Ignacy Lachnicki

BIOGRAFIA WŁOŚCIANINA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

OGÓLNY RYSS OKOLICY.

O Powinnościach Włościanina względnie Właściciela,

O NATURZE UMÓW.

O OPIECE RZĄDOWEY.

O RELIGII LUDU WIEJSKIEGO.

O OŚWIECENIU LUDU WIEJSKIEGO.

O TOWARZYSTWIE WŁOŚCIAN.

O OBSZERNOŚCI POSIADŁOŚCIÓW WIEYSKICH.

O PRZEMYŚLE ROLNIKA POLSKIEGO.

O KARCZMACH PRZEZ ŻYDÓW ZAIĘTYCH.

O ZAGĘSZCZONYCH MIASTECZKACH.

O NATURZE EXEKUCYOW.

O WYMAGANIACH ŻOŁNIERZA.

O ZASTĘPSTWIE WŁAŚCICIELI KOSZTEM RZĄDU.

BIOGRAFIA WŁOŚCIANINA

nadbrzegami Niemna powyżey Łosośney mieszkaiącego.

Lachnicki Ignacy

Do Szanownego Królewsko - Gospodarczo - rolniczego Towarzystwa.

Znakomitym Mężom, którzy się w nayszlachetnieyszym celu ztowarzyszyli, aby podnieść kraiowe rolnictwo, udobrzyć byt rolnika, ośmielam się przedstawić wieśniaka nad brzegami Niemna zamieszkałego. W ciągu kilkunastoletniego z nim pożycia, oznaiomiony z iego skłonnościami, potrzebami, i uciskami wystawiam prawdziewy iego obraz, składam go w obliczu światła, ludzkości i gorliwości Waszey o dobro ludu, iako naymilszy uczuciom Waszym przedmiot, i iako winny hołd głębokiego moiego zamiarow Waszych uwielbienia.

Ignacy Lachnicki.

WSTĘP.

Okolne Naywyższego Rzędu do wszelkich Władz Kraiowych ogłoszenie, aby Te względnie osadowienia Stanu wieyskorolniczego, na pewnym gruncie swobody, pomyślności i Obywatelstwa, Opiekuńczy Nayiaśnieyszego Cesarza Wszech Rossyi o ludzkość troskliwością, za nayważnieyszy przedmiot wewnętrznego urządzenia wskazanego, mniemania i zdania swoie otworzyły, one pod rozbiór i uwagę wezwanym do ułożenia praw Kraiowych nayznakomitszym i naycelnieyszym Meżom przesłały, gdy przypuszcza i poszczególnych Obywateli do zaszczytu podania w tym względzie myśli swoich, ośmielam się obiawić moie.

Po tylu okropnych wstrząśnieniach Narodów i Rządów, po tylu przelotnych o kształcie onych mniemaniach i naukach srogiemi doświadczenia klęskami udowodnianych, to w ostatku pocieszające plemię ludzkie upowszechniło się przekonanie, że bez wyiątku i różnicy Stanów Człowiek okazuie się Człowiekiem, Prawu, i prawney tylko nad sobą Zwierzchności podległym i poddanym. Włościanin Polski przez Konstytucyą 3go Maja zyskał dla siebie Praw opiekę; Dekret Frederyka Augusta Króla Saskiego, i W Xięcia Warszawskiego dnia 21. Grudnia 1807go Roku nastały, zniósł Imię i nazwanie poddaństwa; ludzkością zaięte uczucia Nayiaśnieyszego Imperatora Wszech Rossyi, światłą i miłością powszechnego Dobra uznamionowaną odezwą JO. Xcia Jmci Adama Czartoryskiego obiawione, w stosownych do Jey Myślach dążących do zamiaru polepszenia bytu Włościan Polskich; przez wezwanie wszystkich Władz i Właścicieli, aby wnaradach swoich wynaydywali środki cel ten zbliżaiące i zapewniające, obszernieyszą temu chwały i ludzkości zawodowi okazują przestrzeń.

W tem rzeczy położeniu, niech mi się godzi uważać Włościanina Polskiego, iako dziecko nowonarodzone i przybyłe do dawney uprzywileiowaney Właścicieli familii, którey nietylko się porucza, ale ma ona naybliższy swóy interess w wyborze środków wychowania i usposobienia go do przyięcia tak znakomitego Obywatelstwa daru. Od tych iedynie środków nietylko byt szczęśliwy Włościanina, ale pomyślność Właścicieli zależeć będzie.

A gdy wychowanie młodzieży w poszczególnych Familiach, całą krewnych zaymuiąc troskliwość, usiłowania i poświęcenie się niebywa zawsze iednoczasowe w miarę różnicy, iaka zachodzi między żywszym a tępszym obięciem, między czerstwieyszym a słabszym sił i władz rozwinięciem się; niebywa zawsze odpowiednie nakładom, trudom, i nadzieiom, bądź w uboższych domach przez niedostatek sposobnych Nauczycieli, bądź w maiętnieyszych przez nawał i przesadę rozgałęzionych Nauk, a nayczęściey przez nietrafny i sprzeczny z skłonnościami wychowania przedmiotów nauki wybor, niezraża to przecież krewnych wciągłey na iey postępowania baczności, z którą uśpieszyć udoskonalenie staraią. się. I ieśli w założonym wychowania celu chybiaią, ten nieodpowiedni chęciom i zamiarom skutek wcześnie oznaczać można przez rozbior śrzodków i sposobów, które w Edukacyi młodzieży przyiete i użyte zostały. Naydoskonalszym i naypewnieyszym Mistrzem są przykady i doświadczenia, z tych arcyłatwe przekonanie, że pieszczoty, niezaspakaiaiące się w naydrobnieyszych szczegółach troskliwoście więcey wstrzymuią niż posuwaią wychowania dziecinnego postępy; Blade cery, mgławe i słabieiące wzrostu siły, tkliwe i drażliwe w naymnieyszych odmianach poruszenia, same nawet od przyrodzenia doskonale ukształconych ciał dość gęsto zyskane i nabyte ułomnoście, w ten czas, gdy obok pieszczonego pielęgnowania rozsądnie prowadzone dziecię, silnie, zdrowo i buynie wzrasta, gdzie swóy istotny biorą początek? Zrzódłem ich są pieskliwe i zbytnie umnożone koło dziecięcia starania i zabiegi: a przechodząc z fizycznego do umysłowego dziecięcia wychowu, zaliź naydoskonalsi Nauczyciele ze wszech stron zgromadzani będą zdolni ukształcić i wzbogacić umysł, ieśli trwożliwa krewnych niespokoyność, aby dziecię nauką, nieobciążono, ciągle wynaydywanemi rozrywkami bieg onych przerywać, i tych tylko Nauczycieli zdatnemi i doskonałemi uznawać zechce, którzy wszystko dziecięciu pobłażać, wszystko w nim pochwalać, i nie mylne zdatnoście rokować i zatwierdzać umieią. Zgromadzi się w ustach iego obszerny nazwań Naukowych Katalog, a żadna nauka obiętą i poznaną niezostanie. Takiemu pieszczotnemu fizycznemu i umysłowemu, równie pieszczotne moralne pospolicie i zawsze towarzyszy wychowanie; wszelkie dziecięcia żądania są uprzedzane, nikt się poważyć nie może, onemu co odmówić, wady Jego łatwe w tym wieku do sprostowania w oczach ślepo zakochanych krewnych wykazuią się zapowiedniemi wielkich zdatnościów oznakami, wszystkie tłumaczą się na dobro; nieuległość radom i ostrzeżeniom znamionuie zarod niezłamanego ducha, niegrzeczne w spółeczeństwie obeyście się zapowiada tę łatwość i przyjemność, z iaką się następuie w towarzystwach okaże, naprzykrzenie się domowym, wyższością umysłu, obcym, iest śmiałością: wymyślania są wroźbą gustu, iak przedryżniania dowcipu, złość i krzykliwość oznaką, męstwa, a upor stałością się zowie. Tym pieskliwym sposobem hoduiące się niemowie wzrasta przepełniano się wadami, i przywarami, których nie tak mocno i mniey kochane uniknęłoby. Nayczęściey się trafia, że z tego pieskliwie wyprowadzonego szczepu na sam przód gorzkich owoców kosztuią krewni, a w zamiast obiecanych z iego wzrostem pociech i pomoców, smutnych i dolegliwie obraźliwych doświadczaj cierpień. Równie w uzupełnieniu zamiarów polepszenie bytu Włościańskiego za cel maiących spodziewać się od troskliwości i mądrości Rządu należy, że Ten wskaże takie srzodki i sposoby, które zgodne z położeniem Kraiu, równie względne na interess Właściciela i Włościanina, zastosowane do ich sił moralnych i fizycznych, ani nagłością uspiesznych uniesień niebespiecznie wzruszyć, ani oboiętnym wykazem niedostatecznych sposobów osłabić ciała politycznego niedozwolą, lecz pewne i iasne wzaiemnych między Właścicielem i Włościaninem stosunkow, kreśląc granice, szczęścia ogółu Narodowego zawiążą i spoią.

