Wiktor Gomulicki

BÓJ OLBRZYMÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA – OTCHŁAŃ WYZYWA OTCHŁAŃ

ROZDZIAŁ I. – ILJADY KSIĘGA I, WIERSZE: 609-611.

ROZDZIAŁ II. – A BUTY?...

ROZDZIAŁ III. – RĘCE, KTÓRE WSTRZYMUJĄ, I RĘCE, KTÓRE PRZYZYWAJĄ.

ROZDZIAŁ IV. — NIEMA JUŻ POLSKI, MOŚCI PANOWIE!

ROZDZIAŁ V. — W KAWIARNI „POD PĘPUSZKIEM".

ROZDZIAŁ VI. — HISTORJI ŹDŹBŁO I SZCZYPTA PSYCHOLOGJI.

ROZDZIAŁ VII. — SIOSTRA I BRAT.

ROZDZIAŁ VIII. — ON.

ROZDZIAŁ IX. — MINISTER PRACUJE. — KSIĄŻĘ PEPI SIĘ BAWI.

ROZDZIAŁ X. — MAELSTRÖM.

ROZDZIAŁ XI. — LITEWSKA JOANNA D'ARC.

ROZDZIAŁ XII. — CZERWONY CZŁOWIEK ZJAWIA SIĘ PO RAZ PIERWSZY.

CZĘŚĆ DRUGA — PO TAMTEJ STRONIE.

ROZDZIAŁ I. — O SÓL I O ŚLEDZIA.

ROZDZIAŁ II. — SŁOŃCE I CHMURY.

ROZDZIAŁ III. — IDEE FAVORITE.

ROZDZIAŁ IV. —  LITWINKA Z DOM-REMY.

ROZDZIAŁ V. — CAR SIĘ BAWI.

CZĘŚĆ TRZECIA — W OGNIU.

ROZDZIAŁ I. — „JEST JUŻ POLSKA!"

ROZDZIAŁ II. — I RADOŚĆ ZABIJA.

ROZDZIAŁ III. — WŚRÓD „STATYSTÓW".

ROZDZIAŁ IV. — KORPUS PIĄTY.

ROZDZIAŁ V. — CZERWONY CZŁOWIECZEK ZJAWIA SIĘ PO RAZ DRUGI.

ROZDZIAŁ VI. — SMOLEŃSK.

ROZDZIAŁ VIII. — W SAMYM PRZEPAŚCI NIEZGŁĘBIONEJ ŚRODKU.

ROZDZIAŁ VIII. — W NAWIASIE.

ROZDZIAŁ IX. — NASI.

ROZDZIAŁ X. — CZERWONY CZŁOWIECZEK ZJAWIA SIĘ PO RAZ TRZECI.

ROZDZIAŁ OSTATNI. — W DWORKU NA FAWORACH.

BÓJ OLBRZYMÓW

Powieść historyczna

Gomulicki Wiktor

CZĘŚĆ PIERWSZA – OTCHŁAŃ WYZYWA OTCHŁAŃ

ROZDZIAŁ I. – ILJADY KSIĘGA I, WIERSZE: 609-611.

Czwórka wspaniałych, niecierpliwych koni niosła Przedmieściem Krakowskiem rozpartego w koczu ułana.

Był marzec. Od Wisły pociągał wiatr zimny, miecąc co pewien czas garście suchego, jak piasek, śniegu. Ułan zakrył i przyćmił blask świetnego munduru burką włochatą, którą na piersi spinała wielka srebrna klamra kształtu lwich szponów.

Mimo zimna, ułan zmuszony był trzymać na wierzchu prawą rękę, nie odejmując jej niemal od wysokiego szaka. Co krok, co chwila, kłaniano mu się, a ściślej mówiąc: pozdrawiano go. Nie minął jadącego bez pozdrowienia żaden przechodzień. Ułan nadążyć nie mógł z oddawaniem ukłonów.

Wszystko wskazywało, że ten piękny wojak z okrągłą, rumianą twarzą, z małym ciemnym wąsem, z głębokiemi, błyszczącemi oczyma, rozparty swobodnie, z pewną rycerską fantazją, a zarazem z dobrotliwą poufałością, wskazującą, że znajduje się między „swoimi" — jest w mieście osobą jedną z pierwszych, może nawet pierwszą... Wszakże, gdy przejeżdżał tą drogą król saski, bezkrwisty, sztywny, jakby papierowy, nie otrzymywał ani połowy tych hołdów — choć był de nomine monarcha!

Kocz skręcił w prawo; zatrzymał się przed pałacem „pod Blachą". Służba uwolniła swego pana od ciężaru ośnieżonej burki i wysokiego kasku.

Ułan, ostrogami brzęcząc, wkroczył do małego salonu, aby go minąć i przejść do gabinetu. Ale zaszła mu drogę strojna, niemłoda dama w powłóczystej sukni, ubielona, uróżowiona. Twarz miała mądrą i dumną; ruchy królowej.

— Książę znużony? — po francusku rzekła, podając przybyłemu rękę. On posuwiście zbliżył się, rękę pochwycił, pocałunek pełen szacunku złożył.

— Powiedz, pani baronowo: znudzony... — odparł z westchnieniem w tymże języku.

Oboje usiedli. Można było sądzić, że się w tym dniu spotykają po raz pierwszy — dwukrotnie już jednak widzieli się ze sobą i rozmawiali.

Kobieta wpatrywała się w ułana wzrokiem rozumnym, który rozcieplił nagle płomyk uczucia. Dziwne to było uczucie: napół siostrzane, napół macierzyńskie. Przebłyskiwał też w niem afekt szczególny, jaki miewają mistrze i... mistrzynie dla pojętnych, zaszczyt im przynoszących — uczniów.

I twarz ułana wyraz zmieniła. Już na niej buty poprzedniej nie było. Zastąpiła ją prostota, złączona z chłopięcą prawie figlarnością.

— Jeśli mówię: znudzony — podjął książę, rozsiadając się wygodniej na kanapce — nie mam na myśli swej rewji codziennej na Placu Saskim. Wiesz pani, że to moja najsmakowitsza rozrywka. Ale potem: posiedzenie Rady Stanu, kłótnia z rezydentem francuskim, brednie frankmasońskie — wreszcie kłopoty wojskowo-administracyjne, czyli rozwiązywanie zadania: w jaki sposób z dwóch pomnożonych przez dwa zrobić — pięćdziesiąt... Psiakrew! Już mi to wszystko kolką w brzuchu stanęło!

Ostatnie słowa wymówił po polsku. A wymówił z takim dosadnym, mazurskim, prawdziwie „warsiawskim", akcentem, że się dama wzdrygnęła.

— Wytłómacz mi, książę, co to znaczy?... — niemal z przestrachem rzekła.

— C`est intraduisible, madame! — oświadczył, zacierając chwilową rubaszność ruchem salonowca, uśmiechem chłopca rozswawolonego.

Ta figlarność nie była rażąca. A jednak książę Józef Poniatowski dobiegał już pięćdziesiątki, dźwigał godność ministra wojny i był jakby wielkorządcą Księstwa Warszawskiego. W nim jednak wewnętrzna powaga i dostojność ducha nigdy nie ubierały się w namarszczoną maskę augura. W najtragiczniejszej nawet chwili był gotowy do żartu, do figla, do uśmiechu.

Natomiast stale poważną była towarzyszka księcia, chuda, mądra, wytworna pani de Vauban. Powadze tej damy dorównywała jedynie jej ciekawość.

I teraz zarzucała księcia badawczemi pytaniami.

— Tiuillerje obstają przy swojem?

— Mocniej, niż kiedykolwiek.

— Czyż tego oporu nikt nie przełamie?

— Myślę, że nikt. Według polskiego przysłowia: „Na upór niema lekarstwa".

— Jednak za wszelką cenę trzeba lekarstwo znaleźć.

— Czynię to właśnie.

— Ostatnich depesz jeszczem nie czytała.

— Mój sekretarz dostarczy je pani.

— Ach, mój książę, jak mnie to wszystko przeraża! Naogół nie brak mi siły i odporności, ale widok nadchodzącej burzy wprost łamie mnie. Niestety, kobietą jestem...

Pięknym ruchem podniosła do nosa mały wenecki flakonik, na złotym łańcuszku zawieszony.

— Cóż w Radzie Stanu ? — podjęła po chwili. — Posiedzenie było zajmujące?

— Niesłychanie! Zarysowałem pół libry papieru profilami swych przyjaciół i przyjaciółek. Raz nawet przemawiałem.

— To się księciu rzadko zdarza...

— Prawie nigdy.

— Jakaż była treść przemówienia ?

— Krótka. Przemówiłem do swego sąsiada, ministra policji: „Mości panie! Spać tu można, lecz chrapać się nie godzi!" Bowiem to indywiduum nietylko zasnęło, lecz i głośno chrapało.

Po ustach pani de Vauban przemknął blady, pobłażliwy ćwierćuśmieszek, z jakim matki słuchają samochwalczych opowiadań swych synków wisusów. Zaraz jednak uczyniła zwrot do spraw poważnych.

— Jakże tam z podatkami? Czy udało się księciu wynaleźć nowe źródło dochodów?

Książę zabierał się do odpowiedzi z wyraźną niechęcią. Gładził palcami bokobrody; wierzchem dłoni usta pocierał... W tej chwili służący oznajmił:

— Pan kapitan Mroczek...

— Prosić! — zawołał książę z widoczną ulgą. — Zaprowadzić pana kapitana do mego gabinetu.

Porwał się z kanapki bez śladów zmęczenia, przyjaciółce złożył ukłon głęboki i do gościa pospieszył.

Zastał kapitana en grande tenue — opiętego, solennego, wyciągniętego, jak cięciwa. Jeszcze go nigdy nie widział w tem urzędowem przetworzeniu. Uśmiechu powstrzymać nie mógł, lustrując go od stóp do głowy: od srebrnych, błyszczących ostróg do włosów w wielki czub ufryzowanych.

— Nawet się uperfumował! — wykrzyknął z przerażeniem, zbliżając przy powitaniu nos do jego rabatu.

Kapitan nie pozbywał się na chwilę powagi, złączonej z zakłopotaniem. Po raz pierwszy znalazł się przed obliczem swego szefa w jego pałacu. W każdym ruchu, w każdem zgięciu palca, w każdem mgnieniu powieki widniała zaprzątająca go myśl, że stoi przed swym najwyższym zwierzchnikiem, przed ministrem, przed księciem, przed najpierwszym dygnitarzem państwa...

Był to trzydziestoletni, piękny, smukły, mężczyzna, z bladą twarzą, z czarnemi oczami. Skrzył się w tych oczach płomień zapału i marzycielstwa. Kapitan był poetą.

— Przebacz, ekscelencjo — mówił głosem, który chciał uczynić spiżowym, a który mu drżał, jak najcieńsza srebrna blaszka. — Przebacz, żem w błahej, osobistej sprawie odważył się przestąpić próg twego książęcego pałacu, zamącając pustemi słowy dostojną ciszę miejsca, gdzie drzemią echa gromonośne, czają się myśli światotwórcze i gdzie tylko Mars z Minerwą, przy słodkobrzmiącej lutni Apollinowej, godną siebie znajdować mogą siedzibę...

W czasie tej przemowy książę zrzucał pospiesznie swój mundur generalski i wciągał prostą kurtę z sukna błękitnego, poczem, przystąpiwszy do fajczarni, przebierał niecierpliwie między cybuchami.

— Ależ, kapitanie! Stachu serdeczny! — przerwał gościowi wylew krasomówstwa — dajże pokój oracjom i tytułom! Tu niema żadnej ekscelencji; żadnego ministra i dygnitarza. Przed tobą stoi starszy towarzysz broni, szczerze ci wdzięczny za odwiedziny, i rad, że będzie mógł ze współwojakiem swobodnie pogawędzić.

Mroczek nie ustępował.

— Pozwól wszelako wasza książęca mość...

— Subordynacja, mości kapitanie! — krzyknął książę, naprawdę już zniecierpliwiony, wymachując najdłuższym ze swych cybuchów. — Nakazuję waszmości tytułować mnie moim stopniem właściwym, to znaczy mówić mi wprost: generale!

Nałożył fajkę tytoniem, zapalił i trzymając cybuch w jednej ręce, drugą objął serdecznie towarzysza za szyję.

— Bo widzisz, kochasiu — poufale, po przyjacielsku mówił — ten tytuł jest i najkrótszy i prawdziwie żołnierski i — dla mnie najmilszy. Przypomina mi młodość, Kościuszkę; przypomina Rzeczpospolitą, rozszarpaną już, lecz jeszcze, żywą...

Otoczył się dymem, usiadł na niskiej sofie tureckiej — Mroczka niemal przemocą obok siebie posadził. Przy tem droczeniu się, kapitan potrącił niewielki, wytworny, na cienkich nóżkach gerydon, z którego posypały się na posadzkę kwiaty oraz małe pachnące liściki, różnobarwnemi lakami pieczętowane. Zmieszany, prawie przelękły, na kolana rzucił się, zbierał...

— Czyż warto! — wstrzymał go książę, za ramię ujmując. — Służącemu to zostaw. Tem wonnem żniwem Amora on codziennie ogień w kominku podsyca. Tak jest: codziennie — afekty bowiem naszych dam są, jak pieczarki: dziś wycięte, nazajutrz odrastają !

Uśmiechął się smutno.

— Nimfy moje nie chcą wiedzieć, że ich Adonis postarzał... Go gorsze — dokończył smutniej — zapominają, że postarzały same... Strzeż się nimf, kapitanie !

Kapitan skłonił się, jakby na znak posłuszeństwa.

— A teraz — rzekł książę tonem poufnym, kładąc dłoń na ramieniu towarzysza — pomówimy o tobie i o twojej sprawie. Widzę, że się czerwienisz, oczy spuszczasz... Język, zwykle tak wymowny, posłuszeństwa ci odmawia... Żal mi cię, młodzieńcze. Aby dowieść, że koleżeństwo nie jest czczem słowem, z pomocą ci pospieszę. Kapitanie! przybyłeś tu, aby mi oświadczyć, żeś zakochany, jak kot w marcu, czyli, po twojemu wyrażając się: że palisz kadzidła na ołtarzu uroczej bogini z Pafos!

— Mości książę... panie generale... — jąkał wzruszony Mroczek — zdumiewa mnie twoja przenikliwość... Wasza książęca... generalska... mość czytasz w sercach, jak w książce otwartej...

— Ach, poeto! poeto! — zaśmiał się książę — nie potrzebowałem bynajmniej sięgać aż do serca, aby twą tajemnicę odgadnąć. Dość mi o niej powiedziały twoje włosy ufryzowane, twój rabat wypachniony, twoje oczy roztkliwione, jak u dziewicy, z pierwszego balu powracającej... Gadaj-że teraz po żołniersku, otwarcie i krótko: o kogo w tej eklodze chodzi? jaką mnie przeznaczyłeś w niej rolę?

Kapitan nabrał wreszcie śmiałości.

— A więc tak, generale! po stokroć tak! — z zapałem oświadczył. — Kocham dziewicę, która urodą oraz przymiotami rozumu i serca przeszła wszystko, co świat posiada i kiedykolwiek posiadał. Kocham uczuciem wzniosłem, jak...

— Szczyty Ossy i Pelionu! — podpowiedział książę pod wąsem.

— Uczuciem płomiennem...

— Jak łono Wezuwiusza — znów książę dopomógł.

— O! — zapalał się tamten coraz bardziej — nie sądź, generale, że to afekt, podobny do tysiąca innych — że to jakaś zwykła miłostka ułańska, albo romans z salonów warszawskich. Jejmościanka panna Rozalja Zrzelska, serca mojego wybranka, jest dla mnie...

— Czem Chloe dla Dafnisa — podszepnął książę.

— Hero dla Leandra— poprawił poeta.

— Tisbe dla Pirama — ciągnął książę.

— Andromaka dla Hektora! — dokończył kapitan z mocą, i wypachnioną chusteczkę do oczu wilgotnych przyłożył.

Książę pociągnął dymu z fajki.

— Rozumiem cię teraz — spokojnie oświadczył. — Żądasz, żebym ci w tej imprezie dopomógł i serce panny dla ciebie zniewolił. No, i dobrześ się wybrał, bowiem ta Rózia, czyli inaczej „Różyczka", jest moją chrześniaczką. Zapomniałeś wszelako, kapitanie, że w tego rodzaju kampanjach tylko na osobistem męstwie polegać należy.

Poeta przeciął sprawę jednem zdaniem.

— Panna jest mi wzajemna!

— W takim razie — rzekł książę — nie wiem doprawdy, w czem mogę ci być przydatny ? Chcesz może, żebym oblubienicę do ołtarza poprowadził? Towarzyszowi broni i tej nie odmówię przysługi.

— Panna jest mi wzajemna — powtórzył kapitan, przybierając nagle minę poważną i bolesną — i z tej strony przeszkód nie obawiam się. Niestety! przeszkody stawia kto inny...

— Rodzice?

— Moja ukochana jest sierotą. Matkę straciła przed rokiem; ojciec nie żyje od lat trzynastu.

Książę przesunął dłoń po czole.

— Ach, tak... major Zrzelski... mąż wielkiego serca, mocnej ręki. Pod Dubienką ze mną walczył, potem w legjonach. Bił się, jak lew... nie! jak Polak zrozpaczony. Zginął...

Piękne oblicze księcia zniknęło za chmurą dymu. Mroczkowi wydało się, że w tym dymie dosłyszał ciche, zaledwie wyszeptane słowo:

— Szczęśliwy...

Po chwili zapytano głośniej:

— Któż więc ci przeszkadza, kapitanie?

— Opiekun.

— Jakiś wuj, stryj, nieboszczyka ojca przyjaciel?

— Dziadek.

— Dziadek... — zadziwił się książę i ręką machnął lekceważąco.

Ale zaraz zamilknął i niecierpliwym ruchem dym rozgarnął. Z poza dymu ukazała się twarz surowo namarszczona.

— To sprawa poważna, kapitanie!... Znam tego dziadka. Stary konfederat, niegdyś Stanisława Leszczyńskiego stronnik. Ze sto lat mieć już musi. Rzymianin, mąż Plutarchowy, stoik. Sztuka zadzierżysta i zajadła. Znam go. Ten staruch wnuczki za mąż nie wyda. Gdyby syna miał, nie ożeniłby go. Wszystkim Polakom i wszystkim Polkom ślubów-by zabronił...

— On, generale, nie zabrania. On czyni to tylko zależnern...

— Wiem. Zależnem od chimery — od pięknej zresztą chimery, za którą wszyscy gonimy — nie zawsze nawet w jej pochwycenie wierząc...

Książę znów w dymie zatonął, jakby i siebie i myśli swoje chciał uczynić niewidzialnemi.

Po chwili podjął niecierpliwie:

— Jeśli spodziewasz się, kapitanie, że ja ową przeszkodę usunę, to...

— To nadziejom swym daję podstawę granitową! Ty jeden, mości książę, jesteś do tego powołany. Ty jeden masz moc zdziałania cudu. Ty jeden!

Porwał się książę z sofy, fajkę odrzucił. Na twarz wystąpiły mu krwawe rumieńce, szeroka pierś dyszała. Trudno było poznać, czy rozgniewał się, czy obraził — widziało się jednak, że jest do głębi wzburzony.

— Szaleńcze! — wykrzyknął — dlaczego obciążasz mnie zadaniem, siły jednego człowieka przechodzącem? Nie dźwignął tego ciężaru Kościuszko — skąd we mnie wziąć się ma moc nadprzyrodzona? Alboż jestem unoszącym świat Atlasem? Alboż mam w sobie coś z Herkulesa, z cyklopa, z tytana? Niedawno jeszcze zwaliście mnie lekceważąco „księciem Pepi", poczytywaliście za kukłę salonową, tylko do tańca, hulanki i romansów zdolną. Jeszcze przed dwoma laty byłem dla was „bratankiem królewskim" i zdrajcą" — trzymaliście w zaciśniętych dłoniach brukowce, aby mnie ukamienować... Czegóż dziś chcecie ode mnie? Życia? Każdej chwili uczynię wam z niego ofiarę. Genjuszu ? Nie mam go. Jestem prosty żołnierz. Jestem Polak, nie gorszy, lecz i nie lepszy od was wszystkich. Nie olśniewajcie mnie widokiem Chanaanu, do którego dojść mocy mi brak. Nie zmuszajcie mnie do płaczu nad własną bezsilnością. Nie każcie mi złorzeczyć losom, które uczyniły mnie niczem, wówczas, gdy wy żądacie ode mnie wszystkiego. Przebaczcie mi moją maluczkość! Litość miejcie ! Nie urągajcie!

Upadł wyczerpany na sofę; twarz dłońmi zakrył.

Mroczek patrzył na księcia w osłupieniu. Nie zdawał sobie sprawy z tego, co zaszło. Widział, że jego szef ukochany cierpi; boleść i przestrach sprawiała mu myśl, że to może on tego cierpienia przyczyną...

Gdy książę długo nie przerywał milczenia, kapitan osądził, że najlepiej uczyni, usuwając mu się z przed oczu. Więc z miną strapioną, przygarbiony, prawie nie oddychający, próbował wymknąć się na palcach z gabinetu.

Ale w tejże chwili książę stanął przed nim wyprostowany.

— Hola, kochasiu ! — swym zwykłym, żołnierskim, żartobliwym tonem zawołał — nie rzucisz mnie przecie bez pożegnania. Aniś ty Kajetan Węgierski, ani ja — uwiedziona przez ciebie Nice!

Zmieszany poeta jąkał niezręczną wymówkę...

— Żal mi ciebie i twojej Różyczki. Pocieszajcie się tem, że dziad panny nie wieczny. Już dlań Charon miejsce w swej łodzi gotowi...

— Generale! — rzekł smutno kapitan — on swą wolę testamentem utrwali — on już ją pewnie do testamentu wpisał!

Książę rozłożył ręce na znak bezsilności. Przechodzili przez wielki salon. Miejsce wydatne zajmowało tu duże, złocone popiersie Napoleona.

— Oto bóstwo — rzekł książę — w którego rękach twoje losy. Co ono postanowi, to będzie.

— Mości książę... — szepnął Mroczek nieśmiało — na postanowienie takich bóstw wpływa niemało... arcykapłan.

Skłonił się wymownie, okazując, kogo na myśli ma.

Książę brwi ściągnął, z pod oka spojrzał.

—  Tak sądzisz? — przez zaciśnięte zęby syknął. Palcem stuknął w popiersie, które dźwięk metaliczny wydało.

— To bronz!... — z naciskiem wyrzekł. Poeta, choć pokornie schylony, nie ustępował.

— I bronz mięknie — w ogniu...

— Wojennym — dokończył książę, myśl mówiącego odgadując. — Pamiętaj wszelako, że ogień, który zmiękczy bronz, obrócić może w popiół mnie, ciebie — nas wszystkich!

Znów się wyprostował, jakby nadstawiając pierś niebezpieczeństwu. Odstąpił od popiersia; przed zwierciadłem stanął. Udawał, że poprawia sztuczne kędziory, piętrzące mu się nad czołem, znać wszakże było, że myśl jego czem innem zajęta.

— Wiesz, kochasiu — rzekł nagle, do Mroczka się obracając — mam dla ciebie wielką estymę, że o małżeństwie myślisz. Znać, żeś nie lekkoduch, nie rozpustnik — że cię zaraza Wielkiej Rewolucji szczęśliwie ominęła. W Polsce dość już bałamutów— mężowie i ojcowie rodzin jej potrzebni.

Nieco dziwnie brzmiały te słowa w ustach bezżennika, którego życie było jednem pasmem miłostek... Jeszcze dziwniejszem wydało się Mroczkowi wyznanie:

— Wiesz! — i mnie czasem starokawalerstwo dokucza... Gdy deszcz pada, ludzie odbiegną, w ustach niesmak po wczorajszej hulance, zwierciadło nową zmarszczkę wykryło — uczuwam żal gorzki, żem się nie ożenił...

— Generale! — pospieszył tamten z pociechą —

Bój olbrzymów, twoje położenie wyjątkowe. Tyś poślubił wielkość, sławę...

— Dodaj: ojczyznę.

— Twoje serce jest pełne, myśl ponad ziemskim ulatuje padołem. Jowisz innem rządzi się prawem, niż śmiertelni — innem nawet, niż półbogi...

Uśmiechnął się książę. Właściwie usta tylko do uśmiechu ułożył.

— Ach, poeto! — zawołał — ty zawsze duszą tkwisz w Olimpie! Wszelako sięgnij pamięcią do Homera; przypomnij, co twój pieśniarz o Jowiszu mówi. Tam, gdzie każdy z bogów kącik posiada przytulny, on i największemu spoczynku szukać pozwolił...

Wspomnienie o Homerze rozgrzało klasyka. Z zaiskrzonym wzrokiem, z pałającą twarzą skandował:

Jowisz także tam idzie — i swój umysł boski

Snem zasila, wielkiemi zmordowany troski.

Skłania głowę i daje odpoczynek oku —

Na złotem łożu Juno śpi przy jego boku...

— Otóżto ! — zaśmiał się książę. — Junony zbrakło na polskim Olimpie i stąd cała bieda!...

Jeszcze w przedpokoju, nakładając płaszcz i szako, słyszał Mroczek śmiech księcia, głośny a nieszczery.

ROZDZIAŁ II. – A BUTY?...

Dziś wypoczywam... — mówił książę Józef do pani de Vauban, przesuwając dłoń po czole ruchem, okazującym znużenie. — Nie przyjmuję nikogo, prócz przyjaciół.

Francuzica uśmiechnęła się.

— To znaczy, że dziś ma wstęp do księcia: cała Polska...

— Zbyt dobrze trzymasz pani baronowo o Polsce. A mnie — pochlebiasz.

— Czyż nie są przyjaciółmi księcia wszyscy Polacy?

— Do Polaków nie zaliczasz widocznie: Dąbrowskiego, Zajączka...

— To wyjątki.

— Możnaby z nich uformować dywizję... Ale to nic. Przed dwoma laty miałem przeciw sobie połowę narodu. A wcześniej jeszcze: cały naród. Dziś wrogowie moi w mniejszości. Uporam się z nimi. Byle tylko Najwyższy Budowca światów...

Po zapadłych ustach pani de Vauban znów przemknął uśmiech.

— A! książę mówisz o l'Etre Supreme... Bardzo tę istność szanuję — mniej wszakże nadziei pokładam w niej, niż w krzepkości księcia, w jego twarzy rumianej, w oczach pełnych ognia... Książę spojrzał ostro.

— Ja mówię o bóstwie — z naciskiem wyrzekł.

— A ja o chimerze. To prawie jedno.

— Pani baronowo! — książę powstał. — Polak jestem, a Polakowi nie wierzyć w Boga niewolno.

— Książę odchodzisz ? — spytała, ostatnie słowa mimo uszu puszczając.

— Pracować idę.

Skłonił się — niecierpliwym krokiem przeszedł do drugiego pokoju, pełnego szaf i półek otwartych z papierami. Środek zajmował tu długi stół, zielonem suknem pokryty. Przy stole siedział, oczekując na gospodarza, zastępca ministra wojny, prawa ręka księcia — generał Hebdowski.

Uciśnęli sobie dłonie w milczeniu i zaraz do pracy zasiedli. Była to praca Syzyfowa — odwalanie ciężkiej skały deficytu, która nieustannie spadała, grożąc zmiażdżeniem. Potrzeby rosły, rosły... a kraj, wycieńczony wojnami, podatkami, częstą zmianą rządu upadkiem politycznym i ekonomicznym, ledwie dyszał.

— Wolałbym sobie samemu krwi upuścić, niż biednych ludzisków nowemi ciężarami okładać! — mawiał często książę, marszcząc się, zżymając, chmurząc, ale nigdy z głośną nie występując skargą.

Towarzysze przeglądali papiery, listy, czynili notatki, zapisywali całe arkusze cyframi, dodawali, mnożyli, odejmowali... Posępny wyraz twarzy wskazywał, że rarachunek nie wypada im po myśli.

Co chwila wpadały w ciszę słowa prędkie, frasobliwe, gniewne.

— Płaszcze dla strzelców!...

— Dla woltyżerów kaszkiety!...

— Na gwałt uździenic!

— Bagnetów! bagnetów!...

— Dwa tysiące osiemset pięćdziesiąt przez dwanaście...

— Czterysta dwadzieścia cztery minus trzydzieści pięć...

Nagle książę podskoczył na krześle.

— A buty?... — z rozpaczą prawie wykrzyknął. Hebdowski pióro za ucho założył, w oczy mu spojrzał.

— Buty dla infanterji! — krzyczał książę. — Skąd wezmę dwanaście tysięcy ciźem na twardej podeszwie?

— Są szewcy pułkowi... — mruknął zastępca.

— A skóra?... A dla czeladników pieniądze?... Toć wiesz, Hebdosiu, że kasa pusta. A ta kanalja serdeczna drze obuwie bez litości, jak własną skórę. Mamże ich prowadzić bosych?...

Hebdowski przełożył pióro za drugie ucho.

— Wiesz, mości książę? Nie znam dobrze historji, ale przysiągłbym, że zuchy spartańskie na bosaka walczyły.

— Ano, pewnie i u siebie doczekamy się Sparty!

— Nie, nie! zaprzeczył Hebdowski — tak źle nie będzie! Bignon do tego nie dopuści.

— Pieniędzy da?

— Nie — ale powie, jak jego poprzednik Serra: — „On  chce, żeby były buty, więc buty być muszą"... No, i będą buty!

Skrzywił się książę. Nic wszakże nie wyrzekł.

Wniesiono zapalone kandelabry. Przyjaciele dość długo jeszcze pisali, radzili, kombinacji przeróżnych próbowali...

Po odejściu Hebdowskiego, książę przeszedł do swego gabinetu. Przywołał kamerdynera, zapytał o pogodę, ubierać się kazał. W nowym, pięknym mundurze, wyświeżony, wypachniony, z przyciemnionym lekko wąsem, z misternie ułożonemi, sztucznemi bokami, wyglądał, jak młodzieniec.

Na strój paradny narzucił prosty, szary płaszcz szeregowca ; głowę nakrył szakiem bez kity, po same oczy na czoło wciśniętem. Przygarbiony, z twarzą podniesionym kołnierzem zakrytą, podobny był do wszystkich — prócz do siebie.

Nocne „eskapady" księcia wszystkim były znane. Służba bez zdziwienia patrzyła, jak jej pan, sam jeden, chyłkiem, z pałacu się wymykał. A jednak do zdziwienia istniał tym razem powód. Pod fałdami płaszcza unosił dziś książę duże pudło, rankiem z miasta przyniesione i aż do tej chwili starannie w szafie ukrywane.

Co w tem pudle być mogło?

ROZDZIAŁ III. – RĘCE, KTÓRE WSTRZYMUJĄ, I RĘCE, KTÓRE PRZYZYWAJĄ.

Po słocie całodziennej, w nocy mróz chwycił. Niebo było bez chmur, lecz i bez księżyca. Na szaro stalowem tle widniały rozpływające się sylwety: z jednej strony, dwóch wież zamkowych oraz wyniosłego, ostrego trójkąta Fary, z drugiej — wąskich gmachów Karmelitanek i Bernardynek. Na wysokiej kolumnie garbił się Zygmunt Trzeci, opuszczając miecz, jakby dla jego ręki za ciężki...

Książę, szczelnie płaszczem osłoniony, przemykał się zaułkami pustemi, wzdłuż dawnych murów miejskich, już do połowy w gruzy rozsypanych. Okrążając zabudowania zamkowe, obchodząc zdala rzadko rozstawionych, drzemiących szyldwachów, wydostał się na ulicę Grodzką, w pobliżu Bramy Krakowskiej.

I tu pusto było, bezludnie. Stary, stateczny król Saski nauczył warszawian wcześnie kłaść się do łóżek. U niego nawet bale podobne były rekolekcjom i kończyły się o dziewiątej wieczorem.

Żywej duszy nie spotkawszy, wstąpił książę w ulicę Świętojańską, zupełnie ciemną. Światło dalekiej latarni już tu nie sięgało; wielkie, ciężkie fasady Fary i Kościoła Jezuitów gruby cień na domy przeciwległe rzucały.

Tylko w jednym z tych domów pierwsze piętro mdłem złociło się światłem. Do furty tego domu, blachą żelazną opancerzonej, zakołatał książę. Otworzono mu — on szybkim krokiem przebiegł sień wązką, drewniane schody — niecierpliwie do drzwi mieszkania zadzwonił.

Po chwili zgrabna służebna pomagała mu wydostać się ze zwojów fałdzistego płaszcza. Obciągnął mundur, poprawił fryzurę, pomusknął wąsa — strojny, uśmiechnięty, dziarski, do półciemnego salonu wkroczył.

A tu już biegła naprzeciw niemu piękna, olśniewająca biała blondynka, cała w koronkach wieczornego negliżu zatopiona.

— Ach, Pepi niedobry! Jak można tak się spóźniać!... Dalszy ciąg wymówek zatamowano dzwoniącym głośno pocałunkiem.

— Jou-jou, ? — spytał książę, ujmując kobietę wpół i kierując się w stronę sypialni, kolorową lampką wybłękitnionej.

— Tsss... — szepnęła, przytrzymując go. — Żużuś śpi...

— Szkoda... Cacek mu przyniosłem — jego uciechą ucieszyć się chciałem...

— Przez cały dzień mówił o koniu...

— Dziecko kawalerzysty!... Konia jutro mu przyprowadzą. Dziś dostanie „mundurek". — Każ przynieść pudło, które-m w przedpokoju zostawił.

Z pudła wyjmował książę kolejno: maleńki mundurek ułański, granatowy z ponsowym rabatem, lilipucie szako z wysoką kitą, spodeńki obcisłe, szabelkę, lancę z chorągiewką, buciki z brzęczącemi ostrogami...

Kobieta zanosiła się od śmiechu radosnego, przyciskając każdą drobnostkę do ust, do piersi.

Z sypialni dobiegło wołanie dziecięce:

— Tiatia!.. Tiatia!...

— Przez sen cię poznał!... — zawołała matka z uciechą. — Chodzie prędzej, bo gotów z łóżeczka wyskoczyć...

Pobiegli oboje z pełnemi rękoma podarków. Ale choć spieszyli, uprzedzono ich. Po dywanie toczył się już, jak kula, tłuściuchny dwuletni chłopczyna, z jasnemi potarganemi włoskami, w samej koszulce, boso... Książę pochwycił chłopca, w górę podniósł, okrągłą buzię i wielkie błękitne oczy pocałunkami okrywał. Dziecko zarzuciło pulchne rączyny na szyję ojca; przytulone, uśmiechnięte, z uciechą pieszczotom się poddawało.

— Szczęśliwy tatusiu! — mówiła kobieta, obejmując obu miłosnem spojrzeniem — nie wiesz nawet, jak twój syn jest w tobie zakochany. Po całych dniach bawi się twoją miniaturą; nie zaśnie, dopóki się o ciebie nie wypyta; w nocy budzi się, na pościeli siada i woła: — Tiatia!... tiatia!...

Książę oddał dziecko matce, spoważniał.

— Staraj się go od tego odzwyczaić... — chmurno wyrzekł.

— Dlaczego?

— Nie trzeba przywiązywać się do rzeczy nietrwałych.

— Nie rozumiem cię, mój Pepi...

— Cóż nietrwalszego nad życie żołnierza! Słyszałem piosneczkę, w której matka zaklina córkę, żeby poślubiła raczej żebraka, djabła, śmierć nawet sama, niż księcia lub króla, gdy na wojnę wyruszają.

— Dziewczyna matki nie posłuchała...

— Niestety!

— I wierz mi, że już tak do końca świata ze wszystkiemi dziewczynami będzie...

— Ha nie bez powodu inna piosneczka zapewnia: „Sznurem panny, sznurem za pięknym mundurem"...

— Gdybyż tylko panny!... Joujou przerwał spór rodziców.

— Tiatia, tonia!... — wołał, czepiając się kolan ojca.

— Koń będzie jutro. Tymczasem masz to... i to... i to jeszcze... i tamto...

Obrzucał dziecko błyszczącemi podarkami.

— Tiatia cacy!... Tiatia lala!... — wołał zachwycony chłopczyna z płonącemi, jak gwiazdy, oczkami.

Ubrano go w mundurek, włożono mu szako, dano w rękę szabelkę.

— Tela Ziuziu tiatia!... — wykrzykiwał radośnie.— Mama da Ziuziu buzi!...

Nadstawiał policzek matce, która go pocałunkami okrywała, zapewniając, że jest prawdziwym tatusiem.

Książę na tem nie przestał. Na widok małego żołnierzyka, obudziła się w nim natura rycerska. Musztrować zaczął synka; uczył go marszu, obrotów, komendy. Joujou przewracał się co chwila na dywan, śmiejąc się głośno, nóżkami fikając. Śmieli się i rodzice. Całe mieszkanie rozbrzmiewało krzykiem i wesołością, jak gniazdo na wiosnę...

Wreszcie chłopczynę zmogło znużenie. Szabelka wypadła mu z dłoni, szako przekrzywiło się na ukos — dyszący, spotniały, zarzucił ojcu rączki na szyję, i w tejże chwili zasnął.

— Odmalować was teraz!... — szepnęła kobieta, obejmując rozkochanym wzrokiem ojca i dziecię.

— Jeśli chcesz — rzekł książę — sprowadź Lesseura — mogę mu pozować. Choć postarzał, tęgi zeń miniaturzysta.

— Nie! nie! — przerwała kobieta, inną już myślą tknięta. — To mi nie wystarczy. Mnie trzeba czegoś więcej, niż obrazka. Jabym chciała...

— Czego ?

— Jabym chciała... zawsze was mieć przed sobą...

— Ba!

— Nie malowanych...

— Jakichże ?

— Żywych!

Pomusknął książę wąsa — z pod oka na kochankę spojrzał.

— Kobiety z takiemi chęciami nie oddają serca żołnierzom — szepnął. — Jużem cię o tem ostrzegał...

— Zapóźno!

— Nigdy nie zapóźno na rezygnację.

— Więc ona mi już tylko pozostała? Więc zgodzić się mam poddańczo ze wszystkiem, co mi los zsyła?...

— Jest to tem konieczniejsze, że znów na kilka tygodni — może na kilka mięsięcy — opuścić cię będę musiał...

W oznajmieniu tem był smutek — nie było bólu. Książę mówił z głową opuszczoną, tonem przyciszonym, ale głos nie zadrżał mu niepokojem serdecznym.

Pani Czosnowska, siostra adjutanta Potockiego, piękna, nieco płocha rozwódka, nie była ani pierwszą, ani jedyną miłością Alcybiadesa, czy też Don Żuana z pod Blachy...

Była wszakże, jak inne, namiętnie rozkochana, ufająca, do ostatniej chwili wiary i złudzeń pełna.

— Chodź, Żużuś... chodź, skarbie mój... — łkała, odbierając dziecko z rąk księcia i do łóżeczka je niosąc. — „Tiatia" nie kocha nas; „tiatia" nas porzuca...

Otuliła synka kołderką i dłońmi zakryła oczy, z których łzy obfite popłynęły.

— Przestań... — prosił książę słodko, uprzejmie, ale zdradzając bardziej zniecierpliwienie, niż współczucie i współboleść. — Wiesz, że nie zabawa, lecz służba mnie wzywa...

— Dokąd?

— Do Paryża.

— I cóż... cóż tam... tak gwałtownego... wypadło?

— Mnóstwo spraw ważnych. Najpierwsza, lecz nie najważniejsza: rocznica narodzin cesarzewicza.

Kobieta otarła łzy. Oczy jej zapłonęły blaskiem najwznioślejszego z uczuć: miłości macierzyńskiej.

— Ach, tak! — z mocą wyrzekła. — I on teraz jest ojcem; i do niego wyciągają się drobne, a tak silne i nieustępliwe ręce dziecka. Wojownicy! bohaterzy! zdobywcy! Czemu wy się z wysiłkiem, a brutalnie z uścisku tych rąk wyrywacie! One wstrzymują nad przepaścią; one drogę do szczęścia wskazują. To

ręce anielskie; to ręce waszych aniołów-stróżów. Oczy wasze wpatrzone tylko w plany bitew, w mapy strategiczne, w rozkłady wojsk, w zimną stal i w zimne cyfry... Zwróćcie je w inną stronę: zagłębcie wzrok w przeczystych źrenicach dzieci. Wyczytacie w nich tajemnicę szczęścia powszechnego, — szczęścia za którem wśród obłoków dymu, przy ogniu wystrzałów i grzmocie fanfar wojennych, nadaremnie gonicie. Oczy dzieci powiedzą wam: — Nie opuszczajcie tych, którym, dawszy życie, winniście miłość i opiekę. Drobne rączęta przytrzymają was i przyciągną do tych, które... przysięgom waszym uwierzyły, i którym... może również... coś się od was należy...

Książę słuchał przemowy w milczeniu, z głową pochyloną, o kolumnę marmurową wsparty, niby rzeźbiarzowi do posągu pozujący. Przez krótką chwilkę, twarz jego dziwnie się przemieniła. Była teraz poważna, energiczna, dostojna; była też zmroczona chmurą zadumy rzewnej, o głębokim, pokonanym smutku mówiącej...

Już to nie był Filon, Mirtyl, Celadon, Homerowego w nim coś ocknęło się, i coś także, co Żółkiewskich i Czarnieckich przypominało.

— Posłuchaj pani — wyrzekł powoli, głosem o kilka tonów od zwykłego niższym i głębszym.

Po raz pierwszy od lat dwóch nazwał swą kochankę „panią". Nie było w tem niechęci; było tylko zaznaczenie, że to przemawia nie pewien mężczyzna do pewnej kobiety, lecz cała męska strona narodu do jego strony żeńskiej.

Książę mówił:

— Teokrytowe idylle i Wergiliuszowe eklogi są cudnemi kwiatami, których zapachem pragnąłby każdy stale się cieszyć. Ale ziemia nie rodzi samych kwiatów i życie nie składa się z samych sielanek. Na ziemi rosną także pożyteczne warzywa i jadowite zioła, a w skład życia wchodzą też epopeje i tragedje. Obraz, który pani roztoczyłaś, to czarownie piękna sielanka. Jest tu Dafnis, jest Chloe, jest żywy miłości ich owoc — brak tylko fletni, kóz, winnicy i greckiego, wiekuiście pogodnego nieba. Któżby się tym obrazem nie zachwycił! Któżby w nim nie chciał stałego miejsca zabrać, czynnego udziału przyjąć! Ale posłuchaj pani. Do Dafnisów, czy to greckich czy polskich — ach! przedewszystkiem polskich — wyciągają się ręce nie tylko anielskich dzieci i boskich kochanek. Gdziekolwiek oni krok obrócą, otacza ich nieprzejrzana gęstwa innych, cudzych ramion — ramion, rwących się ku nim w błagalnym, rozpaczy pełnym ruchu. Tamte ręce to roszkosz; te — ból. Tamte to słodycz, usposkojenie; te — burza, walka. Tamte to rodzina; te — naród. Więc jakże? Zamknąć się w cichym, w bluszcze spowitym domku, usta kobiety i usta dziecięcia całować — a tam... niech naród ginie, niech zrozpaczeni bluźnią, niech świat się zapada ? Może pod greckiem niebem, z jednego turkusa wyrzezanem, na takie szczęście Zeus pozwala — u nas niebo wciąż w ogniu, piorun bije po piorunie, oczy szatanów zewsząd straszą... Niewielka przestrzeń dzieli to mieszkanie od mojego — jednak, gdy ją przebywam, tłumy widziadeł drogę mi zachodzą. Wszystkie straszne, skarżące się, boleściwe. Roi się niemi cała stolica i kraj cały — najgęściej zagnieździły się dokoła Zamku i w Zamku: na podwórcach, gdzie jeszcze w murze herby Wazów widnieją; w podziemiach, tak niedawno zdrajcom za więzienie służących; w izbie sejmowej, pełnej o północy ech gwarnych, kłócących się, niesfornych; w sali, gdzie tron stoi, zimnej dziś, z gobelinów odartej: w gabinecie narożnym, przez „Białą Damę" nawiedzanym ; w komnatach balowych, pajęczyną zasnutych, przez nudę i dewocję wyjałowionych; w bramach, sieniach, zakamarkach... My w rozkosznej, Teokrytowej grocie zamknąć się mamy i od świata odgrodzić — a tam, we wspaniałym gmachu, miljony naszych bliźnich mieszczącym, co ?... Objęte pożarem mury pękają i runięciem grożą, syczące węże płomieni pną się od piwnic do szczytu, z okien wybladłe, przerażone tłumy krzyczą gasnącym głosem o pomoc, która się znikąd nie zjawia, o współczucie, które się w nikim nie budzi. Ach, pani! Polki kochają tylko mężnych, szlachetnych, życie za Ojczyznę niosących. Czyżby już Polek na ziemi zabrakło?

Pani Czosnowska, która do tej chwili siedziała przy łóżeczku synka z czołem w dłoniach, z oczami zakrytemi, powstała. Oczy jej były już suche, wyraz twarzy spokojny i uroczysty. Przystąpiła zwolna do księcia, na jedno kolano przyklękła...

— Jedź, mości książę! — mocnym głosem wyrzekła. — Pośpieszaj, gdzie cię powinność wzywa. Nasze myśli, uczucia, modlitwy polecą za tobą. Ani łza, ani uśmiech, ani uścisk na miejscu cię nie wstrzymają.

Podniósł książę kochankę — do piersi przycisnął.

Gdy o północy powracał do siebie, nad miastem płynęła kula księżycowa, pokrywając ziemię szachownicą świateł i cieni. Cisza była głębsza jeszcze, niż z wieczora.

Książę szedł swobodniej, pewny, że nikogo nie spotka. Nieopodal Bramy Krakowskiej wyrastał z poza muru słup kamienny, z Zygmuntem Wazą u szczytu. Posąg w srebrze księżycowem żyć i poruszać się zdawał. Zatrzymał się książę, aby na starego króla popatrzeć.

— O, królu! — szepnął — na ileż ty już klęsk, przewrotów, huraganów, z wyżyny swej patrzyłeś! Gdyby te spiżowe usta przemówić mogły, opowieści twej słuchanoby, jak bajki... Przetrwałeś wiele — przetrwasz wszystko...

Posępny, przygarbiony, postarzały, zstępował zwolna po drodze pochyłej, do pałacu „pod Blachą" wiodącej.

W kilku oknach świeciło się jeszcze. Poznawszy, że to czuwa pani de Vauban, wyprostował się, żołnierską postawę przybrał, na usta uśmiech przywołał zwykły.

Na wstępie zaraz powiedziano mu, że madame widzieć z nim się pragnie. Zrzucił płaszcz, przeczesał przed zwierciadłem włosy — po chwili, z junackim wyrazem twarzy, z Francuzicą się witał.

Pani de Vauban siedziała przy wielkiej, papierami zarzuconej „sekreterze".

— Listy?... Nowiny?... — wesoło zapytał.

— I listy, i nowiny. Siadaj, mości książę. Oto dzisiejsza korespondencja.

Siadł. Jedną rękę na oparcie krzesła zarzuciwszy, drugą duży stos listów niedbale przegarniał.

Jeden wydobył, złamał pieczęć, pismo oczyma szybko przebiegł.

— Zawsze ten sam!... I zawsze z tem samem!...— przez zacisnięte zęby syknął.

— Książę na Klewaniu ?... — spytała de Vauban, śledząca z pod oka każde poruszenie towarzysza.

— Ach, tak! Człowiek z jedną ideą. Najniebezpieczniejszy!

— Czy plany księcia krzyżuje?

Uśmiechnął się i rzucił błyskawicę spojrzenia. Spojrzenie groziło; uśmiech lekceważył.

— Pani baronowa wiesz, że to niemożliwe!... Skłoniła głowę ruchem przytwierdzającym.

— Zeszły się dwa upory — dodał — bo ja również jedną ideą żyję. On ciągnie w prawo, ja w lewo...

— On ku Wschodowi, książę na Zachód...

— A żaden przeciągnąć się nie da! Roześmiał się, lecz jakby z przymusem.

Znów wziął się do listów. Adresy czytał, do środka nie zaglądał.

— Od siostry Tyszkiewiczowej z Paryża. Ręczę, że z dopiskiem kulasa Talleyranda... Pismo z Zamku — urzędowe — jednak... królewną Augustą pachnie. Pięć listów do „ministra wojny". Dwa do „generała". Trzy do „jaśnie oświeconego księcia". Liścik „a mon Pepi" Niech mię djabli porwą, jeśli wiem od... której! Bilecik do „wujaszka" — od Anetki.

De Vauban skrzywiła się.

— Przyznaj mości książę...

— Nie, nie przyznam!... — przerwał wesoło, wybuchając głośnym, szczerym, swawolnym śmiechem.—

Lubię swą siostrzenicę, i kto się przyjacielem moim nazywa, również lubić ją powinien!

Zakryła twarz arkuszem gazety francuskiej i zamilkła, udając, że czyta.

— Wystarałam slę dla księcia o pieniądze... — po chwili podjęła.

Brzmiało to, niby wymówka:

— Widzisz, jakam dla ciebie dobra — a ty... Książę rzucił się jej do kolan, ręce całował.

— Droga przyjaciółko!... Jakże mam ci dziękować?... Rozrzewniła się. Z czułością, napół siostrzaną, napół macierzyńską, w której jednak i cieplejszego coś się taiło — dłoń mu po włosach przesunęła.

— Ile? — zapytał, pierwszą radość opanowawszy.

— Na podróż do Paryża wystarczy.

— To mało.

— Żyd stawia warunki twarde. Im większa suma, tem procent uciążliwszy.

— Co mi tam procent! co warunki!... Ja trzy tysiące dukatów mieć muszę!

— Zrujnuje to księcia.

Mniejsza o to — byle na mojej ruinie innym szczęście zakwitło. Połowę sumy, jeszcze przed wyjazdem, w Warszawie mi zabiorą.

— Kto?

— Garbarze i szewcy...

— Za co?

— Za cóżby? — Za buty. De Vauban oczy rozszerzyła...

Tak, za buty. Muszę kupić buty — nie sobie, lecz infanterji mojej. Toć jej boso w bój nie poprowadzę!

Spoważniała Francuzica, postawę przybrała mentorską.

— Mości książę! — upominająco rzekła. — Nie do ciebie to należy. To jego obowiązek. On wysługuje się waszą armją — on we wszystko zaopatrywać ją powinien. Małoż jeszcze ofiar ponieśliście: i ty, książę, i wszyscy twoi rodacy? Nie dośćże krwi waszej popłynęło za jego sprawę w Egipcie, w Hiszpanji, we Włoszech, Austrji, Prusiech ?... Trzebaż wam jeszcze z ostatków mienia dla niego się wyzuwać?

Książę poprzestał na mruknięciu:

— Ba!...

Była to jego zwykła w podobnych okolicznościach odpowiedź. Zwykła i jedyna. Nigdy nie posunął się poza to jedno słowo, którem dysputę drażliwą przecinał i zamykał.

— Zabieram listy i odchodzę. Żyd niech przybywa jutro z trzema tysiącami dukatów.

— Z dwoma.

— Z trzema koniecznie. Dobranoc. Dziś długo jeszcze pisać będę.

— Do Anetki?...

Odpowiedzią był ten sam, co wpierw, wybuch pustego śmiechu.

W pół godziny później, książę, przebrany w ulubioną kurtkę szeregowca, odprawiwszy kamerdynera, siedział przy małem, podręcznem biurku, w sypialni. Dziwna, ruchliwa jego twarz już w tym dniu po raz czwarty, czy piąty wyraz swój zmieniła. Była teraz powagi pełna i bolesna, widomie postarzała i życiem zmęczona...

Książę rozłożył przed sobą duży arkusz papieru, umaczał pióro i śmiałem, bujnem pismem u góry arkusza nakreślił:

„Na wypadek mej nagłej śmierci".

Potem, przygarbiwszy się, pisał długo, czoło trąc, na palcach licząc, przemazując i poprawiając...

ROZDZIAŁ IV. — NIEMA JUŻ POLSKI, MOŚCI PANOWIE!

W początkach kwietnia zdarzają się południa tak słoneczne i piękne, jak wśród zupełnie już rozkwitłej wiosny. Mieszanina płynącego z nieba ciepła z chłodem, którym tchnie ziemia, wytwarza dziwny, drażniący, lecz i przyjemny akord. Snieg gwałtownie topnieje, dachy są pokryte białemi i czarnemi łatami, cienkie strugi wody spływają z wysoka, łagodnie mrucząc, albo głośno, rytmicznie dzwoniąc. Wróble wprost oszalały. Przefruwają z miejsca na miejsce bez powodu; w obłędnym, warjackim pędzie wpadają ludziom pod nogi, rozbijają główki o drzewa, ściany, szyby; co chwila to tulą się do siebie miłośnie, to czubią zajadle i pierze sobie wyszarpują. Obsiadły gromadnie rynny, płoty żerdziane, czarne, jeszcze bezlistne drzewa, i straszny wrzask podnoszą. Podobny jest ten wrzask do tłuczenia miljona orzechów i wkręcania w twarde drzewo miljona świdrów. Przyczajony za dymnikiem, od marcowych miłostek wychudły matus przygląda się ptakom zmrużonemi ślepiami, z zazdrością i — apetytem. A słońce wszystko ozłociło, roziskrzyło, roztęczowało, wybrylantowało. W jego promieniach cudotwórczych piękna jest nawet nietynkowana ściana starego, drewnianego dworku. Mchy na niej różnobarwne stały się kosztownemi mozajkami; ogrzane, rozzłocone deski, cedrem i sandałem pachną. Na dziedzińcu szczek, pisk, gdakanie i krótkie, tęskne poryki. Koń-safanduła, którego mieszczanin do wozu chce zaprząc, powodować się nie daje: nogi rozstawił, łbem potrząsa — zdobywa się nawet z wysiłkiem na ochrypłe, skrzypiące rżenie...

Wiatr naprzemian szczypie i głaszcze; przynosi to ostre tchnienia tającego śniegu, to miłe, nikłe zapachy rozkwitłych gdzieś daleko fijołków, przylaszczek, sasanek. W piersiach, które się jeszcze drewnem i głazem nie stały, zrywają się ze snu serca i ku słońcu, jak pszczoły wyrojone, lecą...

Ganek omszałego dworku na Faworach, na południe obrócony, pławi się w słońcu, z widoczną w rozzielenionym dachu i w szybach blyszczących rozkoszą. Usiadła w tym ganku piękna, blada panna z czarnemi oczami, z czarną, obfitą, w dwa warkocze splecioną kosą. Przed panną stoi hoży ułan, z jedną ręką na szabli, z drugą przy wąsie — potulny zresztą, rumieniący się, skromny.

Panna powieki opuściła — szalem tureckim otula się, w ziemię patrzy, i mówi głosem, który chce być bardzo rezolutny, a co chwila załamuje się i drży lękliwie:

— Wyperswaduj to sobie waćpan... Z tego nic być nie może... Sam Pan Bóg tu nie poradzi!

— Gdyby była rzetelna inklinacja...

— Nic po próżnych słowach! Rozsądnym być trzeba, statecznym. Po co masz waćpan jedną osobą świat sobie zawiązywać!...

— A jeśli światem jest mi ta właśnie osoba?...

— To być nie może. Świat jest ogromny. W nim jedna osoba to tyle, co kropla w oceanie.

Gromada wróbli spadła z dachu przed ganek z okropnym hałasem, zagłuszając odpowiedź ułana. Zaczęły gdakać kury, szczekać psy, hałasować dzieci. Powstał okropny zamęt — w którym jednak nic nie było dla ucha i nerwów przykrego.

Młodzi zamilkli. Ona pobiegła wzrokiem w głębię długiej, ogrodów i wiejskich pałacyków pełnej ulicy; on zatopił oczy w licach ukochanej, potem do nieba je podniósł.

Panna, w dal zapatrzona, półgłosem nuciła. Gdy hałas przycichł, można było dosłyszeć jedną ze strof smutnej piosenki:

— Ty pójdziesz górą, ty pójdziesz górą,

A ja doliną...

— Ty będziesz chłopcem, ty będziesz chłopcem,

A ja dziewczyną...

Ułan, z oczami w niebie, przyciszonym, skarżącym się głosem mówił:

— Niech wieszcz, lub kapłan powie: skąd ta chłosta sroga?

Albo snów tłumacz — wszakże sny od Boga...

Niechaj powie: dlaczego Feb naszej chce zguby?

Czy go niedopełnione obrażają śluby?

Czyli stąd, że świętego stugłowu nie bierze?...

Każde mniemało, że go drugie nie słyszy. Ale gdy nagle stała się cisza, uwyraźnił się głos i jej i jego.

Pokraśniał młodzieniec, pokraśniała dziewczyna. W zakłopotaniu milczeli, wzrok w ziemi utkwiwszy.

W tej chwili we wnętrzu dworku rozległ się głuchy, rytmiczny łoskot, z takimże brzękiem zmieszany. Łoskot i brzęk wzmagały się co chwila, widocznie ku gankowi zmierzając. Rzekłby kto, że to idzie kamienny posąg, w łańcuchy spowity.

— Dziadzio... — szepnęła blada panna, podnosząc się z ławki.

— Pan Zrzelski!... — zawołał zcicha ułan, prostując się i do samych stopni ganku cofając.

Brzękły szklane drzwi. Na ganek wstąpił siwy olbrzym na szczudle, podpierający się olbrzymiem, prastarem, jakby z cmentarzyska dobytem szabliskiem.

I sam wyglądał, jak z trumny, lub — do trumny.

Wierzch jego głowy był zupełnie z włosów wypełzły — z tyłu tylko i z boków zwisały długie, srebrne pasma, na kołnierzu kontusza śniegiem miękkim się kładąc. Srebrne też i niezmiernie długie były wąsy, w skrętach wężowych na pierś spływające. Czaszka miała gładkość i połysk starej kości słoniowej. Ona też najwymowniej o sędziwości olbrzyma świadczyła. Starzec barczysty był i piersisty; na grubej szyi wypukliły mu się mocne mięśnie i arterje, trzymał się prosto, owszem, głowę zadzierał, szeroką łapą szablę krzepko dzierżył — jednak zdawało się chwilami, że silnie potrącony, w proch się rozsypie...

Już-bo mu też dziewięćdziesiąt minęło!

Podbiegła wnuczka do dziada, usiąść mu na ławce, w słońcu najgorętszem, pomogła. Z dworku wyniosła poduszek kilka, obstawiła go niemi. Przysunęła stolik, i wskazując na salutującego ułana, w samo ucho krzyknęła :

— Kapitan Mroczek, dziaduniu!

Starzec na gościa ani spojrzał. Z kieszeni kontusza wyciągnął i na stoliku złożył stertę cienkich, bibulastych broszur; szablisko wielkie o ławkę oparł, tak, by je mieć pod ręką. Potem oczy dziko mu się zaiskrzyły — głosem rozdzierającym jęknął:

— Niema już Polski, mościpanowie!

Przez chwilę trwała cisza. Zmącił ją szelest kartek, które wiatr na stoliku przewracał. Zbudzony z zadumy staruch obrócił wzrok na broszury, do czytania się zabrał. Czytał napół głośno, a to mamrotanie jednostajne przypominało pacierz mnicha na chórze.

Nagle szablę pochwycił, w podłogę nią stuknął...

— Moja wnuczka — groźnie zakrzyknął — nikogo nie zaślubi! Moja wnuczka niewolników płodzić nie będzie!

A po chwili znów mamrotał, w broszurach swych zatopiony. Nosiły zaś te broszury tytuły niezwykłe: „Cygan z gandziarą", „Ksiądz z kropidłem", „Czamarka do sarafanu", „Sarafan do czamarki", „Dzwon staropolskiej fabryki", „Od spichrza puławskiego palowi z warszawskiego mostu"... Jałowe, polemiczne płody ostatnich walk Rzeczypospolitej. Szumna piana na wirach, które okręt zatopiły.

Na chwilę mamrotanie przycichło. Skorzystała z tego wnuczka, żeby się do dziada przysiąść, do ucha mu coś prawić. Spojrzenie, życzliwsze nieco dodało jej odwagi; skinieniem przyzwała kapitana...

— Cóż de publicis?... — mruknął starzec, przezierając ułana takim wzrokiem, jakby on był ze szkła, i jakby wskróś niego widziało się rzeczy bardzo dalekie. — Obce potencje trupowi naszemu klaszczą! Heca to dla nich! circenses!...

Więc Mroczek siadł wedle olbrzyma, i gadać mu jął. Gadał długo o Francji. Młody był, i poeta, i wojsk francusko-polskich oficer, i zakochany — na ziemi widział niebo, w ludziach aniołów...

Z iskrami w oczach, z płomieniami w twarzy dowodził starcowi, że Napoleon jest genjuszem; że na zbawcę Polski Opatrzność wybrała Napoleona; że, jak dziecię matce, tak kraj niech ufa Napoleonowi; że nadzieja dziś cała w Napoleonie; że iść nam trzeba, walczyć i zwyciężać z Napoleonem...

— O kim waść prawisz ? — przerwał nagle starzec, jakby teraz dopiero zauważywszy mówiącego.

— O Napoleonie.

— O kim?

W palcach domyślnej „Różyczki" znalazł się szybko kredy kawałek. Na stoliku przed dziadem wypisała kredą, literami wielkiemi: NAPOLEON.

Wpatrywał się starzec długo w to imię, jakby ze kształtu liter tajemnicę człowieka odgadnąć chciał. Od wnuczki wziął kredę, drżącą ręką nakreślił duży krzyż przed imieniem. Wpatrywał się długo w napis, medytując. Krzyż z przed imienia starł — umieścił go po imieniu. Znów się wpatrywał i znów krzyż starł. Wypisał go nad imieniem, potem pod imieniem. Próbował wzrokiem, jak będzie lepiej. Aby dobrze widzieć, odchylał się w tył, powieki stulał. Nie zadowoliła go żadna kombinacja. Nachmurzony, posępny, szeroko zamachnąwszy się, starł chustką cały napis, kredę daleko odrzucił...

— Niema już Polski, mościpanowie! — boleśnie, rozpaczliwie jęknął.

I padł ciężko na poduszki, któremi go wnuczka obłożyła.

Szponiaste, pomarszczone, trzęsące się palce wygarnęły z pod kontusza szkaplerzy pęk, wśród których błyszczał, jak srebrny talar, duży, wypukły Matki Bożej medaljon. Ręka poniosła świętość do ust, które do niej na długo przywarły. A potem popłynął szept zbożny, westchnieniami przerywany:

— Sancta Dei genitrix... Turris eburnea... Stella matutina...

Blada panna szepnęła do ułana:

— Widzisz waćpan... Sprawy obecne przystępu do niego nie mają!

Ułan zauważył:

— Wszystko w nim zamiera — jak zwyczajnie u starców...

— O! nie wszystko!... Wspomnieć przy nim konfederację, Pułaskich, Okopy Świętej Trójcy — zaraz jak proch wybucha... Mówię waćpanu, że jak się dźwignie, ogromny taki, i w powietrzu szablą zaśwista — strach patrzeć... Wróg by mu kroku nie dotrzymał.

— Naszym zamysłom to nie pomoże...

— Nie...

W tej chwili po całej ulicy szum poszedł. Z chmury, która nagle słońce zaćmiła, posypały się gęsto drobniuchne perełki. Ubieliła się niemi ziemia, jak w maju kwieciem jabłoni.

— Dziaduniu, do pokoju! — zawołała panna energicznie.

Brzmiało to, jak komenda i było nią w samej rzeczy. Dziewięćdziesięciu latom rozkazuje lat ośmnaście.

Starzec dał się posłusznie ująć za ramię, do środka dworku prowadzić. Stukając drewnianą nogą, brzęcząc starem szabliskiem, mamrocąc ostatnie inwokacje litanji, szedł potulnie, jakby świadomy swej niemocy i przyznający się do niej.

Wiek ośmnasty, wiek-rozbitek, w długich zapasach pokonany i prawie bez chwały poległy, składał broń przed wiekiem dziewiętnastym, wiekiem-młodziankiem, który z podniesioną hardo głową w przyszłość kroczył.

Ułan nie wszedł do mieszkania. Proszony był — lecz prośby nie poparto zachęcającym uśmiechem, przyzywającem spojrzeniem. Na pożegnanie otrzymał ukłon, pełen tej wyszukanej grzeczności, która obojętnych czaruje, a zakochanym — krew lodem ścina.

— Wyperswaduj to sobie waćpan... — syczały mu w sercu węże przypomnień, nie dających się odpędzić żadną cytatą z Homera.

Stosunek był tu odwrotny. Ośmnastu latom wydały rozkaz lat dziewięćdziesiąt.

ROZDZIAŁ V. — W KAWIARNI „POD PĘPUSZKIEM".

Chmury dymu tytoniowego przewalały się po wielkiej, lecz niskiej izbie, niby mgły listopadowe po moczarach. I jak w mgłach ogniki, tak w tym dymie migotały zawieszone zda się w powietrzu, żółte, migotliwe światełka przytwierdzonych tu i owdzie do ściany kinkietów. A nie brakło i widziadeł, przed któremi chłopek pobożny przeżegnałby się i uciekł. Byli niemi ludzie z krwi i ciała, ci właśnie, którzy stworzyli gęste chmury, wydmuchując przez kilka godzin dym z fajek na długich cybuchach.

Był to Olimp — bez Jowisza i Junony. Za to Mars i Apollo królowali w nim w licznych egzemplarzach. Nie brakło też bożków drugiego i trzeciego stopnia, między którymi Momus poczesne trzymał miejsce. Huczny rozgwar, chwilami aż w grzmot przechodzący, dostojne grono przyjemnie ożywiał. Wśród dostojników krzątała się Hebe, ogień Prometejowy roznosząc i ambrozję. Pierwszy wyobrażały siarniczki i płonące zwitki papieru. Drugi nosił miano bardzo proste i zupełnie ziemskie: „poncz ułański".

Wszystko to zaś działo się przy ulicy Długiej, o sto, lub sto kilkadziesiąt kroków od Teatru Narodowego, w kawiarni, utrzymywanej przez „pannę Marjannę".

Każdy taki przybytek musiał wówczas istnieć „pod" czemś... temu jednak obojętna na rozgłos właścicielka żadnego miana dać nie chciała. Przeto zająć się tem musieli jej goście.

Panna Marjanna łatwo się unosiła. W chwilach wzburzonych gniewem namiętności, najczęściej wypadało jej z ust życzenie:

— Bodaj ci pępek wysadziło!...

Usłyszał to i zapamiętał aktor Teatru Narodowego, Alojzy Żółkowski — na jego też wniosek, kawiarnia dostała tytuł: „pod Pępuszkiem". Delikatnisie (należał do nich profesor Ludwik Osiński) uczynili poprawkę: „pod Łonem Panny Marjanny". Obie nazwy, na użytek prywatny stworzone, mocy prawa obowiązującego nie miały i do wiadomości ogółu nie doszły.

Wspomniany komedjant Żółkowski zbytecznie co prawda zajmował się panną Marjanna. Gdy doszła do Warszawy wiadomość o świetnem zwycięstwie pod Somo-Sierra, i gdy wszyscy pod niebiosa wynosili niedoścignione bohaterstwo Kozietulskiego, ów wykpisz niepoprawny mruknął pod nosem, tak jednak, że go wszyscy słyszeli:

— No, no... Niechby spróbował ożenić się z panną Marjanną!

A panna Marjanna o mężu wcale nie myślała — zadość posiadając wzrostu, siły fizycznej i strasznego wyrazu twarzy, gęsto włochatemi brodawkami okrytej, żeby jej ramię mężczyzny w życiu było potrzebne.

W kawiarni „pod Pępuszkiem" kawy, mlecznej zwłaszcza, prawie wcale nie pijano. Bywali tu aktorzy, oficerowie i literaci. Tacy turecko-szwabskiego trunku nie ciekawi. Poncz, krupnik litewski, wino grzane z korzeniami — oto, co im panna Marjanna podawała. Czasem wkręcił się tu intruz i żądał kawy, w naiwnem przekonaniu, że po nią to właśnie do kawiarni się przychodzi. Musiał nieborak długo czekać, a gdy bardzo się niecierpliwił, posyłano mu z poza „bufetu" półgłośne, lecz energiczne: — Bodaj ci... i t. d.

Tego wieczoru, który był wietrzny i słotny, liczniejsze, niż zwykle, grono zebrało się „pod Łonem panny Marjanny". Cywilni, przemieszani z wojskowymi, jak fasola czarna z kolorową, pławili się w tumanach dymu, obsiadając stoliki, stojąc, przechodząc się, nawet napół leżąc na niskich, twardych kanapkach.

W głównym pokoju, pod owalnem, w muślin spowitem zwierciadłem, na wielkiej, rozłożystej kanapie, zasiadło trzech najpoważniejszych w tem gronie ichmościów. We fraku był jeden, drugi w surducie, trzeci w sutannie.

Frak przywdział hrabia Aleksander Chodkiewicz, wielkiego Jana Karola potomek, poeta, chemik, eksżołnierz, sztuki miłośnik i mecenas, mąż najpiękniejszej w Warszawie kobiety. Właścicielem surduta był Bromirski, gazeciarz, członek redakcji „Gazety Warszawskiej". W sutannie chadzał eks-ksiądz Petrykowski, nic wspólnego, prócz tej szaty, z kościołem i religją nie mający.

Rzadcy to byli goście. Zjawiali się wówczas tylko, gdy teatr wystawiał sztukę nową, lub powtarzał starą, lecz klasyczną. Na godzinę przed „spektaklem" tu się spotykali i stąd razem do teatru szli. Czekał tam już na nich czwarty towarzysz: ksiądz Onufry Kopczyński, W teatrze zajmowali pierwszą ławkę, ostro wszystko krytykując.

U panny Marjanny zwano ich: statyści.

Gdy tylko znaleźli się in collegio, hrabia posiedzenie zagaił.

— Źle jest, proszę acanów... Coraz gorzej! — oświadczył, wyciągając niezmiernie długie nogi i trąc jasną, jak len, czuprynę.

Gazeciarz zauważył:

— No, nie ze wszystkiem źle... Jabym powiedział: średnio.

Ksiądz stanął w opozycji z jednym i drugim.

— Ja zaś twierdzę — porywczo zawołał — że jest zupełnie dobrze!

To była zwykła przegrywka. I to był również punkt wyjścia do dalszych dysput, natury politycznej.

Chodkiewicz wyobrażał opozycję. Surowej krytyce poddawał wszystko, co innych w zachwyt wprawiało.

— Liczycie tylko na niego — mówił. — A przecie już Kołłątaj wam wytłumaczył, że odbudowanie Polski w jego planach nie leży!

— Kto wie, hrabio, kto wie... Gdyby chęć mu przyszła na Wschód się posunąć, i my odegralibyśmy w tem rolę niejaką...

— Powiedz waszmość: największą; — wybuchnął ksiądz Petrykowski.

— Proszę acanów — podjął znów pierwszy — nie wszystko złoto, co się świeci. Wychwalacie jego kodeks, po ulicach go, jak monstrancję, obnosicie... A zajrzyjcie, proszę, do naszych statutów, do starych praw koronnych i litewskich — choćby nawet do statutu Kazimierzowskiego — ileż tam rzeczy dobrych, mądrych, praktycznych. A dlaczego praktycznych? Bo wyszły z łona narodu, dla którego je przeznaczono.

— Naród rozwija się i zmienia: rozwijać się i zmieniać muszą też prawa. Dla mnie nowy kodeks już przez to jest dobry, że nowy.

Człowiek w sutannie zapalczywie oświadczył:

— To kodeks genjalny! Jak on wszystko upraszcza! Wielbię go już za to jedno, że klechów do pracy zapędził, z pasożytów urzędnikami uczynił!...

Hrabia obracał w palcach podłużną, szyldkretową, złotem nabijaną, tabakierkę.

— Tak, tak, proszę acanów. Tak, tak... — w zamyśleniu mówił. — Rację miał mądry Kołłątaj, gdy Księstwo Warszawskie „zagadką polityczną" nazwał...

— Nie godzi się, hrabio, zapominać — pospieszył z uwagą Bromirski — że Niemcewicz nazwał je: „niemowlęciem wielkich nadziei".

W tej chwili od sąsiedniego stolika zawołano:

— Szkoda, że to niemowlę nieślubne! I że je cudzym, saskim mamkom na wykarmienie dano! Dziw gdyby taki noworodek na coś zdrowego, pięknego — polskiego — wyrósł... Rozległy się krzyki:

— Brawo, Molski!... — Dobrze gada brygadjer!... — Wiwat pan Marcin!...

Okrągłe, świecące policzki autora „Stanislaidy" i jego nos, zdradzający barwą zamiłowanie trunków rozpalających, promieniały zadowoleniem.

— Ba! — podniósł się gruby głos z innego kąta — cóż polskiego wyrosnąć może w kraju, który nazywa się Księstwem Warszawskiem, ma króla saskiego, wojsko francuskie, a pieniądze niemieckie!

Chodkiewicz uśmiechał się. Bromirski miał minę kwaśną. Eks-ksiądz zębami zgrzytał.

— Mości brygadjerze — ozwał się życzliwie hrabia. — Poetą acan jesteś, czemuż prozą przemawiasz?

Molski wstał i skłonił się.

— Na życzenie pana hrabiego...

Pomyślał trochę i zaczął mówić powoli, głośno wybijając skandówkę:

Gdy różne dzielą się naeje

Tem niemowlęciem milutkiem,

Będę podobno miał rację,

Jeśli je nazwę — podrzutkiem...

O Pokoju! przed którym niczem są podboje,

To dziecię podrzucone weź na łono swoje!

Mniej dbam o tytuł, jaki los Księstwu udzieli —

Byleśmy tylko — lepszych zawiadowców mieli...

Przyjęto wiersz nowemi okrzykami. Nową też kolejkę ambrozji przydźwignąć musiała Hebe.

Jeden tylko gość, na stronie siedzący, uroczysty, przyzwoicie otyły, wygolony i starannie odziany, w pochwałach udziału nie brał. Ten gość z pogardliwem dolnej wargi wysunięciem do sąsiada mówił:

— Barbarzyńskie rymy... Chropawe, niechlujne, bez rytmu, dowcipu i przystojności... Ani śladu wpływów Horacego!...

Sąsiad potakiwał w milczeniu, w ustach bowiem trzymał fajkę, a nos tabaką miał zapchany.

Surowym krytykiem był Ludwik Osiński, który zdobyłby się z pewnością na rymy „polerowniejsze", lecz — zbyt długo nad niemiby ślęczał.

Gdy już kawiarnia była pełna i kotłowało się w niej, jak w garnku, zabrzęczał dzwonek, zwiastujący nowego przybysza. Z obłoków dymu wyłoniła się twarz niezwykła, o której rzec było można, że przypomina zarazem Eola i Momusa. Była bowiem, jak u bożka wiatrów, pyzata i do dmuchania ułożona, a jak u bożka śmiechu wesoła i wesołość budząca.

Wszyscy pospieszyli do gościa z wyciągniętemi dłońmi. Posadzono go na wygodnem krześle, i zaraz posypały się pytania:

— Co słychać, panie Alojzy?... Przybysz bardziej jeszcze policzki wydął.

— Według ostatniego humorometru — rzekł piskliwie nieco, lecz donośnie — Warszawa jest na „wesoło", województwa na „co z nami będzie?" U dam pogoda niestała; u fircyków nawet w poście karnawał, a politykom nosy na łokieć urosły z ciekawości: skąd wiatr wieje?...

Zaczęto wyciągać ulubionego komika na słówka.

On improwizował w lot dwuznaczniki, które nazajutrz całą Warszawę obiec miały.

Wiele w owym czasie mówiono o zaprowadzanych w Księstwie reformach. Ktoś oznajmił, że zmieniony ma być rezydent francuski; ktoś inny — że ulegną zmianie mundury wojsk polskich. Żółkowski poważną nastroiwszy minę, wtrącił:

— Słyszałem, że szykują się też zmiany w kalendarzu i alfabecie. Dotąd Józef był zawsze w marcu, na przyszłość ma być w Auguście. Tak postanowiono na radzie familijnej w Zamku.

Przyjęto dowcip w milczeniu, bo dotyczył osób koronowanych. Ale każdy z obecnych znaczenia się dorozumiał. W wyższych sferach społeczeństwa warszawskiego nikomu nie był tajny afekt królewny Augusty dla księcia Józefa.

Dopytywano o zmiany w alfabecie.

— Te — oświadczył wciąż poważny pan Alojzy — dopiero się projektują. Marzeniem biedaków jest po ć h ; panny Marjanny k w k i k pod k ; młodzi kandydaci do munduru pragną tylko pół q, ale usłyszą pewnie; o w c !

Jeszcze nie wszyscy zdołali odgadnąć znaczenie kabalistycznych liter, gdy znów dzwonek głośno u drzwi zabrzęczał i „pod Pępuszkiem" znalazła się jedna osoba więcej. Zanim gęsty tuman rozstąpił się, aby ukazać przybysza, już on zwiastował się głośnym śpiewem. W chmurach rozległa się i wszystkich uwagę zbudziła modna arja z „Królowej w Syras".

Zostawszy potężnym panem,

Wszystko-mogącym sułtanem,

Synu! czyń tak, jak ja robię...

Zaraz też z chmury wynurzył się młody, smukły porucznik woltyżerów. Twarz miał rumianą, choć szczupłą. rysy wyraziste, oczy pełne żaru. Cały dyszał młodością, wesołością, pustotą. Wykwintny, lecz niedbale noszony uniform, włosy zalotnie skędzierzone, bijący odeń silny zapach piżma oraz pewne znamienne przewracanie oczu i zmiękczanie mowy wskazywały wzrokowi doświadczonemu, że to — ulubieniec dam.

— A! Zefiryn !... — Zefir!...— Skąd, Zefirku, przywiałeś? — Dokąd Zefirek wieje?...

Młodzieniec śmiał się do wszystkich, rozdając witającym uściski.

— Dajcie mi — zażądał — bardzo duże naczynie bardzo mocnej ambrozji; do tego: bardzo wielką stambułkę bardzo mocnego tytoniu na bardzo długim cybuchu — a powiem wam bardzo ważną nowinę !

— Pewnie o nowych podbojach Francuzów... w warszawskich alkowach? — zaśmiał się ktoś z kąta.

— Albo o pojedynku pana Serry z Adamem Brońcem na noże... widelce... i łyżki ?

— Albo o chorobie angielskiego pieska pani Aleksandrowej Potockiej.

Żartowano coraz kąśliwiej, lecz Zefirowy oficerek, wnurzywszy twarz w olbrzymią szklanicę ponczu, nie odpowiadał. Dopiero, gdy szklanica została osuszona i uprzątnięta, a na jej miejscu znalazła się fajka dymiąca, porucznik Zefiryn, usta otarłszy i dymu pociągnąwszy, oświadczył:

— Powiem waćpanom nowinę o księciu... Zbudziły te słowa ciekawość. Gwar przycichł. Przysunięto się z krzesłami.

— Książę wyjechał... — oświadczył porucznik.

— To mi nowina! — zaśmiano się dokoła. — Gadają już o tem przekupki pod ratuszem!...

— Wyjechał do Paryża...

— Ha, ha, ha!... Ociężałeś, Zefirku — spóźniasz się z nowinami o całe dwie doby!

— Zapłacisz nam za poncz, boś w pole nas wywiódł.

— Wiemy nietylko to, co ty wiesz, ale i więcej. Nawet i bez ponczu możemy cię objaśnić, poco książę wyjechał.

Zefir odstawił fajkę, ręce skrzyżował na piersiach, głowę dumnie uniósł.

— Bardzom ciekawy — ironicznie zagadnął.

— Pojechał po to, żeby „Jemu" powinszować syna.

— A czy też „On" powinszuje tegoż samego księciu? — wtrącił półgłosem któryś ze słuchaczów.

— Czy tylko po to? — ironizował dalej młodzieniec.

Pytanie było niespodzianką, i obecnych nieco zakłopotało. Nie zaraz zdobyto się na odpowiedź. Ci i owi pomrukiwali coś niewyraźnie. Wreszcie współredaktor „Gazety Warszawskiej" z miną dyplomatyczną oświadczył:

— Jeśli książę miał jakieś cele uboczne, to one do tajemnic stanu należą...

— Ach! tajemnice!... — zaśmiał się Zefir. — Dla waćpanów, lecz nie dla mnie!...

Brzmiało to tak pyszałkowato, że nawet śmiechu nie wywołało. Starsi zaczęli szemrać, odwracając się i lekceważąco wzruszając ramionami. Chodkiewicz uznał za właściwe zgromić młodzieńca z wysokości, na jaką wyniosły go: wiek, stanowisko, wzrost i tytuł.

— I skądże to, mości poruczniku, czerpiesz wiadomości, nikomu innemu niedostępne?

Zepsuty różnorodnemi triumfami młodzieniec wytrzymał śmiało wzrok uczonego magnata, i prawie bez namysłu odparł:

— Tym razem... od pańskiej żony, mości hrabio! Zmieszali się wszyscy — zmieszał się najbardziej sam Chodkiewicz. Ale autor „Katona" filozofem będąc w swych pismach, nie mógł nim nie być w życiu. Uśmiechnął się pobłażliwie i rzekł:

— No, no, osobliwych miewa niekiedy moja żona powierników... Z pewnością i sama wielkiej wagi do tej „tajemnicy" nie przywiązywała.

— Pani hrabina — pysznił się dalej młodzieniaszek, niedbale końce palców po swej fryzurze przesuwając — powtórzyła mi tylko to, com już wpierw od pani Czosnowskiej słyszał...

Rozmowa wchodziła na grunt coraz niebezpieczniejszy... Aby jej koniec położyć, kilku oficerów otoczyło porucznika, mówiąc umyślnie podniesionym głosem:

— A wykrztuś-że nareszcie, Zefirku, swą wielką nowinę! Bo jak nie, to — dobranoc.

Wówczas Zefir, głos zniżając, aby tylko najbliżsi słyszeć go mogli, oświadczył:

— Słuchajcie, waćpanowie, i dobrze to sobie rozważcie. Książę po to do Paryża pojechał, aby— z „Nim" razem — nową robić wojnę.

— Co?... Co takiego?... Co powiedział?... — dopytywali dalej stojący. Wieść, prawie szeptem udzielana, z ust do ust przechodziła. Niebawem nie było w całej kawiarni jednej osoby wojskowej, czy cywilnej, którejby do uszu nie wśliznęła się, do duszy głęboko nie zapadła.

W pierwszej chwili wszyscy tę wieść przetrawiali w milczeniu; znać jednak było, że na wszystkich wstrząsające wywarła wrażenie. Eks-ksiądz pierwszy przemówił :

— O wojnie mówisz, poruczniku? Być to może. Ale z kim? Nie z Hiszpanją przecie?

— To się wie. Nie może być nowem, co jest stare. I nie można zaczynać tego, co już ku końcowi się ma.

— Chyba-ż i nie z Prusami ? — ktoś inny wtrącił.

— Naturalnie. Już zdeptane.

— I nie z Austrją?...

— Któżby zbrojno przeciw ojcu swej żony stawał.

— Zatem...

Nikt już jednego słowa więcej nie powiedział. Ale już wszyscy wiedzieli, o co idzie.

Zbliżała się godzina siódma, o której w teatrze grać zaczynano. Opuścili swe miejsca „statyści". Za statystami i inni wychodzić zaczęli.

Pozostali, skupiwszy się przy dużym, okrągłym stole, długo jeszcze wiedli poważne, polityczne rozprawy.

Nikt nie krzyczał, nie hałasował, o rum do ponczu nie wołał — aż panna Marjanna dziwić się jęła tej niezwykłej stateczności.

— Pewnikiem, coś ważnego w polityce zaszło — mówiła do siebie. — Trzeba zobaczyć w gazecie...

Włożyła okulary — nad bibulastym arkuszem „Gazety Warszawskiej" ślepieć zaczęła...

Ale i w tem piśmie nie znalazła — i w pismach świata całego znaleźćby nie mogła — nic takiego, coby zaniepokoić ją mogło...

ROZDZIAŁ VI. — HISTORJI ŹDŹBŁO I SZCZYPTA PSYCHOLOGJI.

W roku 1811 dusze niektórych narodów w cudze, rzec można, przeniosły się ciała. Dusza Rosji mieszkała wówczas w Paryżu, dusza Francji w Petersburgu. Nad Newą wszystko zeszło na stronę przed pytaniem:— Co zamyśla Napoleon?... Nad Sekwaną, jeśli nie na ustach, to w głowie wszystkich znajdowała się kwestja: — Jakie są zamiary Aleksandra ?

Napoleon i Aleksander... Cesarz i Car...

Tu — nadzwyczajne skupienie siły czynnej, burzliwej, wywrotowej, zapładniającej. Tam — moc niesłychanie spokojna, bierna, olbrzymia, choć rozproszona. Huragan i senna cisza. Pęd szalony i bezruch. Rozuzdanie i wędzidło. Piorun i skała.

Napoleon — cesarz z wysługi, homo novus, wtręt, polityczny dorobkiewicz. Aleksander — car z carów, władca dziedziczny, rdzenny rosjanin, pan osiadły, samodzierżca.

Dwie chmury, przeciwną tające elektryczność: na Zachodzie jedna, druga na Wschodzie.

Takie chmury, takie elektryczności, takie moce — mogąź nie przyciągać się wzajem?

Cesarz i car przez całe lata ciążyli ku sobie, szukali siebie. A co bywa z chmurami na niebie, powtórzyło się z władcami na ziemi.

Patrząc z dala, wydawać się mogło, że to miłość kieruje nimi i w objęcia ich sobie rzuca, że gniazda swoje, na dwóch krańcach Europy uwite, opuścili po to tylko, żeby, zespoliwszy się, stworzyć najdoskonalszą na ziemi jedność i harmonję.

Choć pod Austerlitz, Iławą, Friedlandem gęsto krzyżowały się kule francuskie z rosyjskiemi, nie wyżłobiło to między Cesarzem i Carem przepaści. Car, coraz boleśniej dojmowany, zżymał się niekiedy i na chwilę swój uśmiech czarujący tracił — prędko to wszakże mijało. Krwawe zapasy w cudzej sprawie nie zawsze raziły tragiczną ostrością zarysów — niekiedy brać je można było niemal za niewinne querellesd'amour.

Jeśli się przypuści istnienie widza, który gdzieś tam, nad chmurami usadowiony, spraw ludzkich ciekawy, choć najzupełniej im objętny, przypatrywał się wówczas ze swej wyżyny temu przeciwnych potęg kołowaniu, zazdrościć mu wypadnie przedniej, zaprawdę, zabawy. Lew i Tygrys żądzą wzajemnego zagryzienia się trawieni, nie po innych, niż owe potęgi, linjach, wśród wrzących piasków pustyni ku sobie się skradają.

Napoleon, gromiąc okrutnie Aleksandra, jednocześnie bez miary go wychwalał. Im mocniej gromił, tem goręcej wychwalał. Zachwycony był Carem, niemal rozkochany w Carze.

Nie mniejszy afekt zdawał się żywić Aleksander dla Napoleona. Cichy entuzjasta, któremu ciasny mundur krępował nie tylko ciało, lecz i duszę, widział w Napoleonie wcielenie wszystkich lotnych, w pierwszej młodości nawiedzających go rojeń. Rojenia te były nieziszczone i nieziszczalne — najzaufańszym zaledwie ujawniane.

Pokutujący w Carze „drugi człowiek" wyrywał się do geniusza Napoleona, jak do wszystkiego, co było mistyczne, nadludzkie, przedewszystkiem zaś: nadrosyjskie. Z tym drugim człowiekiem walczył w sercu Aleksandra: wnuk Katarzyny. Wynikiem ścierania się dwóch sił równoważnych był dobrotliwy spokój i uśmiech czarujący, które na chwilę z twarzy Cara nie schodziły.

Widziano obu olbrzymów, przejeżdżających konno, w najdoskonalszej zgodzie, przed frontem wojsk zwycięskich i zwyciężonych. Widziano ich na Niemnie, jak w obliczu tłumów po bratersku się ściskali.

Czy jeden był faryzeusz? Czy byli faryzeusze obydwa?

Te pytania, to pierwsze długiego łańcucha ogniwa. Następne brzmią: Czy byli parą zamaskowanych wrogów? Czy Napoleon był wróg Aleksandra? Czy Aleksander wróg Napoleona? Skąd płynęła nienawiść? Czy do nienawiści istniał powód?

Interesy Francji i Rosji nie wchodziły sobie w drogę. Cesarz i Car mogli byli doskonale istnieć obok siebie. Nawet po zagarnięciu przez Napoleona całego środka i południa Europy, Rosja, i Francja pozostawały jako dwie siły równomierne, do utrzymania równowagi powszechnej potrzebne.

Jeśli Napoleon był geniusz, powinien był to rozumieć. I zdaje się, że rozumiał.

Wrogiem Francji i Napoleona nie była Rosja. Była nim — Anglja. Państwo miało w Anglji wroga przyrodzonego: cesarz — osobistego. Przeciw wrogowi tak potężnemu należało sprzymierzać się. Czynił to Cesarz początkowo, umizgując się do Cara.

Tylża była umizgów zenitem.

Bystry nurt Niemnowy (perfide l'onda!) stał się gruntem, na którym zbudować chciano gmach niebywałej wielkości. Zręby gmachu utworzyć miały punkty traktatu „sekretne". Czyniły one umowę rodzajem zdradzieckiej budowli, gdzie na piętrach mieszczą się pokoje gościnne, a w podziemiach — miny.

Cóż było w punktach owych, które dopiero po latach wypełznąć miały z ukrycia? Był po prostu: podział kuli ziemskiej pomiędzy Cesarza i Cara.

Aleksandrowi oddawał Napoleon Azję, sobie przeznaczał Afrykę. Posiadacze trzech głównych części globu łatwo daliby sobie radę z dwiema pozostałemi.

Myśl podziału od Napoleona wyszła. Ktoby wątpił, tego oświecą traktatu punkty dodatkowe. Jest w nich: i o utrwaleniu władzy Bonapartych w Hiszpanji i Portugalji; i o zniesieniu władzy świeckiej papieża, z przyłączeniem Rzymu do Królestwa Włoskiego; i o współdziałaniu floty rosyjskiej w zdobyciu Gibraltaru; i o zamknięciu morza Śródziemnego dla okrętów angielskich...

Cesarz magnetyzował cara, rzucał nań urok — obezwładniał go mocą włoskiej, korsykańskiej jettatury. Widywano ich trzymających się nieustannie pod rękę. Mieniali się na szarfy, zegarki, pierścionki. Z ust Cara nie schodził historyczny już, czarujący uśmiech. Ten uśmiech mówił, że medjum uległo całkowicie magnetyzmowi.

Gdzież tu miejsce na nienawiść? I w któremże z tych dwojga oddanych sobie serc miałby ów brzydki chwast wyrosnąć? Alboż nienawidzą się dwa bogi, podzieliwszy zgodnie pomiędzy sobie władzę nad światem ?

Napoleon znalazł w Aleksandrze nie tylko przyjaciela: pozyskał w nim także potężnego współszermierza. A współszermierz potrzebny mu był w walce z największym z jego wrogów. Wszystko przemawiało za tem, że Napoleon będzie Aleksandra kochał, czcił, ochraniał. Tymczasem, w tej duszy przepaścistej wówczas już kiełkowała myśl: powalenia Cara.

Prawda, że Aleksander zwolna trzeźwiał, zwalczając rzucony na siebie urok. Prawda, że w systemie kontynentalnym, na zdławienie Anglji obliczonym, pozwalał czynić wyłomy ministrom swym i kupcom. Prawda, że uznając Napoleona za równego sobie na Olimpje, nie chciał zrównać się z nim w kole rodzinnem, i siostry swej za żonę mu nie dał. Prawda to wszystko — jednak o ileż zamało było tego do przemiany przyjaźni w nienawiść, przymierza w walkę, wspólnika i powiernika w odstępcę, wroga i kata!

Któż zaręczy, że sam Napoleon z pobudek tej przemiany sprawę sobie zdawał? Nie zawsze ludzie, nawet genialni, są właściwymi twórcami wypadków, pozornie za ich sprawą spełnianych. Gdyby w ludzkich rękach spoczywał ster świata, cóżby miała do czynienia Moc Najwyższa, której poza światem widomym upatrujemy ?

Napoleon opierał się długo porywającemu go prądowi. Walczył z przeznaczeniem, wyobrażając sobie, że walczy ze sobą. Postawiony oko w oko ze Sfinksem, usiłował napróżno zmusić go do przemówienia. Gryzło go to; myśli jego, zwykle po linjach prostych biegnące, wichrzyło.

Jeden wszakże z nakazów, pchających go przeciw Rosji, mieszkał w nim samym: strach.

Strach bywa czasem rodzicem nadzwyczajnych, zadziwiająco śmiałych bohaterstw. Z ludzi o duszach jagnięcych, czyni niekiedy lwy.

Napoleon doświadczał strachu, jaki ogarnia ludzi na znacznych wysokościach: na szczycie wieży, na wierzchołku skały. Ludzi tych, choćby najlepiej zabezpieczonych, przeraża myśl, że spadną i zabiją się...

Napoleon, cesarzem zostawszy, znalazł się na jednym z takich szczytów zawrotnych. Zdobył władzę zwierzchniczą nad najpotężniejszym, do rządzenia najtrudniejszym, narodem. Shołdował sobie połowę Europy. Braci swych i siostry poczynił królami i królowemi. Córkę cesarską pojął za żonę. Przez urodzenie syna dał początek dynastji Bonapartych. Półbogiem był dla ludu, całym bogiem dla armji. Miał wreszcie zawistnych i wrogów nieprzejednanych, co jest ostatecznem wielkości stwierdzeniem.

To powodzenie przeszło miarę ludzką najwyższą. Wyglądało na fantazję gorączkową, na bajkę. Cesarz zapytywać musiał niekiedy sam siebie:

— Czy ja nie śnię?...

Rzeczy nadludzkie człowieka przerażają. Nie można być bezkarnie, w jednym i tym samym czasie: synem ziemi i bożyszczem. Człowiek, przekraczający granicę, dzielącą ludzi od duchów, ulatuje do nieba, albo stacza się w przepaść. Mojżeszowi wystrzelają z głowy promienie, potem znika on z przed oczu śmiertelnych. Eljasza porywa z ziemi wóz, unoszony przez ziejące ogniem rumaki. Wielu genjuszów kończy obłąkaniem. Napoleona ciągnęła przepaść. Długo, długo kołował, chcąc od niej uciec. Ale stać się z nim miało, jak z ćmą, która zawsze kończy — rzuceniem się w płomień.

ROZDZIAŁ VII. — SIOSTRA I BRAT.

W pałacu pani referendarzowej Tyszkiewiczowej, jednym z najświetniejszych w Paryżu i najliczniej za Cesarstwa odwiedzanych, wykwintne towarzystwo tylko co wstało od stołu.

Służba otworzyła podwoje salonu, dokąd goście udali się parami, zachowując najciślejsze wymagania etykiety.

Do niemożliwości obostrzono we Francji etykietę od czasu połączenia się Cesarza z domem Habsburgów.

Panią referendarzową wiódł pod ramię kulawy Talleyrand, przybierający tu rolę prawie gospodarza domu. Mógł był to czynić tem łatwiej, że sam referendarz, zakopany w dalekiej, puszczami i bagniskami otoczonej Świsłoczy, nie zjawiał się nigdy u swej żony, nawet w roli gościa.

Salon tchnął rozkoszną fijołków wonią — pierwszym darem nadchodzącej wiosny. Wielkie okna były do połowy otwarte. Napływała niemi fala świeżego, ostrego jeszcze powietrza, którą łagodziły ciepłe oddechy dwóch kominków narożnych, gdzie wesoły płomień trawił zwolna drobne żywiczne polanka.

Dygnitarze, obwieszeni orderami, we frakach, w białych, jedwabnych pończochach i płytkich ciżmach; generałowie błyszczący świetnemi, haftem złotym naszywanemi, mundurami; wśród nich, jakby wypadkiem tylko zabłąkane, szczupłe gronko dam wygorsowanych, w zawojach, z piórami na wysoko spiętrzonych włosach — wszyscy syci, pogodni, z siebie i z życia zadowoleni — obsiedli wygodne, rozłożyste, półkolem ustawione fotele. Obsiedli je na krótko — co wskazywała niedbała, rwąca się, jakby tymczasowa tylko, rozmowa. Nie podsycała rozmowy i pani domu, dość jeszcze piękna, mimo minionej (od lat już kilku) czterdziestki.

Nie zapalono nawet wielkiego kandelabra, i ogromny salon był tylko w połowie rozjaśniony. Za to rzęsiste światło płynęło z salonu obocznego, ku któremu często a tęskliwie zwracały się spojrzenia wytwornych gości. W tym drugim salonie mniej było wykwintu, więcej natomiast wygody; środek zajmował długi stół, ostawiony krzesłami, zielonem suknem pokryty. Leżały na tym stole karty i różne do gry przyrządy.

Gdy wlokąca się zaledwie rozmowa już zamierała, Talleyrand strzepnął palcami, kulawą nogą po kobiercu szurgnął. Inni poruszyli się na fotelach niecierpliwie. Zrozumiała to pani referendarzowa...

— Może — pytająco rzekła — urządzimy partję taroka? Salon gotowy.

Westchnienie ulgi wybiegło z ust obecnych. Najrozkoszniej westchnęły damy.

Znajdowali się w tem gronie ludzie poważni: książę de Frioul, książę Winczency, hrabia de Segur i inni — ale i oni zdawali się przekładać grę nad rozmowę.

Wiedziano w całym Paryżu, że do pani Tyszkiewiczowej przychodzi się głównie na smaczne jedzenie i karty. Okrasą jednego i drugiego bywała powścią gliwa rozmowa dyplomatyczna, nieunikniona tam, gdzie przebywał stary mistrz dyplomacji. Po chwili, strojni państwo siedzieli już przy długim, zielonym stole, który w potokach światła błyszczał wesoło, jak słońcem zlana łąka. Rozwiązały się usta; zaczęto śmiać się, żartować; miły gwar napełnił wszyskie kąty, aż do powały się wzbił...

Każdy z gości sięgnął do sakiewki, rulonik złota przed sobą ułożył. Talleyrand objął bank. W głębekiem milczeniu rozdano karty — poprawiono się na fotelach — gra rozpocząć się miała...

W tej chwili służący oznajmił donośnie:

— Jego ekscelencja minister, książę Poniatowski!

Jednocześnie w głównym salonie dały się słyszeć śpieszne kroki i śpiew półgłośny, lecz wyraźny:

— Przejdziem Wisłę, przejdziem Wartę, Staniem na swej ziemi, Bo nas uczył Bonaparte, Jak się stać wolnemi...

Urągało to wszystkim prawom etykiety — było wszakże takie miłe i zuchowate, takie rycerskie, polskie, mazowieckie...

Pani Tyszkiewiczowa krzyknęła z radością: Pepi! Quelle surprise! — i rzucając karty, wybiegła ku nadchodzącemu. Gości ogarnęło zakłopotanie. W progu ukazał się książę Józef, napełniając salon blaskiem swej osoby i świetnego, jeneralskiego munduru.

Już o kartach mowy nie było. Zrozumiano, że przybycie „z mroźnej Północy", „z krainy lodów i śniegów" (damy na myśl o tem naciągały na ramiona swe szale indyjskie) wielkorządcy polskiego, jest rzeczą od taroka ważniejszą.

Z zakłopotania wyzwolił się pierwszy Talleyrand.

— Sprawiłeś nam książę niespodziankę... spodziewaną — wycedził przez zęby, z dyplomatycznym uśmieszkiem, zanurzając cienkie palce w maleńkiej złotej tabakiereczce z miniaturą cesarza.

— Jak zawsze, panie ministrze, jak zawsze! — odparł wesoło książę. — Urządzanie niespodzianek niespodziewanych jest rzeczą dyplomatów. Ja, jako Polak i żołnierz, na takich sztukach najzupełniej się nie znam.

Książęta: de Frioul i Winczency, oraz hrabia de Segur otoczyli księcia, serdecznie dłoń jego ściskając. Siostra była mu niewymownie rada. W innych damach zbudził również zajęcie, od hazardów karcianych większe.

— Przejdziemy?... — szepnęła gospodyni, wskazując oczyma wielki salon.

Przeszli wszyscy. Ale tym razem aeropag fotelowy w senność nie zapadł.

Talleyrand dopytywał księcia o szczegóły podróży, o zdrowie, o stan pogody w Warszawie i Dreźnie... Dyplomatyzował — nie chcąc w licznem zebraniu poruszać spraw kapitalnych. Inni byli mniej wstrzemięźliwi — niebawem też przystąpiono do tego, co dusze wszystkich przepełniało: do Napoleona i jego stosunku do Rosji.

W salonie pani Tyszkiewiczowej zbierali się przyjaciele Polski. To było poniekąd obowiązujące. Wyjątek stanowił może Talleyrand — ale on nie był przyjacielem niczyim. Formalnie i jakby urzędowo okazywał przyjaźń gospodyni domu, a ten to afekt, obok wysokiego stanowiska, dawał mu kartę wstępu do siostrzenicy króla polskiego.

Książę Józef więcej słuchał, niż mówił. Przybywał po wiadomości, nie z wiadomościami. Słuchał pilnie, z głębokiem, lecz ukrytem wzruszeniem. Dla Francuzów zamysły Napoleona mogły być tylko nową kombinacją polityczną, nowym hazardem, może tylko nową igraszką; jemu, przedstawicielowi Polski, „chodziło — jak w bajce Krasickiego — o życie"...

Wyrozumiał niebawem książę, że w salonie siostry, przeważają prądy przeciwwojenne. Zgromadzili się tu ludzie starsi, doświadczeni, rozważni. Prawość i szczerość przekonań, wypróbowany patrjotyzm, pozwalały im przekonań swych nie taić. Wypowiadali je nawet w oczy gromowładnemu Cesarzowi. Słuchano ich bez gniewu, lecz z lekkiem — tajonem zresztą — lekceważeniem...

W pałacu pani referendarzowej rodziły się surowe, prorocze, do rdzenia rzeczy sięgające krytyki. Sprawiały one później niemało niepokoju w Tiuilerjach (przezwanych „Pałacem Rządowym"), w Saint-Cloud — nawet w Malmaison. Dla gości tutejszych nie istniał „najjaśniejszy pan", ani „wielki Napoleon" — znali tylko „Jego", tak samo zupełnie, jak goście „z pod Pępuszka" i całe Księstwo Warszawskie.

Poważni mężowie zabierali głos kolejno, uroczyście przez innych słuchani.

Książę Winczency mówił:

— Nie trzeba nadużywać siły. I nie trzeba dziwić się, gdy nadużycie wywoła odwet. Jeśli kto nie tylko rozszerza swą władzę na cały kontynent, lecz zagarnia jeszcze posiadłości swego sprzymierzeńca, jakież ma prawo wypowiadać temu ostatniemu wojnę? I za cóż ona? Za to, że sprzymierzeniec zobowiązaniom swym rzekomo uchybił, że systemu kontynentalnego nie popiera... Gdy wojska francuskie zalewają. całą Europę, jest to rzecz godziwa, ale gdy Car armję swą zbroi, nazywa się to casus belli. Poczytując własną ambicję za cnotę, czyż można w ambicji cudzej dopatrywać się grzechu?

Hrabia de Segur dalej myśl towarzysza rozwijał.

— A sprzymierzeńcy? Na jakich sprzymierzeńców „On" liczy ? Kto uczynił sprzymierzeńca wrogiem, czyż potrafi wrogów zrobić sprzymierzeńcami ? Dziś zachciało mu się zdjąć pęta z Niemiec i pójść z niemi ręka w rękę. Zapomniał, że ten kraj dyszy nienawiścią, którą tylko siła trzyma na wodzy. I właśnie środkiem tego kraju biec ma linja pochodu i działań wojennych — najdłuższa, jaka istniała kiedykolwiek ! Środkiem kraju, gdzie żądza zemsty tai się na każdym kroku, jak ogień wulkanu, zlekka tylko popiołami nakryty!...

Ognisko opozycji podsycił de Froiul nowem zarzewiem.

— Oparł wszystko na armji — niechże posłucha jakie odzywają się wśród niej pomruki... Wodzowie twierdzą, że najlepszy żołnierz pozostał w Hiszpanji. Oddziałom, zbyt często świeżymi rekrutami zwiększanym, spójności brak, Ludzie tych samych pułków nie znają się ze sobą; żaden nie wie, czy w niebezpieczeństwie mógłby liczyć na towarzysza. Pierwsze, najdobrańsze szeregi napróźno osłaniać bądą słabość drugich i trzecich. Już dziś, z powodu przedwczesnych poborów, wielu niedojrzałych rekrutów upada pod ciężarem karabinu i tornistra...

Do rozmowy wmieszała się jedna z dam, potrząsająca obfitym przy zawoju pióropuszem.

— Ach, mój książę! mój hrabio! —sznurując usta, zaszczebiotała — czyż nie wiecie, że on na wszystko znajdzie odpowiedź. W tych dniach hrabia Mollien, jako minister, przedstawiał mu niepewny stan skarbu. „Najjaśniejszy panie — mówił — finanse Francji potrzebują spoczynku". Wiecie jak mu odpowiedziano ? „Dla finansów, potrzebujących spoczynku, nic niema korzystniejszego nad — wojnę!"

Lekki, zaledwie dostrzegalny uśmiech przemknął po ustach wytwornego zebrania. Nie uśmiechnęli się tylko: Talleyrand i książę Józef.

Długo jeszcze toczyła się rozmowa o tym przedmiocie niewyczerpanym. Każdy i każda znaleźli do przytoczenia coś, co było piaskiem, sypanym na niecony przez cesarza płomień. Dyplomata prawił tylko zdawkowe, dwuznaczne frazesy. Książę Józef milczał, wymawiając się znużeniem.

Późno już było, a gwar rozmów, zamiast cichnąć, wzmagał się.

Nagle służący oznajmił:

— Adjutant jego cesarskiej mości z poleceniem do jaśnie oświeconego księcia-ministra Poniatowskiego!

Wiadomość uczyniła silne na wszystkich wrażenie. Książę zerwał się, do czekającego wybiegł.

Oczekiwano jego powrotu w milczeniu.

Zjawił się po chwili uśmiechnięty, swobodny. Ze zwykłą szczerością oświadczył:

— Cesarz już wie o mojem przybyciu. Po całym Paryżu gońców za mną rozesłał. Wzywa mnie jutro na godzinę siódmą rano.

Zrozumiano, że człowiekowi, przybywającemu z „mroźnej północy", należy się wypoczynek. Służba zajęła się przywoływaniem karet. Książęta, hrabiowie, księżne, hrabiny, z wielkim atłasów i aksamitów szumem, wśród przesadnie niskich ukłonów i nazbyt słodkich uśmiechów, pałac opuścili.

Książę Józef żegnany był czulej jeszcze, niż witany. Minister, którego monarcha oczekuje tak niecierpliwie, to dla dworaków prawie bożyszcze.

Brat i siostra pozostali sami.

Książę rozpiął natychmiast haftki u ciasnego munduru, poszedł z panią domu do jej gabinetu i zażądał— ponczu, oraz fajki na wiśniowym cybuszku. Napół leżąc na sofie, dymem się otaczając, drobnemi łykami mocny napój ciągnąc, siostrę o nowiny dworskie wypytywał.

Pani Tyszkiewiczowa wyznała otwarcie, że ani wie, co się wyłoni z panującego w Pałacu rządowym chaosu...

— Potrzebny im jesteś, mój Pepi, do rady — mówiła. — Może właśnie ona wahające się szale przeważy...

Książę milczał, pilnie fajką i ponczem zajęty.

— Czy pragniesz, bracie, wojny ? — spytała z blyszczącemi bardziej ciekawością, niż zapałem, oczyma.

Książę fajkę odłożył, szklankę odsunął.

— Pragnę! — wyrzekł mocno.

— Będziesz mu ją zatem doradzał?

— Nie!

Oczy pani Tyszkiewiczowej jeszcze mocniej zabłysły.

— Nie rozumiem cię, Pepi... — głosem niepewnym wyjąkała.

— A to takie proste! mówił książę, do fajki wracając. — Jako dobry Polak, pragnąć muszę wojny, która mi obiecuje wolność, ale jako człowiek uczciwy, nie mogę zachęcać do przedsięwzięcia, które wydaje mi się niepewne.

— Więc zniechęcać będziesz?

— I to nie. Będę tylko szczery. Na każde zapytanie odpowiem uczciwie, niczego nie tając, niczego nie fałszując...

— Choćby to miało wojnę powstrzymać?

— Choćby to miało wojnę powstrzymać! Siostra przyglądała się bratu wzrokiem zdumionym.

Nie pojmowała go. W sercu jej nie było miejsca na takie walki, na takie subtelności. Gdy pożycie z mężem wydało jej się niemiłem, oświadczyła mu to wręcz i — z domu odjechała.

Książę w chmurze dymu namarszczył się, przygarbił. Rozmowa nie była mu widocznie przyjemna. Spostrzegła to siostra — pytać przestała.

— Pojutrze pokażą ci cesarzewicza. Pokłonisz się władcy przyszłemu...

— Tyś już to czyniła?

— Tak. Ale wyznam ci, że mnie to nie uszczęśliwiło. Wolałabym pokłonić się — królewiczowi.

— Komu ?

— Królewiczowi. Naturalnie — polskiemu. Książę rozgarnął dłonią dym, badawczo wpatrzył się w siostrę. Drobne usta rozszerzył mu uśmiech domyślny.

— Murata syn nieobecny w Paryżu... Pani Davoust nie obdarzyła męża potomkiem... A może myślisz o jakimś młodym Talleyrandzie ?...

— Ach Pepi, Pepi! — chwiała księżna głową — jakiś ty... osobliwy!

Książę puszczał kółka z dymu, wzruszając lekko ramionami.

Siostra przysunęła się z taburetem, dłoń na ramieniu mu złożyła.

— Wyznaj, bracie — poufnie szepnęła — czyś ty nigdy nie marzył o... berle?

Ani mi się śniło! — odrzekł książę z żołnierską, szorstką nieco, otwartością.

— Nie nęciła cię korona ?

— Nie. Widziałem ją na czole stryja, i — narzędziem męki mi się wydała.

Zamilkła pani referendarzowa. Podniesione czoło, twarz prostolinijna, skupione brwi, dolna warga lekko wysunięta — wyrażały dumę, pańskość, majestat. Wyglądała już nie na bratankę króla, lecz na królowę,

Z wysoka spojrzała na brata, z gniewnem zniecierpliwieniem przez zęby syknęła:

— Ambicji nie masz, Pepi... Poprawiła się:

— Zamałoś ambitny, bracie ! Odpowiedź księcia była spokojna.

— Jesteś w błędzie, ma soeur. Ambicji mi nie brak, lecz tylko w sprawach, Ojczyzny mojej dotyczących. Niech ona nosi koronę — ja poprzestaną na swem ułańskiem szaku. Skwituję ze wszystkiego. Ty wiesz, jak proste mam upodobania. Wystarczy mi spokój, nieskalane sumienie...

— Ładne buziaki... — odpowiedziała siostra.

— To prawda... — uśmiechnął się. książę.

— I duży salon, strojnych dam pełny, z doskonale wywoskowaną do tańca posadzką!

Książę porwał się na nogi rozbawiony. Ostrogami zadzwonił, kilka taktów mazurowych przetańczył. Wybił hołubca, przytupnął, ramię zaokrąglone do siostry wysunął.

— Serais-je assez heureux, madame la comtesse?... Roześmiali się oboje.

— Zapomniałaś, siostro — dodał, siadając — o dobrym koniu, strzelbie myśliwskiej, furkocie chorągiewek ułańskich i kielichu tęgiego węgrzyna na biwaku, lub w kniei, po otrąbieniu „trupowego"...

Zaróżowił się, odmłodniał; biała ręka nawykowo posunęła się ku górnej wardze, wąs niewielki podkręcając.

— A co do tańców — rzucił jeszcze z jakimś dziwnym, ponętnie szelmowskim, zachwycającym oczu błyskiem — to wiesz co? Niech się w kąt schowają wasze menuety i kadryle przed naszym swojskim, rodzimym, piastowskim może jeszcze — obertasem! Tańczyłem ci go niedawno u dzierżawcy pod Jabłonną. Dotąd mnie rozpala... Ależ bo tancerkę miałem — siarczystą. Liczko, jak krew z mlekiem, oczy jak węgle, kosa w dwa warkocze, usta, że tylko całuj... A w sobie jędrna, jak rzepa... Psiakrew!

Nie wiedziała pani referendarzowa, czy śmiać się, czy krzywić. Dwuznacznie głową chwiejąc, tonem lekko strofującym szepnęła:

— Och, panie ministrze, panie ministrze!... Och Pepi, Pepi!... Tyś widzę zawsze...

— Lekkoduch — co ? Ha, ha, ha!

Zaśmiał się książę z całego gardła, śmiechem polskim, obozowym, sejmikowym, jakiego może jeszcze nigdy mury tego pałacu nie słyszały. Zgorszyć musiał ten uśmiech sztywne bóstwa mitologiczne, które z płafonu al fresco malowanego, przyglądały się rozmawiającemu rodzeństwu.

— Lekkoduch... — powtórzył. — Jednak dla tamtych (ramię w stronę Wschodu wyciągnął) rękę ciężką zawsze miał i zawsze mieć będzie!

Mówić zaczęli o sprawach politycznych. Pani Tyszkiewiczowa zagadnęła ciekawie o męża. Była to ciekawość, jaką budzą dziwy przyrody, które dobrze jest oglądać zdala, lecz Boże zachowaj wchodzić z niemi w zażyłość...

— Imć pan szwagier dobrodziej — opowiadał książę — już przed rokiem nie wychylał się poza swą Świsłocz; od pół roku nie opuszcza swego pałacu — a od niedziel kilku, ut fama fert, nawet się na ca! jeden za obręb swego sarafanu nie wysuwa...

— Cóż przecie robi? Czem nudę zabija ?

— Grywa w marjasza, kłóci się i godzi ze starym poetą Karpińskim. Przytem w swym białoruskim zaścianku buduje Łuki Trajana, obeliski, termy, może nawet amfiteatry — słowem klasyczny Rzym Cezarów na błota pińskie przenosi. Wreszcie łapie muchy, marynuje piskorze, pali fajkę i — dobrze mu z tem.

Pani Tyszkiewiczowa uśmiechała się z żywem zadowoleniem. Tak miło przyglądać się słoniom, mamutom i mastodontom z miejsca, do którego ich trąby nie sięgają...

Przy pożegnaniu siostra szepnęła bratu:

— Słuchaj, Pepi: wierzyciele już bardzo nacierają... Możebyś ty o tem jemu coś szepnął ? Wiadomo przecie, że to na jego sprawę wszystko szło...

Książę Józef odrzekł:

— Ba!...

ROZDZIAŁ VIII. — ON.

— A więc tak, mój książę. Postanowiłem rozpocząć drugą wojnę polską!

Książę skłonił się głęboko.

— Połechtało cię to mile po sercu — nieprawda? Książę skłonił się głębiej jeszcze.

Dużą komnatę zalewało mętne światło wczesnego poranku. Jeszcze po kątach taiły się mroki, wśród których surowemi połyskami bronzu dawał znać o sobie konny posąg Fryderyka, przezwanego „wielkim". Sennej, złowrogiej jawie był ów bronz podobny.

W powietrzu mieszały się prądy zimne z ciepłemi. Ciepło wysyłał kominek, na którym płonął ogień sowity; chłód napływał otwartem oknem, które było jedyne, lecz bardzo szerokie.

Okno wychodziło na ogród. Młoda jeszcze, prawie żółta zieleń drzew zdawała się drżeć w zimnych uściskach rodzącej się dopiero wiosny.

Co chwil parę wpadał przez okno dzwonny, szczerozłoty, do samego dna duszy zapadający, tryl słowika. I był przykry rozdźwięk między tem, co śpiewał ptak, a tem, o czem rozmawiali ludzie.

Cesarz, mimo wczesnej godziny, ubrany już był, ogolony, do przyjmowania gości gotowy. Stał, wspierając się o krawędź olbrzymiego mahoniowego biura, które zajmowało środek pokoju. Bogaty był to sprzęt, poważny, ciężki, bronzami przeładowany. Czynił wrażenie posępne; na czterech złoconych gryfach wsparty, wyglądał prawie, jak sarkofag. Do biura przypierało jakby kurulne krzesło z bardzo wysokiem oparciem, spowiłem w surową, klasyczną draperję z zielonego jedwabiu, przewiązaną grubym, czarnym sznurem. Poręcze kończyły się potężnemi łbami lwów ze złoconego bronzu, z rozwartą paszczą, z wyszczerzonemi groźnie kłami. Wierzch biura niemal uginał się pod stosem papierów.

Na tem tle ponuro majestatycznem, Napoleon wydał się księciu kimś obcym, nowym...

W ostatnich dwóch latach, to jest od zaślubienia Habsburżanki, zajść musiała w cesarzu jakaś znaczna wewnętrzna przemiana. Sztywniejszy się stał, surowszy, bardziej majestatyczny i — posępniejszy. Przybyło mu tuszy, twarz wypełniała, wydając się trochę nabrzękłą. Policzki, zwykle blade, nabrały odcienia żółtawego; znany kosmyk na czole nie zakrywał już czaszki, prawie zupełnie wyłysiałej. Oczy zdawały się bezsennością zmęczone.

Cesarz mówił szybko, energicznie:

— Rad ci jestem, mój książę. Przybywają mi w tobie posiłki. Walczę bowiem. Mam przeciw sobie wszystkich — często nawet samego siebie. Za dnia stawiam czoło przeciwnikom; po nocach toczę bój z własnemi myślami. Znużyło mię to. Ty mnie pokrzepisz, Polaku, bo moja sprawa jest zarazem twoją. Książę położył rękę na sercu.

— Ręczę za siebie i za mych rodaków. Cała Polska stoi przy tobie, najjaśniejszy panie!

— A Litwa?

— Litwa i Polska jedno mają serce. Napoleon mówił dalej:

— Przedsiębiorę rzecz wielką. Zaledwie czyny Aleksandra Macedońskiego z zamysłem moim porównać się dadzą. Zaprowadziłem kiedyś Francuzów do Egiptu — ale to był poryw młodzieńczy, napół szalony. Do wyprawy na Rosję przystępuję z powagą męża dojrzałego. Nie oddaję się złudzeniom. Wszystkom przewidział, wszystko obliczyłem. Długiej walki nie chcę, i dlatego wyruszam z siłą trzykroć większą od potrzebnej. Za pierwszem natarciem, przeciwnika zgniotę, do układów zmuszę. Aby nie działać na ślepo, pod uwagę biorę najmniejszą możliwą zawadę. Pozwoliłem mówić każdemu, kto ma coś do powiedzenia. Widzisz, miły książę, tę górę papierów? To wszystko zarzuty, memu przedsięwzięciu stawiane. Spisywać je każę — potem, co wieczór, odczytuję. Nazajutrz każdy z zarzutów zwalczam. Dotąd ani jeden się nie ostał. Ale męczy mnie to. I dlategom powitał cię, mój książę, jako sprzymierzeńca. Polak jesteś, więc serce masz prawe; żołnierz — więc obłuda ci obca. Niechże zatem z ust twoich usłyszę prawdę, której inni zaprzeczają: że zamierzona kampanja jest sprawą łatwą i pewną.

Książę, stojący dotąd w cieniu, postąpił krok naprzód i, jakby mu nagle sił zabrakło, o krzesło się oparł. Mowa jego była zwykle cokolwiek szepleniąca, teraz jednak mówić mu przyszło z tak wielkim trudem, jakby język miał drętwy...

— Najjaśniejszy panie — wyjąkał. — Wyprawa do Rosji jest przedsięwzięciem... nadludzko trudnem i nad wszelki wyraz ryzykownem!

Wyrzekłszy to, głowę pochylił, jak człowiek, ugięty brzemieniem, siły jego przerastającem.

Cesarz pobladł. Jedną ręką z wysiłkiem trzymając się stołu, drugą pocierać jął szybko, pod kolanem, drgającą nogę. Taki kurcz chwytał go rzadko. Tylko nadzwyczajne wstrząśnienie mogło go było wywołać.

Ale mocarz, rozkazujący miljonom, rozkazywać umiał i samemu sobie. W niespełna minutę, już znowu był marmurem.

— Na czem oparłeś, mój książę, tak bezwzględną krytykę? — zahaczył księcia, wbijając weń szpon orlego spojrzenia.

— Zanim odpowiem — prosił tamten prawie pokornie — pozwól mi, najjaśniejszy panie, błagać przebaczenia za zbytnią może szczerość...

Cesarz poprzestał na rozkazie:

— Mów, książę!

— Obawy moje, najjaśniejszy panie, dotyczą głównie przyrodzonych warunków kraju, w którym twoja wielka armja gościć, a może i w zapasy iść, będzie.

Napoleon brwi ściągnął; twarz jego przybrała dość częsty na niej wyraz inkwizytorski.

— Litwa? — ostro rzucił.

— Kraina puszcz obłędnych i zdradliwych mokradeł. Im dalej na Północno-wschód, tem lesistsza, odludniejsza, dziksza...

— Drogi?

— Często nie do przebycia — jesienią zwłaszcza i w zimie. Dla artylerji trakt zgoła piekielny.

— Mieszkańcy?

— Podejrzliwi i nieufni. Przytem zawzięci.

— Wysłańcy ich ofiarowywali mi przyjaźń i wierność...

— W zamian za wolność. Ale ich marszałek Berthier odtrącił — obraził...

— Sam został za to obrażony.

— Litwini czują głęboko, myślą wolno. Tamto przyjęcie przywarło im do duszy. Nie zapomną go prędko.

— Wrogów w nich mam?

— Nie — ale ludzi wahających się, uczucia swego niepewnych...

— Cóż więcej?

— Olbrzymie płaszczyzny, zawilgocone grzązkiemi, nigdy nie wysychającemi bagnami, oplatane siecią rzek, rzeczułek, strumyków, nieustannie łożysko zmieniających. Wsie niekiedy o mil pięć, sześć od siebie oddalone. Pomiędzy wsiami kilkomilowe wydmy, błota, albo grunta oddawna ugorujące. Gdzie furaż dla koni ? Gdzie wikt dla ludzi?...

Zachmurzył się cesarz. Lewą rękę w tył założywszy, palce prawej zatknąwszy za kamizelkę, miarowym, żołnierskim krokiem przemierzać zaczął pokój. Na chwilę zatrzymał się i rzekł:

— Spisz wszystko, mój książę. Spisawszy, marszałkowi dworu oddaj. Do zbioru to dołączy.

Oczyma wskazał stroszące się na biurze papiery.

Znów chodzić zaczął — najpierw po linji prostej, potem kołując i okrążając olbrzymi sarkofag z mahoniu i bronzu. Rytm kroków, z początku wolny, stopniowo szybkości nabierał. Jednocześnie zacięte dotąd wargi zaczęły nieznacznie poruszać się, dźwięki niewyraźne wydawać...

Dźwięki przybrały po chwili formę określoną. Cesarz przemawiał. Przemawiał do ścian, do sprzętów, do drzew, przez okno widnych, do Francji, do Europy, do ziemi całej. Przedewszystkiem jednak: do samego siebie.

— Tyle drogi przebytej !... Jeszcze jeden krok, ostatni. Zatrzymać się dziś, na zboczu skały, gdy szczyt tuż, tuż?... Niedorzeczność Francja — ognisko świata. Prawodawczyni. Pani samowładna. Dokoła tamci — rozdrobnieni, sproszkowani. Pył, który już w bryłę skupić się nie da.

...Zresztą nie ja otchłań wyzywam. Bronię się tylko, ustępuję. Deptać się pozwalam. Spełniłem wszystko, com przyrzekł Carowi. Ale Car dopuszcza się fałszu. Krzywdzi mnie. Znieważa. Spokojnie patrzę na jego zabory. Nie mieszam się między Rosję i Turcję. Na krzyk rozpaczy grabionych Szwedów, odpowiadam :

— Cierpliwi bądźcie...

...Cóż czyni Car w ośmset dziewiątym? Działać miał w Galicji łącznie z Polakami... Wywodzi ich w pole, na łaskę losu rzuca! A ukaz grudniowy z ośmset dziesiątego? Policzek, wymierzony Francji. Gorzej, niż policzek — kopnięcie! Car czyni wyłom w systemie kontynentalnym. Wrogowi memu dopomaga. Handel Francji dławi.

...Nie ja wyzywam! Pobrzękiwanie szablą nie z Francji dochodzi. Car zwie siebie miłośnikiem pokoju. A oweż siedmdziesiąt tysięcy żołnierza, wystawione na granicy? Car twierdzi, że to straż celna. Można i tygrysa przezwać kotem!

...Nienawidzę dróg krętych. Do celu zmierzam prosto. Inni są moi wrogowie. Mówią: — Sprawiedliwości bronić idziemy. A myślą: — Krew zeń wytoczymy. Żądać,  żeby wojska francuskie ustąpiły z Prus, czyż to nie toż samo, co wojnę wypowiadać Francji? I

...Tam, w tych lodach złowrogich, knuje się zdrada. Północ czai się na Południe. Okropny skok niedźwiedzia polarnego. Bronił Europy ostrokół — Polska. Niema Polski — niema ostrokołu. Prusom i Austrji sił braknie. Francji obowiązek: stanąć w pogotowiu. A Francja, to ja. Wypowiadając wojnę, czynię się obrońcą cywilizacji. Po mojej stronie: oświata, wykwint, ład, dobrobyt. Po stronie Cara: ciemnota, barbarzyństwo, żądza łupów, nieobyczajność. Rudis indigestaque moles !

Potok myśli i słów Coraz dalej unosił Cesarza. Już zapomniał, że nie jest sam; myślał głośno, jakby w przekonaniu, że jego myślenia nikt nie podsłucha. Krok jego był teraz nierówny. To biegał, to zatrzymywał się; twarz, zamiast nabywać rumieńca, coraz bledszą się stawała. Ze ściągniętą brwią, z pod której białka oczów, jak emalja błyszczały, zdanie rzucał po zdaniu:

— Straszą mnie... Mnie przestraszyć nie można! Francja zostanie bez armji... Więc cóż? Obroni ją imię Napoleona. Przed tem imieniem drżą jeszcze wrogi. Nie wam kusić naród, panowie z opozycji! Nie wam, rojaliści; nie wam, republikanie; nie wam, wichrzyciele ! Dawniej władca armji, dziś — władca narodu. Całego narodu od wyrobnika do księcia, od księcia do monarchy. Lud ze mną; króle i cesarze przy mnie, lub — pod stopami memi.

...Prusy? Powalone i spętane. Nie drgną. Cała ich municypalność w moich rękach. Dzierżę Głogów, Kistrzyn, Torgau, Sztetyn, Szpandawę, Magdeburg. Wierna mi jest Saksonia. Obsadzę swem wojskiem Berlin i Kołobrzeg. Monarchowie? Jeden — moim teściem; inni — braćmi, szwagrami, przyjaciółmi, lub... niewolnikami. Reszta z czemże na mnie ? Z ludem ? Tego byka jam spętał. Rozpętany, swych szczwaczów najpierw stratuje.

...Przeraża ich wojna? Pokój od niej groźniejszy! Dokoła wrą namiętności. Skierować je na wroga, to — oczyścić kraj ze żmij i padalców.

...Lękają się o życie moje. Niedorzeczność! Ostrzono na mnie noże, nabijano broń, zakopywano miny. Mogli byli zginąć moi adjutanci, najbliżsi towarzysze, lecz nigdy ja. Alboż swe posłannictwo spełniłem? Albo godzina moja wybiła? W Paryżu czy w Moskwie, pod kamiennym stropem pałacu, czy pod płótnem namiotu, los mój jeden. Gdy godzina wybije, pierwsza lepsza choroba, potknięcie się, upadek z konia na łowach, trupem mnie położą. Policzone są dni człowieka!

Zatrzymał się przy otwartem oknie. Wzrok zapuścił w otchłań nieba, przez rzadkie gałęzie przeświecającą. Przez chwilę milczał, rozmyślał. Potem wyrwały mu się z ust słowa głuche:

— Nie zaślepiam się. Widzę gwiazdy; dostrzegam i mrok. W mroku straszydła. Przeciw straszydłom iść — muszę. I przeciw wszystkiemu. Wiem, że to wielkie dzieło jeszcze dwunastu lat wymaga. Ale czekać nie mogę. Czasu mi brak!

W ostatniem zdaniu był ból. A może była tylko — głęboka, ukryta wściekłość.

I znów kołować zaczął po pokoju krokiem nierównym, nerwowym. I znów rwały mu się z ust luźne, niepowiązane zdania.

— Nic mię nie wstrzyma. Idę. Szczyt tuż, tuż... Może otchłań ? Cała, cała Europa. Bóg słońca, Apollo. Tam mrok; tam lód; tam dzicz. Wstrzymują mnie... Ha! wstrzymajcie kamień, z procy wyrzucony ! Idę. Na Azjatów idę, na mrok, na lód, na dzicz. Ze szpon Cara Litwę wyrwę. Przed szponami Cara Polskę obronię. Polska jest mi potrzebna — wskrzeszę ją. Lada łupiezca, nawet nie szatan zupełny, zabić naród potrafi. Ale naród wskrzesić — rzecz prawie boska. Polska będzie wskrzeszona. Godna jest tego. Polska, to prawie Francja. Za nią i z nią na Cara pójdę. Pójdę mimo wszystko — choćbym nawet miał walczyć z samobójczyni Polaków uporem. Odradzano mi tu wojnę. Polak odradzał. Polak... Polak... Nie do pojęcia! Czyż można dalej posunąć szaleństwo? Lecz ja szaleńców nawet wskrzeszać pójdę!

Teraz dopiero przypomniał sobie księcia. Szybko obrócił się w jego stronę. Czoło zmarszczył — strofować chciał.

A książę, jedno kolano zgiąwszy, jakby przyklęknąć zamierzał, wyciągał doń ramiona ruchem, pełnym zapału i niewysłowionej tkliwości. Twarz mu promieniała, jak w słońcu skąpana.

— Cesarzu! — wołał głosem. od wzruszenia przerywanym. — Cała Polska z tobą pójdzie! Cała Polska, na skinienie twoje, broń chwyci, konia dosiądzie ! Prowadź nas, panie, którego Istność Najwyższa na zbawcę Polski wybrała ! Ostatniej kropli krwi nie pożałujemy dla sprawy twej — która jest zarazem sprawą naszą, sprawą świętą, sprawą całej uczciwej ludzkości! Jeśli na drodze będą zawady, piersiami je odtrącimy. Jeśli będzie przepaść, ciała ją nasze zrównają! Prowadź, cesarzu — prowadź jak najprędzej !

Zdumiał się po raz drugi Napoleon — on, który tak rzadko zdumieniu ulegał.

Skrzyżowawszy ręce na piersiach, bez słowa jednego wpatrywał się w księcia, którego usta zamilkły, ale oczy, ognia pełne, więcej jeszcze od słów mówiły.

Zrozumiał wreszcie, co działo się w sercu tego człowieka, dwojgiem sprzecznych uczuć targanego.

Rozpogodził się w jednym z tych uśmiechów, które były na jego twarzy, jak promień słońca śród chmur gradowych.

Z tym jasnym uśmiechem do księcia przystąpił — zlekka w ucho go uszczypnął...

— Jeśliście wszyscy tacy — z naciskiem rzekł — toście bytu samoistnego warci, i ja wam go przywrócę !

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IX. — MINISTER PRACUJE. — KSIĄŻĘ PEPI SIĘ BAWI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X. — MAELSTRÖM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI. — LITEWSKA JOANNA D'ARC.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII. — CZERWONY CZŁOWIEK ZJAWIA SIĘ PO RAZ PIERWSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA — PO TAMTEJ STRONIE.

ROZDZIAŁ I. — O SÓL I O ŚLEDZIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II. — SŁOŃCE I CHMURY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III. — IDEE FAVORITE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV. —  LITWINKA Z DOM-REMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V. — CAR SIĘ BAWI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA — W OGNIU.

ROZDZIAŁ I. — „JEST JUŻ POLSKA!"

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II. — I RADOŚĆ ZABIJA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III. — WŚRÓD „STATYSTÓW".

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV. — KORPUS PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V. — CZERWONY CZŁOWIECZEK ZJAWIA SIĘ PO RAZ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI. — SMOLEŃSK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII. — W SAMYM PRZEPAŚCI NIEZGŁĘBIONEJ ŚRODKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII. — W NAWIASIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX. — NASI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X. — CZERWONY CZŁOWIECZEK ZJAWIA SIĘ PO RAZ TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSTATNI. — W DWORKU NA FAWORACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej