Blasco Ibanez

BODEGA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

RODZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

BODEGA

Blasco Ibanez

ROZDZIAŁ I

Firmin Montenegro, podobnie jak w czasach kiedy będąc uczniem spóźniał się do szkoły, wszedł szybko do biura domu handlowego Braci Dupont, pierwszej wytwórni win w Jerez), znanej w całej Hiszpanii. Posiadała bowiem sławne winnice Marchamalo i fabrykę znakomitego koniaku, którego jakość przyczyniła się do sławy firmy.

Było to w poniedziałek. Młodzieniec spóźnił się do biura o całą godzinę. Nigdy jeszcze nie był aż tak niepunktualny. Jego koledzy ledwo zechcieli podnieść na niego wzrok, jakby obawiając się, żeby który z przełożonych nie wyczytał z przelotnego bodaj drgnięcia ich twarzy lub wyrazu oczu sympatii dla lekkomyślnego urzędnika. Montenegro niespokojnym spojrzeniem obiegł olbrzymią salę, potem zatrzymał wzrok na drzwiach gabinetu szefa. Władza najwyższa była jeszcze nieobecna. Uspokojony na chwilę, usiadł przy stole i zaczął porządkować papiery, przygotowując dla siebie całodzienną robotę.

Dnia tego nastrój w biurze wydał mu się jakiś dziwny. Zdawało mu się, że widzi wszystko po raz pierwszy, jakkolwiek rozpoczął tu swą karierę służbową przed piętnastu laty. Było to jeszcze za życia Don Pabla, drugiego z kolei potomka dynastii Dupontów, twórcy niezrównanego koniaku, z jakiego słynął dom handlowy. Był on również ojcem braci Dupontów, którzy na skutek szczęśliwych transakcji handlowych i dzięki życzliwemu im losowi królowali wśród przedstawicieli świata przemysłowego.

A jednak nic się nie zmieniło w tej białej, olbrzymiej sali, w której marmurowe płyty posadzki, ściany ozdobione gipsowymi stiukami, wysokie okna z matowymi szybami tworzyły przygnębiającą całość podobną do wnętrza zimnego, smutnego grobowca. Na ścianach widniały kalendarze z wymalowanymi na dużych tekturach ram wyobrażeniami Świętych Pańskich. Niektórzy spośród urzędników, nieumiarkowani lizusi, chcąc przypodobać się szefowi przybili nad swymi stołami święte ryciny z umieszczonymi u spodu modlitwami wraź z wymienieniem przywiązanych do nich odpustów. Nawet duży, złocony zegar miał kształt wysokiej gotyckiej katedry najeżonej wieżycami.

Ta na pół religijna dekoracja biura domu handlowego wytwarzającego wina i koniaki, jakkolwiek dobrze znana naszemu młodzieńcowi od szeregu lat, wydała mu się nagle dziwna jakaś i obca, tak żywe w nim jeszcze były wrażenia z ubiegłego dnia. Do późnej nocy nie rozłączał się z Don Fernandem Salvatierrą, który wrócił do Jerez po ośmiu latach ciężkich robót aż hen w północnej Hiszpanii. Znany rewolucjonista wrócił do ojczystej prowincji bez rozgłosu, nie rozpowiadając o ciężkich chwilach, jakie musiał tam przeżyć, wrócił z takim spokojem jak z podróży odbytej dla przyjemności.

Montenegro znalazł go prawie niezmienionym, prawie takim, jakim go znał za lat młodzieńczych. Zachował dawny ojcowsko-łagodny ton głosu, zachował dawny 6wój dobrotliwy uśmiech, miał te same załzawione nieco oczy spoglądające jasno i spokojnie spoza lekko błękitnawych szkieł.

Ciężkie chwile przeżyte na zesłaniu przyprószyły na skroniach siwizną jego blond włosy oraz puszystą brodę, twarz jednak promieniała po dawnemu odblaskiem młodości.

Nawet przeciwnicy nazywali go „świętym laikiem". Urodzony o dwa wieki wcześniej, zostałby na pewno mnichem-jałmużnikiem ciągle myślącym o cierpieniach bliźnich i możliwe, że wyobrażenie jego zostałoby w końcu umieszczone na ołtarzu. Wobec tego, że przyszedł na świat w okresie walk klasowych, został rewolucjonistą. Wrażliwy na łzy dziecka, zupełnie pozbawiony egoizmu, gotów był każdej chwili przyjść z pomocą nieszczęśliwym, mimo to nazwisko jego budziło lęk w sercach bogaczy i dość było, żeby spędził kilka tygodni w Andaluzji, aby władze wszczęły alarm i zgrupowały wojsko na pograniczu prowincji. Wiecznie zbuntowany, wieczny Żyd-tułacz, nienawidzący gwałtu, zachęcał doń nędzarzy, widząc w nim jedyną drogę zbawienia.

Montenegro przypomniał sobie jego ostatnią przygodę. Salvatierra zjawił się w okolicach Jerez w chwili ogłoszenia przez robotników strajku. Jedynie obecność jego wśród strajkujących przemawiała przeciw niemu. Gdy go aresztowano, stanąwszy przed sądem wojennym odmówił złożenia przysięgi na krzyż. Taka oburzająca bezbożność człowieka, którego oskarżono o współdziałanie ze strajkującymi, stała się dostateczną podstawą do zesłania go na ciężkie roboty. Przerażone społeczeństwo mściło się. Sędzia posunął się nawet do wymierzenia mu podczas śledztwa policzka, Salvatierra zaś, który za młodu jeszcze w 1868) i 1873) latach bił się w szeregach rebeliantów,. z ewangeliczną powagą ograniczył się teraz do złożenia wniosku o poddanie niepowściągliwego przedstawiciela sprawiedliwości obserwacji lekarskiej, gwałtowny bowiem jego wybuch można było tłumaczyć jedynie chorobą umysłową.

Na zesłaniu zdumiewał wszystkich. Zapalony do nauk medycznych, został pielęgniarzem innych więźniów. Oddawał im swą żywność, swoje ubranie, zadowalając się łachmanami, które ledwie okrywały jego ciało.

Wszystko, co tylko przysłali mu jego przyjaciele z Andaluzji, przechodziło niezwłocznie do rąk największych nędzarzy. Dozorcy widzieli w nim byłego posła i głośnego agitatora, który w okresie rewolucji zrzekł się godności ministra, mówili mu: Don Fernando i traktowali z mimowolnym szacunkiem.

— Nazywajcie mnie po prostu Fernandem — mówił do nich z wielką prostotą. — Mówcie mi: ty, podobnie jak ja zwracam się do was. Wszyscy jesteśmy tylko ludźmi.

Przybył do Jerez spędziwszy kilka dni w Madrycie w gronie dziennikarzy, swoich dawnych przyjaciół politycznych, którym zawdzięczał swe ułaskawienie, mimo iż z obrzydzeniem sprzeciwiał się temu. A potem zaczął poszukiwać ludzi, dla których żywił po dawnemu gorące uczucie przyjaźni i którzy pozostali mu wierni. Spędził całą niedzielę w pobliżu Jerez, w małej winnicy będącej własnością pewnego pośrednika przy transakcjach handlowych winem. Był to jego dawny towarzysz broni z walk rewolucyjnych. Wieść o jego powrocie ściągnęła wszystkich jego wielbicieli. W młodzieńczym wieku chadzali oni pod jego dowództwem wąskimi górskimi ścieżynami i z bronią palną w ręku bronili federacyjnej republiki. Byli wśród nich również robotnicy rolni, którzy uwielbiali po prostu Salvatierrę, idealistę dowodzącego czarno na białym, jak oburzającym absurdem była własność prywatna, i głoszącego wszem wobec i każdemu z osobna o konieczności podziału gruntów.

Montenegro udał się również do winnicy, aby się z nim . przywitać. Pamiętał doskonale niejednokrotne, długotrwałe pobyty w domu rodziców tego człowieka, tak bardzo cenionego przez Firmina-ojca. Pamiętał pełen skupienia respekt, z jakim słuchał w dzieciństwie jego przemówień. Wspominał z uczuciem wdzięczności, z jak niezachwianą cierpliwością Salvatierra uczył go czytania i pisania oraz początków angielskiego. To on zbudził w duszy Montenegra szlachetne aspiracje i miłość do ludzi, uczucia, które, zdawało się, płonęły w sercu mistrza.

Witając młodzieńca po tak długim niewidzeniu, Salva-toerra uścisnął dłoń jego bez śladu wzruszenia, zupełnie tak, jakby wczoraj zaledwie rozstali się z sobą. Po przywitaniu zaś głosem spokojnym zaczął wypytywać go o ojca i siostrę.

A więc pozostał tym samym, Mm był dotychczas: człowiekiem niewrażliwym na własne cierpienia, lecz czułym na cudze bóle.

Przez całe popołudnie oraz większą część nocy przyjaciele Salvatierry pozostawali z nim w małym domku w winnicy. Właściciel tegoż, hojny z natury a przy tym rozentuzjazmowany powrotem wielkiego człowieka, nie wiedział, jak ma zabiegać dokoła swych gości. Stoły uginały się od potraw, wino płynęło złotą rzeką, mącąc w głowie większości biesiadników, mimo iż każdy z nich był tradycyjnie już wytrawnym opojem. Jedynie Salvatierra zachował umiar: pił tylko wodę, a całym jego posiłkiem była kromka chleba i plasterek sera. Od chwili gdy odzyskał wolność, nie jadał nic innego i przyjaciele musieli uszanować również i pod tym względem jego wolę. Jego budżet dzienny nie przekraczał trzydziestu centymów, postanowił sobie bowiem, iż do czasu kiedy miliony takich jak on istot żyjących skazane są na głód, gdy tymczasem inni umierają z przejedzenia, nie wolno mu wydawać więcej na siebie.

Och! Ta nierówność klasowa! Myśl o tej niesprawiedliwości burzyła krew w żyłach Salvatierry i wyprowadzała go z równowagi! No, bo czy mogło być inaczej? Setki tysięcy istot ludzkich umierało co roku z głodu, a społeczeństwo, zda się, nie chciało nic o tym wiedzieć, a to jedynie dlatego, że ci nędzarze nie padali nagle na ulicy jak bezdomne psy, lecz oddawali Bogu duszę po szpitalach lub w swych nędznych norach, zachowując pozory ludzi padających ofiarą przeróżnych chorób... A przecież ziemia nasza potrafiłaby wyżywić bez żadnego wysiłku wszystkich żyjących na jej powierzchni. Cóż to za przeklęte stosunki, tolerujące takie zbrodnie!

Marząc o wielkiej przyszłości Salvatierra zaczynał śpiewać hymny pochwalne na cześć ustroju komunistycznego, w którym czekało jego obywateli szczęście materialne połączone ze spokojem ducha: — „Nie będzie tam ani gnębicieli, ani przewrotnych wyzyskiwaczy — wołał — wszystkie dolegliwości doby obecnej, wszystkie skutki nierówności klasowej znikną. W nowym, odrodzonym społeczeństwie, na skutek unormowanego podziału koniecznych do życia środków materialnych, zostanie nareszcie przywrócona równowaga ekonomiczna, wobec czego nawet choroby nagminne przestaną mieć rację bytu".

W głosie rewolucjonisty wygłaszającego swe utopijne doktryny było tyle wiary i pewności siebie, że słuchacze nie przeszkadzali mu ani jednym słowem opozycji, jakkolwiek dziwne było to„ co mówił. Pełni byli bezwiednej . czci dla mówcy, a uczucie to zbliżone było do uwielbienia, z jakim w wiekach średnich proste i niewinne dusze wierzących tłumów słuchały natchnionego apostoła wiary, głoszącego im rychłe panowanie Boga na ziemi.

Towarzysze broni Don Fernanda zachwycali się wspomnieniami z bohaterskiego okresu ich życia, chętnie zagajali rozmowę o wystąpieniach zbrojnych, o utarczkach w górskich zakątkach, o mozołach i trudach rewolucyjnego życia, wreszcie o karze, jaką za swe wystąpienie ponieść musieli. Ich południowa, bujna wyobraźnia wyjaskrawiała bezwiednie barwy, nadając wspomnieniom tym charakter bohaterskiej epopei. Ich przywódca słuchał fantastycznych opowieści z pobłażliwym uśmiechem, z jakim się słucha paplaniny dzieci opowiadających z zapałem o ulubionej przez nie zabawie. Walka o formy rządu! Istniały przecież o wiele donioślejsze zagadnienia! Zaczynał rozwodzić się nad zawodem, jaki przeżył po rewolucji 1873 roku, która w skutkach swych okazała się dziwnie nieudolna i niepotrzebna. Jego koledzy partyjni umyślili uczynić zeń ministra. On w roli ministra?! Przystał na tę godność jedynie chwilowo, aby ułagodzić w Madrycie stosunki i przeszkodzić publicznemu skandalowi, który go oburzał do głębi duszy. Nie mógł patrzeć na tłum bezdomnych mężczyzn, kobiet i dzieci spędzających zimowe noce pod gołym niebem, gdy tymczasem pałace bogaczy — wrogów rewolucji — stały pustką. Właściciele ich bowiem siedzieli w Paryżu, dopomagając Burbonom do odzyskania władzy.

Przyjaciele Salvatierry przenieśli się następnie wspomnieniem aż do czasów kiedy wraz z nim pracowali w Kadyksie nad rewoltą wśród marynarzy... W rozmowie padło imię matki przywódcy... Matka! Uśmiech błądzący po wargach Salvatierry znikł nagle, a twarz jego wykrzywiła się boleśnie. Nie miał nikogo bliższego prócz matki... I ta matka umarła, gdy odbywał karę. Wszyscy towarzysze przyzwyczaili się do tego, że mówił o matce, poczciwej staruszce, z tkliwością i prostotą małego dziecka. Nigdy w życiu nie słyszał z jej ust ani jednego słowa wyrzutu za swe wybryki rewolucyjne, nigdy nie wymawiała mu jego filantropijnych dziwactw ani jego rozrzutności, nie powiedziała mu złego słowa, gdy wracał do domu półnagi po oddaniu wszystkiego, co miał, swym obdartym towarzyszom. Podobna była do ewangelicznych matek, z łagodnym uśmiechem przytakujących wszystkim niesamowitym poczynaniom swych synów, którzy w przyszłości powiększyli zastępy Świętych Pańskich.

— Zaczekajcie chwilę, muszę uprzedzić mamę, potem możecie rozporządzać mną — zwykł był mawiać Salva-tierra przed każdym zamachem rewolucyjnym. Zdawało się, że żadnych innych środków ostrożności nie uznawał. Staruszka nie protestowała przeciw temu, że roztrwonił na cele partyjne ich skromną fortunkę. Towarzyszyła mu do Ceuty, gdy sąd po skazaniu go na śmierć zamienił łaskawie tę karę na dożywotnie więzienie. Zawsze mężna i dzielna, rozumiała, że syn jej nie potrafi żyć innym życiem, powstrzymywała się więc od wszelkich rad i nagan. Może nawet szczyciła się tym, że jej Fernando pociągał za sobą ludzi, porywając ich wielkością swych ideałów i wprawiając swych wrogów w zdumienie widokiem niezłomności swej cnoty i bezinteresownych poświęceń.

Matkę swą ukochał całym sercem, które nie miało czasu na zaznanie innej miłości, ideał społeczny bowiem był jedynym jego ukochaniem. I oto przyszedł kres. Nigdy już nie ujrzy swej drogiej mateczki, która pieściła go tak, jakby był ciągle jeszcze małym dzieckiem.

Postanowił pojechać do Kadyksu na jej grób: Chciał spojrzeć na ten pogórek ziemi, który ukrył ją na zawsze przed jego wzrokiem. W jego spojrzeniu i w głosie wyczuło się nagle rozpacz. Znać było, iż dręczył się, że nie posiada złudnej wiary w inne życie, że zbyt pewny jest, iż po śmierci nie ma nic — tylko wieczny mrok i... nicość.

Osamotnienie jednak, jakiego doznawał po śmierci' matki, podsyciło jeszcze bardziej jego zapał rewolucyjny. Teraz całe już swe życie złoży na ołtarzu ideału. Po raz drugi obdarzono go wolnością, nie dbał o nią jednak i dla dobra sprawy mógł wyrzec się jej każdej chwili. Do końca życia jednak będzie walczył z niesprawiedliwością społeczną.

Montenegro siedząc przy swym biurku w kantorze domu handlowego Braci Dupont słyszał, zda się, jeszcze pełne zapału przemówienie Salvatierry wypowiadającego wojnę własności prywatnej i Kościołowi, które to dwa pojęcia, zdaniem jego, skuły dusze ludzkie ciężkimi więzami przesądów społecznych i religijnych.

Montenegro nie mógł opędzić się myśli, jak wielka była różnica między zastępami skromnych urzędników siedzących nad papierami firmy w olbrzymiej, niemal klasztornie zimnej i ponurej sali, a pełnym entuzjazmu gronem weteranów romantycznej rewolucji. Tamci bowiem oraz :ich towarzysze z młodszej generacji, pełni entuzjazmu śpieszyli do szeregów, skupiając się dokoła ukochanego i powszechnie wielbionego wodza.

Montenegro znał doskonale swych kolegów biurowych. Wiedział, z jaką układnością ulegali władczym rozkazom Don Pabla Duponta, głowy domu handlowego. Wiedział, że każdy z nich mniej dbał o dokładne wypełnienie swych obowiązków, niż o branie udziału we wszystkich uroczystościach organizowanych przez ich szefa w kościele ojców jezuitów. Wiedział dokładnie, z jaką gorliwością oddawali się szpiegostwu, aby zaskarbić sobie wzglądy szefa, drżał Da myśl, czy Don Pablo nie dowiedział się już o tym, gdzie jego podwładny spędził całą niedzielę.

Już kilka razy zauważył pełen zdziwienia wzrok naczelnika biura, Don Ramona, który wpatrywał się w niego tak, jakby wiedział o tym, co się stało dnia wczorajszego. Don Ramona jednak nie obawiał się wcale. Don Ramon był jednostką zwyciężoną przez los. W latach młodzieńczych bojownik wolności na terenie organizacyj madryckich, co nie zdołało mu zapewnić chleba na stare lata, w wieku, późniejszym dręczony niedostatkiem a nawet głodem, zdemoralizowany niepowodzeniem, uległ. Zrezygnował ze swych ideałów i znalazł cichą przystań w biurze domu handlowego Braci Dupont, gdzie pełnił funkcję kierownika reklamy, układając oryginalne ogłoszenia, pompatyczne prospekty popularyzujące wytwórczość firmy. Za swe wyczucie psychologii tłumów i za umiejętność, z jaką prowadził swój dział, został z czasem zaszczycony zaufaniem Don Pabla. W głębi duszy jednak pozostał dawnym człowiekiem. Montenegro wiedział o tym i dlatego też nie obawiał się bynajmniej niedyskrecji z jego strony.

Przeszło pół godziny stracił młodzieniec na przeglądaniu papierów służbowych; rzucając od czasu do czasu, spojrzenia na drzwi gabinetu szefa, gdzie wciąż jeszcze nie było nikogo. Jakby chcąc odwlec chwilę ujrzenia go, zaczął szukać pozoru, pod którym mógłby wydalić się z biura. Nagle wziął ze stołu list, który nadszedł z Anglii. Po chwili podniósł się z miejsca.

— Dokąd idziesz? — zapytał go Don Ramom widząc,. te zmierza ku wyjściu.

— Do wydziału próbek. Muszę udzielić tam wyjaśnień, dotyczących pewnego obstalunku.

Ruszył do części fabryki tworzącej jak gdyby małe miasteczko, w którym robotnicy pracowali na otwartym powietrzu lub też w galeriach pod dachem, uwijając się między długimi rzędami beczek i beczułek. Warsztaty i poszczególne oddziały domu handlowego Braci Dupont tworzyły specjalną dzielnicę miasta Jerez. Dachy niezliczonych budynków, rozrzuconych na powierzchni szerokiej doliny, wyzierały spomiędzy drzew olbrzymiego parku. Na razie były to tylko skromne warsztaty, lecz trzy generacje rodu Dupontów przyczyniły się do rozszerzenia budowli i nadania im coraz większego splendoru. I oto stopniowo wyrosło całe miasto czyste i ciche, uśmiechające się do słonecznego nieba. Przemysłowe miasto z oślepiająco białymi murami domów, z olbrzymimi placami, na których zamiast kwiatów widniały tysiące w prawidłowe szeregi ustawionych beczek.

W pobliżu budynku, w którym mieścił się główny zarząd, wznosił się owalny pawilon ze szklanym dachem, w którym przechowywano młode, fermentujące jeszcze wina, przeznaczone do butelkowania. Długie rzędy starych dębowych beczek stały w uroczystym skupieniu, zalane wdzierającym się przez grube szyby okienne światłem słonecznym. Montenegro zajrzał do wnętrza pawilonu, nie zauważył tam jednak nikogo i ruszył dalej.

Przechodząc z placu na plac pomiędzy rzędami beczek wystawionych na operację słoneczną, aby przyśpieszyć wytrawność wina, a tym samym ułatwić szybszy jego zbyt i pobić konkurentów, Montenegro stanął w hali Olbrzymów. Przeszedł przez cały ten olbrzymi budynek, gdzie w specjalnych drewnianych wieżach przypominających starożytne machiny oblężnicze i podobnych do niesamowitych potworów fermentowało przeszło siedemset hektolitrów moszczu nie posiadającego jeszcze ani oryginalnego smaku, ani nazwy. W cieczy tej umieszczone były gumowe rury, które pod działaniem parowych pomp wchłaniały płyn jak chwytliwe chłonne macki polipa. Robotnicy pozdrawiali życzliwym ukłonem przechodzącego przez salę Montenegra, który wyszedł wreszcie głównymi drzwiami i skiełkował się do innej hali. Tam znajdowały się moszcze podlejszego gatunku, przeznaczone do fabrykowania imitacji szlachetnych gatunków win.

Była to olbrzymia nawa, której sklepienie wspierało się na dwóch rzędach filarów, u ich podnóża stały w trzech szeregach cztery tysiące kadzi zawierających przyszłe falsyfikaty win.

Potrzeby nowożytnego rynku zmuszały Braci Dupont; chcących uczynić zadość zapotrzebowaniom eksportowym, do przemiany jednego z najlepszych gatunków win na Porto, Maderę, Marsala.

W głębi budynku znajdowała się sala próbek i formułek, „biblioteka domu handlowego", jak zwykł mawiać Montenegro. Tysiące małych flaszeczek starannie zakorkowanych stały na półkach oszklonej szafy. Flaszeczki te zawierały próbki win wyprodukowanych w różnych czasach. Na każdej flaszeczce widniała etykieta z wypisaną na niej datą. Klient zamawiający wino musiał jedynie wymienić datę otrzymania pierwszego transportu.

Odpowiedni funkcjonariusz wyszukiwał właściwą formułkę i wydawał piwniczym potrzebne instrukcje, w myśl których posługując się kunsztownymi kombinacjami przygotowywano nowe wino„ dokładnie odpowiadające przechowywanej próbce.

Technik wtajemniczony w owe arkana wiedzy tajemnej był to stary pracownik i przyjaciel domu handlowego, pomarszczony i obrzmiały, rzekłbyś, spuchnięty od wyziewów wina, którym nasiąkł. Skazany był na długie godziny samotności w czterech ścianach czarnego pokoju. Tam, w jaskrawym blasku światła sączącego się przez małe kwadratowe okienko z czerwonymi szybami, badał winą przeznaczone do przeróżnych mieszanek. Podczas swej pracy czuł gwałtowną potrzebę rozmowy, zwłaszcza gdy któryś z urzędników odwiedzał go w jego pustkowiu. Potrzebę tę odczuwał jeszcze silniej, gdy owym gościem był Montenegro, którego znał od dziecka.

— A twój ojciec? — zagajał z nim rozmowę — ciągle siedzi w winnicy? Nieprawdaż? Lepiej mu tam bezwzględnie niż tu, w wilgotnym budynku. Na pewno będzie żył dłużej ode mnie.

Spoglądając na papier, który mu podawał Montenegro, wykrzywiał się z niezadowoleniem.

— Wiecznie to samo! — wykrzykiwał. — Znowu fałszowanie wina na eksport! Ongi firma nasza była pierwszą w świecie,, a teraz wyrabiamy z naszych win mikstury podszywając się pod wina zagraniczne. To niecna zdradą, Chciałbym, żeby filoksera zniszczyła nasze winnice, aby raz skończyć z tym kłamstwem.

— Ależ to są wymagania nowoczesnego handlu, należy nagiąć się do gustu klientów.