Usposobienie i wzrost Cywilny Włościanina Rolnika w nieskończenie podobnym składzie, w zbliżonych wielce kolorach i cieniach okazać może stosunki z wychowem i wzrostem młodzieży w poiedyńczych familiach dostrzeganym. Szlachetne uczucia Właścicieli wyraźnie za stanem Włościan obiawione niedaią iuż dzisiay naymnieyszey obawy, aby pierwsi w srzodkach ulepszenia bytu drugich byli skrzętnemi, lub stać się mogli oboiętnemi. Głęboko w sercach i umysłach Właścicieli ugnieżdżone za pomyślnością, włościan przekonanie, zbiera i składa na ołtarzu ludzkości rozmaite plany i proiekta zaszczytny ten zamiar zapewnić i zabespieczyć zdolne. Dobry byt Włościan iest dzisiay przedmiotem niesamych tylko Waścicieli interessuiącym; osoby naymniey z Wsią i wieyskowością obeznane zaymuią się onym z tą łatwością i pewnością rozumowania, że śrzodki i plany przez ie wskazuiące się same tylko są trafne cel ten nayuspieszniey otrzymać i uświetnić. Pięknym i szlachetnym chęciom nieodzownie należy szacunek i zaleta; lecz te zastanawiać niepowiny ściśleyszego onych rozbioru, że niektóre z tych w zastosowaniu swoim do ninieyszego stanu Włościan zawcześnie nad to uprzedzaiąc rozwinięcie się władz ich moralnych, zamiast pewnego i prostego ku pomyślności postępowania, w obłędne i od zamierzonego celu oddalaiące zaprowadzić mogą ustronia; że rozmnożone za szczęściem Włościan troskliwoście przyimuiąc na siebie charakter pieszczot, w skutkach swoich pieszczonym i pieszczącym stratnemi i szkodliwemi okazać się mogą. W rzędzie tych mieścić można proiekta o zbiorach i posiedzeniach Gminnych, o konieczności zasiadania na Sądowych i prawodawczych ławach, o obszerności i zakresach, posiadłościów, o Majoratach, czyli wzbronieniu dzielenia onych, o szczególnych w formach processowania dobrodzieystwach, o samym nawet naukowym oświeceniu, ieśli Go uprzedzać, a przynaymniey towarzyszyć mu niebędzie istotna Stanu Jego nauka o rolnictwie.

Mieszkaniec nadbrzeża Niemna powyżey Łososny mam w zamiarze dać poznać te okolice, w których przez lat dwadzieście ciągle gospodarką zaymowałem się; w tym przeciągu czasu miałem, zręcznoście widzieć i uważać dobre i złe skłonnoście wieyskiego ludu, narowy i przesądy Jego, i na iakim gruncie one się opieraią; szkodliwe wady, które wszelkiemu sprostowaniu staią się oporne, z przyczyn, iż zrzódło mętu, z którego wypływaią, nieprzeczyszczone, i wyczyszczeniu wzbronne. I dopóki takowe przeszkody trwać i istnieć bedą, wszelkie naypięknieysze plany polepszenia bytu włościańskiego ostać się muszę martwe i bezskuteczne. Aby doyść szczęśliwie do zamierzoney mety, niedosyć iest mieć pyszne opisy drogi, którą się ma ku iey zmierzać, ieśli spokoyny, i bezsilny wędrownik, w drodze biegu swoiego co krok może być zatrzymanym, z własności swoiey wyzutym, i osobistym uledz cierpieniom i niebespieczeństwom, niebędzie skwapliwym puszczać się tą, która mu żadnego niezaręcza bespieczeństwa, ieśli się na tey drodze znayduią, niezbędne zawady, nieprzełomne zapory, dopóki się one nieusuną i trwać będą, dopóty wędrowka będzie próżną, niedoprowadzi do mety, a zmuszaiąc zwracać się wstecz do punktu, z którego się wyszło, bezużytecznie wysili i wyniszczy wędrownika. Na sam przód więc należy zabespieczyć pewność drogi, uprzątnąć przeszkody, zaradzić wadom, które niedolę Włościanina sprowadzaią, snuią, i utrzymuią. Tu wnet on uyrzy pierwsze gruntowne bytu swoego udobrzenie, i z tego tylko punktu zacząć on może obszernieysze pomyślnościów swoich rozwiiać pasmo. Bez zapewnienia mu wprzód tego, iakie bądź na zysk iego wylane będą dobrodzieystwa teoryi, on ich ani obeymie, ani uniesie. Prawdziwa biografia rzeczywistego dzisieyszego Stanu Włościanina naybliżey wyiaśnić trafi, iakie są przeszkody, które uprzątnąć, iakie wady, które sprostować, iakie dobre skłonnoście i zdatnoście, które ku wyższości wydoskonalenia prowadzić i wzmacniać opieka i siła Rządu za nayprzyzwoitszte uznać i przedsięwziąć może. w całym tym opisaniu, zachowam naywierniey szczerość i prostotę, która iest znamieniem człowieka uprawie wsi i roli oddanego. Schodność lub oddzielność zwyczaiów dobrych i szkodliwych, iaka się okaże między temi, a przygraniczaiącemi Polskiey okolicami, posłużyć może trudniącem się o polepszenie bytu Włościan Polskich za przedmiot porównania, w celu kształtnieyszego udobrzenia pierwszych, i silnego zapobieżenia zaięciu się lub rozszerzeniu drugich. —

OGÓLNY RYSS OKOLICY.

Okolica, którą. do poznaiomienia przedstawiam, zaymuie obręb przeszło dziesięć tysięcy ludności z płodów swoich wyżywiający. Posada oney ciągle górzysta, ma w części niziny dość żyżne. Gatunek Ziemi gliniasto piaszczysty, dobrey uprawie przy pognoiach niewymownie wypłatny, bez tych bardzo mało, albo wcale nic nierodzący, nietylko w ziarnie, ale i w paszney trawie nawet. Wyrobek iey pracowity, dlatego, że grunt górzysty, i nieskonczenie kamieniem zasypany. Niedostatek paszy czyli wypustów z przyczyny górzystego okolicy położenia niezmiernie uciąża Gospodarza, który wyprzęgłszy z pługa woły, zmuszony iest szukać napasu i pożywienia dla ich na wąskiey miedzy posiadłość iego odgraniczaiącey, prowadząc ich na sznurze między swoią i obcą zbożem zasianą, niwą. Okolica zupełnie iest bezlesną, naybliższe lasy są o mil kilka odległości, to sprawia, że opałem iey iest słoma, tą. się wygrzewaią zimą, na tey wypiekaią chleby, ią uspasabiaią iedzenia. Takowe niewłaściwe, ale z konieczności wynikaiące użycie słomy, odbiera Włościanom sposobność trzymania trzody w miarę potrzeby zagnoienia roli.

Lud wieyski tey okolicy iest piękeny wzrostem, i całą silnego Męszczyzny budową. Niema mieyscowych, ani familiinych między nim chorób. Powszechny zakres wieku iego iest między siedmdziesiąt a ośmdziesiąt lat życia. Śmierć naywięcey zabiera w dziecinstwie przez ospy, odry i kaszle. Rzadka śmierć naturalna w wieku męskim; w każdey wsi widzieć można sześćdziesiąt aż do siedmdziesiąt letniego staica, w prostym i silnym kierunku wiodącego na Niwie sochę wrówni z trzydziestoletnim, lub czterdziestoletnim Męszczyzną, albo przy ładownym wozie idacego trzy, cztery mile na dzień, bez oznaki osłabienia, Stoletni człowiek nie iest rzeczą zadziwiaiącą, a na pewności mieyscowey rachuby twierdzić można, gdy się na stu osobach ieden stoletni liczy. Pożywieniem iego iest chleb z ziarna żytniego dobrze wyczyszczonego wykwaszony, i należycie wypieczony. Mieszaniny ziarn innych do chleba nie używa, i nie znosi, aby chleb iego dodatkiem pośladów iodmiotów zbożowych w czystości swoiey utracał. Warzywa kwaśne są iego naymilszym pokarmem, wieprzowina zasileniem. Napoiem domowym są usposobione kwasy, a ulubionym często do zbytku i przebrania miary, wódka; w piwie niesmakuie. —

W Działaniu gospodarskich robot do zadziwienia, iak iest zręczny, silny, i wytrwały. Tę rzadką w gospodarstwie zaletę przypisać iedynie należy upowszechnionemu w tych okolicach zwyczaiowi, że wszystkie wieyskie roboty z łatwą do spełnienia możnością wyrachowane są do zamiaru. Dwór iest tylko stróżem, aby wskazana robota dobrze uskutecznioną była, znagła Włościanina do poprawy źle odbytey, przyimuiąc od iego zamiar dobrze dokonaney, nie pociąga go do inney. Ten upowszechniony w okolicach, o których piszę, z małym barzo pomnieyszych niektórych folwarków wyiątkiem, zamiarowey roboty zwyczay, według mniemania i doświadczenia moiego znakomite w stosunkach rolnictwa przyniósł zyski, i do użyźnienia tych trudnych w uprawie z natury swoiey górzystych kamienistych okolic, dzielnie się przyłożył. Właściciel, który przyiął Systemmat zamiarowey roboty, on ieden iest tylko w stanie porównania siły roboczey z potrzebą dobrey uprawy. To porównanie daie mu pewną, rachubę, ile on Ziemi dobrze i w przyzwoitey porze uprawić może; rachuba ta zmusza go często do zrnnieyszenia zaymowanych w przód zasiewami obrębów; to zmnieyszenie zasiewów z stosunku siły roboczey użyciu wolney do niemogących się zaskutecznić ani w doskonale usposobioney roli, ani w przyzwoitey kolei i czasie przypadaiących robot, zawsze prawie w początkach trwoży i zasmuca Właściciela; skutki wszakże piętką mu przynoszą pociechę, daiąc mu z mnieyszego obrębu i mnieyszego zasiewa dobrze i w porze uprawionego i zebranego, większe nierównie, niż miał pierwiey plony. Zdawał się utrącać na obszerności, a znalazł się w potrzebie powiększyć stodoły, pomnożyć szpichrze. Jeśłi ten zwyczay porównawczy nie iest dotąd tak upowszechniony, i rozszerzony, iak zasługuie w rolnictwie, a zaledwie w wielu mieyscach znany, przypisać to należy z iedney strony, że pomiar ziemi nie iest w krain ogólny, a bez wymiaru ziemi zastosowanie siły roboczey do gatunku roboty, iest prawie niepodobne, z drugiey, gdzie iest pomiar gruntów, opornemu systemmatowi Rządcow i Ekonomow; dla ich samych tylko on iest nayniedogodnieyszy, raz, że nad zamiar roboty, niemasz iaśnieyszey i dokładnieyszey Kontrolli, któraby silniey i skuteczniey przeszkadzała wszelkim na szkodę Właściciela wymyślić się mogącym zamiarom, lub nastałe straty łatwiey i iaśniey wyświecała; powtóre, że znosząc gromadne i hurtowe robot odbywanie uymuie zupełnie sposobność zyskiwania z odkupów uwolnienia się; w massach bowiem ogółowych łatwo ukrywaią się i giną szczegóły. —

Włościanin, który z gromadney na zamiarowę. z niesmakiem w początkach dla nowości przedmiotu przechodził robotę, póżniey po doświadczeniu z zamiłowaniem oną pochwala, uyrzał zniesiony dawnemi powinnościow Inwentarskich opisami wymagany zwyczay, że od wschodu do zachodu słońca dworowi winien pracę swoią. Takowe opisy Inwentarskie wyświecaią wadę wieku, w którym były stanowione, że w owczas pomiaru ziemi i gruntów nieznano, umowy przeto, czyli warunki Inwentarza niemogły się w owym czasie wyrażać przez gatunek roboty, tylko przez lik dni do roboty na rzecz Właściciela ziemi należnych. Dzisiay, w maiątkach, w których grunta są. wymierzone, a zamiarowa robota zaprowadzony, włościanin urządza czasem i pracą swoią według swoich Gospodarskich widokow, raniey lub póżniey na zamiar swoy wychodzi, zwierzchność dworna nie tylko go za opóźnione przyiście nieupomina, ani go o przyczynę spóznienia pyta: w ciągu roboty w miarę swoiego lub bydlęcego utrudzenia spoczywa, kiedy chce i ile mu się zda-; ie, nikt go niepogania, nie nagli, spoczynkowi nieprzeszkadza. Doskonałość roboty iest tylko przedmiotem nadzoru Właściciela, poprawa złey dzieie się kosztem podwoioney pracy zle robiącego, i dlatego nic pięknieyszego, nic doskonalszego nad uprawę roli w tych okolicach istnieiacą. Zamiar roboty skończony powraca rolnik do domu swoiego bespieczny, że do inney wezwany i użyty nie będzie, chociaż swoia śpieszniey od drugich ukończył, i że mu z dnia godzin ieszcze kilka zostaie; w dogodney porze roku, między drugą a trzecią południową godzinę rataie zschodzą z pola po ukończonym zamiarze. W bliskim tylko z ludem wieyskim pożyciu przeświadczyć się można, iak wielki wpływ ma zamiarowa robota do ulepszenia bytu włościanina, nabywa on przez to przekonania, że jest panem swoiego czasu że odbywszy swoią należytość, o stałością onego dowolnie rozrzadzać może. To moralne przekonanie o własności czasu, więcey niż sam czas, którego został panem, przyłożyło się do udobrzenia rolnictwa w tych okolicach; Z roskoszą przypatrzyć się tam można wytrwałey pracy włościanina, z iaką ogromne na niwach swoich z kamienia, pozgromadzał wały, iak tymże kamieniem ogrody i mieszkania swoie opasał, piękność i czystość w uprawie roli, prostość i równość w wyprowadzeniu zagonow, wyniosłość i zaokrąglenie onych, przyiemnie zaymuią każdego przechodnia okiem Gospodarskim na nie patrzęcego, śmiem powiedzieć, że naypierwsi Anglii i Niemiec Gospodarze pysznym tym uprawy rolney widokiem zostaliby zdziwieni, tym wiecey, że nakład na uprawy narzędzie Socha Litewska tak mało iest kosztowny.

Dodać należy, że zamiarowa robota, wytrąciła z rąk Ekonomskich znamionuiące ich dostoyność narzędzie — Bizun, ustały powody, znikła przed zamiarem potrzeba przygonu, i nacisku, upadła przez sie moc i władza chłostania i popędzania. Włościanin usuniony od wszelkich nad-użyciow, nie iest więcey upodlony ciągłym narzędzia tego widokiem, iuż tylko sam występek i zbrodnia narażać go może na spotkanie się z onym. Spostrzedz w nim łatwo się daie szlachetnieysza od włościan innych okolic postawa.

Z wielką, trudnością przechodzi zwyczay zamiaru do naiemników, cenią oni taniey siebie, gdy od dnia tylko, nie zaś od zamiaru godzą się. Praktykuie się wszakże iuż naiem od pokosu morga, od zżęcia morga, od przewozu tyla ciężaru, i t. d. Być może, żem się za nadto w tym przedmiocie rozszerzył, niemogłem się odiąć przekonaniu moiemu, że gdy użycie czasu i siły roboczey naypierwszemi i nayważnieyszemi są zasadami pomyślności Ekonomii ogólney, nigdy więcey na obu utracać nie można, iak przez gromadne i bezporządne onemi urządzenia. Zbiorowa w inafsach robota pobłaża lenistwu, chociaż męczy i utrudza robotnika, sprzyia złym zamiarom dozoruiącego, ieśli ma one, niszczy właściciela, uboży naiem opłacaiącego. Praca, likiem dni oznaczona musi zawsze wyradzać spory, między wymagającym a odbywaiącym ona, i nie może stanowić pewney rachuby w działaniach Gospodarskich. Wymagania i należytoście na dnie same rachowane są nayszkodliwsze ogółowi dobrey Gospodarki, i kłaść się powinny między ważne przeszkody ulepszenia bytu włościan. Ztąd wywiązuie się to pewne w Ekonomice prawidło, że istotną pracy ceną iest zamiarowe oney wykonanie.

Życzyćby zatym przystało, aby umowy o pracę dla zbliżenia onych do sprawiedliwości obustronow dogodney, i wykazania prawdziwey iey wartości, nie na dnie, lecz na zamiar zakreślaiący mafsę i gatunek roboty stanowione były; bez pomiaru wszakże gruntów osiągnąć tego cela nie można, wymiar Ziemi iest najpierwszej, i naywaznieyszą zasadą porządnego Gospodarki zawodu i sprawiedliwego porównania użytków Ziemi z pracą na iey uprawę łożone. —

O Powinnościach Włościanina względnie Właściciela,

Maiątki w okolicy, o którey tu rzecz, są Geometrycznie wymierzone, na całey tey posadzie nieznam naymnieyszego folwarku, któryby niemiał swoiego przemiaru, swoiey topograficzney karty. Wymiar gruntow iest rękoymią pewnego w Gospodarstwie postępowania; bez wymiaru wszystkie plany i zamiary Gospodarskie są wahaiące się i bez osady. Włościanin powszechnie posiada 15 morgów wyrobnego gruntu, morg ze 300 prętów kwadratowych Litewskich; do gruntu dołączone są dwa lub trzy morgi sianożęci według mieyscowey sposobności; siedziba iego, ogrody, i iakie są przy wsi pastwiska lub wypusty zaymuią się tylko pod ogólny wsi pomiar, i nie są mu zaliczane na służbę lub opłatę. Powinnoście z posiadania takowego obrębu wyrobney ziemi i łąki Inwentarzem opisane są następujące: w położeniach górzystych trzy dnie w tygodniu robotnik męski z sprzęźaiem lub pieszo według potrzeby folwarczney; w nizinach żyznieyszych dni cztery, trzy dnie z sprzężaiem, ieśli dwor ma potrzebę go wymagać, czwarty dzień pieszy. Kobity żadney niepełnią powinności, oprócz dni dwónastu z osoby w ciągu lata do żniwa i sianobrania. Oplata z takowego obrębu wynosi od 10 do 20 złotych. Dań w naturze barzo niewielka, iay 10, kura iedna, pół gęsi, bo gęś zwłoki podług Inwentarza należy, dwa półwłoki utrzymuią koley przez rok w oddaniu gęsi. Podatki publiczne wieś obciążaiące, włość znosi.

Przykład dobrey uprawy roli, z teoryą zamiarowey roboty winna Litwa zeszłemu Podskarbiemu nadwornemu Tyzenhauzowi, Obywatele i Właściciele tych okolic uznali iey wagę, i ią w praktykę zamienili. I tak naprzykład: 150. prętow liczy się na dzień orbyj; 125. prętow na dzień kośby, 4. do 8. źnici na 500 prętow, czyli na morg względnie gęstości zboża; 15 do 18 cię  kamieni ciężaru na konia, cztery mile na dzień drogi z ciężarem, sześć mil bez ru, i t. d. Rzecz ciekawość zastanowić zdolna; włościanie tak się włożyli w wymiar, że jakakolwiek gruntu lub łąki figura, w wydziele prętow on się nie myli. —

Wypłaty robotą, pieniądzmi opieraią się na samey ziemi, niestosuią się ani do wielości mieszkańcow, ani do posiedlonych na niey domow: Ziemia iest istotnym i odpowiednim dla właściciela reprezentantem należytości. Wyiaśniam to przykładem: pod wsią. znayduie się gruntu zarobnego włok dziesięć, czyli połwłokow siedzibnych dwadzieścia. Należytość z Ziemi dla właściciela wedle opisow Inwentarza iest dni sześćdziesiąt robocizny na tydzień. Wnosićby za tym należało, że się w iey siedli dwodziestu Gospodarzy, co zawsze nie iest, bywa ich więcey, bywa i mniey. Wszakże pomimo to mniey lub więcey należytość dla Właściciela ani się zwiększa, ani się pomnieysza. Gospodarz, który dotknięty nieszczęsnym przypadkiem zmnieyszoney w chacie swoiey ludności zmuszonym się widzi odstąpić z Ziemi przez się posiadaney części iaką osmą, szostą, lub czwartą, wieś tg część ziemi przez iednego opuszczoną pomiędzy siebie rozbiera, i na ochoczych iey przyięcia rozdziela, a w proporcyą odstąpioney Ziemi należtoście z iey Inwentarzem przywiązane z odstępuiącego znosi, a na przywiącego wkłada. Systemmat, że Ziemia wypłaca należytoście Właścicielowi, i znosi ciężary publiczne iest zrozumiany, i świątobliwie szanowany przez włościan; dwie świeżo wypadłe okolicznoście nayiaśniey to dowodzą: pierwsza na proźby i żądania Obywateli Litewskich Nayiaśnieyszy Imperator Wszech Rofsyi zamienił rodzaie podatkow dawnych pod nazwaniem ofiara dobrowolna i podymne na poduszne; Gromady wieyskie mafsę podatku podusznego na wieś ich przypadaiącą, nie do wielości dusz, iaką ma która familia, ale do obszernóści posiadaney Ziemi zastosowały; w rozkładzie przeto takowym ciężaru z wszelką bezstronnością i ścisłą sprawiedliwością postąpiły. druga: Kieski woyny zniszczyły wsie te szczegolnie, w których Szpitale chorych przebywały. Zamieszkałe domy zamieniły się w pustosze. Gromady po obrachowania pozostałey siły swoiey do pracy zdolney, gdy się znalazły w niemożności zarobienia całego wieyskiego gruntu, część nie mogącą się przez ich uprawić, zwróciły pod urządzenie Właściciela, uwalniaiąc razem siebie od należytości z posiadania oney dla Właściciela przypadaiącey. Na tym systemmie Właściciel sam utraca, bo mu Ziemia iego bezkorzystnie odłóguie. —

W umysłowych swych wyobrażeniach włościanin tameczny nayiaśniey obeymuie, i naymocniey iest przekonanym, że Inwentarz, (pod tym imieniem w Litwie rozumie się opisanie powinnościow i należytościow od włościanina Właścicielowi) równie iest obowiązuiącym Właściciela, iak i włościanina, że wszelka w nim odmiana bez zezwolenia i przystąpienia drugiey strony, iest dziełem przemocy, dziełem nie prawym, i w takim każdym zdarzenia zali się na ucisk, odwołuie się; to w dawnych Inwentarzach nie było napisanym: pilnie on w palnięci swoiey zachowuje podania swoich przodków, iakie za owych czasow Inwentarskie były powinnoście, i tak dalece iest troskliwy, że gdzie się przekonał, iż Właściciel szanuie i poważa opisy dawnych Inwentarzy, tam się zaprowadzeniu naymnieyszey nowości opiera; nie poiednokrotnie się trafiło, że Właściciel zmuszony Gospodarskiemi potrzebami, a niechcąc naruszyć świętości Inwentarza szukał zastąpić potrzeby swoie przez opłatę dnia nad wzwyż należności Inwentarskiey wymaganego, posłał na wieś pieniędze, śmielszy odmówił przyięcia onych, chociaź się narażał na napomnienie i karę, boiaźliwszy przyiął pieniądz, odbywał dzień naymy z burkliwym i żalącym się na ucisk narzekaniem.

Obok tych trwałych i mocno w korzenionych włościanina wyobrażeń, ieżeli Właściciel zayrzy do naydawnieyszych Inwentarzy, znaydzie w ich iednostaynie umieszczone te trzy przedmioty; 1.Opisanie granic wioski, nim ieszcze pomiary ziemi nastały przez wymienienie uroczysk, które ią składaia; 2. Wymienienie imienne mieszkańcow w iey zasiedlonych; 3. Oznaczenie poszczególne powinnościow dla dworu z tey ziemi należnych, bądź w robociznie, bądź w pieniądzach i daninach; nie będzie zaiste mogł się oprzeć temu wewnętrznemu przekonaniu, że Inwentarze są wiernym zbiorem i opisaniem poprzednich umow, iakie między pierwszemi Właścicielami Ziemi, a iey uprawę przyimuiącemi, istnieć i być musiały. Gdyby w owych pierwiastkowych czasach, iak się uprawą, roli zaymować zaczęto, sami tylko niewolnicy do zarobku iey użyci być mieli, Inwentarze maiątkow niepotrzebowałyby innego wyszczególnienia, tylko zaiąć wielość i liczbę ludności. Lecz gdy w tychże naydawnieyszych Inwentarzach znayduie się wyrażonym; że z posiadłości gruntu nn. płaci się robocizna w tygodniu dni nn. danią roczną w zbożu, ptastwie, iaiach, grzybach, nn. pieniędzmi nn., takowe wyszczególnienie wywodzi i przekonywa o byłości i zasadach umow między Właścicielem Ziemi a potrzebuiącym oney posiadania w pewnych umówionych i zaręczonych wzaiemnie dla siebie warunkach. —

Wspiera to mniemanie natura i opisy kontraktow o sprzedaż, zastaw, lub dzierżawę ziemi, wyciąga się intrata z usiewow ziarna na ziemi dworney, a siła robocza do ich uprawy wykaznie się w Inwentarzach oną wyszczególniaiących; i dla tego, obok praw wydawanych podpisuią się Inwentarze, czyli oznaczenia, co z włościanina prawnie wymagać iest wolnym i przyiętym. Gdyby Inwentarz niebył zstępuiącym z wieku do wieku zachowawczym poprzednich umów podaniem, niebyłby wcale potrzebnym. Samowolność Właściciela zastępowałaby iego mieysce; przyięcie i ciągłe onego utrzymanie się stanowiącym iest dowodem, że on wyobraża wzaiemność umowy, i równie Właściciela iak włościanina obowiązuie. W kraiach Państwa Rofsyiskiego, gdzie wiościanin iest poddanym Pana swoiego, wszelkie sprzedaże maiątkow dzieią się ocenką dusz włościańskich; dobroć, obszerność, lub wygodne położenie ziemi, nie nadaie iey ceny, ale podnosi i powiększa cenę duszy włościanina; podatki tak publiczne monarsze, iako i partykularne właścicieli nieopieraią się na ziemi, lub posiadłościach domow i gospodarstw, ale się z dusz pobieraią; możność odstąpienia i przelania własnością osoby włościanina poiedynczo bez gruntu była w Rosyi wolną, i prawem niezbronną; tey samey możności acz w kraiach Polskiey praktykowaney, żadne przecież kraiowe nieupoważniały prawa. Wspaniałomyślne nayłaskawiey dzisiay panuiącego Monarchy ustawy poiedynczo bez gruntow i ziemi osob włościańskich odstępow i przekazow wzbroniły i zastrzegły.

Obszernieyszy wywod, że włościanin Polski w pierwiastkach swoich miał prawo do umow, i za niemi posiadał, dzisiay nieużyteczną stałby się rozciągłością, gdy iuż prawo wyrażne wolnym go i mocnym do zawarcia onych uznało i ogłosiło. —

Nie od rzeczy tu będzie, kiedy się pokrótce nainieni, w iakiey epoce włościanin Polski stracił prawo swoie cywilne, w opiece Rządowey uyrzał władzę karać tylko, ale nie wesprzeć, lub pocieszyć go mogącą, znalazł się bez silnym we wszelkich swoich choćby naysprawiedliwszych odezwach.

Konstytucya Polska prawodawstwo w Ręku Szlachty złożyła, która razem była i właścicielką ziemi. Chęć większych z iey zysków przez pomnożenie siły roboczey doradzać iey mogła podwyższenie powinnościów: włościanin, znayduiąc że nowe Właściciela wymagania są ma uciążliwe, starał się, znaydował, i przeprowadzał się w dogodnieyszych umowy warunkach na inną ziemię: Równo z śmiercią. Zygmunta Augusta, a z nią ustałym, Tronu następstwem, równo z przyiętym wolnym Królów obiorem wstrzęsła się potężna i świętna Narodu Polskiego budowa. Każde bezkrólewie; każdy Seym Elekcyiny, i po nim następnych nieczynność i stronność nowe wydrążały do upadku ryssy; w tych czasiech stanęło prawo o Zbiegłych poddanych: że nietylko przychodzień włościanin pierwiastkowemu swoiemu mieyscu i Panu ma być powróconym, ale przyimuiącyonego Dies  laborum dnie na nim od czasu przeyścia iego z roboty Jnwentarskiey zaległe opłacić winien. Z dniem nastania tego nieludzkiego prawa byt włościanina Polskiego przestał istnieć na zasadach umowy, stał się uległym samo wolności Właściciela. Prawo to przywiązuiąc Włościanina i do Ziemi i do Pana razem, zniosło poprzednie umowy, upoważniło samowolność Właściciela, a włościanina istotnie poddanym zrobiło. Pierw, gdy więcey nad umowę wymagano powinnościów, wolnym było włościaninowi odiąć się onym przez odmianę i wynalezienie dogodnieyszego siedliska. To przyrodzone Człowiekowi prawo ustawami nayprzód Seymu Wiślickiego rozwinięte i wsparte, późniey Konstytucyami Seymów w Krakowie, i daley pod laty 1510, 1539 i 1583 zatwierdzone, prawa następne mianuiąc występkiem, i na wychodzącego i na przyimuiącego kary przepisało. Ztąd wszelki odzew włościanina przeciw niesprawiedliwościom Właściciela stał się głosem próżnego i nieporuszaiącego ięku, zwano go nawet głosem buntu, świątynie praw i sprawiedliwości były mu zamknięte i przystęp do ich wzbronny. Wola właściciela żadnym prawem nieograniczona, ani prawu względem postępowania swoiego z włościaninem odpowiednia, stała się iedyną. dla włościanina wyrocznią. Od tego czasu wszelkie odmiany w Inwentarzach, nakłady w powinnościach, różnego rodzaiu nadużycia, same nawet bezprawia z uległą, cierpliwością przyimować i znosić musiał. Gdzie prawo samówolność działań, iedney Klassy względem drugiey upoważnia, istotnie więcey się dziwić należy, że ona nieupowszechniła się w rozciągłości mocy swoiey, niżeli że się czasem tu i owdzie znalazły Individua, które zasłonione nieodpowiedzialności tarczą, dzikości i chciwości swoiey nie znały hamulca. Takowym to Jndividuom były obce i nieznane czułych i ludzkich dusz ponęty i roskosze; niebyli nawet szczęśliwemi oglądać pod życiem, swoim, aby się ich zyski pomnażały, i powiększał się maiątek, bo obok chciwych i twardych ich zarządzań szły i towarzyszyły onym krnąbrne i nieprzychylne Włościan posługi, oraz łakome zemsty z uciemiężyciela swoiego zamiary. Chęć szkodzenia takiemu panu przez wszelkie możne sposoby, skoro tylko uszkodzenie od kary i odpowiedzialności ukryć możnym było, stawała się nayprzyiemnieyszą włościanina skłonnością, zamieniała się wpewny systemmat z przekonania iego na sprawiedliwości i prawie odwetu ugruntowany. Tyle on dotrze i pilno robi, ile go straż czuła do roboty przynagla, tyle od szkod wszelkiego rodzaiu wstrzymuie się, ile go boiaźń kary srogiey odstrasza. Przy pierwszey zręczności, że szkoda dworowi zdziałana nieodkryie sprawcę, znaywiększą lubością i smakiem ią spełnia ten nawet gospodarz, który względem innych naysumniennieyszą. zachowa uczciwość. Moralność włościanina względnie samowolnego Właściciela na samey tylko boiaźni ukarania stoi i opiera się, gdy z przeciwka ludzcy i sprawiedliwi właściciele przywiązaniem, i życzliwą, włościan ku sobie ufnością cieszą się i chlubią.

