Józef Chociszewski

BOJOMIR

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

I.

II.

III. 

IV. 

V. 

VI.

VII. 

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV. 

BOJOMIR, CZYLI ZAPROWADZENIE CHRZEŚCIAŃSTWA W ŁUŻYCACH.

powieść dla ludu polskiego i doroślejszej młodzieży

Chociszewski Józef

WSTĘP.

Słowiański szczep sięgał kiedyś daleko w głąb Niemiec. Wyginęły plemiona słowiańskie Obotrytów, Lutyków, Polabanów, Pomorzan, Ukranów, a dochowały się dotąd tylko szczątki Łużyczan, zwanych od Niemców Wendami. Jak my Polacy nosimy także nazwę Lechitów i Sarmatów, tak i Łużyczanie zowią się Serbami. Mały ten naród serbsko - łużycki liczy tylko 160,000 ludności, przecież pod względem starań o zachowanie narodowości może nam Polakom w niejednem za wzór posłużyć. Wykształconych Serbów-Łużyczan jest nader szczupła liczba, gdyż wynosi tylko około 150 głów, a jednakże to plemię wydaje kilka pism czasowych w swoim języku i popiera usilnie towarzystwa narodowe, z tych Macierz Łużycka, wydająca dobre i tanie książki, najwięcej uwagi godna.

O Serbach-Łużyczanach, choć blizkimi są nas sąsiadami, nawet wykształcona polska publiczność posiada nader niedokładne wiadomości, a lud wiejski i mieszczanie prawie nic nie wiedzą o tych naszych pobratymcach. Dla tego może jest na czasie, aby zwrócić uwagę na tych naszych słowiańskich braci. — W tym celu ułożyłem powieść „Bojomir," która nas przenosi w odległe czasy, kiedy Łużyczanie i sąsiednie plemiona toczyły zacięte boje z Niemcami o zachowanie narodowości. Niejako dopełnienie powieści stanowi krótka wiadomość o dzisiejszych Serbach - Łużyczanach.

„Bojomir," ma jeszcze inne zadanie. Nie można zaprzeczyć, że istnieją tajne i jawne knowania, podszepty i zabiegi, aby podburzyć wieśniaków i mieszczan na księży i szlachtę. Wiadomo, do jakich rozmiarów doszły te usiłowania w Galicyi, choć i u nas w Wielkopolsce nawet w niektórych pismach pojawiają się artykuły, dążące do zaszczepienia nieufności ludu względem wykształconych rodaków. Nie trzeba się dziwić, że niejeden z włościan i mieszczan da się czasem obałamucić, zwłaszcza, że wyższe stany nie starały się dawniej tyle, ile powinny, o dobrobyt i oświatę ludu. Świętym obowiązkiem każdego wiernego syna Ojczyzny być powinno, aby czynem, słowem i pismem działać przeciw knowaniom ludzi złej woli. Do osiągnięcia tego pięknego celu przyczynić się także mogą powieści, wykazujące okropne skutki niezgody i nienawiści bratniej. Ten cel postawiłem sobie w „Bojomirze," gdzie są opisane okropne skutki niezgody, tej największej przeciwniczki rodu ludzkiego.

Obok tego znajdzie czytelnik także piękne wzory, n.p. że trzeba miłować nieprzyjaciół, a dzieci z Bojomira, który jest bohaterem powieści, mają brać zachętę, aby czcić i kochać rodziców.

Szczęśliwym będę, jeżeli ta skromna powieść choć nieco się przyczyni do wykazania okropnych skutków niezgody między synami jednej ziemi i jeżeli zwróci uwagę na naszych braci słowiańskich, mieszkających w okolicach Budyszyna, Drezna i Chociebuża! Jest to jednym z naszych głównych błędów, że za mało zwracaliśmy i zwracamy uwagi na pokrewne ludy słowiańskie i że nie staramy się o zawiązanie ścisłego z niemi braterstwa. Niechby raz z serc naszych ustąpiła ta dziwna obojętność, która wstrzymuje nas w pochodzie dziejowym. Miejmy nadzieję, że wkrótce nastąpi na tem polu zmiana na lepsze.

I.

Miłujcie nieprzyjaciół.

Było to już przy schyłku wieczora, kiedy w pewnym lesie zasiadło kilku dziarskich łużyckich mężów naokół ogniska, zajadając pieczoną dziczyznę i pijąc miód czerwony. Były to krzepkie. silne postacie, zahartowane na wszelkie trudy i niewygody. U boku każdego wisiał miecz krzywy, a na ramieniu widać było łuk i kołczan z strzałami. Mianowicie jeden rycerz, młodzieńczej postaci, zwracał na się powszechną uwagę. Był to Bojomir, syn księcia, dzierżącego okoliczne włości. Odznaczył on się zaszczytnie na polowaniu, a nawet jednemu z towarzyszy, napadniętemu od niedźwiedzia, życie uratował, To też nieustannie brzmiały okrzyki radosne i niejeden róg miodu spełniono na cześć dzielnego młodzieńca, który w końcu znudzony ustawicznemi pochwałami, uchwycił za łuk i dzidę i puścił się w drogę do ojcowskiego zamku.

Młody ten książę pojął za małżonkę Dobrosławę, córkę Jasława, najpotężniejszego księcia w serbskich Łużycach, który na zamku w Kopienicach miał swą stolicę. Obecnie Bojomir bawił w odwiedzinach u sędziwego ojca, a żona jego została u Jasława, przy którym mieszkali. Rozmyślając o drogiej małżonce, postępował zwolna dobrze mu znaną droga, gdy nagle usłyszał jakiś szelest między poblizkiemi jodłami. Bojomir mimowolnie wspomniał na odwieczne walki, jakie lud jego wiódł z niemieckim szczepem Sasów, którzy mieczem i ogniem chcieli to słowiańskie plemię Serbów-Łużyczan zmusić do przyjęcia chrześciaństwa. Serbowie bowiem jeszcze wtedy nie wierzyli w prawdziwego Boga, ale kłaniali się bałwanom. Chcieli ich więc nawrócić Niemcy, ale na nieszczęście z przyjęciem chrześciaństwa zaprowadzali niewolę, więc słowiańskie te plemiona nad Łabą (Elbą) nie chciały się wyrzec czci bogów. Już potoki krwi się wylały w tym celu, aby zdobyć główną świątynię pogańską w Braniborzu, a jeszcze potęga słowiańska nie została przełamaną, ani też Niemcy od zaczepnej walki nie odstąpili. Zdobyli prawda nieraz Germanowie*) Branibórz, a wtedy zaraz zamieniali pogańską bóżnicę na kościół Chrystusów, ale skoro Łużyczanie odebrali napowrót Branibórz, wtedy stawiali w świątyni posągi swych bogów, bijąc im pokłony i składając ofiary.

Myślał zatem Bojomir o tych ustawicznych walkach, które się toczyły; a że tylko tyle wiedział o wierze chrześciańskiej, ile mu pogańscy powiedzieli kapłani i ile sam sądził o niej, widząc jak krwią i mieczem zaprowadzili Niemcy tę wiarę, więc też goryczą, wstrętem, a nawet nienawiścią przepełniony był cały dla wyznawców tej wiary.

— Jakże chciwym niewoli i krwi rozlewu był zapewne założyciel chrześciaństwa — pomyślał Bojomir — kiedy wyznawcy tej wiary mieczem i ogniem chcą nas nawrócić, a raczej pod tym pozorem chcą nas wytępić, albo w niewolników zamienić. Ale wy bogowie mego ludu jeszcze jesteście potężni i za waszą sprawą zwyciężymy naszych wrogów, którzy pragną waszej i naszej zguby.

Tak w myślach pogrążony stąpał zwolna Bojomir, aż zaszedł do parowu, na którego dole huczał bystry i rwiący potok. Tu i owdzie sterczały strome skały, a choć nie był ów parów zbyt szerokim, jednak nader niebezpiecznym byłby skok z jednego brzegu na drugi.

I stanął nad owym parowem Bojomir, gdy wtem usłyszy raz wtóry jakiś szelest na przeciwnej stronie. Natychmiast ujął za łuk i nałożył strzałę. Nie był to przecież wilk ani niedźwiedź, jak początkowo sądził Bojomir, ale kapłan chrześciański, który zwolna postępował ścieżką ponad parowem.