— A więc niech nie piją więcej, do pioruna! — odpowiadał starzec zirytowany słowami Montenegra. — Niech dadzą nam spokój i nie zmuszają nas do psucia naszych win. Zachowamy je w naszych magazynach, pozwolimy starzeć im się powoli, a wcześniej czy później świat oceni je należycie i ha klęczkach będzie nas błagał o nie! Teraz nikt się na tym nie zna. Anglicy nie więcej od innych Zresztą Anglia to w ogóle kraj stracony. Całe tysiące ludzi pije tam tylko wodę. Zdaje mi się, że nie jest teraz w dobrym tonie leżeć pod stołem. Ci zaś, którzy upijają się jeszcze hołdując dawnej tradycji, czynią to żłopiąc soda and whisky lub inne świństwo w tym rodzaju. I to ma być handel! Nawet Pitt, Nelson i Wellington nie byli takimi idiotami jak obecni ludzie: sprowadzali nasze wina beczkami — w oryginalnej postaci.

Montenegro nie mógł powstrzymać się od śmiechu, tak zabawne było oburzenie poczciwego kipra.

— Śmiej się, mój chłopcze, śmiej, lecz przyjrzyj się, jakie są tego wszystkiego skutki. Dawniejsze czasy były złotym okresem dla naszego kraju. Właściciele winnic czerpali mile brzęczącą monetę pełnymi garściami z pękatych worów, zupełnie tak jakby to były worki z kartoflami. Najemnicy zarabiali trzydzieści do czterdziestu realów na dzień — każdy z nich miał lakierki, jeździł bryczką na roboty, tańczył i śpiewał przy dźwiękach gitary. Gdyby Salvatierra w owym okresie zechciał rozwodzić się przed nimi o biednych i bogaczach, o podziale ziemi i o rewolucji, zaproponowaliby mu na pewno szklankę wina i rzekli: „Chodź, kamracie, do naszego towarzystwa, pij, śpiewaj i tańcz z młodymi dziewczętami, jeśli ci to przypada do gustu, i nie martw się o nas. Nie powodzi nam się najgorzej!" Dziś znikły pieniądze. Ceny wina spadły w przerażający sposób. Wyrobnicy zarabiają w najlepszym razie po dziesięć realów dziennie, noś im się wydłużył i twarz zapadła. Unoszą się o byle głupstwo, kłócą się z sobą, niejednokrotnie dochodzi między nimi do bójek, strajk następuje po strajku, wszyscy chętnie słuchają płomiennych oracji przyjaciół Salvatierry, większość należy do tajnych organizacyj, jak np. związek „Czarnej Ręki" i kończą na stryczku. Ich panowie nie żyją już z nimi w przyjaźni, lecz traktują ich wrogo i surowo. Żandarmi myszkują po gościńcach, zupełnie tak jakby grasowały po nich bandy rozbójników. A wynik tych nowych stosunków: nędza i wstyd!

Starzec przerwał swą mowę, odwołany przez jednego a piwnicznych.

— Odchodzę, mój chłopcze — zakończył zwracając się do Montenegro. — Zostaw mi twą kartę i nie przychodź tu więcej z podobnymi interesami. Mierzi mnie ohydny zawód pokątnego drogisty fabrykującego nędzne falsyfikaty.

Montenegro również opuścił halę i nie śpiesząc się do biura, wszedł do warsztatów bednarskich. W olbrzymich szopach osłoniętych dachem i otaczających zwartym kotem duże podwórze, setki bednarzy nabijały na gotowe już beczki żelazne obręcze. Inni znowu pracowali przy beczkach zaledwie na pół gotowych. Robota wrzała: był to dział, w którym nigdy nie było znać zastoju. Warsztaty co tydzień musiały dostarczać partię beczek, w których wina Braci Dupont transportowano drogą przez Kadyks na cały świat.

Dyrektor warsztatów podszedł do Montenegra.

— Jak się ma Don Fernando? — zapytał.

Dyrektor był dawniej zwykłym robotnikiem, który swemu sprytowi zawdzięczał karierę, potrafił bowiem zdobyć sympatię pana fabrykanta. Służalstwu i lizusostwu zawdzięczał stanowisko dyrektora warsztatów.. W głębi duszy jednak żywił cichy kult dla swych dawnych towarzyszy niedoli, a zwłaszcza dla Salvatierry. Zaczął wypytywać młodzieńca o szczegóły powrotu rewolucjonisty i o zamiary, jakie żywił on na przyszłość.

— Muszę zobaczyć się z nim — dodał półgłosem — trzeba będzie tylko wymknąć się ukradkiem, tak aby „stary" nie dowiedział się o niczym... Opowiedziano mi w warsztatach, że spędziliście przyjemnie całą niedzielą w jego towarzystwie. — Zakończył upomnieniem: — Uważaj na siebie, Firminie. W fabryce aż roi się od szpiclów. Skoro ja wiem już o twej wizycie u Salvatierry, nie zdziwiłbym się wcale, słysząc, że „stary" wie o tym również.

Obawiając się, aby nie powiedzieć za dużo. a zarazem nie paść ofiarą podsłuchu, pożegnał pośpiesznie Montenegra i ruszył do robotników.

Montenegro wszedł teraz do głównej hali, w której stały wyborowe wytrawne wina „dochodzące" powoli w beczkach. Pięć naw oddzielonych od siebie trzema rzędami kolumn, wysokie sklepienia hali, szerokie jej okna ozdobione witrażami, przez które płynęły potoki słonecznego światła, wszystko to upodobniało halę do wnętrza katedry białej i promiennej. W słonecznych promieniach tańczyły tęczowo migotliwe pyłki kurzu, a pod wysokim sklepieniem rozlegało się echo kroków i głosów ludzkich.

Pod kolumnami stały w długich rzędach najcenniejsze gatunki, a na dnie każdej beczki widniała data zbiorów. Niektóre gatunki liczyły sobie pokaźną już ilość lat, okrywała je pajęczyna i kurz. Nad datą umieszczono herby królewskie lub korony na pamiątkę tego, że monarchowie angielscy lub też hiszpańscy zwiedzając fabrykę próbowali win. Takie beczki nosiły imiona królewskich gości Resztę hali zapełniały kadzie, w których fermentowały wina z każdorocznego zbioru, na uboczu zaś stała olbrzymia beczka napełniona starym octem, liczącym z górą paręset lat. Ostry jego zapach łączył się z wnikliwą wonią win słodkich, ze specyficznym zapachem win wytrawnych, przypominających zapach perfumowanej skóry.

Firmin był już przy wyjściu, gdy usłyszał wołanie, Zadrżał mimo woli, poznał bowiem głos „starego". Don Pablo Dupont znajdował się w hali win w towarzystwie dwojga cudzoziemców i swego kuzyna Ludwika, młodszego odeń o parę zaledwie lat. Kuzyn ten, jakkolwiek darzył głowę rodu należnym mu szacunkiem, mimo to jednak zachowaniem swym sprawiał mu niejednokrotnie wiele przykrości. Obaj Dupontowie oprowadzali po swym królestwie jakąś młodą parę małżeńską, przybyłą do Jerez z  Madrytu. Ludwik Dupont, który ubiegłego wieczoru był z młodym małżonkiem na hulance, rzekł do niego z wesołym uśmiechem:

— No, no, upij się pan, tak być musi! Wstyd byłby to dla nas nie lada, gdyby jeden z przyjaciół naszej firmy wyszedł stąd tak samo trzeźwy na umyśle jak wchodząc.

Młoda para wzdragała się jeszcze przez chwilę dla formy raczej niż z przekonania, w końcu jęła pić wszystko, co im proponowano. Wspaniałe wina godne stołu królewskiego, ich niezrównany aromat i smak zachwiały do reszty wolę gości, zachęcanych wciąż przez Ludwika do picia.

— Jak się masz, mój chłopcze?,— wykrzyknął kuzyn „starego" na widok Montenegra. — Co słychać w domu? W najbliższych dniach będę u was w winnicy. Muszę wypróbować konia, którego wczoraj kupiłem.

Uścisnąwszy dłoń Firmina, poklepał go energicznie po plecach, zadowolony, że może poszczycić się przed gośćmi swą siłą fizyczną, potem odwrócił się od niego.

Obu młodych ludzi łączyły bardzo przyjacielskie stosunki. Chowali się razem w winnicy Marchamalo, byli i sobą na „ty", wszyscy Dupontowie bowiem nie przywiązywali wagi do hieratycznej etykiety. Rzecz miała się nieco inaczej jedynie z Don Pablem. Był on starszy od Firmina zaledwie o sześć lat i widywał go stale bawiącego się na terenie winnicy, ale zostawszy po śmierci ojca głową znakomitego domu handlowego, zmienił się w stosunku do dawnego towarzysza zabaw do niepoznania. Montenegro był teraz dla niego tylko urzędnikiem, który musiał być mu posłuszny zawsze i we wszystkim.

— Zostań, muszę z tobą pomówić — rzekł krótko do swego podwładnego, po czym również odwrócił się zachwalając przed młodą parą swe słynne wina.

Montenegro ruszył za szefem w milczeniu jak służący. który z pokorą czeka na to, aż pan raczy doń przemówić.

Don Pablo nie miał jeszcze czterdziestki. A chociaż lubował się w konnej jeździe i wiele trenował, figura jego jednak na skutek otyłości zatraciła linię. Okrągła twarz z mięsistymi, grubymi wargami, z lekka tylko ocieniona zarostem, wyglądała jednak młodo. Wijące się włosy tworzyły nad czołem gęstą grzywę, którą szarpał często miękką jak poduszka ręką. Uprzejmy i łagodny, gdy go nic nie podrażniło, przy najmniejszym wykroczeniu podwładnych łatwo się unosił, czerwienił się z gniewu i darł się piskliwym głosem, niczym zaperzona dziewczyna. Nawykły od wczesnej młodości do rozkazywania, teraz jako głowa domu traktował wszystkich, nie wyłączając członków rodziny, z niezwykłym despotyzmem. Żądał dla siebie szacunku nawet od tych ze swych podwładnych, których zwolnił z posady.

Spotykając byłego robotnika swej fabryki, który nie pozdrowił go ukłonem, zatrzymywał go i zaczynał upominać:

— Jakkolwiek już u mnie nie pracujesz, obowiązkiem twoim jest kłaniać mi się, ponieważ byłem twoim chlebodawcą.

W interesach pieniężnych był hojny, choć nierówny i kapryśny, umiał jednak dobrze wynagradzać wyświadczone sobie usługi.

Montenegro bał się go, lecz nie żywił do niego nienawiści. Widział w nim człowieka chorego, degenerata, którego egzaltacja na tle religijnym równała się prawie obłędowi. Dupont wierzył święcie, że jego władza pochodziła od Boga, jak władza królów z epoki starożytności. Był przeświadczony, że hierarchia społeczna była również dziełem Boga i że biedacy winni są bogaczom bezwzględne posłuszeństwo. Chociaż potężny i porywczego usposobienia, potentat przemysłu schylał pokornie czoło przed tymi, których uważał za przedstawicieli możnowładztwa, duchowieństwa świeckiego lub zakonnego. Gdy któraś z tych osobistości zjawiała się w jego biurze, miał chę6 paść przed nią na kolana i ucałować jej rękę. A jeśli tego nie uczynił, to jedynie z tej racji, iż owa czcigodna osobistość, uśmiechając się uprzejmie, przeszkodziła mu w wykonaniu tego zamiaru. Rzecz oczywista, iż w swej dziecięcej naiwności wtajemniczał Jezusa i Najświętszą Pannę w swoje spekulacje handlowe. To oni mieli pieczę nad jego interesami, a on —7 biedny grzesznik — ograniczał się do czynienia tego, co mu nakazywali. To oni — jego niebiańscy protektorzy podszepnęli jego ojcu myśl założenia destylarni koniaku, co podniosło splendor ich firmy: marka fabryczna domu handlowego Braci Dupont stała się bowiem bezkonkurencyjna w Hiszpanii, a nawet w całej Europie. Aby im podziękować za tyle łask, a zarazem odkupić winy swego ojca i dziada, którzy nie odznaczali się nadmiarem gorliwości religijnej, Don Pablo przeznaczał część swych zarobków na rzecz nowych zakonów, które zainstalowały się w Jerez, oraz na wspomaganie dzieł dobroczynnych swej matki, Dony Elwiry. Pochodząc ze szlacheckiej rodziny i hołdując, rzec można, tradycjom rodowym — już to zajęta była restaurowaniem jakiejś opuszczonej kaplicy, już to fundowała dla jednego z posągów N. Panny Marii wspaniały płaszcz królewski.

Mania religijna Don Pabla zdumiewała nieraz wszystkich.

Pewnego dnia jeden z brytanów, pilnujących warsztatów, pokąsał kilku robotników. Don Pablo przybył pośpiesznie na miejsce wypadku. W obawie, czy aby zwierzę nie było wściekłe i chcąc uchronić poszkodowanych od zgubnych skutków pokąsania, kazał im przede wszystkim połykać zwinięte w kulki obrazki świętych, chroniących wiernych od wścieklizny. Co prawda Don Pablo nie szczędził potem pieniędzy na przewiezienie poszkodowanych do kliniki, gdzie poddał ich kuracji pod kierunkiem sławnego lekarza. Tym, którzy uważali postępowanie jego za dziwactwo, odpowiadał z rozbrajającą naiwnością: „Przede wszystkim Wiara, a potem dopiero Nauka. Ta ostatnia czyni co prawda, niejednokrotnie cuda, ale dla tego jedynie, że tak chce Bóg".

Po zwiedzeniu hali kiperskiej Don Pablo polecił Don Ludwikowi oprowadzić gości po destylarni koniaków i po warsztatach. Sam musiał pożegnać towarzystwo, miał bowiem kilka ważnych spraw w biurze. Pozdrowił gości uprzejmym, lecz pełnym majestatu skinieniem głowy (ten Wielkopański ton odziedziczył po matce), potem skinął na Montenegra, aby szedł za nim.

Znalazłszy się na placu zatrzymał się. Firmin zrozumiał, że nie uniknie już niemiłej rozmowy, której, się tak obawiał.

— Nie widziałem cię wcale wczoraj — zabrał głos „stary" marszcząc brwi, twarz jego przy tym zaczerwieniła się gniewnie.

— Nie mogłem przyjść... Spóźniłem się bardzo... Spotkałem się z przyjaciółmi...

— Pomówimy o tym za chwilę. Czy wiesz, jakie było wczoraj święto? Gdybyś był obecny na nabożeństwie, na pewno nie oparłbyś się wzruszeniu.

W porywie nagłego entuzjazmu, który kazał mu zapomnieć o gniewie, jął opisywać cały ceremoniał uroczystości religijnej.

— Uroczystość była istotnie wspaniała! Kościół wypełniony po brzegi. Prawie wszyscy urzędnicy i robotnicy fabryczni byli tam obecni. Słyszysz, Firminie? Prawie wszyscy! Kazanie wygłoszone przez ojca Urizabala, wielkiego kaznodzieję i uczonego. Kazanie to wycisnęło łzy z oczu każdego z obecnych — wreszcie najbardziej wzruszająca chwila: komunia. Jako głowa domu, jako dowódca całej armii wiernych przystąpiłem pierwszy do Stołu Pańskiego, a wraz ze mną moja matka, żona i dwóch braci przybyłych z Londynu. Za naszym przykładem poszli ci wszyscy, którzy jedzą nasz chleb oraz ich rodziny. Z chórów kościelnych podczas tej uroczystości płynęły słodkie tony organów. Scena ta przypominała mi podobne sceny z dawnych dobrych czasów, kiedy to pan zwykł był komunikować się wraz ze swymi sługami. Ach! Jak zbawienna dla duszy jest podobna uroczystość! Mogę rzec śmiało, że dzień wczorajszy był jednym z najlepszych dni mego życia!

Don Pablo zapalił się wspominając piękne święto. Wilgotne od łez oczy rozbłysły mu wzruszeniem, zdawało się, i czuł jeszcze w nozdrzach zapach wosku i kadzidła, pomieszany z zapachem kwiatów, którymi jego ogrodnik przystroił ołtarz. Nagle przechodząc z roztkliwienia w gniew, wbił ostre spojrzenie w twarz Montenegra.

— A ciebie tam nie było! — wykrzyknął, pąsowy ze świętego oburzenia. — Dlaczego nie było ciebie? Nie odpowiadaj mi! Nie kłam!... Uprzedzam cię, że wiem wszystko... Twoja obojętność religijna jest podwójnie naganna. Uciekłeś z domu bożego, aby spędzić dzień cały z nieszczęsnym Salvatierrą, którego wypuszczono na wolność zamiast trzymać na zesłaniu aż do końca dni jego żywota.

Montenegro zbladł z gniewu, słysząc wzgardliwy Jakim „stary" mówił o Salvatierrze. Drgnął jakby smagnięty batem i spojrzał dumnie w twarz Don Pabla.

— Don Fernando Salvatierra — odpowiedział spokojnie, starając się opanować swe wzruszenien — to mój nauczyciel, któremu wiele zawdzięczam. Przy tym to najserdeczniejszy przyjaciel mego ojca. Byłbym niewdzięcznikiem bez serca, gdybym nie poszedł powitać go w dniu powrotu do rodzinnych stron po tylu przejściach.

— Twój ojciec! Głupiec, który dopomógł mu, że się tak wyrażę, do przejścia przez góry i do paradowania ulicami Kadyksu z bronią w ręku w walce o „federacyjną republikę"! Gdyby nie mój stary, który cenił jego skromność i uczciwość, twój ojciec umarłby z głodu, a ty zamiast zostać panem, jakim jesteś obecnie, musiałbyś okopywać winną latorośl jak prosty wyrobnik.

— Lecz pański ojciec był również przyjacielem Don Fernanda Salvatierry i nieraz udawał się pod jego opiekę w okresie wojny domowej.

— Mój ojciec! — odpowiedział Don Pablo nieco zmieszany — mój ojciec był tym, czym był: dziecięciem wieku owianego podmuchem rewolucyjnej wichury... A poza tym, nie posiadał religijnych cnót, które są największym dobrem każdego człowieka. Zresztą i ludzie, i rzeczy zmieniają się przecie. Wśród ówczesnych republikanów było dużo dzielnych jednostek posiadających szalone głowy, lecz niezrównane serca. Znałem pośród nich takich, którzy nie opuściliby za skarby świata mszy św., nienawidzili królów ziemskich, lecz szanowali przedstawicieli władzy boskiej. Czy ty sądzisz, Firminie, że widmo republiki przeraża mnie? Bynajmniej! W głębi ducha sam jestem większym republikaninem niż ty. Nie żywię najlżejszej bodaj sympatii dla obecnego rządu, w którego gronie są przeważnie złodzieje i hipokryci podtrzymujący katolicyzm jedynie po to, aby zapewnić sobie oparcie i silę. Ja pragnę gorąco — wykrzyknął nagle wymachując gwałtownie rękami i bijąc się w piersi — ja pragnę rządów Chrystusa, marzę o tym, by przedstawiciele władzy byli uległymi synami Ojca Świętego. Nie mówcie mi tylko nic o rewolucjonistach doby dzisiejszej, o takich Salvatierrach ani o młodzikach jak ty, którzy ich słuchają niby wyroczni! Nie mówcie mi o szaleńcach głoszących równość, rozprawiających o podziale dóbr doczesnych I twierdzących, że religia dobra jest tylko dla starych bab! Nie myśl — dodał następnie — że boję się tego, co Salvatierra i jego przyjaciele ochrzcili nazwą rewindykacji socjalnych. Wiesz, że w kwestiach materialnych nie jestem twardy. Gdy robotnicy zażądają niedużej podwyżki lub też o parę minut dłuższego odpoczynku, jeśli tylko jest to w mojej mocy, wypełniam ich żądanie — dzięki Bogu nie czuję braku gotówki. Nie jestem podobny do tych zwierzchników, cc to w wiecznej pogoni za pieniędzmi handlują krwią i potem nędzarzy. Trzeba mieć litość, dużo litości. Należy dać do zrozumienia, że kto chce żyć po chrześcijańsku, temu los sprzyja... Co mnie jednak w tym wszystkim najbardziej oburza, to ich bezsensowna gadanina, że wszyscy ludzie są sobie równi — a przecież nawet w niebie widzimy hierarchię. Albo znowu inny nonsens: nędzarze we wszystkich swych żądaniach mówią o sprawiedliwości, podczas gdy ja na przykład czyniąc akt miłosierdzia, idę dalej, niż każe mi obowiązek. Najbardziej tedy oburza mnie w akcji przeklętego liberalizmu to, że Jego wyznawcy występują przeciw Bogu i starają się „wyleczyć" lud z uczuć religijnych czyniąc kościół odpowiedzialnym za wszelkie zło społeczne.

Don Pablo szedł teraz wolnym krokiem w towarzystwie swego urzędnika zmierzając w stronę biura głównego zarządu.

— Wiesz dobrze, Firminie, czego chcę — oświadczył zatrzymując się przed wejściem do gmachu zarządu. — Żywię dla ciebie dużo sympatii, lubię wszystkich twoich, jesteśmy sobie prawie kamratami, łączą nas bowiem wspólnie przeżyte lata dziecięce. Nie zapominam również i o tym, że kuzyn mój, Ludwik, traktuje cię jak brata! Ale ty mnie znasz: Bóg przede wszystkim! Dla niego gotów byłbym wyrzec się rodziny. Jeśli ci czego brakuje, mów! Jeśli uważasz, że za mało zarabiasz, powiedz mi to, Z tobą nie będę się targował, żywię bowiem dla ciebie sympatię mimo wszystkich głupstw, jakie się ciebie trzymają. Nie opuszczaj jednak niedzielnej mszy, unikaj tego pomyleńca Salvatierry i jego bandy nicponiów. Jeśli nie wypełnisz w tym względzie mej woli, wiedz, że wypowiem ci walkę, a walka ze mną nie wyjdzie ci na dobre.

Z tymi słowy wszedł do swego gabinetu, po czym Don Ramon, dyrektor reklamy,-nadbiegł pośpiesznie i z uśmiechem starego dworaka położył przed szefem plik druków i papierów. Montenegro mógł obserwować ze swego miejsca przemianę, jaka nastąpiła nagle w usposobieniu „starego". Fanatyk i despota religijny znikł ustępując miejsca wytrawnemu spekulantowi. Głowa słynnego domu handlowego jął przeglądać papiery, spierać się z Don Ramonem i zasypywać go szeregiem pytań z bystrością i rutyną człowieka, który skupił wszystkie swe władze intelektualne na zagadnieniach z dziedziny przemysłu.

Mniej więcej w godzinę po przyjściu do biura Don Pablo kazał przywołać do siebie Firmina: należało załatwić rachunek z innym pokrewnym domem handlowym. Była to sprawa przewlekła, której nie dałoby się załatwić przez telefon, Montenegro więc musiał udać się tam osobiście jako mąż zaufania. Uspokojony już zupełnie i opanowany, chciał mu pokazać, że nie pamięta wcale rozmowy ani ostrych słów, jakie padły z jego ust.

Firmin opuścił biuro bez zbytniego pośpiechu. Miał przed sobą na uregulowanie sprawy cały dzień. Szef przestawał być wymagający, z chwilą gdy woli jego uczyniono zadość.

Ulica płonęła w potokach łagodnego wrześniowego słońca, rzekłbyś, wiosna obejmuje już panowanie nad światem. Białe mury domów z zielonymi balkonami odcinały się ostrymi plamami na tle ciemnoszafirowego nieba, a widok ten stwarzał złudzenie panoramy któregoś z afrykańskich miast z białymi domami o płaskich dachach.

Montenegro ujrzał zbliżającego się doń młodego, barczystego mężczyznę, którego dziwny nieco ubiór przypominał strój kontrabandzisty lub pełnego rycerskich cnót bandyty, bohatera fantastycznych legend krążących wśród ludu. Siedział na swym wierzchowcu z wdziękiem Araba,, jak centaur tworząc, zda się, z koniem jedną całość.

— Brawo! Brawo! — wykrzyknął Montenegro poznając jeźdźca. — Jak się masz, Rafaelu?

Jeździec ściągnął tak gwałtownie cugle koniowi, że ten przysiadł na zadzie, stając dęba.

— Piękne zwierzę — rzekł Firmin poklepując rumaka po szyi.

Widok dobrego konia wysokiej rasy budził w nim zawsze zachwyt mimo spokojnego trybu życia, jaki wiódł od szeregu lat. Żyły w nim instynkty koczownika, syna Afryki, który przenosi konia nad wszystko i kocha go jak prawdziwego, jedynego przyjaciela. Z całego majątku Don Pabla zazdrościł mu jedynie stajni.

Rafael był administratorem fermy Matanzuela, największej z tych, jakie jeszcze pozostały Ludwikowi Dupontowi, rozrzutnemu hulace, kuzynowi Don Pabla.

— Przyjeżdżam w kilku sprawach służbowych — odpowiedział Don Rafael. — Spieszy mi się ogromnie, lecz przed powrotem do domu wpadnę, co koń wyskoczy, do winnicy twego ojca... Brak mi zawsze czegoś, gdy nie widzę dłużej swego chrzestnego.

— A z siostrą moją nie zobaczysz się wcale? — zapytał Firmin z filuternym uśmiechem. — Czy niczego ci nie brak, gdy nie widzisz Marii?

— Ee... naturalnie, że jest nijako — bąknął Rafael rumieniąc się lekko.

Nagle, jakby zdjęty wstydem, spiął konia ostrogą i wykrzyknął:

— Niech cię Bóg ma w swej opiece, przyjacielu! Postaraj się odwiedzić mnie któregoś dnia.

Popędził szybko jak strzała, kierując się za miasto.

Firmin znalazł się wkrótce na ulicy Larga, stanowiącej główną arterię ruchu miejskiego. Po obu jej stronach wznosiły się oślepiającej białości domy z olbrzymimi wrotami w stylu siedemnastego wieku. Na wrotach tych znajdowały się kunsztownie wyrobione herby najmożniejszych wielkopańskich rodów, aczkolwiek gruba warstwa wapna zakrywała prawie całkowicie piękne staroświeckie ozdoby. Na zielonych balkonach ukazywały się tu i tam główki smagłych kobiet, błyszczały piękne, czarne oczy, w ciemnych kędziorach włosów jarzyły się jaskrawe kwiaty.

Nagle Montenegro ujrzał młodą kobietę, która żywością gestów, zuchwałą brawurą, prowokacyjnym ruchem bioder ściągnęła na siebie uwagę całej ulicy. Mężczyźni zatrzymywali się w przejściu, wiodąc za nią wzrokiem. Kobiety odwracały się od niej z przesadną wzgardliwością, a gdy już ją minęły, zaczynały szeptać sobie coś na ucho, pokazując w jej stronę palcami. Młode dziewczęta, siedzące na balkonach, głośnymi okrzykami zaczęły wywoływać z wnętrza mieszkań swe przyjaciółki, które z pośpiechem wychylały się z okien.

Ową kobietą, która wywołała taką sensację, była starsza córka nieboszczyka markiza San Dionisio, bratanica pani Elwiry, matki Don Pabla. Szła ulicą ze wzgardliwym spokojem nie troszcząc się wcale o to, że obecność jej wywołała sensację. Zza pajęczyny koronkowej mantyli okrywającej jej głowę błyskało złoto włosów. Czarne oczy pięknej kobiety płonęły, lekko drgające nozdrza zgrabnego noska zdały się wyrażać w ten sposób swą pogardę dla całego świata. Zuchwalstwo, z jakim unosząc lekko spódnicę ukazywała nogi, budziło w sercach kobiet oburzenie połączone z gniewem.

— Dzień dobry, urocza markizo — rzekł Montenegro bardzo uprzejmym tonem, zastępując jej drogę.

— Nie jestem już markizą, mój przyjacielu — odpowiedziała mu. — Hoduję teraz świnie... Dziękuję ci jednak za pamięć o mej dawnej wielkości.

Uśmiechnęli się do siebie nie oglądając się dokoła. Bawiła ich myśl, jak gorączkowo ciekawe oczy śledziły w tej chwili każdy ich ruch. Piękna kobieta gestykulowała z żywością, grożąc młodemu mężczyźnie różowym paluszkiem, ilekroć z ust jego padło jakieś .„ryzykowniejsze" słowo. Śmiała się wtedy jak dziecko, zwłaszcza gdy jej towarzysz zwrócił się do niej z komplementem.

— Niepoprawny pochlebca! Ale wyglądasz jak magnat, mój przyjacielu! Odwiedź mnie kiedy! Wiesz przecie, że cię kocham... jak siostra... jak siostra! Pomyśl tylko, że ten idiota — mój mąż — był zazdrosny o: ciebie? Czy przyjdziesz do mnie? Co? ,

— Pomyślę jeszcze, co mam uczynić. Nie chciałbym zwady ze świniobójcą.

Młoda kobieta wybuchnęła śmiechem.

— Przecież on jest zupełnie dobrze wychowany. Jakkolwiek nosi wiejski strój, wart jest o całe niebo więcej od wszystkich tych pięknych panów „z towarzystwa".

Ja kocham wieśniaków. W głębi duszy jestem prawdziwą g i t a n ą.)

Musnęła lekko drobną, dziecięcą nieledwie dłonią policzek Firmina, po czym oddaliła się pośpiesznie. Parokrotnie jednak odwróciła głowę w jego stronę, uśmiechając się.

— Biedna dziewczyna! — rzekł do siebie Montenegro odprowadzając ją spojrzeniem. — Mimo wszystkich swych wad jest ona najwięcej warta z całej rodziny. I pomyśleć tylko, że Don Pablo tak się pyszni szlachectwem swej matki! Przykład jednakże tej szalonej głowy i jej siostry świadczy niezbicie, jak kończą wszystkie te dumne szlacheckie rody.

Ruszył w dalszą drogę, niemi zaś świadkowie jego rozmowy z małą markizą oglądali się za nim długo, uśmiechając się przebiegle i złośliwie.

Na placu Nowym ujrzał urzędujących tam zazwyczaj pośredników z branży winnej lub też handlarzy bydła i zboża. Znajdowali się tam również wychudli i spaleni od słońca robotnicy pracujący na dniówkę. Stali z założonymi na piersiach rękami, czekając, aż ktoś zaproponuje im pracę.

W jednej z tych grup rozległ się okrzyk:

— Don Firminie! Don Firminie!

Wołającym był jeden z piwniczych domu handlowego Braci Dupont.

— Czy wiesz pan, że nie pracuję już u Don Pabla? Wydalono mnie dziś rano. Kierownik oświadczył mi, w imieniu szefa, że nie jestem potrzebny. Pomyśl tylko — po czterech latach uczciwej pracy takie podziękowanie. Gdzie tu jest sprawiedliwość?

Widząc pytające spojrzenie Montenegra, który był ciekaw powodów wydalenia piwniczego, zaczął mówić ze wzrastającym przejęciem.

— Wszystko jest wynikiem ich wstrętnej bigoterii. Wiesz, Don Firminie, jaką popełniłem zbrodnię? Oto nie zwróciłem kierownikowi papierka, który wręczono mi w sobotę wraz z moją wypłatą.

Papierek ten był zaproszeniem na mszę, odprawianą. co niedziela w kościele św. Ignacego na rachunek rodziny Dupontów. Należało bezwzględnie być na tej mszy, zwłaszcza jeżeli po niej następowała powszechna komunia. Każdy robotnik był obowiązany wręczyć swemu kierownikowi, który stał przy wejściu do kościoła, otrzymane onegdaj zaproszenie. Tym sposobem łatwo było sprawdzić, który z pracowników ważył się wyłamać spod powszechnego przymusu.

— Opuściłem wczorajszą mszę, jak opuszczałem już nieraz poprzednie. Sprzykrzyło już mi się to wczesne wstawanie co niedziela, sobotnie wieczory bowiem lubię przegawędzić w towarzystwie kolegów. Po co się pracuje, jeśli od czasu do czasu nie można mieć za to ani jednej chwili tylko dla siebie? A przy tym jestem przecież panem swych niedziel. Dlaczego i z jakiej racji mają mi narzucać rozkład dnia wolnego od zajęć obowiązkowych? Jak to? A więc dlatego tylko, że nie chcę grać komedii jak, banda lizusów łażących na mszę z całą rodziną, po nocy spędzonej na hulance, powtarzam, dlatego że nie chcę powiększać zastępów tych wszystkich pochlebców — „stary" wyrzuca mnie na ulicę! Bądźmy szczerzy, można pracować dla przełożonych jak biały murzyn, a w końcu jest się tylko nędzarzem. Nieprawdaż, moi panowie?

Z tymi słowy zwrócił się do grona przyjaciół stojących w pobliżu i słuchających oraz komentujących jego słowa, czemu towarzyszyły złorzeczenia skierowane w stronę Duponta.

Montenegro pośpieszył w dalszą drogę. Czuł instynktownie, że dalszy pobyt w gronie tych ludzi wyklinających, chlebodawcę może być dla niego niebezpieczny. Idąc do biura, gdzie miano uregulować sporny rachunek, rozmyślał o fanatyzmie Don Pabla, który czynił z poczciwego skądinąd człowieka, jakim był on w gruncie rzeczy, istotę pozbawioną litości.

— A jednak, ostatecznie, nie jest to zły człowiek — szeptał pod nosem.

ROZDZIAŁ II

Kiedy Don Pablo chciał spędzić dzień w sławnej winnicy Marchamalo, zabierał z sobą oprócz rodziny jeszcze kilku oo. jezuitów lub dominikanów uważając, że bez nich zabawa nie byłaby udana. Jedną z jego największych rozrywek na wilegiaturze było zaznajamianie gości z czynnościami starego Firmina Montenegro, który pełnił w winnicy obowiązki nadzorcy nad wszystkimi robotnikami.

— No, mistrzu Firminie — mówił ciągnąc go na przestronny plac przed zabudowaniami gospodarskimi —, wydaj im jakiś rozkaz, pamiętaj tylko uczynić to tak donośnym i stanowczym głosem, jaki miałeś dowodząc oddziałami powstańców przedzierających się przez góry.

Stary Firmin uśmiechał się widząc ciekawość Don Pabla i jego towarzyszy w sutannach i habitach. Nie podobna było jednak orzec, czy uśmiech tego przebiegłego wieśniaka był drwiący, czy też wesoły. Zadowolony, że może przy tej sposobności dać swym robotnikom chwilę wypoczynku, podchodził aż do samego ogrodzenia oddzielającego plac od winnicy i głosem dźwięcznym jak grom rzucał rozkaz:

— Do tytoniu!

W tej chwili radia i motyki padały na ziemią, robotnicy zaczynali zacierać zgrabiałe ręce, a potem powolnym ruchem sięgali za pas, dobywając stamtąd tytoń i fajki lub bibułkę do papierosa.

Starzec, wciąż uśmiechając się zagadkowo, słuchał w milczeniu pochwał, jakich przyjaciele Don Pabla nie szczędzili mu dla jego donośnego głosu. Jednocześnie zaś sam również skręcał papierosa i zapalał go bez zbytniego pośpiechu, wciąż z myślą o odpoczynku swych podwładnych, którzy tym sposobem mogli mieć jeszcze kilka chwil wolnych od pracy.

Wreszcie wypaliwszy papierosa starał się dogodzić dziwactwu „starego" i jego gości, ruszał więc z miejsca wołając z przesadną surowością:

— Do... praaa... cy!

Posłuszne zastępy robotników pochylały się ku ziemi, ostrza radeł i motyk błyskały w powietrzu zataczając nad głowami pracujących prawidłowe łuki.

Stary Firmin był jedną z osobliwości Marchamalo nie tylko z powodu swego donośnego głosu. Gości śmieszyły jego przysłowia, wyszukane i niepospolite określenia, rady udzielane podniosłym tonem. Przyjmował ich pochwały z prostotą andaluzyjskiego wieśniaka, który potrafił ciągle jeszcze, jak za dawnych czasów feudalnych, padać plackiem przed posiadaczem wielkiej własności, który potrafił być niewolnikiem swego pana, czcząc go za to., że posiadał ziemię.

Stary Firmin wiele przeżył w swym życiu. W młodości był robotnikiem w winnicy, był to złoty wiek w dziejach firmy Braci Dupont. W owej epoce robotnicy, nie zgnkóbieni jeszcze i nie przytłoczeni nędzą, zaczynali przesiąkać nowymi, wielkimi ideami społecznymi. Były one dla nich niezupełnie jeszcze zrozumiałe, lecz doniosłość ich imponowała im podświadomie. Zresztą cały naród zaczynał się buntować. W niewielkiej odległości od Jerez, na niewidocznym morzu, którego ożywcze tchnienie ogarniało jednakże winnice, statki rządowe wystrzałami armatnimi obwieściły królowej Izabeli, że musi ustąpić z tronu. Cała Hiszpania zbudziła się ze snu: ród bastardów*) zbiegł. Wszyscy cieszyli się wyobrażając sobie, że każdy z obywateli dzierży w swym ręku bodaj minimalną cząstkę tej władzy, ó którą tyle zabiegano. Wszyscy pełni byli wiary, że lud jest teraz wszystkim, jak to powszechnie głoszono, łudząc się zwodniczą marą pochlebstw i pięknych słów.

Stary Firmin nie mógł myśleć bez wzruszenia o owych czasach, kiedy to pojął za żonę „biedną męczennicę", jak zwykł był nazywać swą nieboszczkę. Proklamując głośnymi okrzykami Republikę, robotnicy gromadzili się co wieczór w szynkach, aby przy szklance i kielichu słuchać odczytywanych na głos artykułów dziennikarskich i proklamacyj. Słuchano również przemówień, w których Castelar wyklinał przeszłość, wynosił pod niebiosa rolą matki, ogniska domowego i wszystkie tkliwe uczucia. Odczytywano tam również listy obywatela Roque'a Barcia, który zwracał się do ludu w patetycznych słowach: „Pójdźcie do mnie, biedacy, a ja podzielę z wami chłód i głód!" Dla rozerwania umysłu po lirycznych dywagacjach powtarzano sobie dowcipy markiza d'Albaidy, który mimo swego tytułu był, ku ogólnemu zadowoleniu, ich stronnikiem.

Największą dumę „obywateli" stanowiło to, że żaden z ich przywódców nie należał do klasy robotniczej, żaden z nich nie był najemnikiem. Najznakomitszymi obrońcami „idei" w całej Andaluzji byli przeważnie bogacze z Kadyksu lub Jerez, przyzwyczajeni do życia łatwego i weaołego. Księża nawet brali udział w ruchu zapewniając, że Jezus był pierwszym republikaninem i że konając na krzyżu rzekł coś w rodzaju: „Wolność, Równość, Braterstwo".

Stary Firmin nie zawahał się, gdy prosto z zebrania zmuszony był wyruszyć w góry ze strzelbą w ręku, aby walczyć za Republikę przeciw generałom, którzy wygnali co prawda królową, ale ani słyszeć nie chcieli o zniesieniu królestwa. Wtedy to poznał Salvatierrę i powziął dla głośnego agitatora nigdy już nie wygasły afekt. Ucieczka i długie lata wygnania spędzone w Tangerze były jedynym owocem jego rewolucyjnego entuzjazmu. Kiedy mógł wreszcie wrócić do kraju, zastał tam małego Firmina, pierwsze dziecko, jakim obdarzyła go .„biedna męczennica" w parę miesięcy po opuszczeniu przezeń domu.

Wrócił do pracy w winnicy. Niepowodzenie, jakiego doznało powstanie, i duma ojcowska uczyniły zeń egoistę. Myślał teraz więcej o swej rodzinie niż o władzy ludu, który mógł ostatecznie obyć się bez jego pomocy. Gdy jednak została proklamowana Republika, entuzjazm odżył w nim na nowo. Nareszcie przyszło szczęście powszechne! W kilka miesięcy potem zjawił się Salvatierra wzywając go jak również wielu innych do czynnej walki: „Mieszkańcy Madrytu — oświadczył — okazali się zdrajcami. Ich Republika była jedynie pułapką na łatwowiernych. Republika musi być federacyjna albo nie powinna istnieć w ogóle". I znowu stary Firmin wyruszył do walki.

Walczył w Sewilli, w Kadyksie, w górach, walczył o idee, których wcale nie rozumiał, które musiały jednak być tak promienne jak słońce, jeśli głosił je Salvatierra.

Na drugiej swej przygodzie wyszedł jeszcze gorzej. Dostawszy się do niewoli spędził kilka miesięcy na ciężkich robotach w Ceucie, wraz z karlistami) i zbuntowanymi Kubańczykami, których tam również zesłano, a wiódł żywot tak nędzny, że wspomnienia z tego okresu wyryły się na zawsze w jego pamięci.

Ale po odzyskaniu wolności życie w Jerez wydało mu się jeszcze smutniejsze i rozpaczliwsze. Nie zastał już przy życiu „biednej męczennicy", która zmarła w czasie jego nieobecności pozostawiając na opiece krewnych, ludzi bardzo niezamożnych, swych dwoje dzieci: Firmina i Marię. Biedny wygnaniec zaczął szukać pracy, lecz nadaremnie. Robotników było więcej niż potrzeba., przy tym bogacze wspominając z gniewem wybryki rewolucjonistów obawiali się wprowadzić do swego domu ludzi, których tak niedawno jeszcze temu widywali z bronią w ręku i groźną twarzą, walczących o równość i wolność.

Stary Firmin chcąc ulżyć krewnym przy wychowaniu dzieci, wraz ze swym towarzyszem broni Paco Algarem, który miał już rutynę w tym kierunku, jęli się kontrabandy. Paco Algar i Firmina łączyły jeszcze świętsze związki, niż pokrewieństwo: Firmin był chrzestnym ojcem małego Rafaela, jedynego syna Algara, którego żona zmarła również w okresie walk rewolucyjnych.

Obaj przyjaciele zaczęli razem borykać się z trudnościami zawodu przemytnika. Uginając się pod ciężarem, ładunku tytoniowego nabytego w Gibraltarze, musieli powracać do siebie pieszo najbardziej stromymi górskimi ścieżynami, narażając się na tysiące niebezpieczeństw. Niewątpliwie chcąc przekroczyć granicę angielsko - hiszpańską musieli na razie przekupić jedynie wyższych urzędników komory celnej, potem jednak zaczynały, piętrzyć się przed nimi trudności i niebezpieczeństwa. Idąc w nocy a kryjąc się w dzień musieli poświęcić na przebycie drogi do Kadyksu całe dwie noce. Maszerowali bez odpoczynku uginając się pod ciężarem swych worów, zlani potem nawet w głęboką zimę, a w uszach im szumiało. Musieli stawiać czoło przeróżnym zasadzkom, szczelinom górskim po drodze, nawałnicom i wiatrom oraz walczyć z nocnym mrokiem.

Człowiek jednak był ich największym wrogiem. Niżsi celnicy, do których nie dotarła już łapówka, usiłowali korzystając z nocnego mroku zagrodzić przemytnikom drogę i skonfiskować im towar, pragnąc tym sposobem powetować sobie ryzyko nieudanych nieraz wypraw przeciw konnym kontrabandzistom, którzy występowali prawie zawsze z bronią w ręku. Nieszczęśliwi przemytnicy musieli również unikać brygad konnych, zaczajonych w górskich szczelinach. Niejednokrotnie podczas nocnej wędrówki błyskało nagle światło, rozlegał się huk wystrzału i świst kuli niosącej niejednemu biedakowi śmierć.

Nie to jednak było najgorszą ich zmorą, lecz obawa utraty całego transportu tytoniu. Równałoby się to całkowitej ruinie. Musieliby zaczynać wszystko na nowo, znowu opłacać się urzędnikom, znowu pożyczać na wysoki procent. Aby uniknąć podobnej klęski, kryli się przy lada szmerze w najgłuchszych górskich zakątkach, czołgali się na czworakach zdzierając sobie do krwi skórę na rękach i czepiając się ostrych złomów skalnych, gdzie na dnie przepaści spoczywał już niejeden trup dawnych ich towarzyszy.

Nieraz rozmyślali nad tym, czy sami nie skończą tak marnie jak i tamci, lecz myśl o zgłodniałych dzieciach dodawała im energii do ciężkiej walki o byt.

Nie uniknęli jednak cięgów losu. Trzykrotnie przyłapali ich strażnicy tuż pod murami miasta, w dolinie Cauliny, w chwili gdy byli pewni, że nic im już nie groziło. Na plecy biedaków posypały się razy, potem zagrożona im kulą w razie powtórnego przychwycenia na gorącym uczynku, w końcu zabrano im cenny ładunek. A więc klęska nastąpiła! Należało pożegnać się z oszczędnościami! Byli teraz jeszcze biedniejsi niż w chwili rozpoczynania niebezpiecznego zajęcia. Gorzej jeszcze — posiadali bowiem długi, które wydały im się bezgranicznie wielkie. Teraz należało już poniechać walki z losem.

Paco zabrał z sobą syna Rafaela, który już był sporym chłopcem, i wrócił do Algaru, swej rodzinnej górskiej wsi. Zamierzał tam pracować jako najemnik na jednej z ferm, jeśli w ogóle zechciano by jeszcze przyjąć go do pracy ze względu na podeszły wiek i słabe zdrowie. Stary Firmin nie miał innego schroniska tylko Jerez. Co dzień wyruszał na plac Nowy, aby włączyć się do grona najemników poszukujących pracy, jednakże zarządcy ferm, pomni na jego rewolucyjną przeszłość i na kilkodniowy pobyt w więzieniu za przemytnictwo, spoglądali na niego z pogardą. Ileż to śmiertelnie smutnych poranków spędził na placu dygocąc z zimna, dręczony głodem, mając jako jedyny posiłek mały naparstek wódki, którą go poczęstował któryś z dawnych przyjaciół. A potem jeszcze smętniejszy powrót do domu, widok wybladłych twarzyczek dziecięcych i gniewny wrzask szwagierki, łającej Firmina, że wraca do domu, kiedy wszyscy inni pracują jeszcze.

— Znowu nic? Co?

— Nic, lecz nie rozpaczaj, kobieto. Myśl tylko o sobie i postaraj się zapomnieć o mej egzystencji.

Wtedy to Firmin. zawarł znajomość z człowiekiem, którego nazwał potem „swym aniołem opiekuńczym", z człowiekiem, który po Salvatierrze miał na niego największy wpływ. Człowiekiem tym był stary Don Pablo Dupont. Pewnego dnia bogacz ten widząc biedaka przypomniał sobie o jakiejś drobnej przysłudze, jaką Firmin wyświadczył jego firmie w okresie zbrojnej rewolucji. Kaprys milionera sprawił, że nieszczęsny Montenegro został najemnikiem Duponta, który wysłał go do swej winnicy Marchamalo. Z biegiem czasu Firmin zdobył zaufanie swego chlebodawcy i został awansowany na stanowisko nadzorcy nad robotnikami.

W owych czasach zapatrywania byłego rewolucjonisty uległy dużej zmianie. Uważał się teraz do pewnego stopnia za jeden z filarów domu handlowego Braci Dupont: pysznił się znaczeniem, jakie zdobyła firma, powoli nawet zaczął dochodzić do wniosku, że panowie bywają więcej warci, niż to się biedakom wydaje. Zapominając częściowo o należnym Salvatierrze szacunku (przywódca rewolucji był podówczas nieobecny w Hiszpanii) Firmin ośmielił się przyznać w obecności jednego z przyjaciół, iż od chwili ruiny wszystkich jego nadziei politycznych wcale mu się nie powodzi źle. Był wciąż jeszcze zwolennikiem Republiki federacyjnej, tak — przede wszystkim federalnej. Hiszpania nie będzie szczęśliwa, dopóki nie przyswoi sobie jego pojęć. Na razie jednak, jakkolwiek fatalne są jej rządy, jakkolwiek naród ciągle jest uciskany, stosunki mimo wszystko uległy zmianie na korzyść. Jego córeczka i szwagierka zamieszkały w winnicy, w starym budynku, przestronnym jak koszary, syn jego uczył się w Jerez, Don Pablo polubił go bowiem za jego inteligencję, toteż obiecał staremu Firminowi wykierować chłopca na człowieka. Sam Firmin zarabiał trzy pesety) dziennie, a obowiązkiem jego było notować dnie pracy, zbierać wyrobników i pilnować ich nie pozwalając przed przepisową godziną wypoczynku tracić czasu na palenie papierosów.

Prostota ducha Firmina, jego wesołe i miłe usposobienie zaskarbiły mu względy chlebodawcy i całej jego rodziny, tak że wkrótce obie rodziny zaczęły stanowić jakby jedną całość. Firmin umiał zawsze rozśmieszyć starego Don Pabla opowiadając mu swe przygody z dni minionych, które przepędził w górach. Bawił się z synami Duponta, którzy woleli jego rubaszne żarty niż lodowaty chłód angielski ich guwernantki. Firmin podobał się nawet pani Elwirze, siostrze markiza San Dionisio, zawsze niezadowolonej z losu, który skrzywdził ją, czyniąc małżonką jakiegoś tam Duponta. Słuchała jego opowieści z miną wielkiej damy, która raczy łaskawie rozmawiać ze starym koniuszym, swym powiernikiem.

Stary Montenegro przyglądał się z zadowoleniem zabawom swego syna z dwoma młodszymi synalkami Duponta. Tymczasem najstarszy z chłopców, przyszła głowa rodu, jakkolwiek bardzo jeszcze młody, przebywał tylko prawie ciągle z matką, naśladując już z lekka jej wielkopańskie tony. Bywały dnie, kiedy powóz Duponta zaprzężony w czwórkę ognistych koni zajeżdpował przed ganek letniej rezydencji, wzbijając tumany kurzu i wyrzucając na taras willi Marchamalo cały transport smarkaczy. Był tam wraz z synami Duponta Ludwik, bratanek Don Pabla, który administrował całą fortuną sieroty od chwili zgonu jego rodziców. Były tam i córki markiza de San Dionisio, dwa niespokojne podlotki o niewinnie szelmowskim spojrzeniu, śmiałe jak ich ojciec. Potrafiły bić się na zabój z chłopakami i grozić im kamieniami.

Mały Firmin i Maria bawili się tedy z przyszłymi dziedzicami wielkich fortun i cała gromadka żyła z sobą w doskonałej komitywie. Firmin patrzał na to z zachwytem i dumą. Nie myślał w takich chwilach o żadnych zmianach losu, widząc w tym zaranie przyszłej równości.

Czasem markiz San Dionisio zaszczycał winnicę swymi odwiedzinami i mimo swych pięćdziesięciu lat potrafł rozruszać wszystkich, tyle miał jeszcze werwy i humoru. Słynął ze swych awanturek miłosnych i szerokiego gestu, jak jego przodkowie Torrerroellowie słynęli ongi ze swej dzielności. Był to najstarszy ród w całym Jerez. Mauretański sztandar, zdobyty w bitwie pod Las Navas de Tolosa, owo trofeum wojenne wydobywane ze skarbca jedynie w dnie uroczystych świąt, był właśnie łupem jednego z przodków markiza. Ten jednak bez namysłu zamieniłby sławę swego imienia na fortunę Duponta, swego szwagra, jednakże pod warunkiem, żeby nie potrzebował pracować tak jak on. Faktycznie był prawie całkowicie zrujnowany i małżeństwo jego siostry Elwiry było jednym ze skutków tej ruiny. Pan markiz pragnął zapewnić sobie tą drogą kąt na starość, w razie gdyby już mu nic nie pozostało z przebrzmiałej świetności jego rodu. W prawie pustych już salonach jego wielkopańskiego pałacu nie zostało ani śladu z dawnych wspaniałości, rozdrapywanych przez kupców i antykwariuszy sewilskich, do których kieszeni pukał w krytycznych chwilach. Wszystko, cc tylko miało jakąkolwiek wartość, znikło, utonęło w bezdennej paszczy demona gry lub poszło na koszta hałaśliwych orgii, w których szukał zapomnienia po poniesionych stratach.

Osierocony bardzo wcześnie przez swą małżonkę, powierzył opiekę nad dwiema córkami młodym służącym, które ściskał bez ceremonii, nie licząc się z tym, że dziewczynki niejednokrotnie przychwyciły go na gorącym uczynku. Pani Elwira oburzona postępowaniem brata zabrała w końcu obie jego córki do siebie nie chcąc narażać ich na oglądanie gorszących scen, jakie się działy w domu ojca. Dziewczynki jednak — nieodrodne córki swego ojca — zaczęły z rozpaczliwą energią protestować przeciwko temu zarządzeniu, tarzały się przy tym na podłodze płaczą na całe gardło, aż wreszcie ciotka była zmuszona odesłać je do domu, gdzie korzystały z całkowitej niezależności, żyjąc jak Bóg da.

Cały dom markiza był prawdziwym obozowiskiem Cyganów. Kobiety o oliwkowej cerze i płomiennych oczach opanowały go całkowicie. Ubierał piękne gitany we wspaniałe szale, obdarowywał je skupując dla nich kosztowności. Wszystkie te faworyty rozwydrzonego arystokraty — w przeddzień swego wywyższenia do roli konkubin możnego pana — były najzwyklejszymi pod słońcem najemnicami, pracującymi w winnicach i spędzającymi noce we wspólnych pomieszczeniach z robotnikami. Każda z tych faworyt posiadała cały legion krewnych, nigdy nienasyconych żebraków, którzy opadli go ze wszystkich stron szlochając i jęcząc z niezrównanym kunsztem, właściwym swej rasie. Markiz zaś pozwalał obdzierać się ze skóry, śmiejąc się i drwiąc z przebiegłych nicponi pochlebiających mu twierdzeniem, że jest on czystej krwi Cyganem, o wiele rasowszym niż wszyscy oni razem wzięci.

Znakomici toreadorzy przyjeżdżali do Jerez jedynie w tym celu, aby wziąć udział w hałaśliwych ucztach wyprawianych przez markiza na ich cześć. Bardzo często brząkanie gitar, dv wieki tęsknych piosenek andaluzyjskich, stuk obcasów tancerek i tancerzy budziły ze snu córki markiza. Przez okna swego pokoju spostrzegały pięknie iluminowane okna pałacowe lub. też tłumy mężczyzn w białych koszulach snujące się po p a t i o) z flaszkami wina i szklanicami w rękach. Dotrzymywały im towarzystwa kobiety ze zwichrzonymi włosami, przeginały się wyzywająco w biodrach, udając, że uciekają przed prześladowcami, i powiewały barwnymi szalami jak toreadorzy i matadorzy podczas walki z bykiem. Z nastaniem dnia małe markizy znajdowały nieraz jakichś nieznajomych mężczyzn śpiących na kanapach. Wszyscy mieli ubrania zmięte, wszyscy chrapali głośno, a cały ich wygląd budził po prostu głębokie obrzydzenie.

Byli tacy, co uważali orgie markiza za dowód demokratyczności jego gustów. Stary Firmin podzielał również to zdanie. Człowiek, który mógł wybierać pomiędzy córami pierwszych w kraju rodów, a uganiał się za dziewczętami z ludu i Cygankami, arystokrata z krwi i kości wybierający sobie przyjaciół spośród toreadorów, ujeżdżaczy i hodowców bydła, on, który nie wzdragał się przed wypiciem szklanki wina z pierwszym lepszym biedakiem proszącym go o wsparcie — nie mógł nie być demokratą! Rzekłbyś, postępowaniem swoim chciał okupić wszystkie arystokratyczne winy swych przodków wobec plebejuszów.

Stary Firmin, jak każdy wieśniak, żywił kult dla siły fizycznej markiza. Stary arystokrata był istotnie prawdziwym atletą: ten, na kogo podniósł swą pięść, padał jak kłoda na ziemię. Był on również najlepszym jeźdźcem. Trzeba go było widzieć, jak w stroju górala z piłką w ręku hasał po polach i lasach, jak poskramiał najdziksze byki albo brał w żelazny uścisk swych lędźwi młodego ogiera, który stawał dęba, pienił się z gniewu, usiłując zrzucić z siebie zuchwałego jeźdźca, aż w końcu tracąc siły, zziajany ulegał przemocy.

Ten niezwykły człowiek zmarł w samą porę, wtedy gdy z całego majątku pozostały mu tylko długi, szwagier zaś nie chciał mu już pożyczyć ani grosza więcej. Zmarł ku uciesze pani Elwiry tak jak żył. Śmierć zaskoczyła go podczas orgii w towarzystwie pięknych przyjaciółek, które pierwsze pośpieszyły mu z pomocą, usiłując ślicznie haftowanymi szalami stłumić krew buchającą mu z gardła. Czując, że śmierć stoi u wezgłowia, usłuchał molestowań swej siostry, która zdecydowała się przekroczyć próg jego domu, aby oddać bratu ostatnią posługę. Umierający biedak zgodził się umrzeć „po chrześcijańsku". Całe tłumy duchowieństwa znalazły się u jego wezgłowia, usuwając z krzeseł porozrzucane tam w nieładzie gitary, damskie szale albo nawet spódnice. Siadali przy konającym i zaczynali mówić mu o niebie i zasługach jego przodków, którzy utorowali mu w pewnym stopniu drogę do zbawienia. Gdy wreszcie wyzionął ducha, ubrano go w habit zakonny, po czym pani Elwira przystroiła pierś jego w całe stosy medalików, których obecność miała dopomóc grzesznikowi w drodze do raju.

Po śmierci markiza obie jego córki, zwracające już na siebie uwagę swą niezwykłą urodą i swobodnym zachowaniem się, opuściły pałac rodzicielski, o który wiedli spór wierzyciele nieboszczyka, i udały się pod opiekuńcze skrzydła pobożnej ciotki, pani Elwiry. Obecność pod jej dachem dwóch uroczych diablic była przyczyną szeregu burzliwych scen rodzinnych, które zamroczyły horyzont ostatnich lat życia starego Duponta. Pani Elwira, mająca w najstarszym synu wiernego sojusznika, oburzała się na „bezwstydne dziewczęta". Wprawdzie towarzyszyły jej co dzień na mszę i na nowenny, przybierając przy tym poważne miny, z czym było im bardzo do twarzy. Ale skoro tylko znalazły się w towarzystwie młodych mężczyzn, zaczynały spoglądać tak wyzywająco, rozmawiać ż taką swobodą, że biedna ciotka wpadała w rozpacz. Stary Dupont znudzony wiecznym utyskiwaniem małżonki zapytywał ją nieraz:

— Na co narzekasz? Alboż nie jesteś ich ciotką? Alboż w żyłach waszych nie płynie jedna krew?

Szlachetnie urodzona dama irytowała się w ogóle na wszystko, co zakłócało majestatyczną harmonię jej codziennego żywota. Stary Dupont wyprowadzał ją z równowagi swym zmęczeniem, jakie go ogarniało po pracowicie spędzonym dniu, irytowały ją jego dziwaczne nieco maniery, które zapożyczył od znajomych Anglików. Dla męża swego żywiła bardzo niewiele przywiązania. Widziała w nim jedynie wspólnika, który pracował na ich dzieci, była pełna uznania dla jego zdolności powiększania fortuny, lecz na tym kończyło się wszystko. Całą tkliwość, na jaką mogło się zdobyć jej oschłe serce, przelała na najstarszego, ukochanego syna.

— To prawdziwy Torrerroel — mawiała często — to naprawdę moja krew, nie ma w nim nic z Dupontów.

Mówiąc to cieszyła się w głębi matczynego serca jakby w przeświadczeniu, że zmywa z syna jakąś dla niej tylko widoczną plamę. Rumieniła się zwykle przywodząc na pamięć historię rodu Dupontów i skandaliczną drogę, jaką doszli do majątku. Ot, po prostu pierwszy z dynastii był ni mniej, ni więcej — złodziejem. Bez grosza przy duszy przyjął służbę u pewnego Francuza, swego rodaka, który, założył w Jerez fabrykę win. Tu oszukiwał wciąż swego pana. Podczas walk niepodległościowych fabrykant zmuszony był uciekać zostawiając pod opieką Duponta cały swój majątek i fabrykę. Sprytny administrator poprowadził sprawy tak zręcznie, że gdy po skończonej wojnie prawdziwy właściciel powrócił, niewierny sługa podał się urzędowo za prawomocnego posiadacza tego, co zostało ongi powierzone jego opiece. Nieszczęsny fabrykant znikł z miasta, ustępując pola przebiegłemu łotrowi, któremu przez dalszy szereg lat los nie przestał sprzyjać. Teraz już ród Dupontów stać było na uczciwość.

Szlachetnie urodzona pani Elwira, głosząca ciągle cnoty swych przodków, doznawała dotkliwych wyrzutów sumienia na myśl o tym, że korzysta ze zdobytego tak ciemnymi sposobami majątku. Uspokajała się jednak prędko w przeświadczeniu, że hojne ofiary składane na kościół, okupywały przynajmniej częściowo tę winę.

Śmierć starego Don Pabla była dla niej szczęśliwym rozwiązaniem szeregu sytuacji. Najstarszy syn, który dopiero co się ożenił, stał się głową domu. Teraz cały majątek przeszedł jak gdyby z Dupontów na Torrerroellów, syn bowiem był przecież nieodrodnym „dziecięciem znakomitego rodu. Splamiona występkiem pierwszego z dynastii Duponta, oczyści się teraz dzięki osobie Don Pabla juniora.

Z całej rodziny Don Pabla seniora nikt nie opłakiwał tak bardzo jego zgonu jak biedny Firmin. Nie wylewał wprawdzie łez, lecz całe godziny spędzał na tarasie wsparłszy twarz na dłoniach, błądząc wzrokiem w przestrzeni, smutny i przybity jak pies, który utracił pana. Próżno Maria, już prawie dorosła dziewczyna, usiłowała pocieszyć ojca.

— Co?! Ja miałbym zapomnieć o moim protektorze, o człowieku, który uratował mnie od nędzy?! Nie! Nie! To niemożliwe!

Aby mu dodać nieco ducha, córka wydobywała z szafy flaszkę przedniego wina, pozostałą po ostatnich odwiedzinach winnicy przez „panów". Stary Firmin wpatrywał się wtedy w złocisty płyn pełnymi łez oczami, po wychyleniu jednak trzeciej albo i czwartej lampki zaczynał uśmiechać się, pełen rezygnacji.

— Jak małym jesteśmy pyłkiem! Dziś ty... a jutro ja z kolei!

Kończył swój ponury monolog popijając wino drobnymi łykami, jak to zwykle czynili wieśniacy andaluzyjscy, którzy wiedząc, że wino jest najcenniejszym ze skarbów, przyglądają mu się, wąchają je, pijąc i rozkoszując się nim powoli.

— Tak, tak, gdyby nie Don Pablo, mój syn Firmin nie byłby został panem!

Istotnie miał rację. Stary Dupont bowiem zadowolony a ojca postanowił zapewnić synowi przyszłość. Duży wpływ na rozwój młodzieńca wywarła również obecność w domu Firmina Montenegro jego przyjaciela Salvatierry,. który po powrocie z Londynu, dokąd musiał wyemigrować, osiadł w winnicy Marchamalo. Poczciwy Firmin zaproponował mu u siebie gościnę nie przypuszczając nawet, aby obecność tak znakomitej osobistości mogła być niemile widziana przez chlebodawcę. Don Pablo nie powziął o to doń urazy. Żywił dla Salvatierry szacunek za jego uczciwość i szlachetność uczuć, dbając przy tym o swe interesy uważał, że taką osobistość warto było traktować uprzejmie. Któż to mógł przewidzieć, czy nie nastąpi chwila, kiedy on i jemu podobni staną się panami sytuacji!

Spotykając na swej drodze wodza nędzarzy, milioner, który nie widział się z nim już od szeregu lat, ściskał spokojnie jego dłoń, jakby wczoraj dopiero rozstali się z sobą w najlepszej przyjaźni.

— Jak się masz, Salvatierra? — zapytywał. — Jak się sprawuje twój uczeń, Firmin?

Uczeń czynił zdumiewające postępy. Nieraz wychodził z Jerez wieczorem, aby po długim i uciążliwym spacerze udać się na lekcję do Don Fernanda. Całe niedziele spędzał w jego towarzystwie i uwielbiał go prawie równie głęboko jak ojciec. Nie wiadomo, czy przyłożył do tego rękę Salvatierra, jednakże stary Don Pablo oświadczył pewnego dnia Firminowi Montenegro, że wysyła syna jego do Anglii na dłuższą praktykę, którą odbędzie w filii londyńskiej.

Młodzieniec udał się tedy do Londynu. Z listów jego można było wnioskować, że jest zadowolony ze swego nowego życia. Ojciec jego był pewien, że po powrocie do kraju będzie zeń najmądrzejszy ze wszystkich pisarków, psujących papier w biurze głównego zarządu domu handlowego Braci Dupont. A przy tym Salvatierra zaopatrzył odjeżdżającego w listy polecające do swych londyńskich przyjaciół. Byli to co prawda tylko emigranci polityczni: Polacy, Rosjanie lub Włosi, ale pełen naiwnego zachwytu dla mistrza, Firmin Montenegro uważał ich wszystkich za jakieś niezwykle wpływowe osobistości, których protekcja dopomoże synowi w karierze.

Biedny stary po wyjeździe syna nie mógł sobie znaleźć miejsca. Nudził się, a nie miał z kim rozmawiać. Jedynym jego towarzystwem byli robotnicy, którzy jednak w stosunku do swego zwierzchnika zachowywali się z pewną rezerwą. Z córką też miał mało wspólnego. Dziewczyna zajęta była sobą i podziwianiem swej budzącej się do życia urody. Stroiła się przez cały dzień, a wieczorem zasypiała, gdy ojciec zabierał się przy świetle lampki do odczytywania jednej z broszur, które za dawnych czasów budziły w jego sercu entuzjazm. Od czasu do czasu tylko zaglądał do Marchamalo Don Pablo junior, który po śmierci ojca stanął na czele domu handlowego, umieściwszy braci swoich w Londynie na stanowiskach dyrektorów filii. Czasem zjeżdżała :tu pani Elwira ze swymi bratanicami, których miłosne awanturki pozbawiały spokoju całą młodzież w Jerez.

Winnica, zda się, zmieniła się nagle, przycichła. Dziecię które biegały dawniej po przecinających ją ścieżkach, miały teraz inne kłopoty. Cały dom nawet sposępniał jakoś i zszarzał: liczył już blisko sto lat i starzał się szybko z każdym rokiem. Ruchliwy Don Pablo junior w swym zapale innowacyjnym mówił nieraz o tym, że należałoby właściwie zburzyć go, a na jego miejscu wznieść olbrzymi, wielkopański budynek, który byłby właściwie pałacem rodu Dupontów, książąt przemysłu!

Jak smutne było teraz życie starego Firmina! Jego protektor odszedł bezpowrotnie. Salvatierra błąkał się gdzieś po świecie, ostatnio na domiar wszystkich przykrości zmarł ojciec jego chrzestnego syna, Paco Algar. Staremu zmarło się hen, w górach, z przeziębienia. Paco Algarowi, chociaż pozbawionemu możnego protektora., powodziło się w ostatnich latach nieźle. Włócząc się z początku wraz z synem od fermy do fermy za zarobkiem, otrzymał w końcu posadę rządcy na jakiejś małej kolonii mleczarskiej. Odtąd nie potrzebował już pochylać się nad pługiem. Zmęczyło go życie, toteż najchętniej odpocząłby raz już spokojnie po wszystkich trudach.

Gdy stary Paco zgasł, syn jego, osiemnastoletni podówczas chłopiec, przybył do swego chrzestnego ze smutną wieścią.

Co teraz poczniesz, mój chłopcze? — zapytał stary Firmin z zaciekawieniem. — Czy zgodzisz się do jakiejś fermy?

— Ja miałbym pracować w polu? — odrzekł Rafael z pogardliwym uśmiechem. — Nigdy w życiu! Jedynie konia i strzelbę kocham do szaleństwa! A przy tym czuję chorobliwe pragnienie przygód, chcę pokazać, co to znaczy, być synem Algara. Zresztą, gdy się ma to, co mam ja — oświadczył dumnie prężąc pierś i wyciągając przed siebie ramiona, jakby chciał się pochwalić mocą swych mięśni — jeśli ma się to wszystko, nigdy nie umrze się z głodu.

Złożył zresztą tego dowody. Jego chrzestny zachwycał się nim nieraz, widząc, jak pięknie wyglądał na koniu. Strój majętnego górala, jedwabne chustki tkwiące w kieszeniach kurtki, wspaniała strzelba, wszystko to dopełniało niezwykłej po prostu całości. Dawny kontrabandzista aż drżał z zadowolenia słuchając opowiadań młodzieńca, jakich to dokonywał cudów zuchwalstwa i waleczności. Tak, tak, wszystkie cierpienia i męki ojca chrzestnego zostaną pomszczone przez Rafaela!

Rafael wstąpił do bandy konnych przemytników i nie ograniczał się wyłącznie do kontrabandy tytoniu. Żydzi z Gibraltaru kredytowali mu chętnie, toteż najbezczelniej w świecie przewoził całe bele jedwabnych materii lub drogocenne szable z Manilli. Pysznił się przed Firminem swymi przygodami. Maria słuchając jego opowiadań bladła i płonęła rumieńcem, wpatrując się w opowiadającego jak w tęczę. Wreszcie kończąc już swoją epopeję sięgał do trzosa i dobywał z niego garść złotą, nieraz same funty szterlingi, pobrzękując gotówką ze wzgardliwym uśmiechem. Na zakończenie wręczał zachwyconemu dziewczęciu już to cudnie haftowaną fularową chusteczkę, już. też szal koronkowy, misternie wyrobiony i podobny raczej do pajęczyny niż do dzieła rąk ludzkich.

Młodzik i dziewczyna spoglądali na siebie z zachwytem, nie mieli jednak odwagi wyznać swego uczucia. Przy spotkaniu byli teraz tak onieśmieleni i pozornie obcy, jak gdyby nie bawili się z sobą jeszcze jako dzieci.

Stary Firmin, zerkając na ich niepewne miny, uśmiechał się filuternie.

— Można by przysiąc, że widzicie się po raz pierwszy w życiu. Ejże, rozruszajcie się do licha! Ty, mój chłopcze, chciałbyś zostać czymś więcej niż moim chrześniakiem... Całe nieszczęście, że wiedziesz taki rozrzutny tryb życia! Powinieneś był odłożyć już sobie sporo grosiwa, szczęście bowiem sprzyja ci bezsprzecznie. Oszczędzaj! Gdy uzbierasz mały kapitalik, pomówimy z sobą o sprawie, której nigdy jeszcze nie poruszaliśmy, chociaż interesuje nas wszystkich troje.

Oszczędzać! Rafael uśmiechał się słuchając tej rady. Jak każdy człowiek czynu, zawsze pewny siebie, wierzył w przyszłość i hojnie ciskał na prawo i na lewo złoto nie mające w jego oczach żadnej wartości: wszędzie i zawsze częstował swych towarzyszy. W Jerez wydawał huczne przyjęcia upokarzając „panów" swoją hojnością. Chciał żyć, używać, szaleć, lecz gdy w chwilach zmęczenia lub niepewności przymykał na chwilę powieki, stawała wtedy przed nim jak żywa słodka twarzyczka Marii, a w uszach brzmiał mu jej melodyjny głos, którym często upominała go łagodnie:

— Rafaelu, ciągle mówią mi o tym, jak ty się prowadzisz, a zawsze jest w tym więcej złego niż dobrego... Dzielny z ciebie, mimo wszystko, chłopiec... wiem o tym, A więc poprawisz się? Co?

W takich chwilach Rafael przysięgał w duchu zmianę trybu życia, pragnąc, by smutne oczy „wcielonego anioła" ożywiły się radością. Powziąwszy trwałe postanowienie rzucał wszystko i jak wariat pędził na przełaj do Marchamalo.

Pewnej nocy brytany strzegące winnicy jęły szczekać jak wściekłe. Świtało. Stary Firmin porwał za strzelbą i wyjrzał oknem. Po środku tarasu ujrzał jeźdźca, który siedział skurczony w siodle trzymając oburącz swego konia za szyję. Rumak również ledwo stał na nogach.

— Otwórz, chrzestny — rozległ się słaby głos jeźdźca. — To ja, Rafael. Jestem ranny. Kula przebiła mnie na wylot.

Wszedł z trudem do domu, a Maria, która wyjrzała zza perkalowej firanki osłaniającej jej łóżko, wydała na jego widok głośny, rozpaczliwy okrzyk. Zapominając o dziewczęcym wstydzie, wpadła do izby w samej koszuli, aby dopomóc ojcu, który z wielkim trudem podtrzymywał rannego. Rafael był blady jak śmierć. Suknie jego nasiąkły krwią zakrzepłą już w niejednym miejscu, jaskrawo czerwoną w innym. Na podłogę spadały w miarowych odstępach purpurowe krople, tworząc wąski krwawy ślad. Wyczerpany nadmiernym wysiłkiem Rafael padł bezwładnie na łóżko, w paru słowach opowiedział swą przygodę, potem zemdlał. Opowiadanie jego było urywane i chaotyczne.

— To strażnicy komory!... W górach... z nastaniem nocy... Dałem do nich strzał, chcąc utorować sobie drogę... Podczas niej ucieczki jakaś przeklęta kula trafiła mnie w plecy tuż pod ramieniem... Dano mi pierwszą pomoc w jakiejś nędznej oberży... Nie cackano się ze mną, opatrzono ranę tak, jak się opatruje skaleczone zwierzę... Nagle usłyszałem w dali tętent kopyt końskich... Była to pogoń za mną. Dosiadłem konia, nie chciałem wpaść w ich ręce, galopowałem przez kilka godzin... Była to rozpaczliwa jazda. Czyniłem nadludzkie wysiłki, aby nie wypuścić z rąk cugli i nie zgubić strzemion... Ściskałem brzuch konia kolanami, charczałem tracąc resztę sił... Czułem zawrót głowy, oczy zasnuwała mi czerwona mgła... Po piersi i po plecach spływały krople czegoś lepkiego, ciepłego, drażniąc mnie i sprawiając wrażenie, że życie uchodzi ze mnie wraz z tymi kroplami... Chcę się ukryć, nie powinni mnie ująć... Tylko w Marchamalo mogę być bezpieczny... W tym czasie nie ma w winnicy nikogo obcego, nie rozgłosi się... A jeśli już mam umrzeć, to chcę zamknąć oczy pośród tych, którzy nade wszystko są mili memu sercu...

Mówił z trudem, oczy jego pełne były łez,, mimo to jednak spoglądał na Marię z miłością, wzrok jego łagodniał wtedy i mówił dziewczynie o swym uczuciu.

— Rafaelu, Rafaelu — jęczała Maria pochylając się nad rannym.

Niewiele brakowało, aby nie licząc się zupełnie z obecnością ojca złożyła na ustach rannego pocałunek miłosny.

Nazajutrz rano padł koń Rafaela, wyczerpany zmęczeniem. Jeździec uszedł śmierci, walczył z nią jednak w ciągu całego tygodnia. Firmin sprowadził z Jerez doświadczonego lekarza, który jako dawny bojownik wolności i przyjaciel Salvatierry brał czynny udział w walkach wolnościowych i znał się na pielęgnowaniu rannych..

Wywiązała się silna gorączka połączona z maligną i koszmarnymi wizjami. A gdy ranny otwierał przytomnie oczy, widział niezmiennie pochyloną nad wezgłowiem Marię — jak gdyby chciała z wyrazu twarzy chorego i z jego oddechu czerpać radosną dla siebie nadzieję polepszenia.

Rekonwalescencja nie trwała długo. Gdy już minęło niebezpieczeństwo, rana zabliźniła się w oka mgnieniu.

— Pies nawet nie wylizałby się szybciej — oświadczył z dumą Firmin. — Inny na jego miejscu dawno by już gryzł ziemię, ale Rafael to najdzielniejszy chłopiec z całej okolicy. Drwi sobie z jeszcze jednej dziury w skórze — i tyle!

Gdy chory mógł już wstawać z łóżka, Maria była jego przewodniczką w pierwszych przechadzkach po winnicy i najbliższym sąsiedztwie. Młodzi kochali się coraz bardziej, wyznanie jednak nie przeszło im nigdy przez usta. Tylko oczy mówiły o wielkiej miłości, jaka żyła w ich sercach.

Z nastaniem wieczoru nadchodził Firmin, zasiadał na ławce pod arkadami i zaczynał brząkać na gitarze.

— Pójdź tu do nas, Marietto, musimy rozweselić naszego chorego.

Dziewczyna zaczynała śpiewać przybierając uroczysty wyraz twarzy i przymykając lekko oczy, jak ksiądz celebrujący przy ołtarzu. Uśmiechała się tylko wtedy, kiedy wzrok jej spotykał się ze spojrzeniem Rafaela, który słuchając śpiewu pogrążał się w ekstazie i lekko wybijał dłonią takt melancholijnej piosenki.

Głos Marii, szlachetny i poważny, miał akcenty smętne i marzycielskie. Przypominał głos. Maurytanki, wiecznie zamkniętej w czterech ścianach haremu i śpiewającej tęsknie za spuszczonymi żaluzjami dla niewidocznych słuchaczy. Smętne tony pieśni nagle potężniały, wzbijały się pod niebiosa i kończyły kilku ostrymi dźwiękami podobnymi do krzyku dziwnie niesamowitego i dzikiego.

Firmin i Rafael, słuchając jej śpiewu, doznawali głębokiego wzruszenia — tyle tam było poezji. Stary Firmin zapominając jak gdyby o tym, że śpiewaczka jest jego córką, wypuszczał z rąk gitarę i rzucał do stóp dziewczyny swój kapelusz.

— Brawo, moje dziecko! Niech żyje złote gardziołko! Wiwat matka, która wydała na świat taki cud! Niech żyje ojciec, który...

Urywał nagle i odzyskując poczucie rzeczywistości, zaczynał mówić mentorskim tonem:

— To jest prawdziwy andaluzyjski śpiew! Jeśli zechce ci ktoś mówić, że Sewilla lub Malaga przodują w śpiewie, możesz odpowiedzieć, że nie chcesz słuchać głupstw. Tylko w Jerez posiadają tajemnicę śpiewu — najwięksi uczeni świata mogą to potwierdzić.

Gdy Rafael nabrał już sił, zrozumiał,, że musi rozstać się z ciepłem domowego ogniska. Pewnego wieczoru odbył ze swym chrzestnym ojcem poważną rozmowę.

— Nie mogę tu dłużej pozostawać — rzekł do starego. — Przybędą goście i Marchamolo ożywi się nabierając pozorów osady. Zresztą Don Pablo oświadczył, że chce zburzyć stary dom, w którym mieszkacie. Ma wybudować pałac, który byłby widomym znakiem sławy jego rodu. Jak objaśnię swój długi pobyt w winnicy? Takie ukrywanie się to wstyd dla energicznego człowieka, jakim jestem; Mierzi mnie myśl, że siedzę tu jak truteń i jestem na twoim utrzymaniu, drogi mój chrzestny. Przy tym cała owa historia nocna ze strażnikami jest, zdaje się, zapomniana, nie boję się już niczego z ich strony. Jednakże po stanowiłem zmienić zawód. Masz słuszność, kontrabanda nie jest uczciwym zarobkiem, porządna kobieta nigdy nie zgodzi się poślubić mężczyzny, który pod pozorem zarobku na utrzymanie domu ryzykuje każdej chwili życie. Ułożyłem już plan na przyszłość. Chcę, jak mój ojciec i ty, mój chrzestny, pojąć żonę i mieć dzieci, i nie marnować młodości i sił w walce ze strażnikami komory celnej. Poszukam dla siebie zajęcia uczciwego, chociażbym musiał na razie znosić biedę i głód.

Wtedy, zawdzięczając protekcji starego Firmina, został zarządcą fermy Matanzuela będącej własnością Don Ludwika, bratanka starego Don Pabla.

Ludwik powrócił do Jerez po kilkuletniej włóczędze z uniwersytetu na uniwersytet w całej Hiszpanii, w poszukiwaniu pobłażliwych egzaminatorów, którzy by nie stawiali przeszkód przy kwalifikowaniu kandydatów na przyszłych prawników. Wuj zobowiązał go do obrania sobie jakiegoś zawodu, wobec czego wiódł na razie skromny żywot studenta. Powiększał swe dochody zaciąganiem pożyczek na wysokie procenty podpisując zobowiązania na ślepo. Gdy jednak Don Pablo junior został głową rodu Dupontów, Ludwik bardzo bliski już pełnoletności odmówił dalszego udawania i przerwał swe długie studia. Był przecież dostatecznie bogaty, aby nie tracić czasu na robienie tego, co go wcale nie interesowało. Po objęciu w swe posiadanie całego swego majątku zaczął żyć jak ptak jedynie dla swej przyjemności, tak jak to sobie wymarzył jeszcze wtedy, gdy był skromnym studentem.

Znowu jął włóczyć się po całej Hiszpanii, lecz już nie po to, aby złożyć z powodzeniem egzamin. Pretendował do tytułu znawcy w dziedzinie walki byków, jeździł z miasta do miasta, aby oklaskiwać sławnych toreadorów. W zimie, kiedy bohaterowie aren wypoczywali, przebywał w Jerez niby po to, aby dopilnować swych interesów, w gruncie rzeczy jednak, aby spędzać wieczory w Klubie Hippicznym, gdzie wiódł spory o swego ulubionego toreadora, unosząc się przy tym tak dalece, że spór taki omal nie kończył się spotkaniem na rewolwery lub sztylety.

Był również wielkim amatorem koni. Skoro tylko dowiedział się o wystawieniu na sprzedaż jakiegoś znanego, pełnej krwi konia, nabywał go bez namysłu, odbijając nieraz o wiele bogatszemu od niego kuzynowi. Lubił również awantury w nocnych lokalach. Jego zabawy kończyły się zwykle tłuczeniem talerzy i butelek oraz ciskaniem stołkami. Czynił zaś to jedynie w tym celu, aby złożyć dowody swej siły, aby pokazać, że stać go na zapłacenie w trójnasób za wyrządzone szkody.

Lecz najbardziej ukochał kobiety i dzielnych chłopców. W stosunku do pierwszych nie był hojny, chciał bowiem, by go kochały dla niego samego, za jego walory osobiste. Za to całą bandę świszczypałów, którymi lubił się otaczać, traktował z królewską rozrzutnością. Rzecz oczywista, że tłumy zwariowanych młodzików śpieszyły pod jego sztandary, a każdego z tych zuchów bez różnicy pochodzenia i zawodu przyjmował gościnnie, obdarzając pieniędzmi i podziwiając odwagę przybysza i zuchwalstwo. Gdy przy końcu nocnej orgii winne opary zaczynały mu mącić w głowie, odwracał się od swych pięknych przyjaciółek darząc swymi względami jedynie bandę przyjaciół. Kazał im wtedy odsłaniać swe blizny i opowiadać szczegółowo, w jakiej potrzebie zostały zadane te rany. Nieraz siedząc w Klubie Hippicznym wskazywał swoim przyjaciołom podejrzanego osobnika, który czekał na niego w drzwiach klubu.

— To Chivo — mówił z dumą księcia wymawiającego imię jednego ze swych najzdolniejszych generałów — to mistrz w walce na noże, na ciele jego znajdziecie co najmniej pięćdziesiąt blizn.

To mówiąc obrzucał swych słuchaczy tak zuchwałym. i wzgardliwym spojrzeniem, jak gdyby blizny Chiva były namacalnym dowodem jego własnej odwagi.

Pędził tedy szczęśliwy i beztroski żywot, głęboko przeświadczony, że nikt w całym mieście nie jest odważniejszy od niego wobec mężczyzn i nikt nie ma większego powodzenia u kobiet. Najbardziej dbał o to, aby uchodzić w oczach wszystkich za żywy obraz San Dionisia, jednakże członkowie Klubu Hippicznego twierdzili, że jest on jedynie jego karykaturą.

— Brakuje mu przede wszystkim wielkopańskiego gestu, którym odznaczał się świętej pamięci markiz — mawiał stary Firmin słuchając opowiadań o wybrykach Don Ludwika.

Wobec tego, że znał go od dziecka, bez chwili wahania polecił mu Rafaela. Ludwik przyjął go do swej służby bezzwłocznie.

— Słyszałem o nim dużo dobrego — powiedział. — Przypominam sobie szereg opowieści o jego odwadze i strachu, jakim napełniał serca straży celnej. Lubię ludzi tego pokroju. Powierzę ci zarząd mojej fermy Matanzueli — dodał poklepując Rafaela przyjacielsko po ramieniu. — Mam tam za rządcę staruszka, obdarzonego tak krótkim wzrokiem, że jest on pośmiewiskiem wszystkich robotników. A wiemy dobrze, do czego potrafią ci ludzie być zdolni. Do nich trzeba podchodzić z chlebem w jednej ręce, a z kijem w drugiej. Potrzebuję człowieka takiego jak ty, który by ich wziął mocno w karby i potrafił bronić moich interesów.

Rafael przeniósł się do Matanzueli i zaczął bywać w winnicy tylko raz w tygodniu, korzystając z tego, że musiał w takich odstępach czasu przyjeżdżać do Jerez

celem porozumienia się ze swym chlebodawcą w interesach fermy. Nieraz musiał go szukać u którejś z jego pięknych przyjaciółek. Ludwik przyjmował wtedy swego administratora w łóżku, unosił się lekko z poduszek, na których spoczywała również głowa pięknej kochanki. Narada gospodarcza polegała na tym, że chlebodawca kładł w uszy administratorowi, aby nie popuszczał cugli robotnikom, notorycznym próżniakom, których niedbalstwo i opieszałość były jedyną przyczyną słabych zbiorów. Podobne głupstwa wygłaszał on również w Klubie Hippicznym. Wysłuchiwano mówcy z pobłażliwym uśmiechem. Jedynie bigoci i ludzie starego reżymu traktowali poważnie jego przemówienia, zwłaszcza że dodawał do tego jeszcze parę westchnień na temat zobojętnienia ciemnych mas na zagadnienia religijne. Wzdychał również nad okrucieństwem klasy robotniczej, która pod pozorem, że jest głodna, jak stado wilków ostrzyła sobie zęby na tych, którzy stali u góry.

Jakkolwiek maksymy te jednały Ludwikowi sympatię Don Pabla Duponta, niemniej jednak skandaliczny tryb życia oburzał pobożnego fabrykanta, postępowanie bowiem kuzyna uważał za ujmę dla honoru ich rodziny słynącej ze swej pobożności i cnót chrześcijańskich.

Jeszcze większy wstyd przynosiło zachowanie się Loli i Mercedes, córek markiza de San Dionisio. Ileż to razy ich ciotka Dona Elwira dławiła się gniewem przyłapując je przy kracie okiennej z wielbicielami, których zastępy zmieniały się niemal co tydzień. Nie gardziły nikim: byli porucznicy, byli członkowie Klubu Hippicznego, byli młodzi Anglicy, urzędnicy. Wszyscy oni śpieszyli pod okno pięknych dziewcząt, które śmiały się ze swych adoratorów do łez, zwłaszcza jeśli byli to cudzoziemcy kaleczący niemiłosiernie piękną mowę hiszpańską. Wystarczyło, by ktoś przechodził pod ich oknami, aby został przez nie zaczepiony. A jeśli znalazł się wśród przechodniów jakiś nieczuły na ich wdzięki, żegnały go przez okno ironicznym uśmiechem. Daremnie zrozpaczona ciotka i Don Pablo upominali lekkomyślne dziewczęta, one nic sobie z tego nie robiły, lecz z każdym dniem rozzuchwalały się coraz bardziej,, twierdząc, że nie są stworzone na zakonnice.

Wreszcie jeden z członków Klubu Hippicznego, syn bogatego posiadacza winnic i terenów rolnych, serdecznego przyjaciela Duponta, zakochał się poważnie w Loli i jakby w obawie, żeby mu nie uciekła, pośpieszył prosie ją o rękę. Pani Elwira i jej syn dali natychmiast odpowiedź przychylną, a ślub odbył się tak szybko jak z bicza strzelił. Małżeństwo to uwolniło nie tylko Lolę od ciężkiego jarzma opieki rodzinnej. Siostra jej, uszczęśliwiona, że może opuścić dom pobożnej ciotki, przeniosła się do młodej małżonki na stały pobyt. Już po paru miesiącach rozpoczęły obie swój dawny tryb życia. Mercedes spędzała noce całe przy okiennej kracie paplając bez chwili wytchnienia ze swymi wielbicielami, Lola zaś, która niby jej; matkowała, nie chcąc tracić czasu rozmawiała z innymi. Młody małżonek gniewał się protestował, próbował buntować się, lecz żona i szwagierka odpowiadały mu z gniewem, że była to tylko niewinna rozrywka. Ujmując sprawę ze złej strony, obrażał obie w ich kobiecej godności.

Pani Elwira wpadała w rozpacz słuchając opowieści o tym, co wyprawiały dwie „margrabinki", jak je nazywano powszechnie. Z biegiem czasu sytuacja jeszcze się pogorszyła. Mercedes uciekła po prostu z pewnym bogatym Anglikiem. Od czasu do czasu dochodziły do Jerez głuche wieści o dalszych losach lekkomyślnej dziewczyny. Pani Elwira bladła z gniewu, dowiadując się o tym, że jej bratanica wiedzie żywot zwykłej kokoty już to w Paryżu, już to w Madrycie. Kochanków jej można by liczyć natuziny — tak ponętne były jej wdzięki i pochodzenie arystokratyczne. Używała tytułu margrabiowskiego, jej nocne koszule i prześcieradła, na których sypiali mężczyźni z całego świata, ozdobione były bogato haftowanymi koronkami. Mimo wszystko pani Elwira żywiła mniejszą urazę do niej niż do Loli, która rozbijała się bezwstydnie w rodzinnym mieście, wybierając sobie kochanków nawet spomiędzy mężczyzn najniższej kondycji.

Istotnie żywot, jaki pędziła piękna Lola, nie był budujący. Lubowała się jednak w. myśli, że czyni na złość swoim krewnym. Jej pożycie domowe było istnym piekłem. Mąż wiecznie był zazdrosny o kogoś, jakkolwiek sam dobrze nie wiedział, kogo ma podejrzewać, Lola bowiem była jednakowo zalotna w stosunku do wszystkich. Sceny małżeńskie następowały jedna po drugiej, dochodziło nawet do bójek. Słuchając rady serdecznych przyjaciół, małżonek usiłował poskramiać „wariatkę" za pomocą pięści lub kija, „wariatka" jednak broniła się tak energicznie, że mąż prawie zawsze musiał ulec. Nieraz zjawiał się w Klubie Hippicznym z podrapaną twarzą albo z  siniakami, co widząc koledzy zaczynali zeń drwić niemiłosiernie. Wkrótce przebrała się miarka jego cierpliwości. Postanowił wrócić do rodzicielskiego domu, a „mała margrabinka" mogła nareszcie rozpocząć wolny żywot.

— Nieszczęsna — rzekł do niej pewnego dnia Don Pablo. — Ty i twoja siostra okrywacie hańbą nasze imię' Wyjedź z naszego miasta jak najprędzej. Gdziekolwiek będziesz, otrzymasz ode mnie stałą pensję,

Lola zachwycona jednak, że może popsuć nieco krwi swemu pobożnemu kuzynowi, odpowiedziała mu arogancko, że nie ma wcale zamiaru wyjeżdżać z Jerez: kocha rodzinne miasto i jego mieszkańców i wyjazd równałby się dla niej śmierci.

Pozostała nadal w Jerez, nie licząc krótkiego pobytu w Madrycie, dokąd jeździła, aby odwiedzić swoją siostrę. Nic sobie nie robiąc ze świętego oburzenia rodziny i z plotek oraz obmów, bywała stale w restauracjach i nędznych oberżach, stykając się tam ze śpiewaczkami niższej kondycji i z prostytutkami. Była ze wszystkimi na „ty", śmiała się nerwowo, gdy podczas nocnych orgii półpijani mężczyźni dobywali sztyletów chcąc bić się o nią, a przerażone dziewczęta zaszywały się w najciemniejsze kąty. Wreszcie podniecona trunkami, gwarem i krwawymi scenami walki, czepiała się ramienia pierwszego lepszego brutala, który potrafił umiejętnie wyzyskać jej przelotną sympatię.

Rozmyślnie rzucała opinii wyzwanie. Na zaczepki mężczyzn odpowiadała nieraz takimi słowy, że nawet oni zmuszeni byli rumienić się. Z miną współwinowajczyni tajemnego grzechu uśmiechała się do spotykanych na ulicy panów, którzy szli w towarzystwie pań ze swej rodziny. Potem śmiała się jak wariatka na myśl o scenach pomiędzy parą małżeńską, którą poróżnić zdołała jednym prowokacyjnym uśmiechem. Pewnego dnia posunęła nawet swą bezczelność do tego stopnia, że na środku chodnika rzuciła się publicznie na szyję jednemu ze swych przyjaciół, a uczyniła to z rozmyślną przesadą i ku wielkiemu oburzeniu świadków tej sceny.

Ostatnią jej miłością był młody handlarz świń, z płaskim nosem i gęstymi brwiami. Zamieszkała z nim w nędznym domku na przedmieściu. Ten silny samiec miał nad nią jakąś tajemniczą władzę: mówiła o nim z dumą, zwłaszcza imponował jej kontrast, jaki istniał między jej wysokim rodem a niską kondycją kochanka. Od czasu do czasu miewała napady lekkomyślności, porzucała go wtedy na kilka dni. Brutal nie szukał jej, był pewny, że wróci „do niego.''

Gdy wreszcie wędrowny ptak powracał do swego gniazda, następowała gwałtowna scena, której towarzyszyły przeraźliwe krzyki i echa bójki. „Mała margrabinka" wybiegała na balkon z rozwianym włosem, wzywając pomocy. Wkrótce jednak ciężka ręka odrywała ją od balustrady i wciągała do wnętrza mieszkania, gdzie bójka trwała dalej. Gdy któryś z jej przyjaciół zaczynał podrwiwać na ten temat, odpowiadała mu dumnie:

— Jeżeli mnie bije, jest to dowodem, że mu na mnie zależy, ja zaś kocham go, bo on jeden mnie rozumie.

Jej skandaliczne prowadzenie się irytowało jednych a bawiło innych. Biedakom wydawała się raczej sympatyczna, poniżenie jej bowiem schlebiało ich plebejskim instynktom. Bogacze spokrewnieni z margrabiówskim rodem mówili z westchnieniem:

— Z pewnością szalona, to nie jest normalne. Bóg uzdrowi jednak w końcu jej serce i obudzi skruchę.

Nie mogli zdobyć się na rezygnację jedynie Dupontowie. Don Pablo i jego matka wracali do domu wściekli, ilekroć dostrzegali na ulicy zręczną sylwetkę Loli, jej złote włosy i bezwstydny uśmiech. Zdawało im się, że od czasu gdy ta wariatka zaczęła wyprawiać swe szaleństwa, znajomi okazywali im mniej szacunku, a służba pozwalała sobie na ironiczne uśmieszki. Coraz rzadziej pokazywali się teraz na ulicy i coraz częściej i dłużej przebywali w swej posiadłości Marchamalo.

Dupont skorzystał z tej okoliczności, aby wcielić w życie swe marzenia. Kazał zburzyć stary budynek pozostawiając jedynie dom, w którym mieszkali dozorcy winnicy. Potem nie licząc się z kosztami, wybudował piękny pałac dla całej swej rodziny, okazałą kaplicę przypominającą raczej kościół i wreszcie koronę wszystkiego — wysoką, kwadratową wieżę ozdobioną wieżyczkami. Całość górowała teraz nad tarasowało rozrzuconymi winnicami.

Firmin Montenegro, udając się w dni świąteczne w odwiedziny do swoich, spotykał się zwykle ze swym chlebodawcą. Z biegiem czasu pan i sługa zżyli się z sobą bardzo, zwłaszcza że życie wiejskie wpływało łagodząco na nieco gwałtowny charakter fabrykanta.

Nawet pani Elwira zmieniła się na korzyść od chwili częstego przebywania na wsi. Nie podnosząc członków rodziny Montenegro do godności powierników, przemawiała jednak do nich bardzo uprzejmie, co budziło powszechne zdziwienie. Wypytywała się Firmina o kościół w Jerez, do którego chadzał w niedzielę ze swą córką. Widząc, że Maria jest zawsze zadumana i smutna, myśli jej bowiem krążyły stale dokoła Rafaela, dobra pani zwróciła się do dziewczyny z propozycją wstąpienia do klasztoru. Przypuszczała bowiem, że smutek jej wypływał z powołania do stanu zakonnego.

— Myli się pani — odrzekła Maria z uśmiechem — nie myślę o klasztorze. Życie ma dla mnie zbyt dużo powabów.

Pani Elwira posuwała swą pobożność do przesady Dręczyła się myślą, że syn jej w stosunkach handlowych musiał obcować z ludźmi wszelkich kategorii, nawet z heretykami i niedowiarkami, przyjmował ich w swoim domu, kiedy przyjeżdżali do Jerez, a nawet zabiegał o ich względy, jeśli byli dobrymi klientami.

Pewnego razu jeden z najlepszych wojażerów szwedzkich, reprezentujących firmę Dupont na wszystkie kraje skandynawskie, przybył umyślnie do Jerez, aby poznać osobiście Don Pabla. Ten zmuszony był zaprosić gościa do siebie na obiad. Pani Elwira znosiła niewysłowione tortury widząc przy swym stole tego cudzoziemca, rudowłosego olbrzyma z Północy, podnieconego słońcem i szlachetnym trunkiem. Musiała słuchać jego nieskończenie długiej paplaniny w podłej hiszpańszczyźnie oraz wykrzykników, jakimi urozmaicał swe opowiadania o tym, co widział w Hiszpanii, pięknym lecz jeszcze bardzo pierwotnym kraju. Dupont kręcił się na krześle i pokaszliwał udając, że nie słyszy tych wszystkich herezyj, matka jego Jednak przyglądała się cudzoziemcowi z pełnym oburzenia Edumieniem, zwłaszcza że nie wolno jej było okazać mu nic z nurtujących ją uczuć. Przeciwnie. Musiała się uśmiechać doń uprzejmie jako do najlepszego klienta.

Gdy Don Pablo oddalił się po obiedzie w towarzystwie swego gościa, pani Elwira poleciła służbie w oka mgnieniu zabrać wszystko, czym tylko posługiwał się wstrętny gość: szklanki, talerze itd. Nie chciała dotknąć niczego nawet czubkami palców, nie chciała nigdy więcej widzieć sądnego z tych przedmiotów na swoim stole. Gdy służba wróciła do jadalni, ujrzała swoją panią, jak kropidłem umoczonym w wodzie święconej potrząsała nad krzesłem, asa kti, rym siedział rudy, obmierzły cudzoziemiec.

ROZDZIAŁ III

Gdy psy matanzuelskie: charty, jamniki i wyżły, których było tam około tuzina, usłyszały tętent kopyt Rafaelowego wierzchowca, natychmiast z dzikim wyciem i skowytem zaczynały szarpać się na swych łańcuchach, a stary Zarandilla ruszał na jego spotkanie do bramy.

Staruszek był przez długie lata administratorem Matanzueli, lecz wesoły pan Ludwik, który otrzymał fermę w spadku, lubił tylko młodych. Uważając, że tamten jest za stary i zbyt krótkowzroczny, powierzył zarząd fermy Rafaelowi. „Całe szczęście — mówił stary z rezygnacją iście chłopską — że nie wygnał mnie na gościniec żebrać".

Ludwik pozwolił mu pozostać na fermie wraz z żoną pod warunkiem, że stara zajmie się ptactwem domowym i dopomoże świniarzowi przy trzodzie. Nędzne wynagrodzenie za lata ciężkiej i uczciwej pracy!

Jedyną pociechą w ich nędzy i utrapieniu była dobroć Rafaela. Stary Zarandilla spędzał dni całe na ławce, wpatrując się tępo krótkowzrocznymi oczami w panoramę pól rozciągających się dokoła, Rafael zaś nigdy nie czynił mu wyrzutów z powodu jego bezczynności i apatii.

Stara kochała młodzieńca jak rodzone dziecko i mówiła, że był ogromnie podobny do syna, którego straciła.

Zajmowała się więc tym chętniej gospodarstwem, dbała o to, by ubranie jego było w porządku, on z kolei hojnie wynagradzał ją za te usługi. Poczciwa kobieta kłóciła się teraz ustawicznie z mężem wymawiając mu, że nie dość gorliwie śpieszy z pomocą tak miłemu chłopcu, jakim był młody administrator. Słysząc zwykle wcześniej nawet niż psy tętent kopyt końskich, zaczynała wołać na starego:

— Czy nie słyszysz, że Rafael wraca do domu? Idź, potrzymaj mu konia, ty leniuchu!

Zarandilla wychodził na spotkanie młodzieńca, wpatrując się w niewyraźne kontury postaci jeźdźca, rozpływające się w jakiejś dziwnej mgle. Ręce i głowa trzęsły mu się miarowo i nieustannie: starość pastwiła się nielitościwie nad jego wyczerpanym przez życie organizmem.

Zsiadłszy z ognistego rumaka, który bił nerwowo kopytami o bruk podwórza, jakby gotując się do nowej drogi, Rafael zostawił go opiece starego Zarandilli, sam zaś wszedł z wesołym uśmiechem do kuchni.

— No, matko Jadwigo, co mamy dzisiaj?

— Twoją ulubioną potrawę, nicponiu: wyborną zupkę z przysmażonym czosnkiem.

Ich nozdrza zaczęły wciągać z rozkoszą ostry zapach bijący z rondelka, w którym smażyły się kromki chleba gęsto posypane czosnkiem. Stara nakrywała do stołu, a Rafael rozwodził się szeroko nad jej talentem kulinarnym.

— Bo — odpowiadała uśmiechając się — możesz sobie drwić ze mnie, ale w czasach mojej młodości panowie odwiedzający fermę w towarzystwie naszego nieboszczyka pana nie żałowali mi komplementów.

Gdy Zarandilla, wróciwszy ze stajni, zasiadał przy stole, pierwsze jego spojrzenie padało na butelkę wina, do którego wyciągał swe drżące dłonie. Wino był to zbytek, na który Rafael, przywykły za młodych lat do lepszego życia, pozwalał sobie codziennie.. Zdziecinniały starzec, obojętny na kunszt kulinarny matki Jadwigi, pożerał oczami butelkę przysuwając się jak najbliżej. Obliczał już w myśli ile wypije Rafael, z góry postanawiając nie zostawić ani kropli dla żony, Przebiegła staruszka śledziła jednak czujnie każdy jego ruch i korzystając z jednej chwili nieuwagi porywała za butelkę, odstawiając ją na stronę.

Rafael znał dobrze wszystkie wady i słabe strony staruszków, toteż przechowywał swe wino pod kluczem wiedząc, że nie należy wodzić ich na pokuszenie.

Spożyli obiad we troje w uroczystym milczeniu, jak gdyby wdzierającym się z pól do izby przez szeroko otwarte okna. Jedynie świergot wróbli bijących się na dachu zakłócał wielką ciszę. Niekiedy rozlegało się również gdakanie kur grzebiących na podwórku, z przestronnej stajni dobiegało rżenie koni i porykiwanie osłów. Od strony zabudowań folwarcznych dochodziło dzikie chrząkanie wieprzy, walczących ze sobą o strawę w korycie. Gdy dźwięki te milkły nagle, znowu majestatyczna cisza rozciągała się nad polami. Wsączały się w nią jedynie ciche jak podmuch wietrzyka zwiewne tony gołębiego gruchania lub chybotliwy dźwięk dzwonków na szyi mułów, kroczących powoli tonącym w tumanach kurzu gościńcem.

Pławiąc się w rozkosznej bezczynności, obaj mężczyźni zapalili papierosy, wszczynając rozmowę o przewidywanych robotach w polu. Rozmowa toczyła się leniwie, jak to jest we zwyczaju wszystkich wieśniaków. Powoli zmieniano temat, rozmowa się ożywiała, Rafael wywoływał wspomnienia z okresu swej pierwszej młodości, potem zaczął utyskiwać nad nędzą, w jakiej żyć muszą pasterze' górscy, mimo że praca ich jest wyjątkowo ciężka i niejednokrotnie niebezpieczna.

— Tak jest — zapalał się — żal mi ich serdecznie, a jednocześnie pełen jestem uznania i podziwu dla ich, uczciwości! Przymierają często głodem, lecz żaden z nich ani pomyśli o tym, że mógłby na przykład zabić jedno a powierzonych swej pieczy bydląt, aby posilić się smakowitym mięsiwem. Gdzie znajdziesz ludzi uczciwszych i skromniejszych w swych wymaganiach?

— Masz słuszność, mój synu — odpowiedział mu Zarandilla — tylko biedacy potrafią być prawdziwie uczciwymi ludźmi. I tym biedakom bogacze nie ufają i jak się ich boją! A tymczasem żaden z tych pięknych mieszkańców niewart małego palca tych biedaków. Czy można poczytać Don Pablowi Dupont za zasługę to, że mając miliony nie chce okradać ludzi? Nieprawdaż, że nie ma w tym żadnej zasługi? Tak, tak, tylko my biedacy jesteśmy naprawdę uczciwi.

— Nie wystarczy jednak być biedakiem, aby być uczciwym — odpowiedział lnu Rafael. —  Należy zachować czystość serca, jak to widzimy u górali, którzy żyjąc z dala od ludzi nie zdążyli nasiąknąć ich wadami i zepsuciem. Ale ludzie z dolin, najemnicy są już zupełnie inni; podejrzliwi, nieufni, w każdym widzą wroga. Mnie, nawet mnie, takiego samego jak oni biedaka podejrzewają, sam już nie wiem o co. A przecież traktuję ich jak braci i nieraz na skutek mej pobłażliwości dla nich narażam się na wymówki mego chlebodawcy. Na domiar złego wszyscy oni — to próżniacy, z którymi trzeba postępować tak, jak się postępowało z niewolnikami.

— A dlaczego najemnicy mają być inni? — odpowiedział z gniewem starzec. — Jaką korzyść przynosi im praca? Żadnej! Sam byłem ongi najemnikiem płatnym od dnia i wiem, jak to smakuje. Od rana do wieczora wystawieni na działanie palących promieni słońca lub smagani lodowatym podmuchem wichury zimowej, biedni najemnicy pochyleni nad swą robotą pracują jak bydło pociągowe i co za to mają? Dwa reale) na dzień i tylko w okresie żniw jeszcze trzy dodatkowo. Co prawda, chlebodawca żywi ich, lecz pożywienie to jest gorsze od tego, co dostają psy. Podczas żniw daje im wprawdzie zupę z garbanzo), za to przez resztę miesięcy: chleb, chleb — nic, prócz chleba! Bywa on nieraz tak twardy, że można na nim połamać najzdrowsze zęby. Jako dodatek do tego specjału dostają zimną lub ciepłą lurę uchodzącą za zupę, a wreszcie wstrętny ocet ze sfermentowanego, zeszłorocznego wina, trochę zjełczałej Oliwy, parę ząbków czosnku i szczyptę soli; Zupa na zimno jest w ogóle nie. do jedzenia, zupą zaś gorącą przynoszoną z fermy w olbrzymich misach muszą czerpać łyżkami ż ogólnego naczynia. Jest ona wstrętna, prędko stygnie i zmieszana z kurzem unoszącym się w powietrzu sprawia wrażenie błota, które budzi u jedzących odrazę. Mięsa nie dają nigdy, chyba gdy jakiemuś sprytniejszemu parobczakowi uda się zabić kamieniem wronę lub innego niemniej ohydnego ptaka. Albo też gdy który z robotników znajdzie padłe zwierzę i ze wstrętnej padliny wyprawi sobie i innym ucztę. I ty oskarżasz tych ludzi o lenistwo?! W imię czego mają mieć chęć do pracy? Byliby głupi pracując chętnie po to, by nabijać kieszenie tych, co ich morzą głodem.

Podobne rozmowy toczyły się bardzo często w godzinach poobiedniego wypoczynku. Pewnego lutowego popołudnia starzec, którego słuch subtelniał w miarę słabnięcia wzroku, przerwał nagle wywody Rafaela i pochylając się naprzód całym ciałem, jął nasłuchiwać:

— Posłuchaj tylko, zdaje mi się, że słyszę grzmot.

Szerokie plamy słońca pełzające po wybrukowanym podwórku zbladły nagle, kury jęły biegać tu i tam, niespokojnie gdacząc, jakby chcąc uciec przed gwałtownym podmuchem wiatru jeżącego na nich pióra. Rafael nadstawił również ucha.

— Tak jest, grzmi istotnie! Nadciąga burza.

Podnieśli się jednocześnie i ruszyli w stronę wrót. Czarna firanka chmur szarpana podmuchami wiatru nadciągała od strony gór, zasłaniając coraz bardziej Widnokrąg. Niebo jak gdyby zniżyło się zwisając tuż nad ziemią, wierzchołki gór utonęły w pomroce obłoków, stado drapieżnego ptactwa krążyło niespokojnie wydając przeraźliwe okrzyki.

— Towarzyszu, burza wisi nad naszymi głowami — wykrzyknął Zarandilla, który już nic prawie nie widział, nagły mrok bowiem zaległ dokoła.

Teraz wierzchołki wysokich drzew przygięły się los ziemi, jakby lada chwila miały lec na jej powierzchni strzaskane na kawałki. Nad wylękłą fermą powiał silny wiatr dmąc ze wściekłością. Zadrżały drzwi, okna zatrzasnęły się gwałtownie, w kominach jęknęło coś złowrogo. Martwa jasność błysnęła nagle na niebie, tuż nad domem huknął z ogłuszającym trzaskiem grzmot i piorun, aż się zatrzęsły fundamenty domu, a bydło stojące w oborach odpowiedziało na odgłos piorunu, rykiem, rżeniem, bekiem. Nagle lunęły potoki deszczu, jakby oberwała się chmura, i obaj mężczyźni musieli uciekać pod dach szopy, w której stały wozy.

Z ziemi smaganej nawałnicą zaczął bić ciepły zapach wilgoci. Przeskakując przez bruzdy zoranej ziemi, które zamieniły się teraz w bystre strumienie, większe i mniejsze gromadki ludzi, ledwie widzialne z oddali, śpieszyły W stroną fermy.

— Jezusie! — wykrzyknął Zarandilla. — Jakżeż wyglądają ci biedacy!

Huragan, zda się, gnał ich przed siebie. Każda nowa błyskawica oświetlając im drogę wskazywała jednocześnie, że schronisko jest coraz bliżej.

Uciekający pędzili jak rozpierzchłe pod wpływem przestrachu stado. Wkrótce pierwsza fala uchodźców przemknęła koło szopy i wpadła do ogólnej izby przeznaczonej dla najemników. Mężczyźni byli owinięci w płaszcze, a nisko nasunięte na czoło, przemokłe i powykrzywiane kapelusze osłaniały im twarze ociekając wodą. Kobiety krzyczały przeraźliwie albo piszczały cienko jak wylękłe myszy, zakrywając głowy fałdami zabłoconych i wymiętych spódnic. Na nogach miały męskie spodnie, w których chodziły zazwyczaj do pracy.

Prawie wszyscy najemnicy powrócili już z pola i teraz na progu sali otrząsali ze swych ubrań potoki słonej wody, Nagle Rafael ujrzał dwóch opóźnionych mężczyzn idących bardzo wolnym krokiem. Jeden z nich ciągnął za uzdą małego osiołka tak obładowanego koszami, że widać mu było tylko ogon i uszy.

Rafael poznał w pierwszym mężczyźnie byłego najemnika, którego nazywano powszechnie Manolo z Trebujeny. Po jednym ze strajków ogłoszono go jako niebezpiecznego agitatora, wobec czego trudno mu było otrzymać jakąkolwiek posadę. Został więc wędrownym handlarzem i włóczył się w okolicach Jerez sprzedając kobietom wstążki, paciorkri płótno, mężczyznom zaś wino, wódkę oraz wolnomyślne pisma, dobrze ukryte na dnie jednego z koszy dźwiganych przez osiołka. Jedynie do fermy Matanzuela i paru innych mógł mieć zupełnie wolny wstęp.

Rafael przyglądał sie R uważnie towarzyszowi przekupnia i zdawało mu się, że go poznaje, nie mógł jednak przypomnieć sobie jego imienia. Mężczyzna szedł z rękami w kieszeniach spodni, w kapeluszu nasuniętym na oczy, z podniesionym kołnierzem. Nie miał na sobie, płaszcza ani derki, toteż deszcz przemoczył go do nitki, a ciałem jego wstrząsał febryczny dreszcz. Mimo to jednak nie przyśpieszał kroku, jakby nic sobie nie robiąc ze słoty i wichury.

— Jak się macie, towarzysze! — rzekł Manolo mijając drzwi szopy.— Ładna pogoda, w sam raz dla takich jak my biedaków. Nieprawdaż, Zarandilla?

Teraz dopiero Rafael poznał towarzysza Manola, widząc jego bladą twarz, szpakowatą brodę i łagodne oczy przesłonięte błękitnymi okularami.

— Don Fernando! — wykrzyknął, zdumiony. — Ale tak, to istotnie jest Don Fernando!

Wybiegł na dwór nie bacząc na deszcz, porwał Salvatierrę za rękę i chciał wciągnąć do domu. Rewolucjonista jednak oparł się temu: pójdzie ze swym towarzyszem na ogólną salę, nie chce, aby mu przeszkadzano czynić to, co snu się podoba. Rafael jednak zaprotestował gorąco. Jak to? Przyjaciel jego ojca? Przywódca powstańców chce minąć próg jego domu! Prawie siłą wciągnął Salvatierrę do fermy. Manolo zaś powędrował spokojnie dalej.

Salvatierra usiadł w kuchni, gdzie woda ociekająca z jego ubrania utworzyła na podłodze długie smugi. Matka Jadwiga, zdjęta litością dla „biednego paniska", rozpaliła pośpiesznie ogień na kominku.

— Żywo, kobieto, żywo! Dawaj najlepszą z twoich flasz! — wołał Zarandilla dumny z tej wizyty. — Nic za wiele dla takiego gościa. — Potem dodał uroczystym tonem: — Czy wiesz, kto to jest? Ba! Skąd ty możesz coś o tym wiedzieć? To Don Fernando Salvatierra, ten, o którym tyle się pisze w gazetach. To obrońca biedaków.

Stara porzuciła na chwilę rozpalanie ognia, wbijając w przybysza pełen zaciekawienia wzrok, w którym było więcej zdziwienia niż zachwytu.

Tymczasem Rafael rozglądał się za flaszką wina ofiarowaną mu parę miesięcy temu przez, starego Firmina. Znalazł ją wreszcie i napełniwszy szklanki szlachetnym płynem podał Salvatierrze.

— Dziękuję, nie czuję pragnienia.

— Ależ to przednie wino — rzekł Zarandilla. — Pij pan, proszę, pójdzie ci na zdrowie po takiej kąpieli.

— Raz jeszcze dziękuję, nigdy nie pijam wina. Zarandilla spojrzał na mówiącego zdziwiony. Prawdę mówili ludzie, że Don Fernando był niezwykłym człowiekiem.

Rafael chciał nakarmić swego gościa: kazał starej usmażyć jajecznicę i przynieść szynkę, która pozostała po jednej z wizyt pana na fermie. Salvatierra jednak zaoponował:

— Nie trzeba! Mam w kieszeni swoją wieczerzę. Dobył z kurtki paczkę owiniętą w przemokły papier.

Zawierała ona kromkę chleba i kawałek sera. Lodowaty uśmiech, towarzyszący jego odmownym słowom, przeciął dalszą na ten temat dyskusję,

— Może przynajmniej zapalisz, mistrzu Fernando? — zaproponował w końcu Rafael częstując go papierosem.

— Dziękuję, nigdy nie paliłem.

Zarandilla nie posiadając się ze zdumienia, nie mógł już. dłużej wytrzymać.

— Jak to? — wykrzyknął. — Nie palisz również? Nie odpowiadając na ten okrzyk, Salvatierra zbliżył się do ognia, który zaczął rozpalać się potrzaskując wesoło. Rafael tymczasem opuścił na chwilę kuchnię, po czym wrócił niosąc przewieszony przez rękę długi podróżny płaszcz.

— Tak czy owak — rzekł da Salvatierry — zrzuć z siebie, mistrzu, ociekające wodą ubranie i pozwól, że włożę ci na ramiona coś ciepłego.

Zanim jeszcze Salvatierra zdążył zaoponować, Rafael i żona Zarandilli ściągnęli z fanatyka kurtkę i kamizelkę i otulili go następnie płaszczem. Zarandilla zaś rozwiesił przed ogniskiem przemoczone ubranie, które po paru minutach zaczęło lekko parować.

Rozgrzany już nieco Salvatierra zaczął przychodzić do siebie i stał się bardziej rozmowny. Przykro mu było, że swym zachowaniem sprawił przykrość ludziom, którzy okazali mu tyle życzliwości.

Rafael wyraził zdziwienie, jakiego doznał na jego widok, słyszał bowiem przed paru dniami od swego chrzestnego, że Don Fernando był w Kadyksie.

— Tak jest, byłem tam, aby odwiedzić grób matki.

I pragnąc się otrząsnąć z tego smutnego wspomnienia, zaczął pośpiesznie opowiadać, jak znalazł się w Matanzueli: udał się w odwiedziny do swego przyjaciela Antonia Matacardillosa, właściciela oberży „Pod Krukiem". Nieszczęsny eks-rewolucjonista był chory na serce i ledwie już się ruszał, toteż dzień cały spędzał, przykuty do, trzcinowego fotela. Dowiedziawszy się o przybyciu do Jerez swego byłego przywódcy, rozchorował się jeszcze silniej na myśl o tym, że nie będzie mógł go ujrzeć. Rzecz oczywista, należało uczynić zadość jego pragnieniom. Przy powitaniu biedak tak płakał ze wzruszenia, że rodzina była pewna, iż przypłaci to spotkanie życiem. Salvatierra uspokoił jakoś biedaka obiecując mu odwiedzić go czasem w towarzystwie Manola z Trebujeny, również dawnego towarzysza broni, z którym. spotkał się w oberży „Pod Krukiem". Wraz z nim udał się potem w powrotną drogę do Jereż, a po drodze zaskoczyła ich burza, zmuszając do postoju na fermie.

Zapadło długie milczenie. Rafael i stary Zarandilla z uczuciem dziwnego zmieszania spoglądali na sławnego człowieka. Uczucie to miało w sobie coś z czci religijnej, jaką budził jego uśmiech, jak twierdził Zarandilla, nie z tego świata. Dziwna wydała się. również stanowczość, z jaką uchylał się od poczęstunku i przyjmowania jakichkolwiek dowodów czci dla swej osoby.

Gdy wreszcie ubranie Salvatierry już przeschło, zrzucił z ramion płaszcz Rafaela" i przebrał się. Potem nie. zważając na deszcz, chciał udać się do baraków, aby przepędzićnoc wraz ze swym współtowarzyszem podróży. Wobec ulewy nie mogło być mowy o powrocie do Jerez.

Rafael wykrzyknął:

— W baraku dla (robotników! Taki człowiek jak wy, Don Fernando! Oddaję do dyspozycji moje łóżko, a jeśli ono wam nie dogadza, zaprowadzę was do pokoju mego pana... Ogólna sala! Co powiedziałby mój chrzestny dowiedziawszy się o tym, że pozwoliłem na coś podobnego?!

Ale uśmiech, jaki ukazał się na ustach Salvatierry, odebrał Rafaelowi wszelką nadzieję.

— Powtarzam ci, Rafaelu, iż chcę spędzić noc z robotnikami. Gdybyś zapragnął sprzeciwić się temu, spałbym pod otwartym niebem. Nie mógłbym usnąć w twoim łóżku, na materacach, gdy pod tym samym dachem moi towarzysze śpią na matach.

Nic nie pomogły prośby Rafaela.

— Wiesz, skąd powracam — mówił spokojnym, lecz stanowczym głosem. — Już od ośmiu lat sypiam w najgorszych norach w towarzystwie największych nędzarzy.

Rafael musiał ustąpić z bólem serca i chciał go odprowadzić do baraków robotniczych, a po drodze pokazać niu stajnie i biuro. Już miał pochwalić się przed nim swą rachunkowością, która była jego dumą, i opowiedzieć mu o zmianach, jakie poczynił w systemie hodowli koni, gdy nagle we drzwiach ujrzał jakiś cień ludzki.

— Ach, to ty! — wykrzyknął ze śmiechem.— Możesz wejść, Alcaparron, nie obawiaj się!

Nowoprzybyły był niskiego wzrostu, miał błyszczące oczy i wspaniałe zęby. Przekroczył próg nieśmiało, jakby w obawie, że komuś stanie na zawadzie swą obecnością! Gdy znalazł się w kręgu światła padającego od staroświeckiej lampy, Salvatierra zauważył jego miedzianą nieledwie cerę, żółtawe plamy na rogówce oczu, ręce różowe od strony dłoni a z wierzchu czarne.

Rafael potrząsnął przybysza za ramię i pociągnąwszy: go w stronę Salvatierry, przedstawił go rewolucjoniście;

— Oto Alcaparron, o którym na pewno słyszałeś już niejednokrotnie — rzekł z komiczną powagą — największy złodziej w całym Jerez.

Alcaparron chciał wyrwać się z rąk Rafaela, ten jednak trzymał go mocno. Hultaj widząc, że nie da rady bojaźliwym, nieco kobiecym ruchem położył na czole znak krzyża.

— Och, panie Rafaelu, jakże jesteś złośliwy! Jezu, co ten człowiek opowiada!

Rafael mówił dalej, marszcząc brwi:

— Od roku już pracuje w Matanzueli wraz z całą swoją rodziną, lecz złodziej z niego jak każdy zresztą Cygan. Właściwym jego miejscem byłyby galery. Słuchaj, Alcaparron! Czy wiesz, kim jest ten pan? To Don Fernando Salvatierra. Słyszałeś o nim zapewne?

Cygan szeroko otworzył oczy, zdjęty zdumieniem: — O tak! Od dwóch godzin tam na sali o nim tylko mówią... Obyś żył, panie, jak najdłużej! Jestem zachwycony, że mogę poznać tak dystyngowaną i znakomitą osobistość! Widać,.że z pana to nie byle jaka qsoba: niby sam prefekt.

Uniżoność Cygana i jego podłego gatunku pochlebstwo wywołały uśmiech na twarzy Salvatierry.

Biedny włóczęga sądził ludzi z ich opinii i uważając rewolucjonistę za jakąś ustosunkowaną osobistość drżał przed nim, kryjąc swój strach pod maską fałszywej słodyczy i uprzejmości właściwej ludziom prześladowanym i poniżonym.

— Don Fernando — zabrał znowu głos Rafael. — Mając na obczyźnie tylu przyjaciół, mógłbyś zorganizować jakieś tournee artystyczne dla Alcaparrona. Może zdobyłby takie powodzenie jak jego kuzynki.

Opowiedział Salvatierrze o siostrach Alcaparrona, tancerkach, popisujących się w Paryżu i w Rosji. Ich podobizny umieszczano nawet na pudełkach od zapałek, pisma wyśpiewywały na ich cześć ody pochwalne, obsypywano je diamentami. Jedną z nich nawet porwał jakiś wielki książę czy też inny głupiec i teraz w prześlicznym pałacu wiedzie królewski żywot.

Alcaparron dumny był z powodzenia swych kuzynek*, zaczął jednak użalać się nad losem, jaki prześladował jego i bliskie mu osoby.

Pomyśleć tylko, że on, jego matka,, jego mali bracia i biedaczka Maria, wiecznie chora kuzynka — zarabiają tylko dwa reale dziennie! Całe szczęście, że w ogóle dają im jeszcze pracę, utarło się bowiem powszechne mniemanie, że są nieuczciwi! A te rozpanoszone i dumne tancerki, te kuzynki bez serca i sumienia, nawet słówkiem nie dadzą znać o sobie i nic nie przyślą biednym krewnym.

— Albo nasz stryj! Komu mogłoby się pomieścić w głowie, że on, prawdziwy, czystej krwi Cygan,, którego mój ojciec darzył taką miłością, że właśnie on zupełnie zapomni Mimo to jednak Alcaparron jął teraz rozwodzić się nad zaletami niewdzięcznego stryja, człowieka sprytnego i przedsiębiorczego. Mając już dosyć nędzy i perspektywy więzienia w Jerez, wyruszył aż do Paryża z gitarą przewieszoną przez ramię, zabierając ze sobą swój żywy inwentarz, jak zwykł był nazywać swe córki. Widywał potem nieraz w pismach i na ogłoszeniach fotografie czcigodnego stryjaszka, który zapuścił sobie faworyty, miał po dawnemu minę wytrawnego złodzieja, kapelusz zwężony u góry, przypominający wierzchołek stożka... Umieszczono w prasie jego fotografie w związku z występami jego córek, znakomitych panien Alcaparron.

Stryj zaś, aby. dodać sobie więcej powagi, zaczął tytułować się kapitanem Alcaparronem. Jezu! Taka blaga!

Nagle posmutniał. — Mój Boże! Gdyby mógł to wszystko widzieć mój biedny ojciec, który był niczym w porównaniu ze swym bratem, udającym teraz bogacza!

— Twój ojciec nie żyje?

— Tak, panie. Na cmentarzu opróżniło się miejsce, a ponieważ był to uczciwy człowiek, więc kruk, który strzeże mogił, odwołał go z tego świata.

Rafael w obawie, aby paplanina Cygana nie znudziła Don Fernanda, pośpieszył wyrzucić natręta.

— Dosyć już tego! Weź sobie papierosa i uciekaj stąd, nicponiu. Twoja matka oczekuje już na pewno twego powrotu.

Alcaparron usłuchał z psią pokorą rozkazu. Przed odejściem wyciągnął do Salvatierry dłoń typowego Mulata i raz jeszcze oświadczył, że na ogólnej sali mówią dziś , tylko o znakomitym gościu.

Była już głucha noc. Salvatierra zaczął znowu domagać się, aby go zaprowadzono do baraku robotników. Administrator wezwał Zarandillę, który usunął się do biura, i rzekł zwracając się do gościa:

— Stary będzie twym przewodnikiem, Don Fernando. Ja nie mogę tego uczynić. Jako ich przełożony muszę dbać o powagę mego stanowiska, w przeciwnym razie robotnicy spoufalą się i nie poradzę sobie z nimi.

Mówił z głębokim przeświadczeniem o słuszności swej teorii.

Salvatierra i stary Zarandilla wyszli na podwórze wśród, ogłuszającego ujadania psów, po czym sunąc pod ścianami, stanęli w szopie prowadzącej do ogólnej izby.

Stał tam długi rząd glinianych dzbanków z wodą do picia. Spragniony robotnik musiał w nocy opuszczać ogólne pomieszczenie, w którym panowała spiekota i zaduch, aby wychodząc na wiatr i chłód pić lodowato zimną ,wodę.

W ogólnej sali powietrze było zgęszczone do niemożliwości: czuć było mdły zapach mokrej wełny, zjełczałej oliwy, błota i lepkich od potu, źle mytych ciał.

Wąska i długa sala wydawała się jeszcze większa na skutek mroku, jaki w niej panował. W głębi płonęło ognisko podsycane suchym, krowim nawozem, którego wyziewy zatruwały powietrze. Staroświecka lampa zawieszona pod sufitem rzucała mdłe, chybotliwe i czerwonawe błyski. Większa część izby tonęła w mroku i tylko można było domyślać się obecności w niej licznego tłumu.

Salvatierra, stanąwszy na środku pomieszczenia, rozejrzał się uważnie dokoła. W przystawionych do ognia garnkach gotowało się coś, a kilka kobiet przykucnąwszy pilnowało warzy. Pod samą lampą, na nędznym stołku siedział starszy robotnik, prawa ręka administratora. Wszyscy inni, mężczyźni i kobiety, porozsiadali się na trzcinowych matach leżących na ziemi. Tuż przy dozorcy przykucnął Manolo z Trebujeny oraz kilku jego przyjaciół i wszyscy zanurzali swe łyżki w brudnej misie, nabierając trochę gorącej zupy. Po kątach sali robotnicy tworzyli kilka podobnych grup. Wszyscy rozmawiali, śmiali się przewidując, że jutro nie będzie roboty, więc mogli dziś pobaraszkować dłużej.

Wygląd sali przypomniał Salvatierrze pomieszczenia więzienne. Te same ściany pobielone wapnem, tylko nieco brudniejsze, to samo skupienie ludzi nędznie odzianych, brudnych, prawie bosych. Więzienne posłania były jednak o wiele lepsze, każdy więzień miał swój barłóg. Tymczasem rzadko który spośród robotników mógł sobie pozwolić na taki zbytek, większość sypiała na matach w ubraniu. Walka o kawałek chleba zmuszała ich do godzenia się z tymi nędznymi warunkami.

Salvatierra zaczął przyglądać się uważnie biedakom, którzy przerywając swój skromny posiłek wbili w przybysza rozbłysłe ciekawością oczy.

Wygląd mężczyzn wychudłych i wyczerpanych pracą ponad siły budził litość, lecz jeszcze boleśniejszy widok przedstawiały kobiety. Niektóre z nich były to stare gitany, ohydne czarownice, których miedziano-brunatna skóra, rzekłbyś, ściemniała w płomieniu sabatowych ognisk. Młode miały smutny jakiś i anemiczny wdzięk: były to kwiaty więdnące jeszcze przed rozkwitem. Wyczerpane pracą na roli, nieodpowiednią dla kobiet,, zapominały zupełnie o swej kobiecości. Poczucie płci odzyskiwały dopiero w nocy, gdy z ciężkiego snu znużonego śmiertelnie bydlęcia budził je dotyk zuchwałych rąk chłopaków korzystających z ciemności nocy.

Dozorcą na widok Salvatierry podniósł się ze stołka, proponując swe miejsce gościowi, Salvatierra jednak podszedł do ogniska i wraz ze starym Zarandillą usiadł na ziemi.

Siedzący w pobliżu Alcaparron uśmiechnął się do niego:

— Patrz pan, oto moja mama.

Z tymi słowy wskazał starą Cygankę, która w tej chwili odstawiała z ognia gorącą zupę. Zapach jej wciągało w siebie chciwie trzech chłopców i dorastająca, blada i wychudła dziewczyna, kuzynka Alcaparrona, Maria.

— A więc to pan jesteś owym słynnym Don Fernandem — zabrała głos stara. — Niech Bóg ma cię w swej opiece i niech cię obdarzy długim życiem, abyś jak najdłużej był ojcem dla biedaków!

Stawiając na ziemi kociołek, usiadła wraz z całą swą rodziną obok — przy Salvatierrze. Zarandillą zaczął podrwiwać ze starej:

— Hola, matko! Dobry ci wypadł zarobek, wczoraj w Jerez, nieprawdaż? Na pewno złapałaś ładnych kilka pesetów za wróżby lub za lubczyk. Och, stara czarownico! Kto by to powiedział, że taka z ciebie przebiegła sztuka?! Nie baba, ale strach na wróble!

Cyganka słuchała go z uśmiechem, łykając łapczywie swe garbanzos, gdy jednak odezwał się o jej brzydocie, przerwała mu gniewnym okrzykiem:

— Milcz, ty wściekły psie! Ty śleptaku! Teraz jestem brzydka, lecz był czas, że markizowie czołgali się u mych stóp... Wiesz dobrze o tym, stary nicponiu!

Potem dodała melancholijnym tonem:

— Nie musiałabym siedzieć tutaj, gdyby markiz de San Dionisio żył jeszcze. Ten miły pan był chrzestnym ojcem mego biednego Jose.

Wskazała Alcaparrona, który oblizał swą łyżkę i wyprostował się dumnie.

Salvatierra spoglądał z niekłamanym zdziwieniem na kaprawe oczy starej gitany, na jej koźlą mordkę wykrzywiającą się dziwacznie przy każdym słowie. A dwie kępki siwych włosów, sterczące po obu stronach wklęsłych warg, przypominały wąsy starego kota. I ta oto szkarada była niegdyś jedną z owych pięknych kobiet, dla których San Dionisio popełniał tyle szaleństw.

Spotkał ją los, na jaki są skazane wszystkie, kobiety Wschodu: po burzliwej, lecz krótkiej młodości — nielitościwa starość, tym gwałtowniej pastwiąca się nad nią, że nie osłodzona bodaj cieniem dawnego dostatku.

Cyganie jedli dalej swe pożywienie. Salvatierra za ich przykładem dobył z kieszeni swą skromną kolację, dziękując za poczęstunek, który proponował mu niejeden z obecnych. Jedząc wyrzucał sobie, że posila się jak prawdziwy egoista, nie myśląc o tym, że nie każdy przecież, z robotników mógł sobie pozwolić na taki zbytek jak na przykład ser. Myśl ta zrodziła się w jego mózgu na widok jedynego z grona robotników, który nie pomyślał jeszcze o jedzeniu. Był to zupełnie młody mężczyzna o chorobliwym wyglądzie. Miał na szyi czerwony fular, a na grzbiecie samą tylko koszulę. Jego towarzysze z głębi sali wołali go mówiąc, że w misce zostało zupy tylko na dnie. On jednak nie zwracał na to uwagi i siedział pod lampą na małym pieńku, pochylony nad niskim stolikiem, który obejmował nogami. Przed nim leżał kawałek gazety. Wpatrzony w nią, przepisywał coś uważnie, maczając raz po raz pióro w bladym jak brudna woda atramencie. Pracował z chłopskim uporem, cierpliwie jak wół ciągnący pług.

— To „Bakałarz" — rzekł Zarandilla do Salvatierry— Przezwano go tak za jego zamiłowanie do książek i gazet Zaraz po powrocie z roboty zabiera się do pisania i smaruje na papierze swe patyczki i kółka.

Salvatierra podszedł do niskiego mężczyzny, który przerwał na chwilę swą pracę i podniósłszy głowę, spojrzał na nieznajomego badawczym wzrokiem. Wreszcie zaczął mu tłumaczyć, dlaczego kosztem swego wypoczynku chce nauczyć się czegoś: oto wychowano go, aby żył jak bydlę. Jako siedmioletni chłopiec pracował już na fermie lub pasał bydło w górach. Przeznaczeniem jego było: głód, cięgi i praca.

— A ja nie chcę być nieukiem, Don Fernando, chcę. bvć człowiekiem a nie zwierzęciem pozbawionym rozumu. Źródłem wszelkich naszych bied i nieszczęść jest nasza ciemnota. Wiedza czyni z człowieka pana świata, nieprawdaż, Don Fernando? Jeżeli bogacze gnębią nas i robią wszystko, co im się podoba, czynią to nie dlatego, że mają pieniądze, lecz dlatego, że umieją więcej od nas. Ci wszyscy nieszczęśliwi moi towarzysze drwią ze mnie, gdy namawiam ich do rozpoczęcia nauki stawiając im za przykład bogaczy z Jerez, głupszych niejednokrotnie od najgłupsze go robotnika. Ale to nie jest dowód. Bogacze, jakich tu widzimy, to tylko pajace. Są jeszcze inni, prawdziwi bogacze, tacy, którzy stanowią prawa świata i utrzymują tajemniczy porządek, w myśl którego jedni mają wszystko, nie pozostawiając innym nic. Gdybyśmy my, robotnicy, umieli tyle, co oni, nie bylibyśmy wyzyskiwani przez nich. Moglibyśmy stawiać im czoło w każdej chwili, zmuszając ich do podzielenia się władzą z nami.

Salvatierra słuchał z podziwem entuzjasty, który wyobrażał sobie, że posiada sposób radykalny na wszystkie krzywdy, czynione przez całe hordy nędzników. Nauka!

Dokoła rozmawiających skupiło się powoli coraz więcej słuchaczy: byli tam mężczyźni w sile wieku, starcy zgrzybiali i przygarbieni oraz młode dziewczęta. Te widząc, że mężczyźni wydobyli z ukrycia trochę wódki i częstują się nią, zaczęły przysuwać się do nich. coraz bliżej. Za cenę jednej szklaneczki pozwalały brutalom na niedwuznaczne karesy.

Tymczasem Salvatierra wdał się w rozmowę z Juanonem, jeszcze jednym z licznych towarzyszy walk wolnościowych, który specjalnie przybył do Jerez, aby powitać przywódcę wracającego z ciężkich robót. Był to krzepki, olbrzymiego wzrostu mężczyzna. Twarz jego o wybitnie wystających kościach policzkowych, czoło zakończone zwichrzoną czupryną, zielonkawe, drapieżne oczy — wszystko to świadczyło, że była to indywidualność silna i nieprzeciętna.

Pracował niegdyś w winnicy, lecz za swe lekkomyślne prowadzenie się i za krnąbrność został wydalony. Długo i bez powodzenia szukał pracy na fermach, otrzymał ją wreszcie w Matanzueli, a to dlatego że Rafael chciał się zaopiekować przyjacielem swego chrzestnego. Wszyscy najemnicy szanowali Juanona, imponował im siłą woli i ener-

— Wszystko zmieniło się, mój Fernando — mówił do Salvatierry. — Cofamy się powoli, lecz stale: bogacze są silniejsi niż kiedykolwiek. Młodzi ani się umywają do nas z dawnych lat. Wielu z naszych ludzi pozostało wiernych idei, są jednak przybici i zgnębieni, drżąc w obliczu bogaczy, którzy sieją dokoła grozę i postrach. Tak, tak, dużośmy wycierpieli, mój Fernando. W czasie gdy męczyłeś się z dala od nas, wszystko tu uległo zmianie. Bogacze wynaleźli sobie straszaka, który bywa teraz przyczyną wszystkich nieszczęść i buntów. Powszechnie mówiono o wskrzeszeniu związku „Czarnej Ręki". „Czarna Ręka"! Tak krzyczeli bogacze rozwodząc się nad okrucieństwem tej strasznej organizacji. Samo wspomnienie o jej działalności upoważniało już do najgorszych ekscesów w stosunku do robotników, którzy byli rzekomo twórcami tego terrorystycznego związku. Nikt jednak naprawdę nie posiadał żadnych bliższych o nim danych.

Któryś z robotników zaproponował Juanonowi kieliszek wódki. Oburzony olbrzym odmówił przyjęcia poczęstunku, wołając:

— Oto, co nas gubi! Przeklęty trunek!

Podniosły się głosy protestu: co ma robić biedny najemnik chcąc zapomnieć na chwilę bodaj o swej nędzy!

Tama milczenia przerwała się. Skargi, pogróżki i wyrzekania popłynęły wartką falą. Zaczęto złorzeczyć chlebodawcom i ich przymilnym sługom.

Dozorca fermy Matanzuela i kilku jego pomocników zaprotestowali.

— Wypełniamy rozkazy! Co możemy na to poradzić? Wszystkiemu winni panowie a nie my. My musimy tylko słuchać.

Stary Zarandilla również zabrał głos:

— A przecież panowie mogliby zaradzić złemu. Wystarczyłoby przypomnieć im, że biedacy są bardzo nieszczęśliwi, a wtedy na pewno ulitowaliby się i okazali miłosierdzie.

Teraz Salvatierra poruszył się gwałtownie.

— Litość! Litość! — wykrzyknął. — Na co zda się litość? Czym jest miłosierdzie? Środkiem do utrzymania biedaka w nadziei, że los jego może się polepszyć... Miłosierdzie to nic innego tylko zamaskowany egoizm ustrojony w liberię cnoty. Ono to każe bogaczom rzucać biedakom okruchy tego, co sami posiadają, a jedyną pobudką tego odruchu jest kaprys. Nie, nie! Wszystko, tylko nie miłosierdzie! Nam potrzebna jest sprawiedliwość!

Rewolucjonista zapalił się. Zimny uśmiech znikł z jego ust, oczy zasłonięte błękitnymi szkłami błysnęły ogniem oburzenia.

— Jedynie sprawiedliwość społeczna może uratować ludzkość. Mam namyśli sprawiedliwość ziemską, nie niebieską. Bóg przeszedł do obozu bogaczy z chwilą gdy uznał za godnych raju tych, którzy czasami rozdają pomiędzy biedaków odpadki swej fortuny, a oni mogą jedynie czuć wdzięczność za dobrodziejstwa, lecz nie wolno im. mówić o swej nędzy i użalać się na nią. Nawet gdyby niebo istniało, biedacy nie zechcieliby wejść, do tego przybytku niesprawiedliwości i przywilejów, gdzie równe prawa do szczęścia ma bogaty dający jałmużnę, aby rozproszyć nudę, i biedak, który przez całe swe życie znosił nędzę.

Robotnicy słuchali Salvatierry w skupionym milczeniu.

Juanon i Manolo kiwali potakująco głowami. Jedynie stary Zarandilla odważył się ostudzić nieco zapał mówcy.

— Wszystko to jest bardzo dobre, Don Fernando„ lecz biedacy potrzebują ziemi, aby żyć we względnym dostatku. Ziemia zaś należy do bogaczy, a więc zależność od nich zawsze będzie istniała.

Salvatierra wstał z miejsca.

— Nie — odpowiedział — ziemia nie należy do żadnego pana. Nikt jej nie stworzył, nikt nie ma prawa przywłaszczać jej sobie. Należeć winna tylko do tych, którzy na niej pracują. Jeżeli w obecnej chwili dzieje się inaczej, winna jest ta okoliczność, że pewna grupa ludzi uzurpowała sobie prawo własności. Zbierają plony, lecz sami nie sieją i nie orzą, każąc innym — zgłodniałym i nieszczęśliwym — pracować na siebie. Ludzkość jednak zaczyna się budzić ze snu, zaczyna rozumieć, że od zarania swych dni jest okradana. Ziemia jest waszą wspólną własnością — powtarzam wam, Wszystko, co tylko mogło podnieść jej wartość, było dziełem waszych, zgrabiałych od pracy rąk: odciski na waszych dłoniach to żywy dokument stwierdzający wasze prawo własności. Człowiek przychodząc na świat zdobywa prawo do powietrza, którym oddycha, do słońca, które go ogrzewa. Ma również prawo do ziemi; która go żywi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RODZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Stary Firmin wyprowadził się z winnicy w Marchamalo dopiero przed trzema miesiącami, a jego przyjaciele z trudem go poznawali, tak bardzo się zmienił. Siadywał teraz całymi godzinami przed skromną chatką, w której mieszkał wraz ze swą córką na jednym z przedmieść Jerez.

— Biedny człowiek! — mawiano, o nim. — Cień tylko pozostał z dawnego ojca Firmina.

Wpadł w apatię graniczącą z idiotyzmem. Mógł całymi godzinami nie poruszać się wcale, milczał, głowę miał spuszczoną na piersi, jakby przytłaczał go ciężar wspomnień. Gdy córka zbliżała się do niego, aby go wprowadzić do izdebki albo mu oznajmić, że obiad jest już gotów, budził się jakby ze snu. Rozglądał się nieco przytomniej dokoła, po czym wbijał w córkę surowe spojrzenie.

— Zła kobieta! — mruczał. — Przeklęta samica!

To ona, tylko ona ściągnęła na całą ich rodzinę nieszczęście. Gniew tego starca, tego ojca starej daty, gniew silny i nieubłagany, duma mężczyzny, który zawsze uważał kobietę za istotę niższą, wszystko sprawiło, że był istnym katem Marii. Ona również osłabła. Bardzo osłabła.

Oczy jej zapadły i zapuchły od łez. Zmuszona do czynienia cudów oszczędności, aby ratować się od nędzy, w oczach ojca widziała jedynie śmiertelną urazę, a z ust jego słyszała tylko złorzeczenia.

Myśli biedaka koncentrowały się całkowicie i stale na owej strasznej nocy nieudanego buntu strajkujących robotników.

Na nocy tej kończyło się dlań w ogóle życie. Słyszał jeszcze głuche echo uderzeń w bramę wjazdową Marchamalo, do której o świcie dobijał się jakiś nieznany gość. Sam wstał z łóżka i z nabitą strzelbą w ręku otworzył okno, aby sprawdzić, z kim ma do czynienia...

... Był to jego syn, jego Firmin, bez kapelusza, z rękami unurzanymi we krwi, ze śladami podrapań na twarzy — wyglądał tak, jakby stoczył walkę z całą bandą napastników.

Opowieść jego była krótka: oto zamordował Don Ludwika i siłą utorował sobie drogę z restauracji, raniąc jednocześnie wiernego towarzysza hulaki, nie odstępującego swego pana ani na krok. Siady zadrapań i lekkie skaleczenie — to pamiątka po stoczonej z mścicielami Ludwika walce. Teraz musi uciekać, aby nie wpaść w ręce władz. Jego wrogowie domyślają się na pewno, że zbiegł na razie do Marchamalo i lada chwila naślą tu na pewno konnych żandarmów.

Nastąpiła chwila gorączkowego niepokoju i niezdecydowania. Chwila ta wydała się staremu wiecznością. Dokąd uciekać? Zaczął wysuwać kolejno szuflady swej komody, wyciągając z niej wszystkie swe oszczędności.

— Bierz, mój synu... weź wszystko!

Napełnił mu kieszenie garściami durosów i peset, oddając wszystko, co uskładał sobie na czarną godzinę w ciągu długich lat pracy. Potem powiódł go pośpiesznie na dwór, aby wskazać najbezpieczniejszą drogę do ucieczki.

— Spieszmy, mój synu, jeszcze prawie noc, możemy wydostać się z winnicy przez nikogo nie postrzeżeni. Mam plan. Musimy zobaczyć się z Rafaelem. Liczy on jeszcze wielu przyjaciół wśród przemytników, dawnych swych kolegów. Odstawi cię aż do Gibraltaru drogą przez góry. Stamtąd będziesz mógł udać się na okręcie, gdzie ci się tylko podoba. Świat jest wielki.

Ojciec i syn przez całe dwie godziny pędzili co tchu w kierunku Matanzueli, nie czując wcale zmęczenia. Gnał ich strach. Biegli manowcami, kryli się w krzakach lub rowach, gdy tylko do uszu ich docierało dalekie echo głosu ludzkiego lub tętent kopyt.

Straszna była to droga! Te dwie godziny uczyniły z krzepkiego jeszcze mężczyzny niedołężnego starca. Co prawda morderstwo nie zawsze hańbi, lecz kiedy syn objaśnił mu powody, dla których podniósł na Ludwika rękę, stary Firmin doznał wrażenia, że umiera po raz drugi już w ciągu tych dwóch przeklętych godzin. Nogi ugięły się pod nim. Musiał skupić całe siłę woli, aby nie upaść pośrodku drogi. A więc to jego córka — przyczyną tego całego nieszczęścia?! Przeklęta suka! Teraz dopiero ocenił należycie postępowanie syna i zaczął mu dziękować w prostych, lecz pełnych głębokiej wdzięczności wyrazach:

— Firminie, synu mój, postąpiłeś tak jak należało. Nie było innej rady... pozostała jedynie zemsta. Ty jesteś najlepszy i najszlachetniejszy z całej rodziny. Lepszy jesteś ode mnie — starego osła, który nie potrafił upilnować swojej córki.

Ich wtargnięcie do Matanzueli było niemniej tragiczne. Rafael osłupiał na wieść o zamordowaniu jego pana, a wprost nie wierzył swym uszom, że mordercą jego był Firmin Montenegro.

Biedny stary widział, jak syn jego puścił się galopem w drogę. Potem przygarbiony i złamany nagle spadłą nań starością, wrócił do winnicy. Rzekłbyś, iż porzucając rodzinne strony syn zabrał z sobą życie ojca.

Z następnych wydarzeń pozostało mu jedynie wrażenie jakiegoś koszmarnego snu. Przypominał sobie, że niezwłocznie porzucił Marchamalo, aby zamieszkać na jednym z przedmieść Jerez, w nędznej lepiance należącej do krewnej jego nieboszczki żony. Po tym, co zaszło, nie mógł przecież pozostawać w Marchamalo. Między jego rodem, a rodem jego pana legła nieprzebyta zapora — przelana krew, musiał więc usunąć się w porę.

Don Pablo wyznaczy! mu wprawdzie jakiś zasiłek mający zapewnić mu egzystencję, jakkolwiek uważał, że stary zawinił najwięcej. Wszystko to, co się stało, było skutkiem jego niedbalstwa, nie umiał bowiem wpoić w swe dzieci zdrowych zasad prawdziwie chrześcijańskiej moralności. Stary Montenegro odmówił przyjęcia zapomogi.

— Śliczne dzięki!

Był z całym uznaniem dla miłosierdzia Don Pabla, lecz wolałby raczej umrzeć z głodu, niż przyjąć bodaj jedną pesetę od kogoś z Dupontów.

W kilka dni po ucieczce syna odwiedził starego Rafael. Nie był już na posadzie i opuścił fermę, a teraz przychodzi, aby go zawiadomić, że Firmin jest już w Gibraltarze i wkrótce uda się do Ameryki Południowej.

— Ciebie również dosięgnął jad przeklętego, trującego gada, który nas zgubił — rzekł do Rafaela stary Firmin z pełnym smutku uśmiechem.

Rafael był przygnębiony i posępny. Rozmawiając ze swym chrzestnym przed drzwiami chatki, rzucał dokoła niespokojne spojrzenia, jakby w obawie, aby nie ujrzeć nagle Marii. Gdy z Firminem przedzierali się przez góry do kryjówki przemytników, dowiedział się prawdy... Całej prawdy!

— Ach, chrzestny! Cóż to był za cios! Zdawało mi się, że tego nie przeżyję... A potem ta myśl, że nie mogę się zemścić! I ja służyłem wiernie temu nędznikowi! I pomyśleć tylko, że on zeszedł już z tego świata.... I że nie moja ręka przyczyniła się do tego! A teraz nie mogę już go wskrzesić, aby po raz drugi położyć trupem! Jak często musiał ten łotr, ten nędznik drwić sobie w duchu ze mnie, głupiego, który w świętej naiwności nie domyślał się prawdy. Teraz nie chcę już pracować, bo i po co? Co przyjdzie komu z uczciwości? Zostanę znowu przemytnikiem. Nie poprzestanę jednak na tym! Chcę wypowiedzieć wojnę połowie świata: bogaczom, tym, w których ręku jest władza, tym, którzy rozkazują wojsku siać grozę i zniszczenie i pomagają możnym tego świata poniewierać nędzarzami. Bogacze przekonają się, jak nielitościwe i dzikie zwierzę rozpętali we mnie nieopatrznie, rozsypując w gruzy moje nadzieje... Kontrabanda — to dla mnie jedynie rozrywka. Nieco później, po ukończeniu zbiorów, zapłoną stodoły fermy, struty przeze mnie inwentarz zostanie zdziesiątkowany. Juanon i inne nieszczęśliwe ofiary, oczekujące w murach więzienia szubienicy, znajdą mściciela...

Stary, słuchając jego wywodów, kiwał potakująco głową. Przyznawał Rafaelowi rację. Gdyby był nieco młodszy, banda jego chrześniaka powiększyłaby się jeszcze o jedną osobę, bez wahania bowiem przyłączyłby się do niej.

Rafael nie odwiedził więcej swego chrzestnego. Czynił wszystko, aby uniknąć spotkania z Marią. Czuł, że gdyby ją ujrzał nagle, zdolny byłby zamordować ją... albo rozpłakać się jak dziecko.

Niekiedy zjawiała się u Firmina jakaś stara Cyganka lub przygodny sprzedawca tytoniu i wręczając mu trochę pieniędzy, mówił:

— Macie, ojcze, to dla was! Rafael wam to przysyła.

Stary brał pieniądze, potem oddawał je w milczeniu swej córce.

Takie wiódł teraz życie biedny starzec. Żył jedynie wspomnieniami, zobojętniały na wszystko, co go otaczało, i na to, co mówiono w jego obecności. Pewnego dnia zbudziło go z odrętwienia ponure milczenie, jakie zawisło nad miastem. Dnia tego miała się odbyć ogzekucja, a skazańcami było tych pięciu spośród robotników, którzy postanowili siłą zdobyć Jerez. ,

Proces odbywał się w przyśpieszonym tempie, władzom zależało na rychłym i surowym ukaraniu przestępców, chciano dać mieszkańcom miasta przykład grozy.

Z biegiem czasu istotny stan rzeczy w dniu „rewolucji" został dziwnie spaczony. Niewinne skądinąd wystąpienie robotników rozdmuchano do rozmiarów rewolucji, której towarzyszyły „ofiary w ludziach".

Nawet morderstwo Ludwika, choć wszyscy wiedzieli, kim był morderca, przypisano rewolucjonistom. Nikt nie miał odwagi protestować. Ci nawet, którzy na własne oczy widzieli grupy robotników przechodzące koło domów bogaczy w zupełnym porządku i bez żądnych wybryków, milczeli.

Sędziowie gromadnie skazywali nieszczęśliwych więźniów na ciężkie roboty. Pomiędzy skazanymi na śmierć znajdowali się: dwaj mordercy biednego urzędniczyny, Juanon, Manolo z Trebujeny i Bakałarz.

Większość, mieszkańców miasta z domyślnym uśmiechem przyjęła wiadomość, że „Madrytczyk" dostał tylko kilka lat ciężkich robót, jakkolwiek on był projektodawcą napadu zbrojnego na miasto.

Juanon i jego towarzysze czekali na wykonanie wyroku z rezygnacją. Zawód, jakiego doznali w dniu, w którym miały się ziścić ich najpiękniejsze nadzieje, obrzydził im życie.

Stary Firmin nie był obecny przy wykonaniu wyroku. Zdumiała go tylko dziwna cisza, jaka nagle zaległa ulice. Miasto jakby wstydziło się tego, co ma się stać... Ale po chwili zapomniał o swym wrażeniu i przestał się nad nim zastanawiać. W parę dni potem odebrał od syna list aż z Buenos-Aires. Montenegro, jak się zdawało, wierzył w lepszą przyszłość. Pisał, że na razie musiał przeżyć niejedną ciężką chwilę, lecz teraz pracą i oszczędnością dojdzie na pewno do jakiego takiego dobrobytu. List ten dodał Firminowi ducha, otrząsnął go z przygnębienia i martwoty: stary miał teraz cel w życiu. Zaczął pisywać do syna listy i wyczekiwać na odpowiedź.

Pewnego dnia doznał wielkiej radości. Siedział w słońcu przed drzwiami domu, nagle ujrzał przed sobą jakąś postać męską. Podniósł głowę i wydał okrzyk radości:

— Don Fernando!

Był to istotnie jego dawny przywódca i bóstwo, Don Fernando Salvatierra,, lecz jakże postarzały i smutny! Spoza błękitnych szkieł okularów wyzierały jakieś znużone i przygasłe oczy. Rzekłbyś, wszystkie nieszczęścia, jakie nawiedziły miasto, legły ciężarem swym przede wszystkim na nich.

Odzyskał wolność, ale wiedziano doskonale, że w tej chwili trudno mu będzie znaleźć dla siebie przytułek. Wiedziano i to, że najgorętsze nawet jego mowy nie znajdą w tej chwili życzliwego echa. Gdy powrócił do Jerez, jego dawni przyjaciele stronili od niego w obawie, że obcowanie z nim skompromituje ich. Inni znowu spoglądali nań z taką nienawiścią, jak gdyby posądzono go o to, że zza krat więziennych on właśnie, nie ktoś inny, wzniecił bunt wśród robotników.

Stary Firmin zachował się inaczej. Na widok przyjaciela zerwał się gwałtownie z ławy i padł w jego ramiona z głuchym szlochaniem:

— Ach, Don Fernando! Don Fernando! Gdybyś wiedział!...

Salvatierra zaczął go uspokajać. Wszystko było mu wiadome. Ha! Trudno! Musi trzymać się mocno — ot, padł ofiarą ohydnej korupcji socjalnej,, jak zresztą wielu innych równie nieszczęśliwych. Świat jest wielki. Może zacząć wraz ze swymi nowe życie, tam chociażby, gdzie syn jego już znalazł dla siebie chleb. Dlaczego nie miałby iść za przykładem Firmina?

Salvatierra zaczął teraz często odwiedzać swego przyjaciela. Nagle znikł z miasta.

Prawie miesiąc po zniknięciu Salvatierry, Maria stanąwszy pewnego popołudnia na progu swej lepianki omal że nie zemdlała ze wzruszenia. Nogi ugięły się pod nią, w uszach jej nagle zadzwoniło, cała krew przypłynęła do twarzy zalewając ją łuną rumieńca, a potem nagle śmiertelna bladość okryła jej lica. Ujrzała przed sobą Rafaela, który owinięty w swój płaszcz, zda się, oczekiwał na nią. Chciała uciekać, zaszyć się w najciemniejszy kąt izdebki.

— Mario! Droga, kochana Marietto!

Przemawiał takim samym słodkim i błagalnym głosem, jak wtedy, gdy spotykali się z sobą, rozmawiając przez okienną kratę. Nie zdając sobie sprawy z tego, co czyni, cofnęła się ode drzwi i zaczęła iść w jego stronę bardzo nieśmiało, wpatrzona pełnymi łez oczyma w tego, który Kochał ją niegdyś naprawdę.

On był również smutny. Rysy jego nabrały jakiejś melancholijnej powagi.

— Mario, dwa słowa tylko... Nie zabiorę ci wiele czasu. Kocham cię i ty również mnie kochasz. Dlaczego mielibyśmy pędzić resztę naszego życia w wiecznym gniewie i bólu? Jeszcze przed kilku dniami byłem brutalem, który, gdyby cię spotkał na swej drodze, na pewno usiłowałby cię zabić. Porozmawiałem jednak z Don Fernandem i jego wielka mądrość i dobroć uratowała mnie i... ciebie. Dość już głupiej zazdrości o tego, który nie żyje i nie zmartwychwstanie, a którego nigdy nie kochałaś. Dość urazy, jaką żywiłem do ciebie za nieszczęście wynikłe nie z twej winy.

Zaczął roztaczać przed nią swe plany na przyszłość: uciekną daleko... Byle nie widzieć dłużej przeklętego kraju, który tak znienawidził, że nie chciał się nawet mścić za swoje krzywdy.

Zabiorą z sobą ojca i udadzą się do Firmina. Ma dosyć pieniędzy, wystarczy im na koszty podróży. Znał z opowiadań Don Fernanda zamorskie kraje... Tam podobno każdy, kto chce pracować, znajdzie zajęcie i zarobek. Tam więc będą mogli korzystać z wolności i poić się szczęściem. Zapomną o przeszłości, w nowym świecie rozpoczną nowe życie, a ojciec przy ich boku zazna spokojnej starości.

Maria słuchała z zachwytem słów Rafaela. Och! Uciec! Uciec z tego przeklętego miasta! Pozostawić daleko poza sobą wszystkie ciężkie wspomnienia! Gdyby ten, który był sprawcą jej nieszczęścia, żył jeszcze, trwałaby w swym postanowieniu. Była bowiem przeświadczona, że ten tylko mógłby zostać, jej mężem, który posiadł kwiat jej niewinności. Ale ponieważ zbrodniarz nie żyje, a Rafael, mimo iż wie o wszystkim, przebaczył jej, nie chce się dłużej wahać. Tak, uciekną stąd i to jak najprędzej.

Rafael wtajemniczył ją w swe zamiary. Porozumiał się z Don Fernandem, który przyrzekł mu wpłynąć na starego Firmina, obiecał mu również listy polecające do Ameryki. Za parę tygodni będą już mogli wsiąść na okręt w Kadyksie.

— Zaraz po przybyciu tam pobierzemy się — ciągnął dalej. — Pqstaram się dowieść ci, że nie ma już we mnie ani śladu urazy. Dość tego wszystkiego! Don Fernando miał słuszność: grzech cielesny nie jest jeszcze wszystkim... Miłość i dusza — to grunt. Czy serce twoje należy jeszcze do mnie? Tak? A więc nie pragnę niczego więcej... Mario, pójdziemy w życie z podniesioną głową, dziś dopiero zaczniemy prawdziwe życie... dziś dopiero zaczyna się nasza miłość. Daj mi pocałunek... pierwszy pocałunek... Przytul mnie do serca, daj mi dowód, że naprawdę jesteś moja, że będziesz dla mnie podporą wtedy, gdy się wezmę z życiem za bary!

Gorący uścisk połączył młodą parę. Stojąc w progu, nędznej chatki, podali sobie usta, a w pocałunku tym nie. było cienia zmysłowej namiętności — serca ich w tej chwili rozmawiały z sobą. Stali tak długo złączeni uściskiem, nie bojąc się ludzi ani złych języków: miłość, ich, pozbawiona nawet cienia hipokryzji, była im tarczą.

W Kadyksie Salvatierra odprowadził na statek swego starego przyjaciela Firmina Montenegro udającego się do Ameryki wraz z Rafaelem i Marią.

Żegnali się z głębokim smutkiem w sercu, przeczuwając, że nigdy więcej już się nie spotkają. Częste podróże to — zbyt kosztowna przyjemność dla takich jak oni biedaków.

Salvatierra czuł, że oczy jego napełniły się łzami. Żegnał oto ostatnich już bliskich sobie ludzi. Pozostanie wkrótce zupełnie sam... A właściwie z tłumem, dla którego pracował przez całe życie, z którym chciał spoić się w jedną wielką całość, a który nie znał go wcale.

W kilka dni po wyjeździe Firmina spadł na niego ostatni cios: doniesiono mu, że jego wierny przyjaciel Matacardillos, właściciel oberży „Pod Krukami", był umierający. „Tym razem już naprawdę" — pisała rodzina chorego błagając Sahratierrę, aby zechciał przyjechać do nich i osłodzić biedakowi ostatnie chwile. Salvatierra pośpieszył do Jerez, a stamtąd pieszo ruszył do Matanzueli. Gdy jednak stanął w oberży, dowiedział się, że jego przyjaciel zmarł przed kilku godzinami.

Był to dzień niedzielny. W jednej z izb małej oberży leżał na nędznym posłaniu obrzękły trup. Nikogo nie było przy zwłokach, muchy tylko snuły się po jego zsiniałej twarzy. Przed domem wdowa i dzieci — spokojni i zrezygnowani, jak to zwykle bywa wtedy, gdy się już jest od dawna przygotowanym do katastrofy. Krzątali się, jakby się nic nie stało, obsługując gości. Robotnicy z Matanzueli w bardzo licznym gronie popijali siedząc półkolem przed oberżą, a Sahratierra stanął na progu. Wzrok miał utkwiony w smutnie roztaczającej się przed nim perspektywie olbrzymiej doliny, pustej dziś zupełnie wobec dnia świątecznego.

Czuł się samotny, bezgranicznie samotny. Teraz czuł, że już wszystko było ostatecznie skończone. Stracił ostatniego towarzysza lat dziecinnych. Z tych wszystkich, którzy wraz z nim walczyli w górach za wolność, narażając się na karę ciężkich robót albo i śmierć, nie miał już nikogo. Jedni uciekli za morze, nędza bowiem deptała im po piętach, inni spoczywali w łonie matki-ziemi, nie mając nawet tej pociechy, by się doczekać panowania Sprawiedliwości i Równości... Ile wysiłków, ile bezowocnych ofiar! Nie zdołali nawet nic zasiać dla przyszłości... Nowe generacje nie liczą się wcale ze starymi rewolucjonistami, nie chcą wziąć w spadku ze zmęczonych i osłabłych rąk swych poprzedników ani ich nienawiści, ani też nadziei.

Salvatierra spoglądał ponurym wzrokiem na siedzących w pobliżu robotników. Nie poznawali go albo też udawali, że go nie poznają. Ani jedno spojrzenie nie skierowało się w jego stronę. Rozmawiali o egzekucji dokonanej na pięciu delikwentach oskarżonych o wzięcie udziału w nocnym ataku na Jerez. Rozmawiając byli jednak zupełnie spokojni. Zdawałoby się, że rozmowa dotyczy jakichś głośnych bandytów, których imiona fantazja tłumów otaczała nimbem sławy. Ożywili się jedynie w chwili gdy rozmowa zeszła na to, w jaki sposób delikwenci przyjęli wyrok. Juanon i Manolo z Trebujeny szli na miejsce kaźni bez fanfaronady, z wielkim spokojem i godnością. Dwaj mordercy zachowywali się brutalnie, jak na takich jak oni brutali przystało. Rozmawiający zaczęli głośno śmiać się na wspomnienie Bakałarza, który drżał ze zdenerwowania i krzyczał: „Niech żyje Rewolucja!", aby dodać sobie w ten sposób odwagi...

Do Salvatierry podszedł Zarandilla, który z każdym dniem widział gorzej. Nie poznał więc ojca rewolucji, dopóki mu miejscowa służba nie objaśniła, kim był ów nieznany przybysz.

Dawny administrator Matanzueli zaczął wypytywać Salvatierrę o Rafaela, narzekając na zmiany, jakie nastąpiły po wyjeździe młodszego odeń kolegi. Matanzuela przeszła na własność Don Pabla Duponta. Powierzył on administrowanie fermą mężczyźnie gwałtownemu i brutalnemu, który ze wszystkimi obchodził się bardzo źle.

Ale robotnicy byli, mimo wszystko bardziej zadowoleni ze swego losu niż poprzednio i chwalili sobie wielce nowego pana. W ogóle nastrój wśród robotników zmienił się bardzo. Teraz większość ich poznała już Salvatier-rę, w obawie jednak o swoją skórę udawali, że nigdy go przedtem nawet nie widzieli. Obawiali się kompromitacji. Zresztą obecnie robotnicy stanowili zupełnie inny rodzaj pracowników, na który Zarandilla nie mógł patrzeć bez zdziwienia. Matanzuela była dla nich nieledwie rajeni, a dobroczynny Dupont — niezrównanie hojnym człowiekiem. Pomysłowy Don Pablo obrał sobie nowy system: ci spośród robotników, którzy zechcieli pozostać w sobotę na fermie, aby być nazajutrz na nabożeństwie, mogli po obiedzie popić sobie trochę w oberży — tego dnia on za nich płacił. Don Pablo był, jak to sam o sobie mówił — „współczesnym wiernym". Wszystkie środki uważał za dobre, byle tylko zmierzały do zbawienia.

— Lubi robotników na swój sposób, oni zaś dają się lubić, kolejno modlą się i piją pokpiwając po trosze ze swego pana z błazeńską powagą i nazywając go między sobą „idiotą".

Widząc, że Zarandilla rozmawia z Salvatierrą, kilku robotników zdjętych zrozumiałą ciekawością, zbliżyło się do nich. Zwartym kołem otoczono znakomitego bojownika wolności, a jeden z ludzi zaczął mówić z nietajoną ironią w głosie:

— Jeżeli Don Fernando biega po polach, aby, jak to dawniej było, wywołać ruchawkę, traci tylko czas na marne. Ludzie są teraz nieufni jak koty, które, sparzywszy się na gorącym mleku, uciekają od zimnego. Życie robotników w chwili obecnej nie jest ucztą, jednakże żyją jakoś i mają się lepiej od owych biedaków, którzy zapoznali się ze stryczkiem w dniu egzekucji.

— My starzy — ciągnął dalej chłop-filozof — znamy pana dobrze, pana i pańskich towarzyszy. Wiemy, że nie robiliście nic dla interesu jak wielu innych „ideowców", i wiemy, że wiele musieliście znieść w swoim życiu... Lecz wiemy o tym my, spójrz pan jednak na tych młodych.

Tu wskazał grono młodzieży robotniczej, która siedziała przy stole, coraz to rzucając na Salvatierrę zuchwałe spojrzenia, jakby mówiąc:

— Taki sam łgarz jak inni, gorszy jeszcze, bo tamci przynajmniej gniją już za swe „idee" w cmentarnej ziemi, a ten chodzi sobie dalej po świecie. My pragniemy mniej słów, a więcej chleba! Dosyć już głupiego sentymentalizmu! Pójdę za tym, który mi da dobrze jeść. Prawdziwym przyjacielem biedaków jest nasz pan, który płaci. A gdy mu się zechce dołożyć coś jeszcze w postaci poczęstunku, tym lepiej. Co zresztą może obchodzić tego błazna los robotnika, skoro będąc gołym jak mysz kościelna ubierał się jednak „z pańska" i ręce ma nie spracowane. Rzecz zrozumiała! Ot, po prostu chciał żyć na ich koszt, głosząc wielkie słowa. Szarlatan taki jak wszyscy spośród nich.

Salvatierra wpatrując się w twarze młodzieży robotniczej czytał, zda się, z nich te słowa, stary wiekbyniak rozprawiał zaś w. dalszym ciągu:

— Po co zdzierać sobie zdrowie i siły, Don Fernando, poświęcając się dla biedaków? Nie warto! Skoro są zadowoleni ze swego losu, o cóż więcej chodzi? Zresztą my wszyscy dostaliśmy niedawno dobrą nauczkę. Pan, który jesteś taki uczony, postaraj się zjednać dla swej sprawy żandarmów, a gdy ci się to uda, nie obawiaj się, wszyscy pójdziemy za tobą. — Napełnił winem szklankę i podał ją Salvatierrze. — Napij się pan i przestań zabijać się w pogoni za niemożliwością i mrzonką. Co jest na świecie prawdą? Przyjaciele? To hipokryci! Krewni? Nuda i powszedniość! Rewolucyjna gadanina, podział ziemi? Kłamstwo! Lep na głupców! Tylko wino jest coś warte!

Tylko ono daje nam rozkoszne chwile radości. Pij, Don Fernando! Wino, którym cię częstuję — to nasze wino: zarobiliśmy je. Nie kosztuje drogo — mamy je za cenę jednej mszy, nie więcej.

Salvatierra, niewzruszenie dotąd spokojny, zadrżał z gniewu. Porwała go chęć odtrącenia podanej sobie szklanki, tak by upadła na ziemię i rozbiła się na kawałki. Przeklinał w duchu złocistą truciznę, która niby złośliwy demon brała dusze tych nieszczęśników w niewolę, upadlając je, czyniąc z nich przestępców, tchórzy i wariatów. Oni to własnym potem i trudem wytwarzali ten podstępny trunek, którym posługiwali się bogacze, aby zabić w nich poczucie godności, łudząc ich kłamliwym weselem, jakie stwarzały winne opary. Wszyscy ci biedacy byli większymi niewolnikami teraz niż kiedykolwiek. Sami kręcili na siebie bat, sami kuli kajdany, które możni tego świata przeznaczyli dla nich. Zawsze byli głodni, oszukiwano bowiem ich głód iluzją chorobliwego, dosytu! I oni mogli śmiać się i drwić z niego?! Oni doradzali mu uległość, szydzili z jego szlachetnych wysiłków, chwalili swych gnębicieli?! Lecz czy dlatego niewola ich miała być wieczna? Ta przelotna radość zaspokojonego chwilowo zwierzęcia nie zadowoli przecież wielkich pragnień głodnego ducha ludzkiego.

Gniew Salvatierry łagodniał powoli. Czuł, że odradza się w nim wiara i nadzieja.

Wieczór zapadał wprawdzie i zbliżała się noc, lecz po nocy nastaje przecież dzień! Zmierzch wielkich idei nie mógł trwać wiecznie! Sprawiedliwość i Wolność drzemały jeszcze co prawda w sumieniach ludzkich, ale zbudzą się kiedyś, zbudzą na pewno. A wtedy wybije prawdziwie uroczysta godzina wielkiej Rewolucji Społecznej!