Niech mi się mówić godzi istotną prawdę bez stronnego uniesienia się: Włościanin Polski w znacznie większey części Kraiu w Cywilnym Obywatelstwa względzie był niczym, żadne go prawa niezasłaniały: Tenże w domowym swoim pożyciu, ieżeli nieokazywał na sobie pozorów obfitości i idealnego szczęścia, niebył iednakże powszechnie biorąc tak biednym, iak się wydawało: niedotykały go nigdy żadne klęski, żadne nieszczęścia tak dalece, aby się pod niemi ugiął, i zniszczeniu całkowitemu uległ. Właściciel, czyli Pan stawał mu wnet na pomoc i ratunek. Rzadki taki Właściciel, coby się do tyla chciwością zaślepił, iżby nie znał, że niszcząc lub opuszczaiąc bez ratunku Włościan, sam się wyniszcza. Powszechne zaś Właścicieli rozumowaniem i doświadczeniem ugruntowane przekonanie, wskazywało im za konieczność, aby o dobry byt i mienie włościan byli czuli i staranni, bo ich własne mienie na, mieniu włościan opierało się, i niechybne między sobą utrzymywało porównanie. Ta spóynia interessu poprawiała i broniła od tych zdrożnościów, które prawo ochraniało: Do interessu osobistego, który miał właściciel, aby włościanin, iego był maiętnym, dołączmy szlachetny Narodowy charakter, okaże się, że Pan w swoiey włości więcey był oycem, opiekunem, aniżeli samowolnym Panem.

W ostatku iuż iest przciętą droga wszelkim, iakie być mogły z samowolności Panów nadużyciom; Włościanin Polski z pod srogiego prawa o zbiegłych poddanych wyięty, z imienia poddaństwa uwolniony, zyskał więcey, niżeli mógł mieć przed wieki w udzieloney mu możności nabywania Ziemi własnością. Ina tym prawie dzisiay ostanowić się i stanąć byłoby nayprzyzwoitszym. —

To mniemanie opiera się na wzwyż wymienioney analogii, iaka zachodzi między wychowaniem domowym, a politycznym. Człowiek od momentu urodzenia swoiego dwadzieścia kilka lat przebiega, przechodząc z niemowlęstwa do dzieciństwa, z tego do młodości, aż stanie w dobie ukształconego, silnego i zdolnego męszczyzny: Jeśli w tym biegu rozwinięcia się swoiego napotka się z okolicznościami niestosownemi, przewyższającemi lub uciążaiącemi miarę sił i władz wzrastaiących, im one mniey stosowne z wiekiem się iego znaydą, tym okropnieyszym uledz musi wypadkom; naglić dziecię, aby dźwignęło ciężar, który unosi silny Męszczyzna, skaleczeje, zginie prędzey pod ciężarem siłom swoim nieodpowiednim, niźli go uniesie; wymagać z dziecięcia aby o wyższych rozumował naukach, iest to żądać, aby bredził, a śmiechu lub politowania stał się przedmiotem. Ten iest nieodzowny, natury porządek, traci i niszczy, kto go uspiesza lub łamie. Ukształcenia ciała politycznego, a to w miarę obszerności z potęgi swoiey, tymże ulega prawom: Narody, stany iak i ludzie maią. swoie Epoki niemowlęstwa, dziecinności, i młodości. Naywyższa doskonałość i naywiększy zaszczyt prawodawctwa do tych epok stosować ustawy, aby one podpomagały, wspierały rozwiiaiące się siły i władze stanu, nieciążąc nagłością nawet samego ulepszenia. Prawo, które włościanina Polskiego wolnym ogłasza iest momentem narodzenia się iego Cywilnego; potrzebne mu są dzisiay czyste i iasne wyobrażenia, iakie na iego dobrodzieystwa z prawa tego wypływaią, i że się wolność z swywolę. niebratni, i niezgadza: iak stan rolnika szlachetny, dostoyny, dobru Kraiu, i iego własnemu użyteczny, i że w nim smakować, do iego się przykładać istotnym Obywatela wieyskiego iest obowiązkiem. Te są prawdziwe stosowne do teraźnieyszego położenia iego ku dalszemu Cywilnemu wzrostowi usposobienia. Uspieszne i pieszczone za pomyślnością bytu iego uniesienia się doradzające, aby Rolnik uczestniczył wnet w Sadowych i prawodawczycli zebraniach uprzedzaią ieszcze rozwinięcie się władz iego, okazałby się on w ich dzisiay: śmiesznym, niedołężnym, a być może i dziwacznym. Uczucia, iakie ma rolnik o szczęśliwości swoiey różnią się od buynych wyobrażeń, iakie o teyże szczęśliwości iego wmawiaią mu Ekonomiści Cabinetowi którzy, być może, iż niewidzieć iak trawka wyrasta, a ta przecież wysoką i pierwszą gra rolę w przyjemnościach życia wieyskiego. Zrzuconego ziarna wyprowadza ią rolnik, nawiedza, pielggnuie, oczyszcza, póki mu plennego nieprzyniesie kłosu, którym siebie i Kray wyżywia i wzbogaca. Tego rodzaiu są iego roskosze. Rolnik nie iest chciwym do osiągnienia wysokich zaszczytów, nudzi w zabawach miasta, stroni od szumu wielkiego świata. Spokojność i bespieczeństwo Domu i własności te mu są do dobrego bytu nieodbicie potrzebne. Jeśli on ich pod zasłonę prawa niewzruszenie używać może, bez zazdrości i z uszanowaniem uważać będzie dawnieyszą ciała politycznego familią iako doyrzałą i usposobioną do zaięcia wszelkich części Administracyi Rządowey, byle tylko ta z prawą dostoynością i bezstronną sprawiedliwością sprawowana, w równi go ze wszystkiemi stanami w obliczu prawa stawiała i mieściła.

O NATURZE UMÓW.

Z prawa, które wolność włościaninowi Polskiemu nadaie, wypływa niezaprzeczenie wolność nieograniczona działania umów w stosunkach i warunkach, iakie strony sobie naydogodnieyszemi znaydą. i osądzą: z moralną. pewnością dowieść można, że takie umowy iedną stronę więcey niż drugą obciążać niebędą; a skoro w zasadach umów rzeczą iest niewątpliwą, że równość potrzebowania one nayprędzey i naysilniey wiąże, ta równość znayduie się w potrzebuiącym i posiadaiącym ziemię. Posiadać ziemię, bez możności iey uprawienia lub z iey użytkowania, ieżeli niewięcey w ciężarze, przynaymniey tyle iest co iey nie mieć. Ziemia iest towarem naypierwszej potrzeby, ostać się odłogiem i bez uprawy niemoźe, w ówczas bowiem równie gubiłaby iey właściciela, iak i staraiącego się o iey posiadanie. Po trzebowanie zatym z obu stron będąc równe, zeyście się w umowach nietylko iest łatwe, ale trwałe, bo nawzaiemnie dogodnych i przyiętych warunkach oparte. Wywod tey prawdy przez przykład: — Na Żmuydzi znayduie się kilka tysięcy familij włościan pod nazwaniem wolnych. Ci za umowami z Właścicielami zawartemi uprawiaią Ziemię: umowy te są różno czasowe, wbudowach, kosztem Właściciela wystawionych, trzyletnie, sześcioletnie, w budowach, kosztem posiadaiących zrobionych dwónastoletnie i dłuższe, w rodzaiu należytościów dla właściciela nieskończenie odmienne, są iedne umowy na same pieniądze, drugie część umówionego czynszu pieniędzmi, część wymienioną wielością produktów opłacaiące; trzecie pieniądze, daninę w produktach i pewne dnie dostarczenia robotnika dla Właściciela zapewniaią: inne ogółowy pewny zamiar gruntu Właścicielskiego na siebie przyimuią. Położenie mieysca, gatunek gruntów, siła robocza i maiątek zaymuiącego ziemię Wpływaią do tey w umowach różnicy: lecz ze te są dobrowolne wspólnym ugodzeniem się i zezwoleniem obu stron przyięte, tak mocno spaiaią interess właściciela z posiadającym, tak świątobliwie są dotrzymywane przez obie strony, że chociaż takowe umowy w żadnym sądzie nie są iawione, przyznane, niemasz wszakże praktyki, aby naruszone były, lub sporom uległy: Prawa i ustawy Rządowe nie maią Sądu przyzwoitego na ten rodzay spraw i sporów, może pod pewnemi względami iest to i dobrem. Mieszkaniec Żmuydzki w ogólności, skłonny iest do prawnictwa, Sądy zawalone są procedurami mało znaczącemi, naywięcey z niepewności granic pochodzacemi a z nakładem często przewyższającym wartość spornego przedmiotu popieranemi. Obok tego niema przykładu, aby umowy z wolnym włościaninem były kiedy bezprawnie wzruszone i złamane. Ta iest moc wolnego, i na wzaiemnych potrzebowaniach osadzonego, a ztąd ufnego działania. Wolny włościanin Żmuydzki maiący tysiąc Czer: Złotych maiątku, niepolicza się tam między bogatych gospodarzy, od dziesięciu do dwudziestu tysięcy talarów Kapitał nadaie mu imię, że go zowią maiętnym, a maiętni niebyli tam rzadcy. Po upłynionym umowy terminie, gdy się niezdało którey stronie na dal oną przedłużać, ze wszelką spokoynością, porządkiem, po ukończonym mieyscowym obliczeniu się przechodzi familia na inne mieysce, które go z dogodnieyszą widokom iego umową czeka i przyimuie. Nigdy familie rolnicze nieostały się bez znalezienia gruntów do uprawy, nigdy rola Właściciela pustoszą i odłogłem nieleżała, czekaiąc na próżno, ktoby ią uprawiał,

Niema inney przyczyny, iakąby naznaczyć można, że rzeczone umowy są świątobliwie, z pełnym na wzaiem między stronami zaufaniem i harmonią do trzymywane, iak ta iedna, że iest wolne, i żadnym prawem nieścieśnine umów działanie i przyięcie.

Jeśliby się zdawało Rządowi wchodzić w przepisy, iakie mają być umowy bądź do czasu one zakrślaiącego, bądź przez ustanowienie cen na ziemię, na siłę roboczą, przewidywać można dwa szczególnie mogące nastąpić wypadki. Zerwanie ogniwa spóyni i zaufania między Właścicielem i posiadaczem; zarod i namnożenie sporów i processów: Oba wypadki w skutkach swoich mogą. być szkodliwe ogólnemu dobru, i nieodpowiedzą zamiarom ulepszenie bytu włołcianina za cel maiącym.

Włościanin Polski iest wolnym, ma prawo nabyć ziemię, iako własność, przystoi iemu i Właścicielowi zostawić zupełną działania i umów wolność. Wszelkie dodatkowo do tego iasnego i wyraźnego prawa przepisy, muszą koniecznie ścieśniać wolność iedney lub drugiey do umowy stawaiącey strony, a zatym ią uciskać.

Obawy Philantropiczne, aby włościanin w umowach z Właścicielem niebył skrzywdzonym, przez różne nadstręczane ku zapobieżeniu takowym wypadkom przepisy, mnożąc i nowe rodząc w prostym umów działaniu, zawady, na iakimźe się gruncie opieraią? Jeśli na faworytnym dzisieyszych uczonych Ekonomistów systemacie o produkcyach i reprodukcyach, prawdą iest, że rolnik onego nie obeymuie, ale i to iest niezaprzeczoną prawdy, że Rolnik doskonale zna wartość ziemi, i Użytków z iey pociągnąć się mogących, i śmiem twierdzić, że w tey znaiomości wielu, a prawie co nie wszystkich przewyższa Właścicieli. Pewnym on iest w rachubie swoiey praktyczney, wiele? z iakiey ziemi? przez iaką oney uprawę w stosunku do siły uprawie oddaiącey się użytkować może? a gdy mu prawo wolności umów dozwala, można być pewnym, że ich ze szkodę, swoią niezawrze. Znaiomość targu o cenę ziemi iest niezaprzeczenie ze strony rolnika, moralne szlachetnie i rozsądnie myślących Właścicieli uczucia ubiegaiące się o chlubę z ofiary zyskownieyszych dla rolnika warunków, star wielką przewagę na stronę, włościanina; prawo czuwać powinno nad dobrą wiarą umów; skoro w rozmyślnym i dobrowolnym działaniu ieden zyskownieyszy od drugiego zawarł kontrakt, ten taniey, ow drożey umówił, zawiodł, odstąpił lub sprzedał, prawo działań takich bez uciążenia mieszać i wzruszać nie może, owszem dzielnym ma być całości ich stróżem, równie, iak ostro karać złą wiarę wszelkich kontraktów zawodnych, podwóynym wyrazom i tłómaczeniom uległych, a ztąd spory i processa wyradzaiących.

Zamierzyć obszerność posiadłościom, iakie być maią, trzeba wprzód porównać możnoście uprawy w przystępuiących do iey. Ten, który w stosunku do Rąk uprawą zaiąć się mogących, do narzędzi gospodarskich zapasu, do wielości dobytku i trzody posiadaney byłby na włoce gruntu dobrym i użytecznym gospodarzem, zginie na obrębie z trzech włók złożonym, bo siły iego nieznayduią się w porównaniu z potrzebami dobrey uprawy: równie silnieyszy gospodarz użytkowałby z posiadłości trzech lub więcey włók ziemi, osadzony na iedney utrącałby, nie mogąc dać ruchu sile i kapitałowi swoiemu. Mądry i rozważny Cato uznał potrzebę zachowania stosunku między posiadaczem i posiadłością, iżby siły i możnoście posiadaiącego były w równi i odpowiednie obszarom do uprawy zaiętym, gdy w przepisach swoich o Gospodarstwie za naypierwsze ogłasza prawidło; Ita cedifices Domum, ne ager villam, nec villa agrum quccrat. Ta równość siły do dobrey uprawy, i zapewnienia z iey zyskow iest nayważnieyszą z zasad Gospodarki rolniczey. Gdziekolwiek Gospodarz iest słabszym od ziemi, którą posiada, tam nigdy uprawa oney kwitnącą być niemoże, nigdy ona użytkow z siebie niepodwoi, owszem. coraz z mnieyszać się te będą, a uprawa słabieć i ku swoiemu upadkowi nachylać się musi. Położmy za przykład: ziemia, którą Gospodarz ku uprawie zaymuie z powszechney taxy okazuie rocznego dochodu złotych tysiąc, ieśli rolnik ią zaymuiący przy wstępie swoim do Gospodarki nie ma odłożonego zapasu w gotowce tysiąca złotych na kupno narzędzi Gospodarskich, na zaprowadzenie bydła, a tylko czekać będzie na przychod, iaki z tey ziemi wyciągnąć sobie obiecuie, gospodarz takowy ze stratą. swoią nieomylny. ginąc i upadać musi w swym zawodzie, gdy na teyże samey ziemi zapasny w odpowidni obrębowi kapitał Gospodarz z plonow iey nakładem swoim wypielęgnowanych podwoiony zyskiwałby dochod. Ta prawda w Gospodarstwie żadney nie ulega wątpliwości.

Z natury tey zasady Ekonimiczney wywiązuie się rozwiązanie zapytania, iaki zakres obrębu ziemi potrzebnym iest do utrzymania dobrego bytu rolnika przez odpowiedz: że wielkość lub drobność obrębu w dobrey uprawie iest rzeczą naymniey znaczącą, i nic niestanowiącą. Istnieć i kwitnąć może dobra roli uprawa w obszernych maiątkach, w pomiernych folwarkach, iako i na szczupłych niwach; równie we wszystkich tych położeniach zakresu być może uboga, nędzna i zgubna Gospodarka.

Pomyślność uprawy i rolnika opiera się:

Popierwsze: na sile roboczey dóstateczney, którą użyć może, bądź własney, bądź przez kontrakta mu zapewnioney, bądź przez naiem czasowy dostać się mogącey, w stosunku do uprawy, którą zaymuie; ludność zatym, łatwość i sposobność użycia i mienia oney służą za kamień węgielny budowy Gospodarskiey.

Powtóre: Na zapasie kapitału w ruchu odpowiednim sile zaiętey ziemi, dla zasposobienia warsztatow i narzędzi Gospodarskich, dla zaprowadzenia dobrey i wystarczaiącey uprzęży roboczey, dla zgromadzenia trzody bydlęcey mieyscowey i wypasowey, dla opłaty czeladzi i naiemnika, oraz dla tylu innych z dobrocią dobrey uprawy ściśle złączonych nakładow, uważany bydź powinien, iako materyał, z którego budowa Gospodarska składać się i utrzymywać ma. A iak bez materyału, chociażby i kamień węgielny był położony nie może być wystawioną budowa, tak bez kapitału w ruchu odpowiedniego sile zaiętego obrębu, budowa Gospodarska ani stanąć, ani trwale i pomyślnie stać może. Ubogi przez się i pieniężny skąpiec żałuiący nakładu na Gospodarkę oba zarówno są biedni i nędzni Gospodarze; strzechy chat ich są obdarte i dziurawe, mieszkania i zagrody ich opadłe, a pola ziela i chwasty rodzą.

Potrzecie: Na ułatwionym i pewnym wybycie płodow wieyskich pracą i nakładem rolnika wyprowadzonych, iżby te proporcyonalnie wynadgradzało pierwszą, nietylko nie zmnieyszało, ale umnażało mafsę drugiego. Zręczność targowlow dla rolnika uważać należy w budowie Gospodarskiey, iako wewnętrzne teyże dokończenie i zamknięcie. Budowa Gospodarska, chociażby dwie pierwsze własnoście miała, iakiemi są dostateczna siła robocza, i kapitał w obrocie na uprawy nakłady użyty, bez możności atoli zręcznego i wynadgradzaiąego pracę i koszta, targowania, podobną będzie do pysznego gmachu, we wszelkich architektury prawidłach zewnętznie wyprowadzonego, ale wewnątrz niedokończonego. Nie dano mu piecow, suffitow, podłóg, drzwiow, okien i zamkow. Gmach takowy niemogąc być zamieszkałym, stanie się składem szkodliwych gadow, schronieniem dzikich tworow: a wystawiaiąc smutne przypomnienia poniesionego w wystawieniu iego wysilenia się, i łożonych bezużytecznie nakładow, z czasem upaść musi. Ten iest obraz los i przyszłość okropna budowy Gospodarskiey, gdy rolnik nie ma zręczności targowania i wybycia bezstratnego płodów znoiem swoim wyprowadzonych. Straty rolnika przypadkowe, klęskami nawet woyny na iego spadłe, są iak owe mniey lub więcey silne gorączki, po przeyściu których do sił dawnych i zdrowia powraca często człowiek;  niedostatek targow, zamknięcie lub szykany handlu iest to wewnątrz zaniecony ogień, z wolna trawiący i niszczący, który naysilnieyszego rolnika strawić i zniszczyć zdoła.

W ninieyszych budowy Gospodarskiey zwaliskach azali nieznayduią się w mocy troskliwego Rządu srzodki oną podnieść, skleić, i podeprzeć przynamniey, ieśli nie wznieść, i upiękrzyć zdatne, zbliżmy się do tych rozwalili w tey kolei, i w tym porządku, w iakich budowa stawać powinna, aby trwałą była.

Co do pierwszego; siła robocza, czyli ludność wieyska: ów kamień węgielny pomyślney Gospodarki, klęskami bezprzykładnie długiey, natężoney i zapaloney woyny znacznie po wsiach zmnieyszoną okazuie się: straty ofiar w tey okropney woynie zginionych są niepowetowane: ale istnieie znaczna część oney nieznanym sobie broni szczękiem przerażona i rozproszona, która po miastach i miasteczkach szukaiąc pierw schronienia, dzisiay w łatwym dziennym zarobku smakuiąca, zabawami i towarzystwem mieyskiem obłąkana, łakotnieyszemi życia wygodami zachwycona, przestała tęsknić do twardych prac rolnika, i w pierwszym swoim zmierziła pożyciu. Wezwać i użyć przystoi wszelkich zachęcenia srzodkow, któreby nietylko tę rozeszłą przypadkowie ludność na powrot do wieyskich siedlisk zgromadzały, i pierwotnemu zwracały ich powołaniu, ale któreby kładły tamę przeszkodną zbytniey wieyskiey do miast emigracyi; miasta bowiem dla tych, którzy się z niemi obeznać radzi wystawiaią nieznane wieyskim mieszkańcom ponęty wygod, powaby zabaw, łatwość acz nietrwałego częstokroć zarobku, a częściey ieszcze płeć żeńską niż męską, między swe mury zwabiając i gromadząc ogółowi dobra kraiowego mimowolnie nawet zadaią i niosą straty.

Zaciąg do woyska z ochotnikow w dziełach Rycerstwa smakuiących, a w pracach wieyskich tęskniących mogący się tworzyć i składać, oby nayrzadziey nawiedzał spokoyne rolnika zagrody.

Nim pałasz mężną prawicą obiął żołnierz, rodził się i był pierwiey obywatelem, dzielność rycerskich wypraw łączy się przystoynie z pracowitą wieśniaka prostotą. Naywalecznieysi i naysławnieysi wodzowie Rzymian po ukończonych wyprawach woiennych, zawieszali boiowe zbroie, i do wieyskiey powracaiąc uprawy, ręką, którą gromili narody, prowadzili lemiesz na roli, z z kłosowym Cerery, bluszczowy Marsa, przeplatali wieniec. W momentach w których niebespieczeństwo oyczystym zagrażało progom, opuszczaiąc rolę i domy gromadziły się ręce wieśniacze pracuiąc w utwierdzeniu mieysc ku obronie przeznaczonych; czyliż w ninieyszym szczególniey wsiow zniszczeniu niebyłoby przyzwoitym, aby w czasiech od ćwiczeń woyskowych wolnych żołnierz pomocą ramienia swoiego wspierał podupadłych i Wysilonych swych braci, i w sile ustaw znaydował swoie ku temu upoważnienie.

Pilny nadzor Władz mieyscowych, aby dzieci w pierwszym roku narodzenia swoiego miały szczepioną ospę lub wakcinę zabespieczy ludność następnych pokoleń. —

Co do drugiego: kapitał w obrocie odpowiadaiącey zakrefsowi uprawie przeznaczonej ziemi uważany iako materyał budowy Gospodarskiej. Że tak Właściciele, iako i posiadacze ziemi włościanie wszyscy bez wyiątku ciągłemi stratami wysileni niemaią kapitałow, że mniey zruynowani, czyli silnieysi przed nastałemi klęskami Gospodarze dzisiay kosztem tylko z ubożoney ziemi utrzymuią się, niebędąc w stanie na poprawę oney czynić nakładow, gdy inni mocnieyszemi dotknięci zgubnemi wypadkami, nie iiż dla utrzymania ziemi w płodnym i kwitnącym stanie, ale dla zachowania przez czas przynaymniey nieiaki ich samych przy ziemi, oną długami obciążaią, a ztąd wszyscy mniey więcey stali się słabszemi i uboższemi od posiadaney przez się, a okolicznościami iuż wyniszczoney ziemi, iest to rzeczą iasną i pewną., z istotnego położenia każdego poszczególnie Obywatela wykazać się mogącą. Zniknęły przed oczema naszemi owe wspaniałe zamożnych gmachy, wymuszona dobrym tonem nazwana skrzętność niezgrabnie okrywa istotny ich niedostatek; Dziennikom i Gazetom przybyły co tydzień arkusze papieru na umieszczenie wyroków sądowych obwieszczaiących rozbior i rozdział maiątkow na zaspokoienie wierzycieli podaiących się: Urzędnicy wydołać nie mogą tym rozbiorowym działom, iakoby iedne wyprzedzać drugie ubiegały się, tak nagłe i niezmienione Obywateli dotknęły nieszczęścia tym boleśniey, im mniey na one własną zasłużyli winą. Zaliź same tylko okolicznoście woyny bez z biegu innych przyczyn ten stan nędzy wieyskiey zrządziły ?

Woyna iest wprawdzie z natury swoiey stanem draźliwym, konwulsyinym i niszczącym; nietamuie przecież cyrkulacyi pieniędzy, w wielu zdarzeniach daie im ruch, i sprowadza napływ onych. Ale w samym ich biegu i wypuszczeniu stawały na drodze klafsy, iedne w barwie porządnych rachub i obliczenia się, drugie w postaci usłużnych i dogodnych Entreprenerow, ostatnie mieszczące się pod imieniem przemysłu. Osoby klafsy te składaiące wszystkie prawie obce ziemi, na którey się wzbogacały, kryiąc lub uwożąc te fundusze, które ku wynadgrodzeniu dostarczeń z roli upotrzebowanych były przeznaczone, wyciągnęły z cyrkulacyi wszelki pieniądz, ciężar cały wyżywienia woyska wsie dostarczyć musiały, a zaledwie cząstkę drobną, zapłaty za swe dostarczenia uzyskać mogły.

Klafsa wierzycieli, których głazowe i kamienne serca twardniały w miarę nędzy i biędy zadłużonych, raz uciskuiąc procefsami do opłaty kapitału zmuszaiącemi, to z zwyczayną im powolnością wchodząc w układy, przemianą dolnego na górny procent, przypisywaniem procentów w mafsę kapitałow, podnoszeniem co rok wielości onych, ieśli nie więcey, to tyle ile klęski woyny przyczyniła się do zniszczenia sytuacyi Właścicieli wieyskich. Z iedney strony niechcieli wchodzić i poznawać wierzyciele, że ziemia odpowiadaiąc pewności ich kapitału, gdy iest uciśnioną, nadzwyczaynemi wymaganiami stawa się niesposobną całkowity im w procentach oddawać dochod, bezwzględnie przeciężonych powiększenia często wymagali; z drugiey strony mieszkańce wieyscy niebyli szeczęśliwemi ścięgnąć na się troskliwość i opiekę rzędową, któraby, w tak natężonym kraiowym wysileniu przez dozwolone moratoria, przez prawne procentow zniżenie ulgę mnogiem cierpieniom przy. nieść raczyła. Nieszczęście w całey swey mocy ucisnęło wieyskie posady. —

Rolnik zatym, chociażby nayobszernieyszą teoryi Gospodarskiey posiadał naukę, nie iest w stane zastosować ią w działaniach swoich z pomyślnym skutkiem, skoro brakuie mu na kapitale potrzebnym do uprawy ziemi. Słabszy i uboższy od iey widzieć ią będzie co rok w płodności swoiey ustaiącą, w urodzaiach zawodną, i w dzicz przeistaczajcieą się. Tracić i ginąć musi. Rolnictwo bez kapitału w obrocie ani się podnieść do wyższości uprawy, ani z odpowiednim sile ziemi zyskiem utrzymać się może.

Troskliwość Rządowa w mądrości swoiey wyważać powinna wszystkie srzodki, aby rolnictwo od upadku zachować, i one podnieść. Z roli bowiem, iako z naysilnieyszego zrzódła wytryskuią wszelkiego rodzaiu kraiowe siły i pomyślnoście.

Podatek gruntowy, aby zostawał w ścisłym, stosunku zmożnościami ziemi, więcey nawet pochylał się ku pofolgowaniu, niż ku przeładowaniu w ciężarze onego.

Ulga czasowa w takowym podatku względnie strat doznanych i poniesionych staie się dla posiadaczow ziemi pierwszym punktem wytchnięcia, spoczynku i usposobienia się ku dalszemu gospodarką zaięciu się. Prowincye pod nayłaskawszym Nayiaśnieyszego Imperatora Wszech Rofsyi będące panowaniem, doznały tey ulgi: wielkie Europy sprawy przerwać niezdołsły czułey-wspaniałomyślnego serca nad losem swych poddanych litości: przed pierwszym ieszcze weyściem do Paryża na ziemi Francuzkiey wydał on rozkaz, przez który wszystkim Obywatelom tych Prowincyow, które woyska nieprzyiacielskie zaymowały podatek gruntowy z roku 1813 darował, i od opłaty onego uwolnił; podatek takowy w Rofsyi z liczby dusz iest pobieranym; że ta według ostatniey rewizyi znacznie była przez woynę zmnieyszoną, nakazał razem Nayiaśnjeyszy Monaucha, dla następnego podatkowania nowey ludności sporządzić spisek.

Zakład Bankow Narodowych w celu wsparcia Ziemian ufundowany, i na samey tylko ziemi opieraiący hipothekę. Imperium Rofsyiskie okazuie przykład i istnienie takowych bankow. Są one nayiaśnieyszym dowodem mądrości i przezorności Rządu, który potęgę narodowy na sile i pomyślności wieyskiey opiera i gruntuie. Kilka rodzaiow tych bankow z stosownemi do ich zakłada ustawami znayduie się w Rofsyi; o dwóch z tych namienię: Pierwszy: Bank Monarszy pod nazwaniem dwodziestopięcioletniey Expedycyi; Exystuie on tylko w stołecznem Państwa mieście: pewne i iednostayne ma zasady do ocenienia ziemi, która się za hipothekę biorącemu się kapitałowi przedstawia, hipotheki ruchomey iako inne lombardy nie przyimuie, i przyięcie oney ustawami Banka iest wzbronne. Kapitał daie się na szosty procent, rozkłada się w rozpłacie swoiey na lat dwadzieście pięć, przez pięć lat pierwszych płaci się tylko sam procent, w dwodziestu następnych latach w kaźdym roku opłaca się część kapitału aż do całkowitego onego umorzenia; rozkład wszakże takowego uiszczenia się tak iest wyliczony, iż w latach naywyższey opłaty przypadaiącey na rok ogół umarzaiącego się kapitału z procentem niedochodzi dziesiątego procentu od całości kapitału wypadaiącego. Wolnym iest dłużnikowi, gdy się mu podoba przed upłynieniem lat 25ciu w każdym czasie opłacić resztę summy, która i ile w czasie iey oddania nieopłacony ieszcze w latach poprzednich na dłużniku zalega. Nie można zaiste dzielnieyszego na podniesienie rolnictwa ustanowić srzodka. Drugi Bank pod nazwaniem Obszczego przejrzenia: w każdey Gubernii Państwa Rofsyiskiego pod nadzorem Gubernatora miejscowego zaprowadzony, dla samych tylko teyże Gubernii Obywateli używać się powinny, równie iak pierwszy na hipotekę ziemi pożycza kapitał na procent siodmy. Pożycza na różne termina, nie zwykł wszakże dawać dłuższych nad ośmioletnie, przyimuie i wchodzi w układy rozkładowey na lata opłaty. Wolno w nim w każdym czasie bez terminalnosci do dnia przywiązaney częściami nawet dług umarzać, i zaspakaiać. Ile się z kapitału opłaci, tyle się od dnia tegoż z procentu odtrąca. Bank ten składa się z pierwotnego kapitału na zakład onego w Gubernii przez Monarchę przeznaczo go, który się corocznie pomnaża i wzrasta sztrofami sądownie na zawinionych wskazanem, które na rzecz i pomnożenie banku idą; a nadto w pogranicznych Litwy Guberniach udziałem dobroci Monarszey stanowiącym, aby procent ieden od dochodu, iaki Cła pobieraią na rzecz Banku był wnoszony: dochod zaś z takowego Banku przeznaczony iest na utrzymanie Szpitalow, aszczególniey domow położnic i sierot. Istnienie rzeczonych Bankow po Guberniach równie szanowny, iak użyteczny spełnia zamiar. Daiąc ruch kapitałom ułatwia możnoście ulepszenia Gospodarki, a przychodzącym z obrotu ich dochodem cierpiącą. ludzkość od nędzy i zguby zasłania i chroni. Przy takich Rządu pomocach, owoce pokoi u prętko nachylony stan rolnictwa podnieść trafią.

Co do trzeciego: Pewny i ułatwiony wybył płodów pracą, znalem i nakładem rolnika wyprowadzonych, sianowi wewnętrzney budowy Gospodarskiey wygodę i bespieczeństwo. Równo z zawiązaniem się towarzyskich społeczeństw, wybyt płodów, czyli onych zamiana, albo ogólnym wyrazem mówiąc handel, tychże społeczeństw albo Narodów stał się nieodbitą potrzeby, uwag? naymędrszych Ministrów zaymuiącym przedmiotem, niezgłębiony naybiegleyszych Diplommatów rachubą nayczęstszych i nayzaciętszych woien przyczyną i sprawą. Rolnik ciągłemi wieyskiemi znużony pracami niema czasu, ani zdatnościów, aby o ważności i zyskach handlu rozprawiał, że iednak gwałtowne, bytu onego czuie potrzebę, naywidoczniey to dowodzi, ta ciągła niespokoyność i ciekawość, z iaką się każdego pyta i bada: a handel czy będzie wolny ? z cierpliwością i nadzieią doczekiwa on wyższych postanowień względnie handlu zewnętrznego; co zaś doświadcza w handlu czyli wyprzedaży płodów wewnątrz Kraiu, to mu nic pomyślnego nierokuie w poprawie losu iego. Zna rolnik, co ma kosztuie wyprowadzenie ziarna tak w nakładach iak w ciągłey pracy iego. Rok czasu, w którym dzień każdy prawie znoiem iego skropiony, przechodzi, nim się on zarobionych doczeka płodów, ceny onych ulegaią zmianom rzadszym na zysk rolnika, częścieyszym na iego szkodę. Niemożność wybytu płodów Ziemskich obok mnożących się rządowych z ziemi wymagań, sprowadza często ceny do tey niskości, że się nakład na wyprowadzenie płodów podniesiony rolnikowi niezwraca, a praca iego iako strwoniona w żadną. iuż nie wchodzi rachubę. Boleie nad biednem swoiem położeniem rolnik, dostrzega razem, że wszystko, co ku zaspokoieniu nieodbitych swych życia potrzeb, dostawać musi, tak względnie wartości materyału, iako i użycia. czasu i pracy nie ulega w cenach swoich zmianom podwyższenia i zniżenia się, przez iakie płody Ziemskie przechodzą, owszem stałą i znacznie co rok prawie wzrastającą utrzymuie progressyą. Zbli-

żył się naostatek moment, w którym rolnik całorocznych nakładów, trudów i prac swoich ma uyrzeć wynadgrodzeniem z przymileniem się sprawiedliwie wysłużoney nadziei o żebrać się mogącey korzyści wóz swóy płodami wieyskiemi ładnie, i na targ wyieżdża: pozbył się korca zboża, zaledwie kieszeń napełnił solą, wysypał się korczyk na okucie konia, Sprzedaż dwóch korcy ziarna niezawsze wystarczy na kupno botów pary, skromna ku wygodzie odzież wartości ładunku zbożem wozów kilka wymaga; widzi on ż żalem, że w bezcenności płodów wieyskich ginie iego nakłady niknie przy nayskrzętnieyszem utrzymywaniu się podięta twarda praca, a razem wznosi się cena rękodzielniów, a więcey ieszcże cena użytey do ich pracy. Zręczność kroiu w ocenieniu swoiem dorownywa często wartości materyału. Nie ma w Kraiu zbliżonego porównania wartości pracy na wyprowadzenie płodów ziemnych łożoney do zysków, iakie praca w innych rękodzielniach użyta dla siebie stanowi i przeznacza. Ta widocznie istnieięca nierówność w ocenienia pracy, poniżeniem wartości pracy rolnika uciąża mu i pozbawia go przyiemnych za polepszeniem bytu swoiego nadziei. Wykład powyższy zasad gospodarskich doświadczeniem wspartych wyświeca, co istotnie pomyślność rolnika stanowi? co dobroć i wyższość uprawy podnosi? wywiązuie, się z iego ta pewność, że zakres obszerności posiadłościów nie iest stanowiącym do zaprowadzenia kwitnącego rolnictwa przedmiotem, a Majoraty, czyli prawo wzbraniaiące działu postanowionych zakresów, w pieszczonych wyległe planach, gwałcąc prawa przyrodzenia, wzruszaiąc naycelnieysze prawo wolnego własnością rozrządzania nietylko by się nieprzyłozyły do wzbogacenia gospodarki, ostanowiłyby owszem oną w postępach swoich. Żeby Majoraty z pomyślnym w rolnictwie skutkiem działać mogły, trzeba nayprzód stosowną do prawnie oznaczonego zakresu nadać Gospodarzowi siłę roboczą, i odpowiadaiący ziemi obrotowy czyli nakładowy kapitał, trzeba nad to tak go zabespieczyć, aby żadne moralne i fizyczne wypadki w obu tych siłach naymnieyszego ran niezdziałały uszczerbku, go przecież w praktyce znaydzie się niepodobaym.

Przeznaczać czas trwałości umów równie ulega niedogodnościom, ścieśnia wolność działania, podkopywa własność Właściciela, prawnie zakładaiąc kres trwaniu umowy, znosi dogodność umowom właściwą, przecina sposobność dobrowolnego rozeyścia się z onych w zdarzeniu, gdy iedną strona drugiey niedotrzymuie warunków; w tym przypadka Właściciel iest stroną cierpiącą; kładnie nad to zaród i konieczność sporów i Sądownictwa.

Stanowić o gatunkach ziemi, porównywać iey wartość bądź z pieniędzmi, bądź z daniną i robotę, iest dziełem arcy trudnym, i w wykonaniu dalekiem, Pomiar i klassyfikacya ziemi poprzedzać powinny wprowadzenie takowego systemmatu; gdzie liczba zdalnych ku temu osób? do tego, nię każdy mierniczy może być gatunków ziemi klassyfrkatorem; wieleż to oprowadzi sporów, a z nich potrzebę Sądowych wyroków; cóż będzie wtem zdarzeniu własność? co wolność rozrządzania oną? Słowo bez znaczenia. Porównania wartości ziemi znależytościami od posiadacza wymagać się mogącemi, aby do sprawiedliwości obustronney było zbliżone, iluż stopniowaniom ulegać musi względnie na gatunek ziemi, na iey położenie, na wygody z posady iey do miast, rzek, lasów zbliżoney lub oddaloney? kto przez prawo będzie upoważniony wyrokować o tych przedziałach? Rodzay ten troskliwości i pieszczoty Philantropiczney może się barzo pięknie w teoryi wydawać, w przystosowaniu wszakże praktycznem okaże niezliczone trudnoście, da powód iedney lub drugiey stronie, a nayczęściey obu do. żalenia się, że wolność umów iest skrępowaną, wszelka spoynia między "Właścicielem a posiadaczem stanie się zerwany, ścisły rachunek wymagań zastąpi mieysce dzisieyszych tak często liberalnie włościaninowi ofiarowanych pomoców i zapomogów.

Prawo włościanina Polskiego z poddaństwa wyimuie, nadaiąc mu wolność, nadało mu prawo do wszelkich dobrodzieystw, iakie z ulepszaiących się kraiowych Urządzeń na całość Kraiu spływać mogą: Wolność umów nieścieśniona, istotnie należy do rzędu onych. Prawu zostaie tylko przepisać srzodki, któreby zabespieczały świętość tych umów, a na przypadek onych niedotrzymania były dość silne w wymierzę sprawiedliwości uciśnioney stronie,

Koniec wersji demonstracyjnej.

O OPIECE RZĄDOWEY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O RELIGII LUDU WIEJSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O OŚWIECENIU LUDU WIEJSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O TOWARZYSTWIE WŁOŚCIAN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O OBSZERNOŚCI POSIADŁOŚCIÓW WIEYSKICH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O PRZEMYŚLE ROLNIKA POLSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O KARCZMACH PRZEZ ŻYDÓW ZAIĘTYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O ZAGĘSZCZONYCH MIASTECZKACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O NATURZE EXEKUCYOW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O WYMAGANIACH ŻOŁNIERZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O ZASTĘPSTWIE WŁAŚCICIELI KOSZTEM RZĄDU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej