Było upalne lipcowe południe, toteż twarz jego lśniła od potu, promieniejąc barbarzyńskim weselem. Rzucał na prawo i lewo jowialne uwagi, błyskając białymi zębami, i kroczył ochoczo pośrodku gromady kolegów-marynarzy. Ta zaś składała się z takiego doboru plemion i barw skóry, że Anacharis Cloots mógłby ją doskonale poprowadzić przed pierwsze Zgromadzenie Francuskie jako przedstawicieli Rasy Ludzkiej. Za każdym spontanicznym hołdem, składanym przez przechodniów owej czarnej ludzkiej pagodzie — hołdem, którego wyrazem było zamilknięcie i zdumione spojrzenie, a rzadziej wykrzyknik — pstrokata świta objawiała taką dumę z przedmiotu tego podziwu, jakiej niezawodnie doświadczali asyryjscy kapłani na widok swego wielkiego rzeźbionego byka, gdy wierni padali przed nim na twarz. Ale wróćmy do rzeczy.

Jeżeli niekiedy Urodziwy Marynarz z owych czasów obnosił się po lądzie niczym jakiś morski Murat, to jednak nie miał w sobie nic z dandysowatego Bila Junaka — zabawnego osobnika, dzisiaj już prawie zapomnianego, ale niekiedy spotykanego w postaci jeszcze ucieszniejszej od pierwowzoru, u steru statków na burzliwym kanale Erie lub, co prawdopodobniejsze, perorującego w nadbrzeżnych knajpach. Niezmiennie biegły w swym niebezpiecznym rzemiośle, był on ponadto mniej albo więcej znamienitym pięściarzem czy zapaśnikiem. Łączył siłę z urodą. Powtarzano sobie opowieści o jego wyczynach. Na lądzie był szermierzem, na wodzie rzecznikiem innych, zawsze pierwszym do wszystkiego. Gdy trzeba było zrefować marsie przy silnym wietrze — już siedział okrakiem na noku nawietrznej rei, ze stopą w olinowaniu jak w strzemieniu, ciągnąc oburącz za oko liny niczym za uzdę, w postawie wielce przypominającej młodego Aleksandra kiełznającego ognistego Bucefała. Przepyszna postać, wyrzucona wysoko w burzliwe niebo jakby rogami Taurusa, wesoło zagadująca do mozolących się towarzyszy.

Moralna jego natura rzadko przeczyła powierzchowności. W istocie, nie dopełniona nią uroda i siła, zawsze pociągająca w doskonałym okazie męskości, nie mogłaby jednak wywoływać tego rodzaju hołdów, jakie w niektórych przypadkach odbierał Urodziwy Marynarz od swoich mniej szczodrze obdarzonych towarzyszy.

Takim to wzorem doskonałości, przynajmniej zewnętrznie, a poniekąd też i w swej naturze, aczkolwiek z pewnymi istotnymi odchyleniami, które zostaną ujawnione w toku niniejszej opowieści, był modrooki Billy Budd — albo Dziecina, jak go w końcu poufale nazywano z uwagi na okoliczności, które później przytoczymy — dwudziestojednoletni fortopman we flocie pod koniec ostatniej dekady wieku osiemnastego. Do służby królewskiej dostał się na krótko przed okresem, w którym rozgrywa się niniejsza opowieść, zabrany na Cieśninach z pokładu wracającego do kraju statku handlowego i przymusowo wcielony do załogi wypływającego w morze siedemdziesięcioczterodziałowego okrętu Jego Królewskiej Mości „Nieposkromiony”, który to okręt, co w owych gorączkowych czasach nie było zgoła niezwykłe, musiał wyjść z portu bez należytego kompletu załogi. Oficer werbunkowy, porucznik Ratcliffe, ledwie ujrzawszy Billa na schodni, skoczył prosto do niego, jeszcze zanim formalnie zebrano do przeglądu na pokładzie rufowym załogę statku.

I tylko Billa wybrał. Bo czy to dlatego, że inni, kiedy ich przed nim ustawiono, wypadli niekorzystnie po Billu, czy też że miał niejakie skrupuły z uwagi na fakt, że owemu statkowa handlowemu nieco brakowało ludzi — jakkolwiek tam było, oficer zadowolił się swoim pierwszym, odruchowym wyborem. Ku zdziwieniu załogi, choć i ku dużej satysfakcji porucznika, Billy nie zgłaszał sprzeciwu. Ale też wszelki sprzeciw byłby równie daremny, jak protest szczygła wsadzonego do klatki.

Widząc tę zgodę bez skargi, można powiedzieć nieledwie ochoczą, koledzy z załogi skierowali na marynarza zdumione spojrzenia, pełne milczącego wyrzutu. Kapitan statku był jednym z tych zacnych śmiertelników, spotykanych w każdym zawodzie — nawet najskromniejszym — rodzajem człowieka, którego każdy zgodnie nazywa „przyzwoitym”. I — rzecz nie tak dziwna, jak by się mogło zdawać — choć był oraczem zmąconych wód i całe życie zmagał się z niesfornym żywiołem, poczciwiec niczego bardziej nie miłował w głębi serca niż zwykłej ciszy i spokoju. Poza tym liczył lat pięćdziesiąt albo około tego, był nieco skłonny do otyłości, miał miłą twarz pozbawioną zarostu i o przyjemnej cerze — twarz raczej pełną, ludzką i rozumną w wyrazie. W pogodny dzień, przy pomyślnym wietrze, jeżeli wszystko szło dobrze, pewien melodyjny ton jego głosu zdawał się być prawdziwym, nie hamowanym wyrazem wewnętrznej natury. Był bardzo roztropny, bardzo sumienny, ale w niektórych przypadkach zalety owe stawały się przyczyną nadmiernego niepokoju. Podczas rejsu, dopóki jego statek znajdował się w pobliżu lądu, nie było snu dla kapitana Gravelinga. Brał sobie bardzo do serca ową poważną odpowiedzialność, nie mającą aż takiej wagi dla niektórych innych kapitanów.

W czasie gdy Billy Budd był na dole w forkasztelu i zbierał swoje manatki, oficer z „Nieposkromionego”, człek krzepki i obcesowy, bynajmniej nie zbity z tropu tym, że kapitan Gra-veling pominął zwyczajowe uprzejmości przy tak niemiłej dlań okazji — pominięcie to spowodowane było po prostu zatroskaniem — bez ceremonii zaprosił się do kajuty, a także na flaszkę z szafeczki na spirytualia, który to schowek jego wytrawne oko natychmiast wykryło. W istocie był on jednym z tych wilków morskich, w których wszystkie trudy i niebezpieczeństwa marynarskiego życia podczas wielkich, przewlekłych wojen jego epoki nigdy nie przytłumiły wrodzonej chętki do uciech zmysłowych. Obowiązki swe zawsze wypełniał sumiennie, atoli obowiązek bywa niekiedy suchy, toteż był za tym, ażeby, kiedy tylko się da, zwilżać jego suchość użyźniającym wywarem mocnych płynów. Właścicielowi kajuty nie pozostało nic innego, jak tylko odegrać rolę przymusowego gospodarza z możliwie największą gracją i skwapliwością. Jako niezbędne dodatki do flaszki, postawił w milczeniu przed niepohamowanym gościem kubek i dzbanek z wodą. Przeprosił jednak, iż sam nie będzie w tym uczestniczył, i posępnie patrzał, jak nie stropiony oficer spokojnie rozcieńczył grog odrobiną wody, po czym wychylił go trzema haustami i odsunął pusty kubek, nie tak daleko wszakże, by nie móc go sięgnąć bez trudu, a jednocześnie rozsiadłszy się wygodnie i oblizawszy wargi z ogromną satysfakcją, spojrzał prosto na gospodarza.

Po owych poczynaniach kapitan przerwał milczenie, a w jego głosie czaił się smętny wyrzut:

— Poruczniku, zabiera mi pan najlepszego z moich ludzi, klejnot pomiędzy nimi.

— Tak, wiem — odparł tamten, natychmiast przysuwając sobie kubek, by go ponownie napełnić. — Wiem o tym. Bardzo mi przykro.

— Przepraszam, ale pan mnie nie rozumie, poruczniku. Niech pan posłucha. Nim wziąłem na pokład tego młodego człowieka, mój forkasztel był jaskinią swarów. Czarne to były chwile na statku, powiadam panu. Trapiłem się tak, że nawet fajka nie mogła mnie pocieszyć.

Ale zjawił się Billy i było to tak, jak gdyby ksiądz katolicki zaprowadził spokój w irlandzkiej spelunce. Nie żeby im prawił kazania albo mówił czy robił coś szczególnego — ale biła od niego cnota, cukrząc wszystkich skwaszonych. Przylgnęli do niego niczym szerszenie do melasy — wszyscy z wyjątkiem przywódcy całej zgrai, tego masywnego, kosmatego chłopa z ognistorudymi bakami. Być może przez zazdrość o nowego przybysza, mniemając, że taki „słodki i miły chłopczyna”, jak go drwiąco nazywał wobec innych, nie może mieć ducha walczącego koguta, postanowił koniecznie wywołać jakąś paskudną awanturę. Billy zachowywał cierpliwość, zagadywał do niego miło — bo on, poruczniku, jest trochę taki jak ja, dla którego wszelkie kłótnie są nienawistne — ale nic nie pomagało. No i któregoś dnia, podczas drugiej psiej wachty, Rudy Bak w obecności innych, pod pozorem, że pokazuje Billowi, skąd wykrawa się polędwicę na befsztyk — był bowiem niegdyś rzeźnikiem — bezczelnie wymierzył mu kuksańca pod żebra. Billy, szybki jak błyskawica, puścił w ruch swą pięść. Przypuszczam, że wcale nie zamierzał osiągnąć aż takiego skutku, ale w każdym razie sprawił temu krzepkiemu durniowi okropne cięgi. Trwało to chyba z pół minuty. Jak mi Bóg miły, drągala zdumiała ta szybkość. I czy dasz pan wiarę, poruczniku, że Rudy Bak teraz naprawdę kocha Billa? Kocha go albo jest największym hipokrytą, o jakim w życiu słyszałem. Ale też wszyscy go kochają. Niektórzy piorą jego rzeczy, cerują mu znoszone spodnie, cieśla w wolnych chwilach robi dla niego piękną szafeczkę. Każdy by wszystko uczynił dla Billa Budda i jesteśmy tu teraz jedną szczęśliwą rodziną. Otóż, poruczniku, jeżeli ten chłopak odejdzie, już wiem, co będzie na pokładzie „Praw”. Teraz nieprędko będę mógł po kolacji oprzeć się o kabestan i spokojnie wypalić fajkę — nie, chyba już nieprędko. Tak, poruczniku, zabierasz mi pan klejnot prawdziwy; zabierasz mi tego, który czyni pokój.

To rzekłszy ów zacny człowiek z prawdziwym trudem powściągnął wzbierający szloch.

— No cóż — odrzekł oficer, który z rozbawieniem i ciekawością słuchał tego wszystkiego, a teraz jeszcze poweselał od trunku. — Cóż, niech będą błogosławieni czyniący pokój, szczególnie tacy, co walczą! A właśnie takimi są te siedemdziesiąt cztery pięknotki, których paszcze widzisz pan wytknięte przez strzelnice wojennego okrętu, co na mnie czeka — tu wskazał przez okno kabiny na „Nieposkromionego”. — Ale odwagi! Nie bądź pan taki zgnębiony. Ba, z góry panu przyrzekam królewską aprobatę. Bądź pewien, iż Najjaśniejszy Pan z radością się dowie, że w czasach, kiedy jego suchary nie są poszukiwane przez marynarzy tak chciwie, jak by powinny, a także w czasach, kiedy niektórzy kapitanowie floty handlowej po cichu mają za złe wypożyczanie od nich do służby jednego czy drugiego człowieka, Najjaśniejszy Pan, jak powiadam, uraduje się, że przynajmniej jeden taki kapitan z ochotą oddaje królowi sam kwiat swej trzódki, marynarza, który z równą wiernością nie stawia temu oporu. Ale gdzież jest to moje cudo? A! — dodał patrząc w otwarte drzwi kajuty. — Otóż idzie i, na Jowisza, dźwiga swą skrzynkę. Apollo z kuferkiem! Człowieku — rzekł wychodząc mu na spotkanie — nie możesz zabrać takiego dużego pudła na okręt wojenny. Tam skrzynie są głównie na kartacze. Włóż swoje manatki do worka, chłopcze. Buty i siodło dla kawalerzysty, a worek i hamak dla marynarza z okrętu wojennego.

Przełożenie rzeczy ze skrzynki do worka zostało dokonane. Następnie, zaczekawszy, aż jego wybraniec zszedł do szalupy, porucznik opuścił się za nim i odbił od „Praw człowieka”. Tak bowiem brzmiała nazwa statku handlowego, aczkolwiek kapitan oraz załoga skracali ją po marynarsku na „Prawa”. Jego uparty właściciel z Dundee był zagorzałym wielbicielem Tomasza Paine’a, którego książka, stanowiąca odpowiedź na potępienie rewolucji francuskiej przez Burke’a , a wtedy niedawno opublikowana, rozeszła się wszędzie. Nadając swemu statkowi miano od tytułu książki Paine’a, ów człowiek z Dundee po trosze przypominał współczesnego sobie armatora, Stephena Girarda z Filadelfii, który dał wyraz sympatiom do ojczystego kraju i jego liberalnych poglądów filozoficznych nazywając swe statki „Wolter”, „Diderot” i tak dalej.

Lecz oto teraz, kiedy szalupa przepływała pod rufą statku handlowego, a oficer i wioślarze ujrzeli — jedni ze złością, a inni z uśmiechem — wypisaną tam nazwę, w tej właśnie chwili nowo zwerbowany zerwał się z miejsca na dziobie łodzi, gdzie sternik kazał mu siedzieć, i jął machać kapeluszem, żegnając się wesoło ze swymi milczącymi kolegami, którzy z żalem spoglądali nań znad relingu. Następnie pozdrowił sam statek:

— Żegnajcie mi także, „Prawa człowieka”!

— Siadaj, mój panie! — ryknął porucznik, natychmiast przybierając surowy ton, odpowiedni dla swojej rangi, choć z trudem hamując śmiech.

Istotnie, postępek Billa był strasznym naruszeniem marynarskiej dyscypliny. Wszelako chłopaka nigdy jej nie uczono, co biorąc pod uwagę porucznik nie napomniałby go tak energicznie, gdyby nie to końcowe pożegnanie ze statkiem. Dopatrzył się w nim bowiem ukrytej ironii ze strony nowo zrekrutowanego — chytrego potępienia zarówno przymusowego werbunku, jak i jego samego w szczególności. Jednakże — co bardziej prawdopodobne — jeżeli zabrzmiało to ironicznie w efekcie, nie było takie w intencji, albowiem Billy, chociaż szczęśliwie obdarzony wesołością właściwą dobremu zdrowiu, młodości i beztroskiemu sercu, nie był bynajmniej skłonny do ironii. Brakowało mu zarówno ochoty po temu, jak i złośliwej zręczności. Posługiwanie się dwuznacznikami czy insynuacjami wszelkiego rodzaju było zupełnie obce jego naturze.

Co zaś się tyczy przymusowego zaciągu, to przyjmował go po trosze tak, jak zwykł był przyjmować każdą odmianę pogody. Na podobieństwo zwierząt, acz nie filozof, był, nie wiedząc o tym, właściwie fatalistą. I możliwe, że nawet przypadł mu do gustu ten niespodziany obrót, jaki przyjęły jego sprawy, gdyż obiecywał mu nowe przeżycia i wojenne emocje.

Na pokładzie „Nieposkromionego” wprędce zaliczono go do starszych marynarzy, przydzielono do wachty prawej burty i wyznaczono do służby na marsie fokmasztu. Wprędce oswoił się całkowicie z tą służbą, a jego bezpretensjonalna uroda i miłe, beztroskie obejście zyskały mu niemałą sympatię. Nie było w mesie weselszego człowieka, w wyraźnym przeciwieństwie do pewnych innych osobników, podobnie jak on przymusowo wcielonych do załogi; ci bowiem, kiedy nie mieli nic do roboty, czasem — a zwłaszcza podczas ostatniej psiej wachty, kiedy zbliżający się zmrok skłaniał do zadumy — łatwo popadali w smętek, u niektórych pokrewny ponurości. Jednakże nie byli oni tak młodzi jak nasz fortopman; wielu musiało posiadać jakieś ognisko domowe, inni pozostawili żony i dzieci najprawdopodobniej w niepewnym położeniu, a niemal każdy miał jakichś krewnych czy znajomych — podczas gdy dla Billa, jak to niebawem zobaczymy, cała rodzina sprowadzała się właściwie do niego samego.

ROZDZIAŁ II

Aczkolwiek nasz nowo kreowany fortopman został dobrze przyjęty na marsie i na pokładach działowych, nie był tam już takim przedmiotem podziwu, jak poprzednio dla załóg pomniejszych statków handlowych, z którymi to załogami dotąd wyłącznie obcował.

Był młody i mimo już niemal w pełni rozwiniętego ciała wyglądał na jeszcze młodszego, niż był w rzeczywistości. Sprawiał to jakiś młodociany wyraz wciąż jeszcze gładkiej twarzy, prawie niewieściej w czystości swej przyrodzonej karnacji, w której jednakże, dzięki morskim wyprawom, lilie zgoła zanikły, a róże jeno z trudnością rumieniały poprzez ogorzałość.

Człowieka, który był tak do gruntu nie obznajomiony z zawiłościami wymyślniejszego żywota, mogłoby onieśmielić raptowne przeniesienie z poprzedniego prostego otoczenia w rozleglejszy i bardziej złożony świat wielkiego okrętu wojennego, gdyby miał w swej naturze jakąkolwiek próżność czy zarozumialstwo. Wśród różnorakiej załogi „Nieposkromionego” znajdowało się paru marynarzy, którzy, choć niżsi stopniem, nie byli zwykłego, pospolitego pokroju; wyraźnie przejawiali ową postawę, którą nieustanna wojskowa dyscyplina i wielokrotne uczestniczenie w bitwie może w niejakiej mierze nadać nawet ludziom przeciętnym. Billy Budd jako Urodziwy Marynarz znajdował się na okręcie poniekąd w sytuacji wiejskiej piękności, przeniesionej z prowincji i zmuszonej do współzawodnictwa z wysoko urodzonymi damami dworskimi. Jednakże zaledwie dostrzegał ową zmianę. Nie widział też, że coś w nim wywoływało dwuznaczne uśmieszki na niektórych twardych marynarskich twarzach. Równie nieświadom był szczególnego, korzystnego wrażenia, jakie jego osoba oraz obejście wywierały na rozumniejszych panach z pokładu rufowego. I nie mogło też być inaczej. Obdarzony budową właściwą najświetniejszym fizycznie okazom Anglików, w których płynie krew saksońska bez żadnej normańskiej czy innej domieszki, miał w twarzy ten ludzki, pełen spokoju i dobroci wyraz, który grecki rzeźbiarz nadał w pewnych przypadkach swojemu heroicznemu siłaczowi, Herkulesowi. To jednak znowu niedostrzegalnie odmieniała inna istotna właściwość. Ucho drobne i kształtne, wygięcie stopy, zarys nozdrzy i ust, nawet ręce stwardniałe i zabarwione na miedzianopomarańczowy kolor dziobu tukana — ręce mówiące o linach i wiadrach smoły — a nade wszystko coś w jego zmiennym wyrazie, w każdej przypadkowej pozycji czy geście, coś, co nasuwało myśl o matce szczególnie uprzywilejowanej przez miłość i Gracje — wszystko to osobliwie wskazywało na rodowód jaskrawo sprzeczny z jego losem. Owa tajemniczość stała się mniej tajemnicza przez ujawnienie pewnego faktu, gdy Billa stojącego przy kabestanie formalnie wcielano do służby. Kiedy oficer, niski, żwawy jegomość, spytał między innymi o miejsce jego urodzenia, Billy odrzekł:

— Nie wiem, proszę pana.

— Nie wiesz, gdzieś się urodził? A kto był twoim ojcem?

— Bóg to wie, panie.

Uderzony szczerą prostotą tych odpowiedzi, oficer spytał następnie:

— A wiesz cośkolwiek o swoim pochodzeniu?

— Nie, panie. Ale słyszałem, że mnie znaleźli pewnego rana w pięknym, jedwabiem wyściełanym koszyku, zawieszonym u kołatki na drzwiach jednego zacnego człowieka w Bristolu.

— Znaleźli, powiadasz? Ano — tu oficer odchylił w tył głowę i zmierzył wzrokiem od góry do dołu nowo zwerbowanego — ano, okazuje się, że to było wcale niezłe znalezisko. Mam nadzieję, że znajdą jeszcze więcej takich jak ty, mój chłopcze; flota ogromnie ich potrzebuje.

Tak, Billy Budd był znajdą, przypuszczalnie bękartem, i najwyraźniej wcale nie nikczemnego rodu. Szlachetne pochodzenie było w nim równie widoczne jak w rasowym koniu.

Co do reszty, to posiadając niewiele przenikliwości i ani śladu mądrości węża, a jednak nie będąc tylko gołębiem, miał ten rodzaj i zasób inteligencji, który idzie w parze z niezwykłą prawością zdrowej ludzkiej istoty — takiej, której dotąd nie podano wątpliwego jabłka wiedzy. Był niepiśmienny. Nie umiał czytać, ale potrafił śpiewać, i wzorem niepiśmiennego słowika czasami komponował własne piosenki.

Nieśmiałości nie miał wcale czy raczej tyle, ile jej można rozsądnie przypisać psu z rasy świętego Bernarda.

Ponieważ zazwyczaj obcował z żywiołem, a ląd znał niemal jedynie jako wybrzeże czy raczej tę cząstkę ziemnowodnego globu, która jest opatrznościowo zarezerwowana dla sal tańca, dziewek i oberżystów, krótko mówiąc tego, co marynarze nazywają „krainą szczęśliwości” — jego prosta natura pozostała nie tknięta przez moralną wymyślność, którą niekiedy można przyrównać do tej sztucznej rzeczy, znanej pod nazwą szacowności. Ale czy marynarze odwiedzający „krainę szczęśliwości” są bez przywar? Nie, tylko że ich tak zwane przywary pochodzą z wypaczenia serca rzadziej niż u ludzi lądu, bo wynikają nie tyle z zepsucia, co z nadmiaru żywotności po długim jej powściąganiu, będąc zwyczajnymi jej przejawami, zgodnymi z prawami natury. Z przyrodzonej skłonności, wspomaganej przez jego losy, Billy był pod wieloma względami właściwie czymś w rodzaju prawego barbarzyńcy, zapewne takiego jak Adam, zanim układny wąż wkręcił się w jego towarzystwo.

Niech tutaj wolno będzie zauważyć, iż niejako na potwierdzenie doktryny o upadku człowieka — doktryny dziś powszechnie lekceważonej — można zaobserwować, że tam, gdzie pewne cnoty, czyste i nieskażone, właściwe są komuś noszącemu zewnętrzny uniform cywilizacji, przy bliższym badaniu okazuje się, że nie wynikają one z obyczaju czy konwenansu, ale raczej są z nimi sprzeczne, jak gdyby zaiste w drodze wyjątku zostały przejęte z czasów poprzedzających kainowe miasta i umiastowionego człowieka. Człowiek wyróżniający się takimi właściwościami ma dla nie wypaczonego smaku niejako czystą woń jagód, podczas gdy osobnik do cna ucywilizowany, nawet jeżeli jest dobrym okazem owego gatunku, ma dla tegoż moralnego podniebienia wątpliwy posmak jak gdyby mieszanego wina. Do każdego zabłąkanego spadkobiercy tych prymitywnych zalet, który, jak Caspar Hauser, wędruje w oszołomieniu po jakiejś chrześcijańskiej stolicy naszych czasów, nadal w pełni stosuje się słynna inwokacja poety sprzed blisko dwóch tysięcy lat o poczciwym wieśniaku, co znalazł się w obcym sobie Rzymie cezarów:

Wiernego w słowie i myśli,

Cóż cię, Fabianie, do miasta przywiodło?

Jakkolwiek nasz Urodziwy Marynarz posiadał taką męską urodę, jaką nie wszędzie spotkać można, wszelako na podobieństwo owej pięknej kobiety z którejś z pomniejszych opowieści Hawthorne’a brakowało mu jednego. Nie była to żadna widoma skaza, jak u owej damy, ale występująca niekiedy skłonność do wadliwej wymowy. Aczkolwiek w godzinie srożenia się żywiołów czy też w niebezpieczeństwie był pod każdym względem taki, jakim winien być marynarz, to jednak pod nagłym naporem silnych, serdecznych uczuć głos jego, kiedy indziej osobliwie melodyjny i jakby wyrażający wewnętrzną harmonię, skłonny był do pewnej organicznej ułomności — mniejszego lub większego jąkania czy nawet czegoś gorszego. W tym szczególe Billy był uderzającym dowodem, że ów przewrotny tłumacz, zawistny, zły doradca z Edenu, nadal ma coś do czynienia z każdym, kto znalazł się na tej planecie. Zawsze, tak czy inaczej, z pewnością podsunie on swą wizytówkę, jak gdyby chciał nam przypomnieć: Jam też przyłożył się do tego.

Ujawnienie takiej wady w Urodziwym Marynarzu powinno być dowodem nie tylko tego, że nie przedstawia się go jako konwencjonalnego bohatera, ale też że historia, której jest główną postacią, nie jest romansem.

ROZDZIAŁ III

W  momencie przymusowego zwerbowania Billa do załogi „Nieposkromionego” okręt ów miał właśnie przyłączyć się do floty śródziemnomorskiej. Zostało to niebawem dokonane. Jako należący do owej floty, siedemdziesdęcioczterodziałowiec uczestniczył w jej ruchach, choć czasem, z uwagi na swoje wybitne walory żeglowne, był w braku fregat wysyłany na specjalne zadania zwiadowcze — niekiedy zaś w jakiejś dłuższej misji. Z tym wszystkim jednak opowieść niniejsza niewielki ma związek, jako że ogranicza się do wewnętrznego życia jednego poszczególnego okrętu i dziejów jednego marynarza.

Było lato roku 1797. W kwietniu owego roku nastąpiły rozruchy w Spithead, po nich zaś, w maju, drugi i jeszcze poważniejszy wybuch zamieszek we flocie zakotwiczonej na Nore. Te ostatnie znane są, i to bez żadnej przesady w owym określeniu, pod nazwą Wielkiego Buntu. Była to w istocie demonstracja groźniejsza dla Anglii od ówczesnych manifestów oraz zwycięskich i prozelickich armii francuskiego Dyrektoriatu.

Dla Imperium bunt na Nore był tym, czym strajk straży ogniowej byłby dla Londynu zagrożonego powszechnym pożarem. Podczas owego kryzysu Królestwo mogło już przewidzieć to słynne hasło, które w kilka lat później obwieściło całej walczącej marynarce, czego Anglia oczekuje w potrzebie od Anglików. Wtedy to właśnie marynarze, których można było liczyć na tysiące, powciągali wśród okrzyków na maszty trójpokładowców i siedemdziesiątek czwórek zakotwiczonych na własnej redzie — floty będącej prawym ramieniem nieomal jedynego wolnego, konserwatywnego mocarstwa w Starym Świecie — flagi brytyjskie z usuniętym godłem Unii i krzyżem, przemieniając sztandar ustanowionego prawa i wolności we wrogi czerwony meteor nieokiełznanej i niepohamowanej rewolty. Słuszne niezadowolenie, zrodzone z rzeczywistych uchybień we flocie, rozpłomieniły w bezrozumną pożogę żywe iskry nadlatujące przez Kanał z ogarniętej pożarem Francji.

Wydarzenie to na pewien czas przemieniło w szyderstwo owe natchnione słowa Dibdina — który pisząc swe pieśni był niepoślednim sojusznikiem angielskiego rządu w europejskich zmaganiach — słowa między innymi sławiące patriotyczne poświęcenie brytyjskiego marynarza :

„A co do życia mego, należy ono do króla!” Taki epizod wspaniałych morskich dziejów Wyspy jej historycy naturalnie skracają: jeden z nich (G.P.R. James) wyznaje otwarcie, iż chętnie by go pominął, gdyby nie to, że „bezstronność nie pozwala wybredzać”. Jednakże jego wzmianka nie tyle jest relacją, co notatką, jako że nie podaje prawie żadnych szczegółów. Niełatwo też znajdzie się je w bibliotekach. Po dobnie jak niektóre inne wydarzenia, przytrafiające się w każdej epoce we wszystkich państwach na świecie, z Ameryką włącznie, Wielki Bunt miał taki charakter, że narodowa duma i wzglądy polityczne chętnie odsunęłyby go na dalszy plan historyczny. Wydarzeń takich przemilczeć niepodobna, istnieje wszakże oględny sposób historycznego ich omawiania. Skoro rozsądna jednostka powstrzymuje się od rozgłaszania jakichś niefortunnych czy katastrofalnych wypadków w rodzinie, naród znajdujący się w podobnym położeniu może bez ujmy zachować równą dyskrecję.

O ile po rozmowach pomiędzy rządem a przywódcami buntu i poczynieniu przez władze ustępstw w sprawie pewnych jaskrawych nadużyć, pierwsze powstanie — w Spithead — zostało z trudnością stłumione, a spokój na jakiś czas przywrócony, to na Nore ów nieprzewidziany nawrót buntu na jeszcze większą skalę, spotęgowanego w toczących się później układach przez żądania, które władze uznały nie tylko za niedopuszczalne, ale za agresywne i zuchwałe, wskazywał — jeśli czerwona flaga nie uczyniła tego już w dostatecznym stopniu — jaki duch ożywia marynarzy. Ostatecznie stłumiono jednak rewoltę, ale umożliwiła to bodaj jedynie niezachwiana wierność korpusu piechoty morskiej oraz dobrowolny powrót do służby wpływowych odłamów załóg. W pewnej mierze można przyrównać bunt na Nore do porażającego napadu zaraźliwej febry w ciele z natury swej zdrowym, które ją wprędce przezwycięża.

Tak czy owak, spośród owych tysięcy buntowników pochodziła pewna liczba marynarzy, którzy wkrótce potem — czy to powodowani jedynie patriotyzmem, czy też wojowniczością, czy jednym i drugim — dopomogli Nelsonowi zdobyć mitrą na Nilu, a morską koroną nad koronami pod Trafalgarem. Dla buntowników bitwy te, zwłaszcza zaś Trafalgar, stały się pełnym zmazaniem grzechów, i to wspaniałym; albowiem na wielkie morskie widowisko składa się jedynie heroiczna świetność oręża. Bitwy te, szczególnie zaś Trafalgar, nie mają sobie równych w dziejach ludzkości.

ROZDZIAŁ IV

DOTYCZĄCY „NAJWIĘKSZEGO MARYNARZA OD POCZĄTKU ŚWIATA” (TENNYSON)

Kiedy przychodzi do pisania, jakkolwiek by ktoś był zdecydowany trzymać się głównej drogi, zawsze znajdą się jakieś boczne ścieżki mające powab, któremu niełatwo się oprzeć. Przyzywany przez geniusz Nelsona, mam zamiar zabłąkać się na taką ścieżkę. Rad będę, jeśli czytelnik zechce dotrzymać mi towarzystwa. Przynajmniej możemy sobie obiecać tę przyjemność, która, jak mówią złośliwie, tkwi w grzechu — albowiem literackim grzechem będzie takie zboczenie z drogi.

Najprawdopodobniej nie jest niczym nowym stwierdzenie, że wynalazki naszych czasów spowodowały na koniec w wojnie morskiej przemianę odpowiadającą tej rewolucji we wszelkim rzemiośle wojennym, której dokonało sprowadzenie z Chin do Europy prochu strzelniczego. Pierwsza europejska broń palna, przyrząd nieporęczny, została, jak wiadomo, odrzucona z pogardą przez wielu rycerzy, jako narzędzie nikczemne, dobre co najwyżej dla słabeuszów nazbyt tchórzliwych, aby skrzyżować stal ze stalą w otwartej walce. Jednakże, tak jak na lądzie rycerskie męstwo, chociaż obrane ze swego blasku, nie skończyło się wraz z rycerzami, również i na morzu — aczkolwiek pewna odmiana waleczności w nawodnych starciach wyszła dziś z mody jako nie dająca się zastosować w zmienionych warunkach — szlachetne zalety takich morskich potentatów, jak Don Juan Austriacka, Doria, Van Tromp, Jean Bart, liczny zastęp brytyjskich admirałów czy też amerykańscy Decaturowie z roku 1812 — nie stały się przeżytkiem wraz z ich drewnianymi okrętami.

Niemniej każdemu, kto umie doceniać Teraźniejszość nie lekceważąc Przeszłości, można wybaczyć, że dlań ów samotny stary okręt w Portsmouth, „Victory” Nelsona, wydaje się unosić na wodzie nie tylko jako butwiejący pomnik niezniszczalnej chwały, lecz także jako poetyczny wyrzut, złagodzony przez malowniczość, w stosunku do „Monitorów” i innych, jeszcze potężniejszych europejskich pancerników. I nie jest tak tylko dlatego, że owe okręty są niemiłe dla oka, że nieuchronnie brak im symetrii i pięknej sylwetki dawnych liniowców, ale w równej mierze i z innych przyczyn.

Być może są tacy, którzy, choć nie całkowicie nieczuli na ów poetyczny wyrzut wyżej wspomniany, mogą jednakże być skłonni odeprzeć go w imię nowego porządku, i to w razie potrzeby posuwając się aż do obrazoburstwa. Na przykład pobudzeni widokiem gwiazdy wprawionej w pokład „Victory” w miejscu, gdzie padł Wielki Marynarz, ci wojenni utylitaryści mogą sugerować, że wymyślne eksponowanie przez Nelsona własnej osoby w bitwie było nie tylko niepotrzebne, ale i nie wojskowe, ba, miało posmak szaleństwa i próżności. Mogą też dodać, że pod Trafalgarem było to po prostu wyzywaniem śmierci, i śmierć nadeszła; że gdyby nie to brawurowanie, zwycięski admirał zapewne przeżyłby bitwę i zamiast żeby jego mądry przedśmiertny nakaz został uchylony przez bezpośredniego następcę w dowodzeniu, mógłby sam, po rozstrzygnięciu bitwy, zakotwiczyć swą skołataną flotę i tym sposobem nie dopuścić do pożałowania godnych strat w ludziach, spowodowanych rozbiciem się okrętów podczas burzy żywiołów, która nastąpiła po burzy wojennej.

Ano, jeżeli odłożymy na bok bardziej niż dyskusyjny punkt, czy z różnych powodów zakotwiczenie floty było możliwe, wówczas ci benthamiści wojny mogą z pozorną słusznością upierać się przy powyższym.

Jednakże „mogłoby być” to grząski grunt pod budowę. Z pewnością zaś, jeżeli idzie

o przewidywanie szerszych aspektów bitwy i staranne do niej przygotowania — wytyczenie bojami zabójczej drogi i nakreślenie jej na mapie, tak jak to zrobiono pod Kopenhagą — to niewielu dowódców okazało równie skrupulatną rozwagę, jak ten, który tak lekkomyślnie hazardował własną osobą w walce.

Ostrożność osobista, nawet dyktowana względami zgoła niesamolubnymi, nie jest na pewno u wojskowego specjalną zaletą; natomiast najpierwszą zaletę stanowi przemożne umiłowanie chwały i do głębi serca sięgające poczucie obowiązku. Jeżeli słowo „Wellington” nie budzi we krwi takiego odzewu, jak prostsze nazwisko „Nelson”, to przyczynę można wydedukować z tego, co powiedziano powyżej. Alfred w swej pogrzebowej odzie poświęconej zwycięzcy spod Waterloo nie odważył się nazwać go największym żołnierzem wszystkich czasów, choć w tejże samej odzie mówi o Nelsonie jako o „największym marynarzu od początku świata”.

Pod Trafalgarem Nelson, tuż przed rozpoczęciem walki, zasiadł i spisał zwięźle swoją ostatnią wolę i testament. Jak gdyby w przeczuciu najświetniejszego ze wszystkich zwycięstw, które miało być uwieńczone jego własną chwalebną śmiercią, coś na kształt kapłańskich pobudek kazało mu przystroić się w lśniące klejnotami świadectwa własnych świetnych czynów; jeżeli takie przyozdobienie siebie do ołtarza i ofiary było w istocie chełpliwością, to i każdy prawdziwie heroiczny wiersz w wielkich eposach i dramatach jest afektacją i napuszeniem, bo w słowach takich poeta jedynie ucieleśnia w wierszu to uniesienie uczuć, które człowiek pokroju Nelsona w odpowiednim momencie urzeczywistnia czynami.

ROZDZIAŁ V

Bunt na Nore został stłumiony. Nie wszystkie jednak uchybienia naprawiono. Jeśli na przykład nie pozwalano już dostawcom stosować praktyk właściwych wszędzie ich plemieniu, takich jak dostarczanie tandetnego sukna, racji żywności nadpsutych albo o sfałszowanej wadze, to jednak przymusowy werbunek trwał nadal. Oparty na uświęconym od wieków zwyczaju, a prawnie utrzymywany aż po czasy Lorda Kanclerza Mansfielda, tera sposób obsadzania floty — sposób obecnie niejako zawieszony, lecz nigdy nie odwołany formalnie — nie mógł być zarzucony w tych latach. Jego zniesienie sparaliżowałoby niezbędną flotę, pływającą w całości pod żaglami, bez parowego napędu, której niezliczone żagle i tysiące armat, krótko mówiąc, wszystko obsługiwane było jedynie siłą mięśni — flotę tym bardziej nienasyconą w zapotrzebowaniu ludzi, że mnożyła swoje okręty wszelkich odmian, ażeby sprostać ówczesnym i przyszłym wydarzeniom na miotanym konwulsjami kontynencie.

Niezadowolenie poprzedziło obydwa bunty i w mniejszym lub większym stopniu potajemnie je przetrwało. Dlatego też nie bez racji można było obawiać się jakiegoś nawrotu niepokojów, sporadycznego lub powszechnego. Oto jeden przykład takich obaw: w tym samym roku, w którym rozgrywa się opowieść niniejsza, Nelson, naówczas wiceadmirał sir Horatio, przebywając wraz z flotą u hiszpańskich wybrzeży, otrzymał od dowodzącego admirała rozkaz przeniesienia swojego proporca z „Kapitana” na „Tezeusza”, a to z następującej przyczyny: ponieważ ten drugi okręt świeżo przybył z kraju, gdzie wziął udział w Wielkim Buncie, obawiano się jakiegoś niebezpieczeństwa z uwagi na nastroje marynarzy i uważano, iż taki oficer jak Nelson potrafi nie tyle zmusić terrorem załogę do nikczemnej uległości, co samą swą obecnością nakłonić ją ponownie do wierności, jeśli nie tak entuzjastycznej jak jego własna, to przynajmniej równie pewnej. Tak więc przez jakiś czas na niejednym pokładzie rufowym panował niepokój. Na morzu przedsiębrano środki ostrożności przeciwko nawrotowi buntu. Czasem niespodziewanie dochodziło do bitwy. Wtedy oficerowie przydzieleni do baterii uważali w niektórych przypadkach za swój obowiązek stawać z dobytymi szpadami za ludźmi obsługującymi działa.

Jednakże na pokładzie siedemdziesięcioczterodziałowca, na którym Billy rozwiesił teraz swój hamak, niewiele było objawów w sprawowaniu się marynarzy, a nic widomego w postępowaniu oficerów, co mogłoby wskazywać zwykłemu obserwatorowi, że Wielki Bunt wydarzył się dopiero niedawno. W swoim ogólnym sposobie bycia i zachowaniu oficerowie okrętu wojennego naturalnie biorą wzór z dowódcy, jeżeli oczywiście góruje on nad nimi charakterem, tak jak powinien.

Szlachetnie urodzony kapitan Edward Fair-fax Vere, żeby podać jego pełną rangę, był kawalerem lat mniej więcej czterdziestu, marynarzem wybitnym nawet w tych czasach obfitujących w znamienitych żeglarzy. Jakkolwiek spokrewniony z wyższą szlachtą, nie zawdzięczał awansu jedynie wpływom związanym z tą okolicznością. Służbę znał dobrze, brał udział w rozmaitych bitwach i zawsze wywiązywał się ze swych obowiązków, jak przystało na oficera, któremu leży na sercu dobro jego ludzi, nigdy wszakże nie tolerował naruszenia dyscypliny; był dokładnie obeznany z tajnikami swojego zawodu, nieustraszony do granic zuchwalstwa, choć nigdy nie lekkomyślny. Za waleczność wykazaną na wodach zachodnioindyjskich, w stopniu oficera flagowego przy Rodneyu, podczas świetnego zwycięstwa owego admirała nad De Grasse’em, został mianowany kapitanem.

Na lądzie, w stroju cywilnym mało kto wziąłby go za marynarza, zwłaszcza że nigdy nie ozdabiał niezawodowej rozmowy terminami morskimi, a poważny w obejściu, nie wykazywał większego upodobania do zwykłego humoru. Nie było czymś niezgodnym z owymi cechami, że podczas rejsu, kiedy nic nie wymagało odeń jakiegoś doniosłego działania, był najpowściągliwszym z ludzi. Każdy mieszkaniec lądu, spostrzegłszy owego człowieka, który nie wyróżniał się postawą i nie nosił żadnych wyraźnych insygniów, wychodzącego ze swego przybytku na pokład, i widząc milczące uszanowanie, z jakim oficerowie wycofywali się wtedy na zawietrzną, mógł wziąć go za królewskiego gościa, cywila na pokładzie okrętu królewskiego, jakiegoś wielce dostojnego tajnego wysłannika, który udawał się na ważną placówkę. Ale ta niepozorność w obejściu mogła wynikać z pewnej naturalnej męskiej skromności, która niekiedy idzie w parze ze stanowczą naturą — skromności, przejawianej we wszystkich momentach nie wymagających zdecydowanego działania, a która u człowieka każdego stanu wskazuje na cnotę arystokratyczną w swojej istocie.

Podobnie jak niektórzy ludzie parający się różnymi odmianami heroicznego rzemiosła na tym świecie, kapitan Vere, choć dosyć trzeźwy w razie potrzeby, zdradzał niekiedy pewną skłonność do rozmarzenia. Stojąc samotnie na nawietrznej wielkiego pokładu i trzymając się jedną ręką olinowania, spoglądał w zadumie na czarne morze. Jeśli mu wtedy przedłożono jakąś drobną sprawę, przerywając tok myśli, objawiał mniejsze lub większe rozdrażnienie, ale natychmiast je hamował.

W marynarce był powszechnie znany pod przydomkiem Świetlistego Vere’a. Jak takie nazwanie przypadło w udziale komuś, kto mimo wszystkich solidnych zalet nie odznaczał się błyskotliwością, wyjaśnia następujące zdarzenie: jego ulubiony krewniak, lord Denton, człek pełen fantazji, był pierwszym, który nań czekał i złożył mu powinszowania po jego powrocie do Anglii z wyprawy do Indii Zachodnich, a ledwie poprzedniego dnia, przeglądając poezje Andrew Marvella, natrafił, zresztą nie po raz pierwszy, na wiersz zatytułowany Appleton House — nazwą jednej z siedzib wspólnego ich przodka, bohatera wojen niemieckich w wieku siedemnastym — w którym to wierszu są takie słowa:

To się nazywa — od pieleszy domowym szczęściem móc się cieszyć, gdzie w ryzach cię trzymają srogich świetlisty Vere i Fairfax drogi.

Tak tedy, uściskawszy kuzyna świeżo przybywającego po zwycięstwie Rodneya, w którym tak znamienitą odegrał rolę, i przepełniony sprawiedliwą dumą z owego marynarza ze swego rodu, krzyknął wylewnie: „Niech ci się szczęści, Ed, niech ci się szczęści, mój ty świetlisty Vere!” To się rozeszło i nowy przydomek, służąc w rozmowach rodzinnych do łatwego odróżniania kapitana okrętu „Nieposkromiony” do innego, starszego Vere’a, dalekiego krewnego, oficera tej samej rangi w marynarce, pozostał dołączony na zawsze do nazwiska.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

  W  marynarce wszystko na pewien czas utrwala się w pamięci. Każdy materialny przedmiot, związany z jakimś niezwykłym wydarzeniem w służbie, zostaje przemieniony w pomnik. Reję, na której zawisnął fortopman, przez kilka lat pokazywali sobie marynarze. Następnie wieść o tym szła za nią z okrętu do stoczni i znowu ze stoczni na okręt, trwając nawet wtedy, kiedy reja została na koniec przemieniona w zwykłą zapasową belkę. Dla marynarzy drzazga z niej była niby ułomek Krzyża. Jakkolwiek nie znali prawdziwych faktów i uważali, że kara była nieunikniona z punktu widzenia marynarskiego prawa, to jednak czuli instynktownie, że Billy był człowiekiem niezdolnym zarówno do buntu, jak do zamierzonego morderstwa. Wspominali pełną świeżości, młodzieńczą postać Urodziwego Marynarza, jego twarz nigdy nie wykrzywioną przez grymas czy jakiś tajemny podły odruch serca. Wrażenie to pogłębiał niewątpliwie fakt, że Billy odszedł, i w pewnej mierze odszedł w sposób tajemniczy. Na pokładach działowych „Nieposkromionego” powszechna ocena jego natury oraz jej nieświadomej prostoty znalazła w końcu nieporadny wyraz w wypowiedzi innego fortopmana, należącego do jego wachty, a obdarzonego, tak jak niektórzy marynarze, naiwnym temperamentem poetyckim. Te marynarskie ręce nakreśliły wiersz, który przez pewien czas krążył wśród załogi okrętu, a w końcu został wydrukowany w Portsmouth jako ballada. Nadany mu tytuł pochodził od tegoż marynarza:

BILLY W KAJDANACH

Ładnie ze strony kapelana, że przyszedł — mówiw P szczerze.

Nie szczędzi swych kościstych kolan, odmawia swe pacierze.

I to za kogo — za mnie! Za takiego jak Billy Budd! Zbłąkany promień księżyca przez luk się dostał i padł

Na szablę wartownika, osrebrzył zakątka cień, Lecz zgaśnie razem ze świtem w ostatni Billa dzień.

Jutro zrobią ze mnie klejnot w kolii, Perłę, co zwisa z rei nad marynarską rzeszą, Jak długi kolczyk, który kiedyś dałem Molly. Och, to nie wyrok, nie — to mnie zawieszą. Tak, tak, wszystko powstaje pośród porannej rosy, I ja się muszę podnieść, gdy nowy dzień zaświta.

Jakże — na pusty brzuch, ech, nigdy nam nie dosyć. Dadzą mi pewnie okruch, może kawałek biskwita. A może kamrat pełnym kubkiem zechce pożegnać godnie?

Lecz oczy odwróci od liny i od nieszczęsnej rei.

Bóg wie, komu w udziale przypadnie w górą mnie podnieść,

Kto będzie tą „podnośnicą”? Nie, nie, to chyba złuda,

Wzrok mi się mąci, to sen chyba, może się zbudzić uda. Toporek jest przy pasie? Wszystko uniesie woda?

Werbel na grog zawoła, a szklanki Bill nie poda?

Lecz Donald — ten obiecał przy burcie blisko stanąć, Bym dłoń przyjazną jeszcze uścisnął, nim zatonę. Lecz wtedy będę martwy, a więc nadzieje płonne.

Pamiętam, Walijczyka — Taff zwał się — tak spuszczano,

Policzki miał jak pąki kwiatka zaróżowione. Lecz mnie w hamaku cisną i spuszczą w dół głęboko, Na całe sążnie w morze, gdzie będzie sen i spokój. Czuję, jak to się skrada. Strażniku, gdzie jesteście?

Zluźnijcie te łańcuszki, ten w przegub mi się wpija.

I pchnijcie mnie porządnie. Wreszcie Chcę spać, oślizłe zielsko wokół mnie się owija.

19 kwietnia 1861