— Wężu fałszywy — mruknął Bojomir — poznawszy po ubiorze chrześciański ego opowiadacza wiary. Zaraz też wypuścił strzałę, która ugodziła w bok sługę Bożego. Ten wydawszy słaby okrzyk, zatoczył się i upadł na ziemię.

— W przepaść z tobą — wrzasnął Bojomir — i natychmiast przeskoczył na brzeg przeciwny.

Zapewne, czytelniku odrazę czujesz dla Bojomira, że tak był okrutnym dla tego kapłana. Ale nie zapomnij, że Bojomir nie znał wcale nauki Chrystusowej; jemu zdawało się, że to tysiąc razy gorsza wiara od pogańskiej. A sądził tak, bo nikt go nie objaśnił, a na nieszczęście ówcześni niemieccy wojownicy nadużywali nieraz religii Chrystusowej, bo wiara nasza każe nam kochać naszych bliźnich, a nie mieczem, nie ogniem ich ścigać, jak to Germanowie nieraz czynili. Wszakżeż sam Chrystus i apostołowie modlili się za nieprzyjaciół i nigdy im nic złego nie czynili. Więc też nie dziw, że Serbowie łużyccy nienawiścią byli napełnieni dla tej nowej wiary. Nie potępiajmy zatem Bojomira, bo wnet przekonamy się, jak gorliwym stał się wyznawcą wiary chrześciańskiej, gdy ją poznał należycie.

Ale wróćmy do owego parowu. Udał się Bojomirowi skok niebezpieczny, ale oto kamień pod jego nogami zaczął się zwolna poruszać, a Bojomir był w niebezpieczeństwie zwalenia się w przepaść, w skutek czego byłby niechybnie życie utracił. Chwycił się on prawda poblizkiej skały, ale na krótki tylko czas uchronił się od grożącego niebezpieczeństwa, bo skała, której się chwycił, była nader stromą i śliską. Chwil tylko kilka, a Bojomir byłby stoczył się w przepaść, gdzie ciało jego byłoby się poszarpało o ostre skał szczyty.

— Tak karze Pan swe nieprzyjacioły — zawołał kapłan, na którego licu było widać gniew i boleść. Leżał on przy tym kamieniu, i tylko pchnąć potrzebował, a kamień ów z Bojomirem runąłby w przepaść. I już podnosił kapłan nogę, aby popchnąć kamień, ale na krótko tylko gniew go opanował, bo oto stanął mu przed oczyma obraz boskiego Zbawiciela, który na krzyżu przybity i srogo dręczony, jeszcze się modlił za nieprzyjaciół, mówiąc, że oni nie wiedzą, co czynią. Tak i kapłan ów chrześciański tą boską myślą Zbawiciela natchniony, aby miłować nieprzyjacioł i dobrze im czynić, już nie zguby, ale ocalenia Bojomira pragnął. Zebrał tedy ostatek sił i odwiązawszy powróz, który biodra jego otaczał, rzucił jeden koniec nieprzyjacielowi, a drugi sam mocno uchwycił, oparłszy się o drzewo jodłowe. Bojomir nie dowierzał jeszcze kapłanowi, więc choć jedną ręką uchwycił za powróz, drugą jednakże trzymał się jeszcze skały.

— Spiesz się — zawołał kapłan — i ratuj się, gdyż moje siły słabną.

Bojomir dobył sił ostatnich, chcąc rozpaczliwym podskokiem bez pomocy powroza się ocalić, ale próżne było jego wysilenie. Nie mając zatem innego wyboru, schwycił za powróz, a kapłanowi udało się wyciągnąć go z parowu. Lecz wytężenie to sił odebrało mu przytomność, o ile że był rannym, padł więc zemdlony na ziemię.

Bojomir z dzidą w ręku zbliżył się do rannego kapłana, który bez znaku życia, krwią oblany, na ziemi spoczywał. Zwykle Bojomir niedługo namyślał się, co miał czynić, teraz jednakże nie wiedział, co miał począć. Pragnąc dobra i wolności swego ludu, nienawidził z całej siły chrześcian, gdyż uważał ich wytępienie za szczęście dla rodaków. I bogi mściwe żądały zagłady chrześcian, a mianowicie kapłanów. Ale ten kapłan, który blady i bezsilny spoczywał z zamkniętemi oczyma na ziemi, ocalił życie Bojomirowi, choć go tenże zranił strzałą. To postępowanie kapłana wzbudziło w Bojomirze najszlachetniejsze uczucia.

— Nie — pomyślał — to nie sposób, aby ten człowiek był chrześcianinem, może jaka pomyłka zachodzi, gdyż chrześcianin tegoby nie uczynił. — Uchylił Bojomir wierzchniej szaty kapłana, ale oto ujrzał krzyż czarny, który dłoń kapłana krwią zbroczona, mocno trzymała. Bojomir zadrżał i wydał okrzyk przestrachu, przekonał się bowiem, że człowiek ten w rzeczy samej był chrześcianinem. A wtem zaszumiały drzewa, niby to rozkaz od bogów, aby się dłużej nie wzdrygał dopełnić krwawego czynu I już wzniósł dzidę, lecz jednak nie miał dość siły, aby przebić pierś kapłana. Stanął, jak oniemiały, a pierś jego poruszała się mocno. Na koniec odrzucił dzidę na bok, a wzniosłszy ręce ku niebiosom zawołał:

— Święte bogi, miejcie litość nade mną i powiedzcie mi, co mam czynić. — Serce jego biło mocno, a różne myśli krzyżowały się w jego głowie. Nakoniec postanowił dać pokój kapłanowi, gdyż sądził, że i tak odebrawszy śmiertelną ranę, umrze niedługo.

Taki zamiar powziąwszy, udał się pospiesznym krokiem do domu. Ale dziwny niepokój opanował jego serce. Wyrzucał sobie, czemu nie odebrał życia kapłanowi, aby ukrócić jego mękę, albo czemu mu nie dał pomocy. Wrócił się tedy znowu w to miejsce, gdzie spoczywał ranny kapłan. Zbliżając się, usłyszał następujące słowa:

— Zbawicielu! przebacz mu, jakoś przebaczył zabójcom swoim; on nie wie, co czyni.

— Na bogi — zawołał Bojomir — chrześcianinie, twoje czyny sprawiają, że nie wiem co sądzić o waszej wierze, i ledwie już wiem, co jest dobre, a co złe.

— Tylko ten, kto naśladuje naszego Zbawiciela, wie co jest dobre, a co złe — jęknął z cicha kapłan.

— O, wasz Zbawiciel — rzekł Bojomir — który wam kazał nas wytępiać lub w niewolników zamieniać, ten nie przebaczał zapewne mordercom.

— Czynił to — odrzekł kapłan — gdyż nigdy nie kazał  uczniom, aby pogan zabijali.

Idźcie i nauczajcie, to były słowa boskiego Zbawiciela. O wielki Boże! dla czegoż Twoje słowa nie są wypełniane i zrozumiane. Schowaj miecz w pochwę, rzekłeś Zbawicielu, gdy jeden z Twych uczniów chciał stanąć w Twej obronie.

— A czyż na waszych wojennych chorągwiach nie masz znaku krzyża? — zapytał Bojomir.

— Ach, niestety tak jest; ale wierzaj mi, tego nie kazał nasz Zbawiciel.

Bojomir uklęknął i wyciągnął kapłanowi strzałę z rany, a potem zawołał radosnym głosem:

— Ty nie umrzesz chrześcianinie z powodu tej rany.

— Niech się dzieje wola Boża — rzekł kapłan — z radością umrę, jeźli taka wola mego Zbawiciela. Jemu jestem oddany ciałem i duszą na wieki.

Bojomir powstał i naszukał mchu, liści i łyka z młodych drzew, i tem opatrzył ranę kapłana, mówiąc:

— W blizkości znajduje się chata, którą sam zbudowałem i gdzie niejednę noc spędziłem, gdy mnie ciemność na polowaniu zaskoczyła. Nikt nie wie o tej chacie, która się wznosi w gęstwinie, więc tam będziesz tak długo bezpiecznym, dopóki się twa rana nie zagoi, a potem dam ci mego rumaka, abyś mógł wrócić do ojczystej ziemi.

To rzekłszy, upadł na kolana i zawołał:

— Bogi mego ludu, przebaczcie mi, jeźli zgrzeszyłem.

Bojomir obawiał się gniewu bogów, gdyż jak my lękamy się za grzechy kary Boga, tak i poganie mieli obawę przed swemi bogami. Potem zaprowadził kapłana do poblizkiej chaty, gdzie mu przyrządził wygodne z mchu i liści posłanie.

*) Germanowie znaczy tyle co: Niemcy.

II.

Ojciec i syn.

Nikt się nie domyślał, że Bojomir w chatce leśnej przechowywał chrześciańskiego kapłana, z którym codzień kilka godzin spędzał na rozmowach o wierze chrześciańskiej.

Gdy już Bojomir poznał główne zasady chrześciaństwa, wtedy chciał także swego ojca Dragosława nawrócić. Jakoż prosił go razu pewnego, aby z nim szedł do lasu, gdyżby chciał z nim o ważnych rzeczach pomówić. Niedaleko za zamkiem znajdowały się kamienne siedzenia, na których zasiedli.

— Mój synu! — rzekł ojciec, mąż silnej budowy ciała z siwą brodą — spostrzegam już od niejakiego czasu, że coś taisz w sercu. Postradałeś dawną wesołość, chodzisz w myślach pogrążony, a nieraz lica twe zapłoną takim ogniem, jakbyś spoglądał w świętym gaju na potężne bogi. Ale, jak słyszę, niewiele się troszczysz o bogów, gdyż od nowiu księżyca nie składałeś im jeszcze objaty.

— O ojcze — odparł na to syn — posłuchaj tylko, co mi w ostatnim przydarzyło się czasie. Niedawno wracając z polowania, raniłem strzałą z łuku pewnego człowieka. Parów oddzielał mnie od niego, który przeskoczyłem, ale w tej chwili począł się kamień, na którym stałem, poruszać, a wtedy widziałem śmierć pewną przed memi oczyma. Wówczas ów ranny jęcząc, przyczołgał się i podawszy mi powróz, uratował mi życie.

— Na nieśmiertelne bogi! —zawołał ojciec — był to szlachetny nieprzyjaciel, żyjeż on jeszcze?

— Wprzódy opowiem ci ojcze co innego — odpowiedział syn. — Lecz cóż to? — dodał nagle blady i niespokojny — jakieś groźne uczucie mnie przebiega, jakoby w tej godzinie życiu memu zagrażało niebezpieczeństwo. O gdyby ta godzina jak najprędzej przeminęła!

— Co to ma znaczyć — rzecze zadziwiony Dragosław — czy Czernybóg zesłał na cię mściwe duchy, aby cię dręczyły? Jeżeli tak, to spiesz do świętego gaju, i objatą kój gniew potężnego boga. Albo miałżeby jaki nieprzyjaciel godzić na twe życie — dodał, dobywając krótkiego, ostrego miecza, i wodząc wzrok bystry naokół — wtedy ja ci będę obroną w obecnej godzinie. Lecz wypowiedz pierwej, co ci cięży na sercu, a Białybóg niech w twoje serce wleje słodki pokój.

— Kiedy tak! — zaczął Bojomir — jeżeli ty ojcze chcesz być moim obrońcą, wtedy serce moje znowu się odwagą napełnia. A teraz słuchaj, co ci opowiem. Za dawnych czasów żył dobry, bogobojny człowiek, jakiego jeszcze na ziemi nie było. I tu począł Bojomir rozwijać obraz życia, czynów i cierpień Chrystusa, nie wymieniając jego nazwy.

Dragosław słuchał uważnie, a coraz to więcej wywierało nań wpływu opowiadanie Bojomirowe. Słysząc o ciężkich cierpieniach, o krwawym pocie Chrystusa w ogrójcu, tak się rozczulił Dragosław, że łzy mu w oczach stanęły. Przy opisaniu zdrady Judasza zgrzytnął zębami, a gdy Bojomir dalej opowiadał o Piotrze, który dobytym mieczem uderzył na Malchusa, wtedy książę ów pełen radości zawołał:

— O gdybym był z tobą, waleczny Piotrze, tobyśmy tego dobrego człowieka obronili.

Bojomir zaczął dalej opowiadać:

— Przecież nie chciał ten mąż prawy, aby jego nieprzyjaciołom co złego czyniono. Uleczył więc zranionemu słudze ucho, a do Piotra rzekł te wielkie słowa pokoju: Schowaj miecz w pochwę.

Dragosław złożył ręce, jakby do modlitwy, a Bojomir ognistemi słowy i przy stósownych poruszeniach ciała opowiadał dalej o cierpieniach naszego Zbawiciela. Gdy przyszło do opowiadania c Piłacie, który rozkazał Chrystusowi cierniową koronę na skronie włożyć i ukazać ludowi, mówiąc: Patrzcie, oto człowiek! wtedy ojciec, zalawszy się rzewnemi łzami, zawołał: O bogi! to był człowiek, jakiego trudno znaleźć na tej ziemi.

Młody książę opowiadał dalej o cierpieniach Zbawiciela, o ukrzyżowaniu, trosce o matkę, o modlitwie za nieprzyjaciół, a nareszcie zakończył opowiadanie temi słowy:

— O ojcze! nakoniec zwisła temu świętemu, sprawiedliwemu człowiekowi głowa na piersi, a wkrótce żyć przestał. Wtedy dzień zamienił się w noc, ziemia zadrżała na widok popełnionej przez ludzi zbrodni, a umarli z grobów powstawali-

Dragosław, wzruszony do najwyższego stopnia, zawołał:

— Bojomirze! rzeknij, sen-li to czy jawa? Takie niesłychane rzeczy dziad się miały, a ja nic o nich dotąd nie wiem.

— Ojcze! — rzecze syn — ja miłuję z całego serca tego prawego, dobrego człowieka; czy gniewasz się z powodu tego na mnie?

Odpowiedział ojciec:

— Jak mógłbym to uczynić, kiedy i ja kocham tego świętego męża. Ale czemuż nie wyjawiasz mi jego imienia, jako też tego człowieka, który ci życie uratował?

— Dowiesz się ojcze. Ów człowiek, który moją strzałą zraniony padł na ziemię, a następnie ocalił mi życie, jest chrześciańskim kapłanem.

Dragosław, jakby piorunem rażony, kilka kroków w tył się cofnął, usłyszawszy te słowa. A Bojomir mówił dalej:

— Tak ojcze, a i ja jestem chrześcianinem, oczekując z utęsknieniem tej chwili, kiedy woda chrztu św. uczyni mnie członkiem kościoła Chrystusowego.

Dragosław wydał okrzyk przestrachu i drżał na całem ciele, a oczy jego szybko jak błyskawice biegały.

— Tyś chrześcianinem — zawołał — zdrajco! więc śmierć tobie.

I pochwycił jedną ręką syna za szatę, a drugą dobył miecza, chcąc go przebić.

— Ojcze — rzekł Bojomir — przecież przyrzekłeś być moim obrońcą w obecnej godzinie.

— Synowi memu przyrzekłem, lecz ty nie jesteś mym synem. Nie, to jest czystem niepodobieństwem, abyś ty był moim synem, to chyba zły duch wziął na się postać mego syna, aby mię zwodzić. Ha! zły duchu, będę z tobą walczył. Dobądź miecza i gotuj się do walki, a wy bogi mojej ojczystej ziemi bądźcie mi ku pomocy.

— Nie jestem złym duchem — odpowiedział Bojomir — ale synem twoim, który cię zawsze serdecznie miłował, a szczególnie od tego czasu, kiedy poznał Jezusa Chrystusa, Zbawiciela świata, bo tak się nazywa ten, który umarł na krzyżu, i o którym sam powiedziałeś ojcze, że go miłujesz. O ojcze! jaki nieprawdziwy obraz o Jezusie Chrystusie dają nam nasi kapłani.

Dragosław spuścił miecz ku ziemi i pełen zdumienia spoglądał na syna, który tak dalej mówił:

— Zdaje mi się, jakby mi łuska z oczu spadła, odkąd poznałem Zbawiciela świata, a i ty, drogi ojcze, to samo powiesz, skoro poznasz kapłana chrześciańskiego, i dowiesz się, w jakie] ciemności chowają nas nasi kapłani. Chodź więc, ojcze, ze mną do chatki, gdzie przebywa ów kapłań, abyś go poznał.

Nic nie mówiąc, udał się Dragosław za synem do chatki, gdzie się ukrywał Wojciech, kapłan chrześciański, imiennik wielkiego, świętego biskupa, który nawracał Czechów i Polaków, aż nakoniec poniósł śmierć męczeńską w Prusiech.

Wojciech, dowiedziawszy się, co zaszło, padł na kolana i podziękował Bogu za oświecenie serca Dragosława, a następnie wymownemi słowy wyjaśniał ojcu i synowi zasady nauki Chrystusa. Słowa jego padły na urodzajną ziemię i wydały owoc stokrotny.

Niemało się ucieszył Dragosław, dowiedziawszy się, że kapłan Wojciech nie był Niemcem, ale Słowianinem, który pragnął n wrócić swoich braci. Wojciech zaręczył także, że z przyjęciem chrześciaństwa nie utracą Łużyczanie wolności, owszem tym więcej ją utwierdzą. Utraty wolności najbardziej się obawiały słowiańskie ludy, graniczące z Niemcami, dla tego też opierały się przyjęciu chrześciaństwa, bo Niemcy, zaprowadzając chrześciaństwo, zamieniali często Słowian w niewolników.

I tak powoli zaczęła się szerzyć nauka Chrystusowa w słowiańskim narodzie Łużyczan, i to nie mieczem, ale miłością, tak jak Zbawiciel i pierwsi apostołowie nauczali.

III. 

Nieco o wierze dawnych Słowian.

Serbowie-Łużyczanie, należąc jak i my Polacy do Słowian, zanim przyjęli naukę Chrystusa, czcili te bogi, którym się inni Słowianie kłaniali. Aczkolwiek nasi dawni słowiańscy przodkowie byli poganami, jednak ich wiara była doskonalszą, niż u innych pogańskich narodów. Wierzyli Słowianie w nieśmiertelność duszy i w jednego Boga, który panując w niebie, nie troszczy się o ziemskie sprawy. Ztąd wierzyli także w licznych bogów, którzy się zajmują sprawami ludzkiemi.

Różne były bogi. Jedne z nich były dobre czyli białe bogi, a drugie złe czyli czarne. Na czele białych bogów stał Białybóg czyli Belbóg, a na czele czarnych Czarnybóg czyli Czernobóg. Dwa te bóstwa mianowicie u Serbów - Łużyczan cześć odbierały. Do białych czyli dobrych bogów należał Światowid, którego posąg miał cztery główy, aby mógł patrzeć w cztery świata strony. Był także bóg, który się zwal Trzygław, ponieważ miał trzy głowy. Było to jakieś podobieństwo, a raczej przeczucie Trójcy świętej. Prowe był bogiem piorunów i sprawiedliwości, Radegast (rad gościom) bogiem gościnności. Słowianie tak bardzo byli gościnni, że osobnego mieli boga, który miał opiekę nad gośćmi. Wierzono, że gość sprowadza błogosławieństwo niebios. Były także boginie, jak n.p. Dziewanna, której była poświęcona roślina, zwiąca się po dziś dzień dziewanną. Marzannę uważano za boginią śmierci. Było prócz tego wiele bożków niższego rzędu, n. p. niedaleko Gniezna czczono jakiegoś bożka Ćmuka, a po dziś dzień jeszcze na zapłakane, ponure dzieci mówi się: wygląda jak Ćmuk. Bogowie ci mieli swoje świątynie czyli kontyny, albo też stawiano ich posągi pod drzewami. Takie kontyny były w Gnieźnie, Kruświcy, Braniborzu, Retrze, Arkonie i t.d.

Bogom tym składano ofiary z zwierząt i roślin, ale nigdy nie zabijali Słowianie na ofiary bogom ludzi, który to straszny zwyczaj panował u ludów niemieckich. Obchodzili też Słowianie na cześć bogów różne święta, w których zbierali się naokół kontyn, a złożywszy ofiary bogom, przepędzali czas na wspólnych ucztach.

Pośrednikami między ludźmi a bogami byli kapłani, którzy się głównie sprawowaniem ofiar trudnili. Zajmowali się także wróżbiarstwem, tj. przepowiadaniem przyszłości.

Dawni Słowianie tyli bardzo pobożni, dla tego też w ich kraju znajdowało się bardzo wiele świątyń i świętych gajów, poświęconych bogom. Jak umieli, tak wielbili najwyższą Istność, a skoro im zabłysło światło prawdziwej wiary, wnet porzucili bogi, chętnie przyjmując chrześciaństwo. ŚŚ. Cyryl i Metody, pobożni i uczeni mężowie są nawrócicielami Słowian. Zbożne swoje dzieło rozpoczęli w Morawie około 863 r. Ochoczo prawda przyjmowali Słowianie chrześciaństwo, ale nieraz też do ostatniej kropli krwi walczyli w obronie swych bogów, widząc, że chrześciaństwo ma służyć za pozór do ich ujarzmienia. A tak czynili często Niemcy, którzy równocześnie z chrześciaństwem szerzyli między ludami słowiańskiemi niewolę. Trudno wymagać, aby takim sposobem mogli Słowianie mieć prawdziwe wyobrażenie o wierze chrześciańskiej, sądzili oni nieraz, że chrześciańska wiara jest najgorszą, kiedy jej wyznawcy tak ich dręczą. Z tego też powodu Serbowie-Łużyczanie do upadłego bronili swej niepodległości; jednakże gdy dobrze poznali naukę. Chrystusa i przekonali się, że chrześciaństwo nie każe prześladować, ale kochać swych bliźnich, wtedy chętnie przyjmowali chrzest święty. Dla tego też dziwić się nie trzeba, że i w naszej powieści Serbowie tak długo się opierali przyjęciu wiary chrześciańskiej. A i to pamiętać należy, że ludy słowiańskie, graniczące z Niemcami, często nie były tak łagodne, jak inne plemiona. Pochodziło to ztąd, że ludy te wciąż walcząc i patrząc na okrucieństwo swych nieprzyjaciół, powoli też niektóre okrucieństwa przyjmowały. Do takich zwyczajów, które Serbowie przyjęli od swych sąsiadów, należało n.p. może zabijanie się dobrowolne sędziwych starców; przynajmniej u innych Słowian tego zwyczaju nie napotykamy. Po tem krótkiem objaśnieniu przechodzimy do dalszego opowiadania.

IV. 

Śmierć łużyckiego wojownika.

Niedaleko zamku znajdował się wzgórek, na którym się odbywały zebrania i narady Serbów *) i gdzie Dragosław zwykł sądy sprawować. Kamienne siedzenia wznosiły się w kształcie półkola, otoczone wałem, po za którym rosły potężne dęby i jodły. Ztamtąd był prześliczny widok na poblizką okolicę, urozmaicony drze wami. Dziś odbywał się tam wiec niezwykły. Wojownicy zasiedli swe miejsca, a wnet zabrzmiały pieśni i róg z miodem poszedł koleją.

W pośródku siedział starzec, na którego wszyscy oczy zwrócili. Po jego prawicy siedział Dragosław, a po lewicy Bojomir. Był to stryj Dragosława Zwołał on wojowników łużyckich i opowiadał im o lepszych, dawnych czasach, kiedy Łużyczanie jeden potężny lud stanowiąc, odpierali śmiało napaści niemieckie, nie tak jak dziś, kiedy siły nasze są podzielone, opowiadał ów sędziwy wojownik.

Na prawo na pagórku wznosiła się pogańska świątynia, z kamieni i z drzewa zbudowana. Ściany były pokryte robotą rzeźbiarską, na których było widać niekształtne postacie ludzi i zwierząt. U spodu kontyny były powbijane bawole, jelenie, baranie i innych zwierząt rogi, co sprawiało dziwny widok. Przed świątynią na kamieniu wznosił się posąg Światowida z czterema głowami.

Wtem ukazał się w drzwiach świątyni kapłan w białym, długim stroju, a wnet na widok jego grobowa cisza nastała w zgromadzeniu mężów. Kapłan z mieczem w dłoni stąpał poważnie z pagórka na dół. Oczy jego świeciły niezwykłym blaskiem, twarz była blada. Właśnie niedawno odprawiał w świątyni ofiary, co pokazywały krwawe plamy na jego odzieniu.

Stanął ów kapłan przed stryjem Dragosława, mówiąc:

— Światowid przysyła ci ten miecz i zaprasza cię na biesiadę bogów. Więc gotuj się, abyś z zachodem słońca z ziemią się pożegnał.

Lica starca zajaśniały zachwyceniem, spoglądając w niebo, nie mógł od wzruszenia ani słowa przemówić, tylko miecz przyciskał do piersi. Po niejakim dopiero przeciągu czasu w te się, odezwał słowa:

— Jestem wezwany na ucztę bogów, gdzie niebieski miód w złocistych czarach piją bogi. Spojrzyjcie na ten miecz, który dzierżę w mojej dłoni. Przed kilkudziesięciu laty pewien niemiecki naczelnik wyrządzał tym mieczem wielkie krzywdy naszemu ludowi. Ale pokonałem go i miecz ten zdobyłem, a od tego czasu stał on się narzędziem zemsty w mem ręku, zbroczywszy się nieraz w krwi naszych wrogów, którzy nam wolność wydrzeć pragnęli. I wojowałem lat wiele, dziesiątek lat za dziesiątkiem upływał mi na ustawicznych bojach, aż też nakoniec siły moje słabnąć zaczynały. Wtedy przypomniałem sobie nieraz słowa naszych kapłanów, że tylko ci będą przypuszczeni do biesiady bogów w niebie, którzy padną w obronie swego kraju na polu bitwy. To też często jak szalony rzucałem się w szeregi nieprzyjacielskie, szukając śmierci. Po prawej i lewej mej stronie spadały nieraz, jak makówki, głowy nieprzyjaciół, lecz żaden miecz nie rozpłatał mej głowy, ani dzida nie przebiła mej piersi, ani też nie ugodziła mnie strzała. Nastał potem czas pokoju, a ja widząc, że co dzień nikną moje siły, czułem śmierć mą blizką. Wtedy wspomniałem na dawny zwyczaj naszych walecznych ojców, którzy za hańbę uważali na łożu umierać. Jeźli nie padli na polu bitwy, wtedy przynajmniej z rąk krewnych śmierć odbierali. Zwyczaj ten już poszedł w zapomnienie, lecz ja go chcę wskrzesić, bo pragnę umierać, jak nasi dawni przodkowie. Gdy więc nie mogę umierać na polu bitwy, niechże jeden z was, który jest najmilszym memu sercu, przebije pierś moje tym mieczem, aby tęskniący mój duch połączył się czem rychlej z duchami moich ojców. O co za rozkoszne drżenie przebiega moje ciało na wspomnienie szczęśliwości, jaka mnie czeka. Już od dawna śledził kapłan znaki bogów, bo dopiero na ich wezwanie chciałem opuścić tę ziemię. Nakoniec nadeszła błogosławiona chwila, w której Światowid ustami kapłana wzywa mię na święte gody. Podajcie mi tedy raz ostatni róg miodu, niech go wychylę, modląc się, a potęga bogów niech będzie z wami!

Cisza zaległa między drużyną, a róg miodu poszedł znów koleją. Niejedno serce zadrżało, bo choć ani jeden mąż tam się nie znajdował, któryby śmierci nie zaglądał w oczy, mimo to przerazili się. wszyscy mocno pomysłem starca, który na nowo zaprowadzić chciał okrutny, już dawno zaniechany zwyczaj.

A starzec mówił dalej:

— Patrzcie na to słońce, jak ono wspaniale zachodzi. Tak i ja chciałbym umierać. Przystąp bliżej do mnie, ukochany Bojomirze i tym mieczem przebij pierś moję. Miecz ten niech będzie twoim, a życie moje niech będzie przykładem dla was wszystkich.

I odsłonił starzec piersi, a po malej chwili w te się odezwał słowa:

— Ojcowie moi, sławni wojownicy, którzy na ucztach z bogami czas spędzacie, niedługo połączą się z wami.

Bojomir na te słowa zadrżał, mówiąc:

— O ja nieszczęśliwy! dla czego mam ręce moje broczyć krwią niewinnego starca?

Powstał także z siedzenia Dragosław, a zwracając się do starca, tak doń przemówił:

— Dzielny bohaterze! chciej odstąpić od tego krwawego zamiaru i nie odnawiaj tego okrutnego zwyczaju, który już jest zapomniany.

Starzec z przerażeniem spojrzał na mówiącego, a po chwili zawołał:

— Bogi! czy dobrze słyszałem, czy też to tylko jaka pomyłka. Bojomirze ukochany! którego na mych dłoniach piastowałem i zawsze kochałem, tybyś miał mi odmówić ostatniej posługi, a ty Dragosławie, jakżeż go możesz od tego odwodzić.

— Słuchaj stryju! — rzecze Dragosław. — Proszą cię serdecznie, odstąp od tego krwawego zamiaru. Jestem przekonany o twej szlachetnej pobudce, ale ty nie wiesz, jakieby ztąd mogły wyniknąć smutne skutki. Byli dawniej mężowie, którzy nie znalazłszy śmierci na polu bitwy, podobnym sposobem ginęli, ale z czasem ztąd wielkie złe powstało, bo nieraz wyrodne i niewdzięczne dzieci zabijały starych rodziców, chcąc się ich pozbyć. Gdyby się znowu ten straszny zwyczaj upowszechnił, możeby się nieraz podobnie działo. Dla tego nie zaprowadzajmy tego krwawego zwyczaju, niech daleką będzie od nas myśl podobna, abyśmy zabijali drogie osoby naszemu sercu. A przytem też i o tem nie należy zapomnieć, że ten zwyczaj nie panował u naszych dawnych przodków, ale dopiero później od obcych narodów to okrucieństwo do nas przeszło. Tak więc, waleczny mężu, odstąp od tej myśli, wróć na mój zamek i żyj długo, spokojnie i szczęśliwie.

Wtedy starzec zawołał wielkim głosem, który się rozlegał naokół:

— Nędznicy! którzy nie macie odwagi, by mi śmierć zadać, biada wam, biada! O bogi? czegom doczekał, patrząc na takie podupadłe plemię. Czerwone słońce zachodzi, a ja nie mogę opuścić ziemi, aby się połączyć z bogami i dawnymi towarzyszami, ale muszę żyć, i w końcu, jak słaba niewiasta, umierać na łożu niemocy. O mężowie zbrojni! czyż nie ma nikogo między wami, któryby się ulitował nad biednym starcem i  śmierć mu zadał?

Głuche milczenie panowało w zgromadzeniu, wojownicy spoglądając na Bojomira i Dragosława, nie śmieli się z miejsc swoich ruszyć. Wtem otworzyły się drzwi świątyni, a w nich ukazał się kapłan, zagniewany mocno. Przystąpił bliżej do starca, pragnącego umierać, mówiąc:

— Światowid wzywa cię na wieczne gody, a gdy nikt nie śmie ci śmierci zadać, wtedy ja, sługa bogów, oddam ci tę ostatnią przysługę.

Jakoż po tych słowach dobył miecza i przebił pierś starca. Ostatnie promienie słońca oświeciły twarz umierającego, który bełkocąc słowa wdzięczności, skonał w objęciach kapłana.

Tu widzimy nikczemność kapłanów pogańskich. Kapłan Chrystusów, Wojciech, odebrawszy ranę od Bojomira, ocalił mu życie, wspomniawszy na Zbawiciela świata, a kapłan pogański zabija człowieka, wprzód nieprawdziwemi wiadomościami go oszukawszy, choć mu ten żadnej krzywdy nie zrobił. Otóż w tem najlepiej pokazuje się wyższość religii chrześciańskiej. Ona jedna czyni nas szczęśliwymi w życiu i po za grobem. Dla tego też wypełniajmy ściśle przepisy naszej świętej wiary, i bądźmy chrześcianami nietylko z imienia, ale i z czynów. —

*) Narady i zebrania dawnych Słowian zwały się wiecami. Na wiecu n.p. w Kruświcy został poczciwy rolnik i kołodziej królem narodu polskiego obrany. W starodawnej Polsce takie panowały zwyczaje, że i chłop byle poczciwy, królem mógł być obrany.

V. 

Łużyczanie przyjmują chrzest święty.

Coraz więcej zaczynało się rozszerzać chrześciaństwo w kraju łużyckim, a bałwochwalstwo chwiać się poczynało. Jedynie jeszcze wstrzymywała Łużyczan od przyjęcia chrześciaństwa obawa, aby nie utracili przez to wolności i nie dostali się pod panowanie niemieckie Ludy bowiem teutońskie czyli niemieckie, zaprowadzając w słowiańskich krajach chrześciaństwo, zaprowadzali też najczęściej niewolę. I dla tego opierały się niektóre słowiańskie plemiona tak zacięcie przyjęciu chrześciaństwa. Gdzie zaś przyjęcie nauki Chrystusa nie groziło Słowianom utratą wolności, tam jak najchętniej przyjmowali chrześciaństwo bez krwi rozlewu. Otóż i Łużyczanie, poznając dobrodziejstwa religii chrześciańskiej, poczęli skłaniać do niej swe umysły, pragnąc przyjąć chrzest święty. Tylko jeszcze w dzisiejszej Brandenburgii (gdzie leży Berlin, stolica państwa pruskiego), którą dawniej nazywali Polacy księstwem Zgorzelskiem, niektóre szczepy łużyckie kłaniały się bałwanom. Trzeba bowiem wiedzieć, że w tych czasach mieszkali w Brandenburgii wyłącznie tylko Słowianie, którzy nosili nazwę Sorabów, Serbów, a od Polaków po dziś dzień są zwani Łużyczanami.

Tak tedy chrześciaństwo powoli się szerzyło i nie wiele brakło, aby bałwochwalstwo zaginęło. Z przestrachem przekonali sią o tem pogańscy kapłani, widząc, jak coraz mniej składali Łużyczanie ofiar i mało się o cześć bogów troszczyli. Wytężyli więc wszystkie siły, aby upadające bałwochwalstwo podźwignąć.

Jednem z najznaczniejszych miast łużyckich była Retra, gdzie się wznosiła główna świątynia pogańska i gdzie mieszkał najstarszy kapłan, który miał władzę nad wszystkimi kapłanami w Łużycach. Ten zwołał wszystkich kapłanów pogańskich na naradę, aby obmyśleć środki nad utrwaleniem pogaństwa, a zniweczeniem religii chrześciańskiej. Tam to postanowiono zaprowadzać dawne krwawe zwyczaje, sądząc, że się takim sposobem jeszcze upadające bałwochwalstwo zdoła utrzymać. Za namową to kapłanów i stryj

Dragosława pragnął wskrzesić dawny krwawy zwyczaj, aby się dać zabić ręką krewnego.

Zwłoki starca, zabitego ręką kapłana, spoczywały na zamku Dragosława. Zbliżał się dzień pogrzebu. Panował dawniej u niektórych pogańskich ludów zwyczaj, że gdy umarł jaki znakomity wojownik, wtedy zabijano także jego sługi, jako też konie, psy, sokoły, a potem palono zwłoki umarłych i ciała zabitych zwierząt na stosie. Popioły zgarniono w gliniane naczynia i zakopywano w ziemi. Otóż kapłan chciał i ten zwyczaj zaprowadzić, aby pozabijać sługi zmarłego i razem z jego zwłokami spalić. Oburzył się lud na to wielce, ale widząc, że Dragosław nie czynił żadnej temu przeszkody, więc zachowywał się spokojnie.

Zbliżył się nakoniec dzień pogrzebu. Na boku świątyni znajdował się cmentarz pogański, gdzie składano popioły znakomitych osób. Tam kazał kapłan ułożyć wielki stos drewniany, oraz wykopać kilka grobów. Zebrały się liczne tłumy ludu, a gdy nadeszła oznaczona godzina, wtedy wyruszył z zamku uroczysty pochód. Wojownicy nieśli ciało zmarłego, a tuż za nim postępowali słudzy, z zawiązanemi w tyle rękami, którzy widząc, że ich czeka śmierć okropna, napełniali jękami powietrze. Prowadzono też konia zmarłego wojownika, który miał być także spalonym. Na grzbiecie konia wisiała tarcz, dzida, miecz, pałka i siekiera. Niesiono także glinianą popielnicę czyli urnę, w której miały być złożone kości i popioły zmarłego. W urnie tej znajdował się zloty pierścień. Po obu stronach nieszczęśliwych ofiar, skazanych na spalenie, postępowały płaczące kobiety, zwane płacznicami, które płakały i wyrzekały nad śmiercią wojownika, a łzy zbierały w małe naczynia gliniane, które po dziś dzień jeszcze znajdują się w słowiańskich grobach, zwanych w Wielkopolsce żalami.

Stanął już orszak pogrzebny na cmentarzu, gdzie miały być spalone zwłoki zmarłego. Nieszczęśliwi słudzy wyrzekali żałośnie, widząc, że za chwile okropna śmierć ich czeka. Już się miały zacząć zwykłe obrzędy, gdy wtem nagle z poblizkiego lasu wystąpił kapłan chrześciański z krzyżem w ręku. Był to znany nam już ksiądz Wojciech. Wszyscy zdziwieni spoglądali ku niemu, ale najbardziej ucieszyli się biedni słudzy, spodziewając się od niego ratunku. Dragosław i Bojomir przystąpili bliżej do Wojciecha, aby w 'razie potrzeby go zasłonić. Pospieszył także za nimi kapłan pogański, który trzymając nóż ofiarny w dłoni, tak się odezwał: „Zabijcie tego psa niewiernego." Wojciech postąpił kilka kroków naprzód i rzekł:

— Mężowie posłuchajcie mnie w imię jednego, sprawiedliwego Boga, który stworzył niebo i ziemię.

Nie dał mu dokończyć kapłan pogański, lecz z nożem w ręku rzucił się na Wojciecha, chcąc go przebić, ale wytrącił mu nóż Bojomir. Kapłan stał chwilę, jakby gromem rażony (nie spodziewał się bowiem tego), a potem wzniósłszy ku niebu ręce, zawołał:

— Zdrada, zdrada! Bogi nieśmiertelne spuśćcie śmierć na tych nędzników; ty Prowe, sprawiedliwy sędzio w radzie bogów, skrusz na proch tych bezbożników.

Teraz przemówił Dragosław:

— Posłuchajcie mnie, mężowie. Starałem się zawsze być sprawiedliwym rządzcą, i zapewne nie ma między wami nikogo, któryby żywił ku mnie nienawiść w swem sercu. Czyż będziecie sądzili, aby ten, który całe życie starał się być sprawiedliwym, miał się oddać sprawie, która jest złą i zbrodniczą? Wiecie, że zawsze nienawidziłem chrześciaństwa i jego wyznawców, czego nieraz dowiódłem czynem i słowem. Lecz oto otworzyły się oczy moje i przekonałem się, że wiara w nasze martwe bogi jest fałszywą, bo jeden tylko jest Bóg, Pan nieba i ziemi. Patrzcie! tak jak oto teraz ten bezrozumny bałwan rzucę o ziemie, tak też i wiarę nieprawdziwą odrzuciłem od siebie.

To mówiąc, uderzył silnie w posąg bożyszcza, ktory się wnet zachwiał, wywrócił i z wielkim łoskotem w drobne roztrzaskał kawałki. Okropny okrzyk powstał między ludem. Wielu padło na kolana, obawiając się, aby rozgniewany bożek ich nie potracił. Kapłan zaś pogański padł jakby nieżywy na potrzaskane szczątki bożyszcza.

— Tak padają bałwany przed Tobą, wielki wszechmogący Boże, Stwórco świata — rzekł Wojciech, a potem wymownemi słowy zaczął przemawiać do ludu, wykazując, że tylko chrześciaństwo jest prawdziwą, do zbawienia wiodącą wiarą. Na licach jego osiadła jakaś wyższa potega, oczy błyskały nadziemskim ogniem, a słowa jego wnikały do serc słuchaczy, wstrząsając niemi do głębi. A kiedy wyrzekł, że Zbawiciel świata za wszystkich poniósł okrutną śmierć krzyżową, i że nikt z ludzi Bogu, a tym mniej nieżywym bożkom nie ma być ofiarowanym, wtedy słudzy, którzy mieli być ofiarowani, padli na ziemię, wylewając łzy radości. Zbliżył się do nich Bojomir i porozcinał węzły, krępujące ich ręce. Wojownicy łużyccy coraz; bliżej garnęli się do chrześciańskiego kapłana; a i ci, którzy z strachu przed gniewem bogów upadli na kolana, powstali znowu i z jak największą uwagą słuchali słów zbawienia. 

Kiedy skończył Wojciech, wtedy tak przemówił Dragosław:

— Słuchaj ludu! wyznaję głośno przed tobą i przed tym pobożnym kapłanem, że odtąd ciałem i duszą chcę należeć do Jezusa Chrystusa, w Niego tylko wierzyć i podług Jego świętych przepisów życie prowadzić. A ciebie czcigodny kapłanie proszę, abyś mnie ochrzcił i przyjął do kościoła chrześciańskiego.

Rzekł potem Bojomir:

— I ja porzucam cześć bogów, a pragnę chrztu świętego.

Widząc to i słysząc lud zgromadzony, a przytem wzruszony wielce kazaniem Wojciecha, zawołał głośno:

— Przyjmij i nas do tego świętego zgromadzenia, miej litość nad nami, pobożny kapłanie !

Była to wspaniała i uroczysta chwila, chwila zwycięztwa chrześciaństwa nad pogaństwem. Wojciech wytłumaczył jeszcze ludowi znaczenie chrztu świętego, a potem udał się z całą drużyną do poblizkiego strumienia, aby tam dopełnić świętego sakramentu na Dragosławie, Bojomirze i tych, którzy dostateczne w wierze chrześciańskiej początki odebrali.

Jeden z służebników, którzy mieli być spaleni, chciał odebrać życie pogańskiemu kapłanowi, a to dla tego, aby się nie udał do sąsiednich plemion pogańskich w celu podburzenia tychże na nowonawróconych chrześcian. Wstrzymał go od tego Wojciech, mówiąc:

— Nie czyńmy mu nic złego, przyszłość jest w ręku Boga, a jeżeli ten Stwórca wszech rzeczy jest z nami, nic nam się złego nie stanie.

Potem ochrzcił Wojciech tych, którzy już byli w wierze chrześciańskiej jakokolwiek oświeceni, innym zaś uczynił nadzieję, że im później sakramentu chrztu św. udzieli.

W taki to łagodny sposób przyjęli Łużyczanie chrześciaństwo, gdy dawniej mimo tyle krwi przelanej nie dali się skłonić do odstąpienia czci bogów. I nie dziw, Łużyczanie byli Słowianami, a lud ten nigdy nie był głuchym na słowa prawdy, i jeżeli tylko na drodze pokoju nawracano go do wiary chrześciańskiej, nigdy nie plamił swych rąk zabójstwem sług Bożych. Dowodem tego i Polacy, którzy także bez krwi rozlewu 965 r. przyjęli wiarę chrześciańską za czasów panowania Mieczysława I.

Tymczasem kapłan ów pogański, który jakby odurzony leżał na ziemi, powstał i rzucił dzikim wzrokiem naokół. Nie ujrzał obok siebie nikogo, tylko szczątki potrzaskanego bożyszcza u stóp jego się walały. W rozpaczy, że bałwochwalstwo upada, zaczął sobie rwać włosy i brodę. Potem pochwycił zwłoki starca, położył je na stosie, który zapalił. Gdy przybył Wojciech z nowonawróconymi w to miejsce, już mocny płomień cały stos ogarnął, a kapłana nigdzie w pobliżu nie było.

Wojciech co dzień nauczał lud zgromadzony, oświecając go w wierze chrześciańskiej, a gdy już poznali Łużyczanie główne zasady chrześciaństwa, wtedy ochrzcił ich wszystkich.

Zbudowano potem kościół, w którym zaczęto odprawiać służby Boże. A tak zaczęła się wiara chrześciańską pomiędzy tym ludem co dzień więcej utrwalać. Ale miały też zawitać wkrótce wielkie burze, które jednak nie zdołały wykorzenić chrześciaństwa.

VI.

Bitwa.

Wieczorem dnia tego siedzieli pospołu Dragosław, Bojomir i Wojciech, rozmawiając o zdarzeniach, które w dniu tym zaszły, oraz wielbiąc Boga, że im dozwolił dokonać tak pięknego dzieła. Naradzali się też nad tem, co wypada czynić, aby zaszczepić trwale chrześciaństwo między wszystkimi Łużyczanami. Osądzili za rzecz potrzebną sprowadzić jak najwięcej kapłanów do opowiadania słowa Bożego.

Rzekł potem Bojomir:

— Jeszcze tej nocy pospieszę na szybkim koniu do ojca mej żony Jasława, aby mnie snać nie uprzedził kapłan pogański.

Na zapytanie, dla czegoby to chciał uczynić, taką dał odpowiedź:

— Jasław jest najpotężniejszym księciem łużyckim i dla tego sądzę, że kapłan do niego się uda, a wtedy jakżeż się zatrwoży moja małżonka, gdy usłyszy z ust kapłana o tem, co dziś zaszło, zwłaszcza, że kapłan ten wszystko inaczej opowie. Ja zaś będę się starał nakłonić ją do porzucenia czci bogów, a przyjęcia chrześciaństwa, a może mi się uda i Jasława nawrócić. Skoroby on przyjął chrześciaństwo, wtedyby i lud poszedł za przykładem księcia.

— Tylko nie ufaj za wiele, moj synu — rzekł Dragosław — Jasław jest prawda dobrym człowiekiem, ale nie dostaje mu tęgości charakteru, dla tego też już od dawnego czasu zostaje pod wpływem pogańskich kapłanów, którzy w całym jego kraju wielkie mają znaczenie. Dla tego jeźli się tam udasz, będziesz wystawiony na liczne niebezpieczeństwa.

I Wojciech odradzał od owego zamiaru. Rzecze na to Bojomir:

— A ty zacny kapłanie, czy się pytałeś o niebezpieczeństwa, gdy do naszej przyszedłeś krainy, gdzie ci ja nawet w zaślepieniu zadałem ranę? A nie miałżebym ja dla Zbawiciela podjąć się trochę trudu i niebezpieczeństwa?

Odpowie mu na to Wojciech:

— Słuchaj słów Pisma świętego, które mówi: „Bądźcie roztropnymi, jak węże, a niewinnymi jak gołębie." Usłyszawszy wiadomość o Jasławie i kapłanach tamecznych, sądzę, że byłoby nieroztropnem udawać się do niego. Najprzód trzeba się o to starać, aby rozpoczęte dzieło się utwierdziło, a potem przekonamy się, jaki wpływ wywrą na Jasława nasze czyny, a według tego będzie można stosownie do okoliczności postąpić. Skoro się wieść rozejdzie, że cały szczep, którego władzcą jest twój szlachetny ojciec, przeszedł do chrześciaństwa, wtedy może to zdarzenie niemały skutek na Jasława i lud jego wywrze.

Bojomir zauważył, że ks. Wojciech zawiele pokłada nadziei, co mu tenże przyznał, „ale też" dodał, i to, co wyrzekłem, łatwo się stać może, a choć się nie stanie, zawsze będzie dość czasu, aby się przygotować na grożące niebezpieczeństwo." Dał się nakłonić Bojomir, przyrzekając pozostać u ojca.

Po kilku dniach przybyli pożądani kapłani chrześciańscy, a wtedy dzieło nawrócenia w krainie Dragosława szybkim postępowało krokiem.

Ów zaś kapłan pogański udał się w rzeczy samej do Jasława, a zaraz kapłani tameczni zaczęli podburzać lud do wojny przeciw Dragosławowi. Jasław został wezwany, aby stanął na czele wojska, na co się tenże musiał zgodzić. Miecz zemsty szedł koleją od sioła do sioła, aż znowu wrócił do księcia Jasława. Był to znak, aby rycerstwo stanęło pod bronią. Jakoż wktrótce stanęły liczne zastępy mężów pod bronią przed zamkiem Jasława. Ten wyruszył na ich czele przeciw Dragosławowi.

Spodziewał się Dragosław wojennych kroków ze strony Jasława, ale nie sądził, że to nastąpi tak prędko, zwłaszcza, że ich łączyły związki rodzinne, gdyż Bojomir, jak już o tem na początku wzmiankowaliśmy, miał za żonę Dobrosławę, córkę Jasława. Wielce się tedy Dragosław przeraził, gdy się dowiedział, że Jasław z potężnem wojskiem wtargnął do jego krainy, pustosząc mieczem i ogniem wszystko po drodze. Zebrał Dragosław na predce swoje zastępy i wyruszył w pole naprzeciw pięć razy silniejszemu nieprzyjacielowi. Można sobie wystawić położenie Dragosława, Bojomira i ich wojska. Oniby tak chętnie chcieli nawrócić swych braci, a tu przychodzi im krew braterską toczyć. Synowie jednej i tej samej ziemi, jednego rodu i języka, gotowali się do strasznej walki. Ale cóż miał czynić Dragosław? On tak gorąco pragnął zgody, jedności, ale darmo, trzeba się było bronić. Wprzódy jednak wysłał do Jasława posłów, wzywając go na rozmowę. Jasław chciał uczynić zadość temu żądaniu, ale nie dozwolili mu pogańscy kapłani, a mianowicie ten, który uszedł z krainy Dragosława. Obawiali się, aby Jasław nie dał się przekonać i nie porzucił bogów. A tak gdy wszelkie usiłowania Dragosława w celu odwrócenia bratobójczej walki spełzły na niczem, wtedy bitwa miała rozstrzygnąć losy przyszłości.

Na wielkiej równinie przyszło do walki, a obie strony walczyły z wielką zaciętością i walecznością. Pogania, od swych kapłanów do boju zagrzani, potykali się mężnie w obronie czci bogów, chrześcianie zaś pragnąc rozszerzyć chrześciaństwo, ostatnich sił dobywali, aby zwyciężyć. Powietrze drżało od szczęku broni, chorągwie wojenne wysoko się w powietrzu unosiły, a co chwilę liczba zabitych się pomnażała. Nader zapalczywą była bitwa, a mimo cudów waleczności stron obojga, zwycięztwo na żadną stronę przechylić się nie chciało. Słońce się miało ku schyłkowi, a jeszcze trwała zacięta walka. Ach! ile się tam krwi bratniej przelało, ilu dzielnych wojowników zgon przedwczesny znalazło! Raz jeszcze starły się szeregi, a zwycięztwo zdawało się przechylać na stronę chrześcian, gdyż Bojomir na czele najwaleczniejszych wojowników śmiało uderzył naprzód, łamiąc nieprzyjacielskie szeregi. Już był blizko głównej chorągwi, gdzie się znajdował Jasław, gdy wtem ugodziła go w głowę kamienna siekiera, tak że pociemniało mu się w oczach, krew zaczęła się lać z rany strumieniem, a niedługo padł bez zmysłów na ziemię. Z upadkiem Bojomira zachwiała się potęga wojska chrześciańskiego, szyki pogańskie zwycięzko szły naprzód, a dzielni towarzysze Bojomira zginęli, albo też ranami okryci leżeli na ziemi. Jeszcze się bronił czas pewien Dragosław, ale i on uległ wkrótce przemocy, otoczony ze wszech stron wojskiem, zwłaszcza kiedy ciężko ranny został w niewolę zabrany. A tak wojska chrześciańskie albo padły na polu bitwy, albo też poszły w rozsypkę. Skończyła się nakoniec bitwa, a słońce zachodząc ognisto, jeszcze raz oświeciło pobojowisko, na którem się tyle bratniej krwi przelało, gdzie tylu dzielnych mężów na zawsze wyzionęło ducha. Ach! bo też nie ma nic straszniejszego pod słońcem nad niezgodę braci, kiedy zamiast żyd w miłości na ziemi, która ich zrodziła, mordują się wzajemnie. Biada tym, którzy się stają przyczyną niezgody braterskiej, jak owi pogańscy kapłani.

VII. 

Na pobojowisku.

Noc zapanowała nad światem, a księżyc przyświecał blademi promieniami, gdy Bojomir ocknął się z omdlenia. Naokół paliły się ognie, przy których spoczywały wojska Jasława, śpiewając pieśni wojenne i wychylając pełne puhary miodu na cześć bogów. Bojomir, słysząc znane pieśni, odzyskał do reszty przytomność, a wtedy poznał całą okropność swego położenia. Wszystkie nadzieje zaszczepienia chrześciaństwa w narodzie łużyckim spełzły na niczem, a on tak gorąco pragnął, aby jego bracia poznali zasady prawdziwej wiary.

— O wieczny, jedyny, prawdziwy Boże! — zawołał — jakże doświadczasz Twych wyznawców! Lecz nie nasza, ale Twoja wola niech się dzieje, Twoje Imię niech będzie na wieki wsławione, w obronie Twego Imienia, Boże najświętszy, jakżeż słodko umierać! O Ty, Panie, nie opuścisz dzieci Twoich, Ty oświecisz serca naszych braci, którzy w zaślepieniu uderzyli na braci.

W podobny sposób długo się modlił Bojomira modlitwa ta błogim napełniała pokojem jego zbolałe serce.

Później, gdy sobie wspomniał na ojca, kapłana Wojciecha, na drogą małżonkę, wtedy strumień łez skropił jego lica, ponieważ nie wiedział co się dzieje z istotami, drogiemi jego sercu. Nakoniec powstał, oglądając się naokół i rozważając, coby wypadało uczynić. Szedł powoli, wspierając się na mieczu, a wszędzie widział tylko ciała pobitych towarzyszów. Postanowił zbliżyć się do ktorego ogniska, aby zważać na rozmowy wojowników. Ale wtem rana zaczęła mu boleśnie dolegad, tak że Bojomir westchnął nad swą smutną dolą, zazdroszcząc towarzyszom, którzy spali snem wiecznym. Usiadł na wielkim kamieniu w pobliżu ogniska, słuchając pilnie na rozmowy żołnierzy.

Rozmawiali o bitwie, a nie szczędzili obelg na wiarę chrześciańską. Nakoniec jeden z wojaków w te odezwał się słowa:

— Teraz sprawmy chrześcianinowi chrzest.

Zgodzili się na to wszyscy wśród śmiechu, zwracając swe oczy ku jednemu drzewu. Bojomir spostrzegł tara chrześciańskiego jeńca, z którego naigrawać się chciano. Potem jeden z żołnierzy napełnił róg piaskiem, aby go wysypać na głowę chrześcianina, a inni schwycili kilka pochodni, i stanęli naokół jeńca. Bojomira nagle pot zimny oblał, a pierś ścisnęła się od wielkiego bolu, gdyż przy blasku pochodni poznał w uwięzionym własnego ojca.

W tej samej chwili usłyszeli żołnierze na pobojowisku jęk boleści, podobny temu, jaki lwica wydaje po utracie młodych. Zdziwili się wszyscy, a wielu zbladło, sądząc, że to jakie straszydło im grozi, ale wyśmiał swych towarzyszy z powodu ich bojaźni ów wojownik, który róg piasku w ręku trzymał. Ci zaś wskazali na pole bitwy, aby szedł się przekonać, zkąd ten jęk pochodził. Ten nie dał sobie tego dwa razy powiedzieć, lecz z mieczem w jednej, a z pochodnią w drugiej ręce, udał się z wielkim krzykiem na pobojowisko, w tę stronę, zkąd ich jęk doszedł, a za nim zdała postępowali jego towarzysze. Wtem nagle jakaś wysoka postać się po kazała, potem zabrzmiał szczęk broni, a niedługo padł na ziemię ów żołnierz z pochodnią. Owa postać tymczasem, pochwyciwszy za pochodnię z mieczem w dłoni, krwią zbroczona, rzuciła się na żołnierzy, którzy przestraszeni wielce czem prędzej uciekali. Bojomir zaś (gdyż on był tą postacią), pospieszył co rychlej do drzewa, przy którem znajdował się jego ojciec, i rozciął sznury, któremi był tenże skrępowany. Dragosław nie mógł pojąć tej cudownej obrony, dopiero w skutek nalegań Bojomira, uchwycił za siekierę z ziemi, a obydwaj pospieszyli do lasu. Ale tuż za nimi gromada wojska pospieszyła z pochodniami, szukając ich na wszystkie strony. Wkrótce ojciec z synem w gęstym lesie stracili się z oczu, a żaden nie śmiał wołać, aby nie popaść w ręce nieprzyjaciół. Pochodnie błyszczały czerwonem światłem, a krzyk rozhukanej zgrai i przekleństwa rozlegały się naokół. Bojomira siły zaczęły coraz więcej słabnąć, spieszył jednak ile tylko mógł naprzód, gdy wtem doszedł go dziki okrzyk żołnierstwa, w którym słyszał kilka razy imię ojca wymówione. Stanął wtedy na chwilę, a wymówiwszy te słowa: "O wszechmogący Boże! zmiłuj się nad nami", padł bez zmysłów na ziemię pod konarami rozłożystego dębu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej