Kazimierz Gliński

BONAWENTURA DZIERDZIEJEWSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. PRZYJACIELE.

II. LIST.

III. ZADARTY NOSEK.

IV. „ET TU, BRUTE, CONTRA ME!"

V. MIŁOŚĆ I STRACH.

VI. TYLKO DZIEŃ JEDEN.

VII. W KAMIEŃCU PODOLSKIM.

VIII. „BONAWENTURA DZIERDZIEJEWSKI DO USŁUG WASZMOŚĆ PANNY".

IX. OPUSTOSZAŁE DOMY.

X. „OBY WOLNYCH I CNOTLIWYCH BYŁ ZAWSZE MIESZKANIEM!"

XI. ODPOWIEDŹ PANA BIAŁOPIOTROWICZA I KARCZMA „WYGODA".

XII. „PRZERWANA SIELANKA".

XIII. "E PUR SI MUOVE".

XIV. "BONAWENTURA DZIERDZIEJEWSKI DO USŁUG WASZMOŚĆ PANNY".

BONAWENTURA DZIERDZIEJEWSKI

powieść obyczajowa z czasów stanisławowskich, spisana z opowiadań ojca mojego

Gliński Kazimierz

I. PRZYJACIELE.

Rozrzewniająco smutną miał fizyonomię pan Bonawentura Dzierdziejewski, podstoli kamieniecki, od chwili powrotu swego ze stolicy, dokąd wyruszył za panem starostą Śniatyńskim. Oczywiście, że go pan starosta nic a nic nie obchodził, obchodziła go panna Salomea Śniatyńska, stworzonko młode, a tak urocze i tyle w sobie wdzięku anielskiego mające, że pan Bonawentura na śmierć rozamorował się w ślicznej Salusi i całkiem poważnie zaczął myśleć o wypełnieniu ścian domu swego jej szczebiotem słowiczym.

Rozmyślając tak, doszedł do przekonania, że wcale dobrana byłaby z nich para. On młody, bo zaledwie trzydziestu lat wieku sięgał — ona siedemnastej dobiegała dopiero wiosny; z postawy jego patrzyła rycerskość i siła, co jest głównem znamieniem piękności męskiej — z niej sączyła się jakaś słodycz niewieściego powabu, woń róż, czar poranku, zefirowy powiew, wiejący z nieznanych krain rozkoszy. Tak, dla siebie stworzeni byli. Do tego przekonania doszedł pan Bonawentura po długich rozmyślaniach nad sobą i nad panną starościanką.

W skojarzeniu się dwóch domów: Dzierdziejewskich i Śniatyńskich — nie widział żadnej przeszkody. Prawda, że imponować nie mógł imci panu Herakliuszowi Śniatyńskiemu niezbyt wysokim podstolego urzędem, ale też i pan starosta nie był grodowym starostą; co zaś do fortuny, to Justynówka z przyległościami, na której Śniatyńscy siedzieli, nie tak bardzo przewyższała obszarem ziemi Kozie-Łany Dzierdziejewskich, także z przyległościami. Stosunek dwóch domów był zażyły, sąsiedztwo blizkie, nigdy zaś nieporozumień granicznych nie było, tem bardziej nie mogło być dzisiaj, gdy ojciec pana podstolego do wieczności się przeniósł, a syn objął w posiadanie szmat piękny dziedzictwa i w pięknej pannie starościance na zabój się rozmiłował. Prawda, że miłość czasami oślepia i nie pozwala jasno na rzeczy patrzeć — ale pan podstoli młokosem już nie był, z niejednem się pieczywem zapoznał, znał się więc na uśmiechach niewieścich i spojrzeniach zwodniczych; nie wyprowadziłaby go w pole żadna pannica dojrzała, a cóż mówić o dziewczęciu, rozwijającem się dopiero w kwiat różowy, wychowanem w zaciszu domu szlacheckiego, na świętej ziemi podolskiej, zdala od wrzawy i gwaru wielkiego świata, gdzie już psuł się obyczaj stary, a hołdowano złym nałogom, przyniesionym z Francyi dalekiej, z domieszką rozpusty, pozostałej jeszcze z czasów saskich. Uśmiech Salusi miał coś w sobie z uśmiechu zorzy porannej, która świat wita czystem złotem swych blasków; spojrzenie jej miało głębię błękitów, gdzie jeno śnieżą się srebrne runa obłoków, a w jasności zórz i błękitów obłudy nie masz... I pan Bonawentura nie mylił się: każdy przyjazd jego był witany złotej zorzy rumieńcem; każde zapatrzenie się Salusi w rozmiłowanym w niej panu podstolim wiało ku niemu ową ciszą błękitów, gdzie szczęście wiekuiste a niezamącony spokój panują.

Widywali się często, nieraz dni całe spędzali razem na wiejskich rozrywkach, do których należały zebrania towarzyskie, z pląsami połączone; wycieczki konne, szalony wyścig na pól równinach, albo rybołówstwo na stawach Justynowieckich; a zawsze „on" przy niej, „ona" przy nim, śmiejący się, gaworzący, szukający siebie nawzajem przy zgubieniu się mimowolnem.

Do onych łowów rybnych należał zawsze i pan starosta. Siadał nad stawem, na pniu wierzby złamanej, gdzie najwięcej ryb się zbierało, bo w onem miejscu codziennie sam przynętę im nosił i gwizdał charakterystycznie, rzucając do wody bułek okruchy, albo i inne smakołyki. Aby więc tylko pokazał się nad brzegiem stawu piaskowy żupan pana starosty, kotłowała się wnet woda wesołym pluskiem stworzonek onych, moc pyszczków wychylało się nad jej powierzchnię, co widząc pan Herakliusz, uśmiechał się z zadowoleniem i kazał pachołkowi wykopane podawać robaki, które sam na haczyk wędki nasuwał — i — siadając na pniu, do pląsających ryb mówił:

— Nie niecierpliwcie się, rybki moje — zaraz satysfakcyę mieć będziecie.

Zarzucił wędkę i całą uwagę na niej skupiał... Po chwili popławek zadrgał raz i drugi i pod wodę się schował, a pan starosta szybkim a zręcznym ruchem wydostawał z toni kryształowej fertyczne płotki, okonie grzbieciaste, szerokie karasie, ślizkie liny, a nieraz i gnębiciel rodu rybiego, pokaźny szczupak, na przynętę się złapał, którego wyciągnięcie na brzeg niemałej umiejętności wymagało, bo łatwo włosienną nić mógł przerwać i umknąć, plusnąwszy nieco pod nosem niefortunnemu rybołówcy. Królewska więc część połowu przypadała zawsze panu Herakliuszowi, gdy inni, nie mający prawa przystępu do uprzywilejowanego miejsca pana starosty, musieli czekać cierpliwie na zanurzenie się popławka, wodę mącić, po sto razy wędki zarzucać, nim jaki taki mieszkaniec wodny się chwycił; mimo to, każdy z większą lub mniejszą zdobyczą do dom powracał pod tryumfalnym przewodem pana Herakliusza, który z dumą wskazując na sieć swoją, ryb pełną, zdawało się, że mówił:

— Gdzie wam do mnie, niezdary! Najmniej rybek łapali — to pan Bonawentura z Salusią, bo więcej zajęci byli sobą, niż popławkami, które najczęściej zbliżały się ku sobie i poplątały. Potrzeba więc było splątaną włosień do porządku przyprowadzić, przy której to robocie nieraz drobne paluszki Salusi spotkały się z gorącym uściskiem podstolego i sporo czasu stracono, nim popławki znowu zakołysały się na wodzie.

— Uważajmy-no lepiej — szepnęła razu pewnego Salusia, gdy co chwila to ten, to ów z rozbawionego towarzystwa przy plusku wody wydobywał z głębi trzepocące się srebrzyście rybki na końcu haczyka.

— Uważajmy lepiej — szepnęła — bo wstyd nam będzie z próżnemi rękami powracać, a nijak wytłumaczyć się z nieudanego nie potrafimy połowu, gdy każdy coś chwyta...

— A ja nie chwytam? — odezwał się pan podstoli, dłoń zbliżając do paluszków Salusi. — Łapkołówstwo w tej chwili jest stokroć przyjemniejszem dla mnie zajęciem.

Salusia parsknęła śmiechem.

— Znowu u waćpaństwa popławki w trzcinie? — ktoś rzucił.

— Bo tam ryb najwięcej — odpowiedział pan Bonawentura...

— Złów waćpan choć jedną! — poprosiła błagalnie starościanka.

— Psss!... psss!...—syknął pan podstoli, przykładając palec do ust i wskazując na popławek, który pod wodę się schował.

Salusia zaparła dech w piersi i pochyliła się nad wodę, zainteresowało się też całe towarzystwo tym wypadkiem niezwykłym, nawet starosta łeb uniósł do góry i oczy wytrzeszczył.

Popławek nie pojawił się.

Wtedy pan Bonawentura targnął silnie wędkę, na której końcu rozkrzyżował się potwór jakiś.

— Jest ryba!... — krzyknął zwycięsko podstoli. — Dwie nawet, dwie! — ktoś zawołał, patrząc na dziwną zdobycz pana Dzierdziejewskiego, której on nijak uchwycić nie mógł. — A, to sztuka, na jeden hak dwie ryby złowić!

Nie! była jedna tylko, ale — żaba! Śmiech gruchnął, a któryś z dowcipnisiów „żabołówcą" pana Bonawenturę nazwał.

— Bądź co bądź, żaden z was tej sztuki nie dokazał — odezwał się Dzierdziejewski... — Ale przypatrzcie się tylko, co to za żaba!... parę funtów wagi mieć musi. No, panno Salomeo, teraz na panią kolej—do starościanki się zwrócił.

— Pewnikiem będzie rak, raczek — ktoś się odezwał.

Bez zapuszczania wędki ułowiła go zaraz Salusia, a taki śliczny był, że pan podstoli uśmiechnął się i głowę pochylił i jął z lubością mu się przypatrywać, aż panna starościanka zawojką twarz okryła i pochyliła się ku wodzie, by, chłodnym tchem jej owiane, przygasły te prześliczne róże rumieńców.

Nigdy tak jeszcze towarzystwo rozbawione nie było, tak prześladowany pan Bonawentura, ni tak broniąca się panna starościanka.

Dzierdziejewski był pewny serca Salusi. Witała go z radosnym uśmiechem, żegnała zawsze słowami:

— Do jutra!

To też nie sprzeniewierzył się nigdy i choć na jeden silniejszy oddech piersi, ale codziennie do Justynówki wpadał.

Razu pewnego, gdy z powodu nawału zajęć gospodarskich, przez dwie niedziele nie pokazywał się w domu pana starosty, musiała panna starościanka tęsknić za nim, bo zaraz przy pierwszej bytności jego w Justynówce pan Herakliusz powitał go słowami:

— Dobrze, żeś przyjechał, a to Salusia, wypatrując ciebie, wszystkie szyby w oknach ochuchała.

Odpowiedzią na to odezwanie się pana ojca były śliczne, prześliczne rumieńce dziewczyny i serdeczny uścisk ręki, stokroć wymowniejszy nad słowa wszystkie. I po co tu było czynić jakieś wyznania miłosne, kłaść rękę na sercu, palpitować mocno, kiedy mówiło wszystko dookoła:

— Mamy się, mamy ku sobie!

Aż oto pan starosta musiał do stolicy wyjechać w jakiejś sprawie publicznej. Salusia nigdy nie była w Warszawie, to też, gdy ojciec zwrócił się do niej i rzekł;

— Jadę — —

— I ja — i ja z tobą, tatuńciu! — zaśpiewała jak harfa.

Odmów-że tu jedynaczce, zostaw ją pod opieką ciotki starej, bo pan starosta był wdowcem od lat kilku, a że ożenił się w podeszłych już latach i na podagrę cierpiał, o nowym związku małżeńskim nie myślał, opiekę nad córką oddając pannie Monice, siostrze ś. p. nieboszczki żony swojej, de domo Wątorowskiej.

Tak tedy poszóstną karocą wyruszyli w podróż: starosta, panna Monika i Salusia, o czem dowiedziawszy się pan Bonawentura, w też pędy pogonił, z 'czego panna Salomea okrutnie była rada.

Warszawa ją olśniła, oszołomił dwór królewski. Stanisław August, znawca piękności kobiecej, któremu pan starosta jedynaczkę swoją przedstawił — nawet grzecznostkami ją osypywał, a za panem dwór cały poszedł, ten dwór lekki, trzpiotliwy, wyfraczony, wypończoszony, rozpustny, a sfrancuziały, ślizgający się tak lekko po cnocie, jak po posadzkach salonów. Jakiś pan Filidor de Vojto Wojczyński, starościć przemyski (jak był zwykle dodawać), przysiadł fałdów panience, nauczył ją tańczyć menueta, którym wnet się popisał, w pierwszej parze idąc z Salusią na jakimś balu wiosennym w Łazienkach Królewskich. Pończochy, fraki, harcapy i żaboty zajęły miejsce żupanów i kontuszów, których trzymali się jeszcze ludzie daty dawnej, starzy mieszkańcy wsi; ale świat wielki, szczególnie młodzież, wychowana w stolicy Francyi, hołdowała już strojom, zwyczajom i obyczajom z francuskiego Wersalu na dwór Stanisława Augusta przyniesionym. Żupan seledynowy, malinowy kontusz pana podstolego trącił barbarzyństwem w oczach Salusi; rycerski ukłon pana Bonawentury, przy dziarskiem wąsów podkręceniu, jakże prostackim się wydał w porównaniu z lekkim, posuwistym, ledwie dotykającym ziemi ukłonem Filidora; założenie ręki za pas, choćby za pas lity roboty słuckiej, czyż mogło się mierzyć z delikatnem muskaniem żabotów filigranowych przez palce, zaróżowione lekko pyłkiem karminowym? Czerstwa twarz pana podstolego za prostacko wyglądała przy pana starościca twarzy o cerze księżycowej, wygolonej do cna; jasny a śmiały wzrok podolskiego szlachcica mógł-że w zawody iść z melancholijnem salonowego bywalca spojrzeniem o wyrazie romansowego znużenia, do czego przyczyniały się sine krążki pod oczyma, błękitnym namalowane ołówkiem?... Bonawentura usuwał się w cień, Filidor coraz częstszym gościem bywał na salonach pana starosty, który opiekuństwo całe nad Salusią złożywszy w ręce panny Moniki, zachwyconej Filidorem i innymi Filidorami — dni całe spędzał na łowieniu ryb w stawach Łazienek Królewskich, na co specyalne pozwolenie od miłościwego pana otrzymał.

— Nie niecierpliwcie się, rybki—ja wam i tutaj wygodzę! — mawiał, zanurzając w tonie wędkę zdradziecką.

Przedłużała się nad zamiar pierwotny bytność Śniatyńskich w stolicy, czego rezultatem było rozgoryczenie pana Bonawentury i — niezatrzymywany przez nikogo — wyjazd jego z Warszawy.

Oczyma więc rozrzewniająco smutnemi patrzał na zachód słońca, wsparty o balustradę ganku domu swego i — wedle zwyczaju — „Pater noster" po łacinie szeptał. Ale nie skończył modlitwy, gdy psy porwały się nagle i skoczyły ku wrotom, przez które, podskakując na progu wysokim, wjechała żółta bryka, przez dwa dzielne konie ciągniona, i dużem półkolem objechawszy dziedziniec, zatrzymała się przed gankiem, na którym właśnie stał pan Bonawentura z połową „Ojczenasza" na ustach. Z bryki raźno wyskoczył mąż dziarski, latami panu podstolemu równy, jeno o fizyonomii zawadyackiej, oczach bystrych i wąsiskach o barwie moczonych konopi, a niby duże wiechy rozczepierzonych. Twarz okrągłą miał, po gospodarsku osmoloną, nos impertynencko do góry "zadarty w przeciwieństwie do nosa pana Bonawentury, który, w tej chwili przynajmniej, na kwintę go spuścił, jako i wąsy koloru orzechowego zwiesił ku dołowi. Ale widok przybywającego gościa snadź miłym a niespodziewanym był wypadkiem, bo rozjaśniła się wnet posępna twarz pana podstolego, oczy błysnęły, uśmiechnęły się usta, pokręcone wąsy dwoma rogami strzeliły do góry, a ramiona wyciągnęły się uprzejmie.

— W sam raz, w sam raz! — zawołał, schodząc z kamiennych stopni ganku ku wysiadającemu z bryki przyjacielowi, którym był pan Kasper Wygoda Pogorzelski, pana Dzierdziejewskiego druh od serca, właściciel Soroczyna w powiecie dubieńskim na Wołyniu, człek szanowany przez szlachtę i chłopów dla odwagi i poczciwości niezwykłej, lubiany dla psich figlów, które jakby żywiołem jego były, byleby nie tykały Jana lub Macieja, lecz Serwacego i Bonifacego, bo w wypadku przeciwnym cieszył się Bonifacy i Serwacy, Jan i Maciej bąkali urażeni:

— Nas tknął — psi syn! a myśmy jemu ciągle baki świecili.

Zmieniały się role: sarkał Jan, Maciej się dąsał, a Serwacy i Bonifacy lgnęli do Kaspra, dopóki ten im łatki nie przypiął i psim synem się nie stał. Nie tylko między chłopami i szlachtą, lecz i u magnatów mir miał niemały, choć nie dudkował przed nimi, w pas się nie kłaniał, a prawdę rznął, aż niejeden żar w piętach uczuł. Zaprzeczyć nie było sposobu, bo pustemi słowy nikt prawdy nie przyćmi, niebezpiecznie zaś było grubijaństwem zapłacić, bo nikt dotąd nie stępił ostrza szablicy pana Kaspra. Woleli więc go za sobą, niż przeciw sobie mieć, i czynić tak, by pan Kasper głową nie kręcił. Nawet pan tulczyniecki, pod koniec dni swoich, w przystępie gryzącego żalu, spotkawszy raz w Humaniu podczaszyca, rzekł do niego:

— Wierzaj mi waćpan, że gdyby więcej było takich, jak ty — łajdactwabym nie zrobił!...

— Wątpi o tem Kościół Boży — odpowiedział bez namysłu pan Kasper.

Takim był pan Wygoda Pogorzelski, który na trzęsącej się bryce zajechał był czasu onego przed okryty liśćmi lipowymi dom pana Bonawentury.

— W sam raz, w sam raz! — wołał dziedzic Kozich-Łanów, obłapiając dawno niewidzianego przyjaciela. — Nigdy jeszcze tak nie potrzebował bratniej duszy, jak teraz! Dajże ci Bóg królestwo niebieskie, żeś nie zapomniał o mnie — mówił, raz wraz do gęby Kaspra się biorąc, aż mlaskanie po dziedzińcu się całym rozchodziło.

— Chwalić Boga, że cię zastałem — odpowiedział Kasper, do schodów się zbliżając — a prawdę rzec, nie spodziewałem się tego, tem bardziej, że zając drogę mi przebiegł i, spotkawszy parocha, zapomniałem garść słomy za nim wyrzucić.

— Do stajni! — odezwał się pan Bonawentura, zwracając się do woźnicy pana Kaspra — a pośpiesz, bo właśnie czeladź moja do wieczerzy zasiada, to i ciebie baraniną uraczy.

Powiedziawszy to, za rękę wnet pana podczaszyca ujął i do drzwi poprowadził, ale ten, obejrzawszy się dookoła, w progu stanął i rzekł:

— Czy nie lepiej nam tutaj będzie? W najprzestronniejszej świetlicy zawżdy powietrza brak zdrowej piersi szlacheckiej. Mrok nieprędko zapadnie, bo słońce dość wysoko jeszcze nad widnokręgiem się kołysze, a złoci się tak, a purpurą sypie, że żal go porzucać przed czasem.

— Złoci się! purpurą sypie... — zaśmiał się pan Bonawentura. — A cóż będzie, Kasperku, gdy po zachodzie słońca szaro-błękitny zmrok ziemię zaleje, a miesiąc wykołysze się z za lasów i zacznie srebrem sypać i rozmarzać się na każdym listku topoli przy dźwięcznym żab kumkaniu?... Ostańmy tu— powiesz, — bo pierś wzdychająca ma się zawsze więcej ku księżycowi, niż ku słońcu.

— To ostaniem — abo co? — zaśmiał się Kasper.

— A no — będzie więc tak, jak chcesz!... — odpowiedział podstoli — tem bardziej, że i mnie to dogadza, który na tym ganeczku sporo codziennie czasu na rozmyślaniu przepędzam, upojony aromatami bzów i czeremch, które z wiosną balsamy swoje rozlewają, jak teraz lipy, rozdzwonione pszczół muzyką. Siadajmy tedy przy tym stole kamiennym, a folgę dajmy wszystkim zmartwieniom swoim i niespokojnościom. Westchnął...

— Oho!... jakaś ciebie tęsknota rozpiera — uśmiechnął się pan podczaszyc. — Dalibóg, gość to niespodziewany u takiego, jak ty, szczęśliwca.

Pan Bonawentura machnął ręką i miał już usiąść przy gościu, gdy dostrzegł pachołka, czekającego w drzwiach na rozkazy — zwrócił się więc ku niemu i rzekł:

— Tutaj, Wasylku, przygotujesz podwieczorek, a co prędzej wina nam przynieś!

Wino zjawiło się wnet, wonne, złotem kapiące, w butelce, nie na sposób sztuczny omszałej.

— Jak zdrowie jaśnie wielmożnej pani podkomorzyny? — Kasper spytał.

— Trzyma się dobrze, lat na niej nie znać.

— Doma jest?

— O świcie dziś po zakupy różne do Kamieńca pojechała, ale lada chwila powrotu jej się spodziewam! Chciałem wyręczyć ją w tych ambarasach domowych, boć zawsze pięćdziesiąt latek na grzbietku swoim nosi, ale, że tu chodziło o rodzenki, migdały i inne, tym podobne, bakalie: „Nie znasz się" mi powiedziała i z panną służącą do Kamieńca wyruszyła... Poczciwa matuś!

— Ale, żem ciebie zastał — to mi dziw! — rzekł Kasper — tem bardziej, że na gruntach już twoich parocha i zająca spotkałem.

— A gdzie-żem miał być?

— Jakto gdzie?... zali nie wiesz, Justynówki sąsiad najbliższy, że Śniatyńscy już dawno wrócili?

— No — wiem!...

— Jakże się mają? —

— Pewnie dobrze — Podobasz mi się: pewnie dobrze!

— Abo co?

— Abo co! — powtórzył pan podczaszyc, ramionami wzruszając. Mówisz tak, jakbym to ja o Justynówki mieszkańcach mógł coś wiedzieć, a ty poza obrębem wiadomości o nich zostawał.

— Z nikim się nie widziałem dotąd — szepnął pan Bonawentura.

— Ze starostą mogłeś się nie widzieć, ale... z panną Salomeą?

— Dziwi to ciebie?

— A jakże inaczej?... Przecież wiem, że ze dwa miesiące jej nie widziałeś, boś, jak mi mówiono, Warszawę przed Śniatyńskimi opuścił.

— Tak — rzucił trochę niecierpliwie pan podstoli.

— I tęsknota za dziewką umiłowaną nie wyparła ciebie dotąd z tych ścian?

— Jak widzisz, siedzę tutaj mimo oną tęsknotę.

— Nie rozumiem ciebie, kochanie — odezwał się, zżymając, podczaszyc. — Fantazya jakaś?

— Fantazya —

— To wolno ci samego siebie dręczyć, ale nie wolno napawać niepokojem miłującego serca dziewczyny.

— Miłującego serca! — westchnął pan Bonawentura... — Tak!... miłującego... gdyby... nie...

— Gdyby nie: co, czy kto?

— Gdyby nie Filidor! — wrzasnął pan podstoli.

— Filidor?.. co to — mops? — Kasper spytał.

— Cha-cha-cha! — zaśmiał się pan Dzierdziejewski — to ci się udało, Kasperku! Dalibóg, że się udało, bo takiego imienia żaden człek chrzczony nie nosi, a że do mopsa podobny, toś odgadł, bracie, choć nawet konterfektu tego de Vojto nie widziałeś.

— De Vojto?... co to takiego?

— Dyabeł wie, co to takiego — śmiał się pan Bonawentura,— ale teraz coraz częściej spotykasz: de Vojto, de Coni, de Topigrato, choć de Pasibrzuchy najwłaściwszy przydomek ich byłby. W dzisiejszej Warszawie nie można się obrócić, byś de na wizytowym bilecie swoim nie położył. Namawiały i mnie te małpy upudrowane, bym się pisał koniecznie: Bonawentura de Dzierdzieje Dzierdziejewski, jak tobieby radzono de Pogorzele wetknąć, choć byłby w tem jeszcze sens jakiś, boć twój protoplasta z Pogorzel, a mój z Dzierdziejówki wyprowadzał się, ale — de Vojto, de Coni? — Ot, szlachta!

I znów się zaśmiał, choć ten śmiech pana podstolego wcale nie był wesołości oznaką.

— No dobrze, dobrze! ale co ma za związek ten de Vojto z panną Salomeą Śniatyńską?—Kasper spytał.

Bonawentura w głowę się podrapał i mruknął:

— Milszym się jej stał ode mnie. Pogorzelski wpatrzył się w mówiącego...

— Ten... de... Vojto?

— Jak zaczął fikać nogami a stawać przy kominku, jak kukła z saskiej porceneli, i skubać żaboty, tak mojej Salusi w głowie się pomieszało.

Ostatnie słowa, a szczególnie imię starościanki tak dziwnie miękko zabrzmiało w ustach Dzierdziejewskiego, jakby łzy na nie kapnęły. Pan podczaszyc zmarszczył się lekko i rzekł:

— A ty fiknąć nie możesz, jeżeli to skutkuje, a stanąć przy kominku, jak porcenela, i zamiast żabotów, wąsów poskubać — co?

— A menuet? a gitara? a kwakanie komplementów francuskich? a pantoflami po posadzce wodzenie i kłanianie się tak, że im niżej ku ziemi gniesz się, tem ci z tyłu coraz wyżej frak się podnosi?... — zawołał gorąco podstoli... — Nie potrafię zresztą z Bonawentury Filidora zrobić, małpy ze szlachcica — to trudno!... — zakończył, trochę trzęsącą się ręką kielichy nalewając.

— To się rozumie, że trudno! — rzekł Kasper — ale mi się widzi, żeś zanadto to wszystko do serca wziął. Jabym już dawno stłukł tę porcenelę, a trzepnął pod frak, który, rzekłeś, w sam raz do tej operacyi się podnosi.

— I co? — rzucił pan Bonawentura.

— Jakto co? za gór dziesięć przepędziłbym tego Filidora, że wyrzekłby się Salusi, jak amen w pacierzu.

— A ona mnie, urażona takim postępkiem grubijańskim, i jeszczeby więcej za swoim Filidorem tęskniła — odpowiedział podstoli.

Tu zaśmiał się.

— Komedya, ja ci powiadam — dodał, zabierając się znów do butelki.

— Śmiejesz się — to dobrze! — rzekł Kasper.

— Bo śmiech swoją drogą, a wściekłość swoją drogą człowieka rozpiera. Jedno i drugie plącze się razem, jak pomyślę, co z tej naszej Warszawy Sasy zrobiły, a teraz co z niej dwór królewski, skrojony na modę francuską, robi. Bo trzeba ci wiedzieć, Kasperku, że i ten Filidor nie Filidorem zwie się, tylko Ignacym, lecz, że obecnie jakieś arkadyjskie czasy nastały i panie za pasterki a panowie za pasterzy się przebierają i owce pasą na trawnikach powązkowskich...

— Owce pasą?! — zawołał Pogorzelski... — Pastuchów im zabrakło, że się sami do tej roboty wzięli — co?

— Sielanka teraz w modzie — ciągnął podstoli, — życie arkadyjskie, panowanie faunów i nimf!... flet w gębie u kawalerów, a pasterski kij z różową wstążeczką w rękach niewieścich — i: „Baś! baś!" w ustach ukarminowanych. Pannica o sukni rozdętej na wzgórku siada, a u stóp jej pasterz we fraku czerwonym, portkach popielatych, przywiązanych podwiązkami, upończoszony, jak baba, w trzewikach, na których nieraz zacny karbunkuł siedzi. I to, powiadam ci, Kasperku, zabawiają się tak potomkowie i potomkinie rodów dawnych. Sam widziałem, jak Jaśnie Oświecona marszałkowa Lubomirska kozę doiła.

— Kozę?! — wrzasnął Kasper.

— Podsunęła pod nią donicę srebrną i— cyrk, cyrk! — a kozie mleko przelewało się przez palce upierścienione.

— I panna Salomea także w tem życiu pasterskiem udział brała?

— A jakże!... Filidor kozą trzymał, a ona doiła. Jednak czynność ta nie bardzo im się udała, bo koza rogami w brzuch palnęła Filidora, donica się wywróciła, pasterz na donicą, a koza w nogi!...

Pogorzelski ryknął śmiechem — —

— I co, co dalej? — pytał, zanosząc się od śmiechu.

— Łap waćpan! — zwróciła się wtedy do mnie panna Salomea, widząc kozą umykającą.

Tu pan podczaszyc przestał śmiać się i z pode łba spojrzał na podstolego.

— I ty... za kozą pobiegłeś? — rzekł.

— Ja... wyjechałem z Warszawy — odpowiedział posępnie pan Bonawentura.

Pan Kasper odetchnął--

— Dobrze — rzekł —żeś tem opowiadanie swoje zakończył, a tobym zaraz z twoich Kozich-Łanów wyjechał.

— Ale jak ona ślicznie wyglądała w tym stroju pasterskim, z kijem uwstęgowanym, siedząca z donicą pod tem stworzeniem brodatem... — szepnął Dzierdziejewski.

— Widziałem u Prokopowicza Venus medycejską, którą sobie z Warszawy sprowadził był a nie mając na razie gdzie jej umieścić, na beczce od piwa posadził... Ale — przypomniał sobie pan Kasper — dlaczego ten Filidor Filidorem z Ignacego się zrobił?

— Chcesz, by pasterz arkadyjski Ignacym się nazywał?... Pilonem lub Filidorem być musi, nigdy zaś Bartłomiejem lub Bonawenturą.

— Rozumiem!... arkadyjskie życie w Polsce się wytwarza, a Polskę dyabli biorą — rozumiem! — rzekł podczaszyc.

Popił duży łyk wina, wargi przygryzł, nozdrzami zawachlował i mruknął:

— Ale dobrze zrobiłeś, żeś kozy nie łapał i opuściłeś Warszawę,

— I ten to mój wyjazd — dodał Bonawenturą — jak o- tem słuchy do mnie doszły, poruszył gniewem serduszko panny Salomei.

— To nic — to nic! lepiej tak, niżbyś rolę fircyka wziął na siebie. Upewniam cię, kochanie, że zacniejszym konterfektem odbiłeś się w jej pamięci, niżby to było wtedy, gdybyś za kozą pognał. Może się dąsać, gniewać, ale porównywając ciebie, opuszczającego w tej chwili Warszawę, z Filidorem, siedzącym na donicy — ku twojej pochyli się stronie.

— Daj Bóg! daj Bóg! — westchnął pan Bonawenturą.

— A cóż starosta?

— Za Filidorem jest, bo jak tylko do ryb się zabrał, ten mu zaraz robaka na hak wsadził... Ot — i masz serca mojego dzieje, Kasperku! zaczęte tak ślicznie, a tak głupio skończone!

Westchnął i w kielich się zapatrzył.

— Przestałeś kochać? — rzucił pan podczaszyc.

— Kto — ja?!

Znać było, że to pytanie, rzucone przez Kaspra, boleśnie ukłuło pana podczaszyca. Przygryzł wargi, by powstrzymać łzy, napływające do oczu, które tylko lekko powilgotniały. Puhar wychylił, wąsa pokręcił i szepnął:

— Nie przestałem i nie przestanę...

— Nie skończyły się więc twojego serca dzieje — odparł Kasper.

— Dalszy ich ciąg — to tylko już jedno zamieranie — odpowiedział głucho pan podstoli.

— Za tragicznie rzecz bierzesz, kochanku, za tragicznie! — odezwał się podczaszyc, ujmując przyjaciela za rękę. Mnie się to wszystko inaczej przedstawia, i jeśli tylko pan Fajt z Łapą się nie ożeni, to Dzierdziejewski Śniatyńską za dozgonną towarzyszkę dla siebie weźmie.

Pan podstoli uśmiechnął się smutnie —

— Nie wierzysz?... Zaraz ci to wytłumaczę —

— Tłumacz, tłumacz — ale zdaje mi się, że to się na nic nie zda — odpowiedział pan Bonawentura. — Non cuivis attingit odire Corinthum— dodał, wpatrując się w złoty pas tylko co zaszłego słońca.

— Wolałbyś do Justynówki zamiast do Koryntu kroki swoje skierować — zaśmiał się podczaszyc, — i mnie się widzi, że niezłym ci drogowskazem będę. Otóż, wedle mojego przekonania, kochanie, to rzecz ma się tak: gwar stolicy, dwór królewski, maszkary i menuety, słowem cały ten, jak go nazywają, świat wielki, pusty, błyskotliwy, ślizgający się po wierzchu choćby najważniejszych spraw ludzkich, a strzelający dowcipami, jak paupry z pukawek — mógł oszołomić takie niewinne pisklę, jak twoja Salusia, która, odrazu, z zagrody wiejskiej, z domowego zacisza wyfrunęła na nieznane sobie przestworza i olśnieniu uległa. Nowość bawi, ale też prędko przestaje być nowością. Następuje równowaga między olśnieniem a ociemnieniem, powraca jasność dnia, prawidłowe widzenie przedmiotów; z mroku chwilowego znów się na jaw Bonawentura wysuwa, a Filidor do przedpokoju serduszka panieńskiego rusza, skąd go już nietrudno na dwór całkiem wyrzucić. Ze starostą wielkiego kłopotu mieć nie będziemy, bo temu jest wszystko jedno, kto mu robaki nakłada, ciotka zaś Monika, oczywiście, że twojej strony się trzyma, jako starego stempla niewiasta.

— Trafiłeś kulą w płot — odezwał się Bonawentura — — Ona to pierwsza na balu łazienkowskim do Śniatyńskich go zaprosiła.

— Panna Monika?

— A ona, ona!... Nie uwierzysz, jak się przejęła zwyczajami nowomodnymi.

— Może i kozy doiła?

— Za trudno jej przysiąść było do ziemi, a próbowała!... Baba jak piec! — dodał pan podstoli.

Kasper serdecznym śmiechem parsknął. — —

— Bez rady Filidora kroku nie zrobi, pończoch bez niego nie naciągnie — ciągnął pan podstoli,— czepiec zaś staropanieński na angielskie kędziorki zmieniła, które na grzebykach osadza po obu stronach policzków, że jako pudlica wygląda.

— Widzę, że zaraza jakaś stolicę naszą nawiedziła — mruknął podczaszyc. — No — ale to tak w Warszawie było. Dziś już zblednąć musiał urok pana de Vojto i — rozsądek powrócił. Źleś więc zrobił, że rozsierdziwszy się na pannę Salomeę, dziś ją obojętnością karzesz.

— Filidor wystarczy — —

Co ty z nim ciągle wyjeżdżasz? — zawołał poirytowany pan podczaszyc. —- W Warszawie mógł ten kokot bawić, ale nie sądzę, by w Justynówce tęskniono jeszcze za nim.

— Pani ciotka postarała się, by tęsknotę panny starościanki zmniejszyć. Opuszczając Warszawę, Filidora z sobą zabrała.

— Co? co? co?... — zapytał Pogorzelski — —

— Jest w Justynówce, jest — odpowiedział pan Bonawentura — i — dodał z mocą — dlatego mnie tam niema!

Kasper głową poruszył, wąsy nastroszył, powieki przymknął lekko i sporych parę łyków wina wypił. Spojrzał z podełba na podstolego, na którego twarzy silne wystąpiły wypieki, a usta skrzywiły się, jakby pieprz zżuły. Znać było, że niepewność i gniew tłumiony miotały nim, może nawet łzą zaszły oczy, ale tego znaku rzetelnego bolu duszy męskiej pan podczaszyc dopatrzyć się nie mógł, bo słońce już dawno usunęło się z widnokręgu, na niebie gwiazd kilka zabłysło, czerwony księżyc wychynął się z mgieł przyziemnych i blaskiem, niepewnym jeszcze, mrok rozgarniał. W stawach jękliwie odezwały się żaby, a lipy, do których przytulał się dom szlachecki pana Dzierdziejewskiego, wokół rozlewały balsamy swoje.

— Bonku — odezwał się po chwili podczaszyc —jutro jedziemy do Śniatyńskich.

Pan Bonawentura poruszył się —

— Jutro? — szepnął — —

— A cóż ty myślisz, że ja tak sprawę twoją ostawię i pozwolę, by ten koczkodan coraz lepiej przysiadywał fałdów twojej Salusi? Goły być musi, jak święty turecki, uśmiecha się więc mu Justynówka z kapitałami pana starosty.

— Daj spokój, daj spokój!—mruknął niechętnie Dzierdziejewski.

— Ależ kpem potrzeba być — uniósł się Kasper, — by takie dziecko, jakiem jest starościanka, kokotowi takiemu na pastwę ostawić, a już ni krzty ambicyi szlacheckiej nie mieć, by pierwszemu lepszemu gawronowi pozwolić szmergać sobie pod nosem... Nie doczekanie! byś ty, druh mój serdeczny, przez tego fircyka pokrzywdzon był.

Pan Bonawentura pochwycił obie dłonie podczaszyca i uścisnął mocno.

— Nim ciebie zdystansuje, to wpierw ze mną rozmówić się będzie musiał — dokończył Kasper.

— Dziękuje, ci, druhu mój serdeczny, za twoje słowa poczciwe — odezwał się podstoli. — Wiem, żeś gotów miodem go wysmarować i niedźwiedziowi polizać dać, albo posadzić na beczce z prochem i do nieproszonej perygrynacyi zmusić, ale to wszystko nie da mi tego spokoju, o jakim marzyłem, tego szczęścia nie wróci, któregom tak blizki był; nie odda mi już serca starościanka, któreby niepodzielnie moje było, ani też każe miłującym ramionom jej wyciągnąć się do mnie. Wygrałbym sprawę z nim — z Salusią przegrał... Nie, Kasprze!... jeżeli ma wrócić się do mnie, niech wróci sama, bez przymusu, bez gwałtu, jeno moją i Filidora wartość poznawszy.

— Mądrześ powiedział — podczaszyc na to, — bo też do pasieki go nie zaprowadzę, nie posadzę na beczce z saletrą, ale tak ostawić sprawy tej nie sposób, jako też ustąpić bez walki nie widzi mi się rzeczą godną szlachcica. Nie powiem, ażebyś się czulił i oczy wywracał, nawet daleka ode mnie jest myśl przeprosin za obraźliwy nieco wyjazd twój z Warszawy. Do łapania kóz jest Filidor, nie Bonawentura — ona to już dobrze zrozumiała. Lekko więc sobie traktuj to wszystko, co zaszło, a konia z rzędem stawię, że sprawę wygrasz. Nie taki dyabeł straszny, jak go malują, ale porzucone serce złamać się może, a zapomnienie łatwo zapomnieniem się płaci, choć przez serdeczny ból przejdzie. Zresztą wiedz o tem, że dziewka każda może na chwilę oczy na pawiu — zatrzymać, ale za lwem — pójdzie!...

Znać było, że te słowa podczaszyca pobudziły osłabioną energią Bonawentury, jak pierwsze draśnięcie kuli na polu bitwy. Wstrząsnął się, uśmiechnął i raz jeszcze ściskając dłoń przyjaciela, rzekł wesoło:

— Bóg mi cię zesłał, otuchę do serca wlałeś, a smutno mi już niańki śpiewały, taki okrutny żal czułem do tej dziewczyny, że tak mnie osamotniła niegodnie. Dwa teraz konterfekty będzie miała przed sobą: Filidora i mój — niech wybiera!... Tylko... Kasprze— o beczce i niedźwiedziu nie myśl.

Podczaszyc zaśmiał się.

— Znam ciebie! — dodał pan Bonawentura... A!... otóż i matuś wróciła,—odezwał się nagle, z ławy powstając.

W tej chwili turkot karety dał się słyszeć, psy zaskomliły, woźnica z bata dwukrotnie palnął i — kołysząc się na wysokich resorach — poszóstna, wielka, jak arka Noego, danglowska kareta zatoczyła się przed dom.

— Kogóż to widzę — odezwała się pani podkomorzyna, wyładowując się z budy, podtrzymywana przez hajduka, który zeskoczył z kozła, wnet drzwi karocy otworzył i po opadłych z hałasem stopniach sprowadzał matronę poważną, w szarej wełnianej sukni, w długiej atłasowej mantyli i czarnym czepcu na głowie. — Pan podczaszyc! — ciągnęła, otrzepując rękami lekko okurzoną spódnicę.— Przypomniał waćpan wreszcie o nas... Witam — witam!

Tu zwróciła się do panny, siedzącej jeszcze w karecie.

— Niech panna ostrożnie pudło z piernikiem weźmie, by cykaty się nie otrząsły — i o innych prowizyach nie zapomni... Tyle tego! — Jakże zdrowie waszmość pana? — mówiła dalej, podając rękę panu podczaszycowi.

— Jak zawsze, mościa dobrodziejko — humor jest, fantazya nie opuszcza, a od czasu do czasu sadła ludziom za skórę zaleję. Ale jaśnie wielmożna pani podkomorzyna to zna pewnikiem jakiś eliksir młodości. Pół roku nie widziałem jaśnie wielmożnej dobrodziejki mojej, nie tylko zmian żadnych na gorsze nie spostrzegłem, lecz przeciwnie, niebywałą wiotkość i lekkość w ruchach.

Bez przesady mógł to powiedzieć pan podczaszyc, widząc, jak pani podkomorzyna lekko na ziemię z ostatniego stopnia skoczyła, pomimo pięćdziesięciu lat wieku i otyłości pewnej. Uśmiechnęła się uprzejmie, czepiec na głowie poprawiła i raz jeszcze uścisnęła rękę pana podczaszyca, który dwukrotnie pocałunek na jej ręce złożył. Teraz pan Bonawentura się zbliżył i serdecznie rodzicielkę powitał, która ukochanego jedynaka w czoło pocałowała. Podczaszyc podał ramię podkomorzynie i po schodach na ganek wprowadził.

— Jak widzę, to w oczekiwaniu na mnie posilaliście się tutaj, panowie! — odezwała się z uśmiechem. — Ale teraz do izby proszę, gdzie pewnie wieczerza już na nas czeka. — Czy wszystko waćpanna zabrała? — zwróciła się do pokojówki.

— Wszystko, jaśnie wielmożna pani!

— I piernik?

— Mam go przy sobie.

Mnóstwo było pudełek, koszyków, zawiniątek różnych, z których unosił się zapach cynamonu, goździków, gałki muszkatołowej, ziela angielskiego, mięty i innych korzeni, bez których domu szlacheckiego spiżarnia obejść się nie mogła. Tem wszystkiem wnet obarczony został pachołek, bo panna służąca jedno tylko pudło podłużne z piernikiem toruńskim niosła, jako przedmiot dziwnej pieczołowitości podkomorzyny, dbającej, by nie osypały się liście z cykat, kwiaty z migdałów i gałązki ze skórek pomarańczowych. Po chwili drzwi karocy zatrzasnęły się, woźnica cmoknął na szóstkę dzielnych rumaków, landara zakołysała się, zadzwoniły resory — i karoca potoczyła się do szerokich wrót w pobliżu stojącej wozowni.

Wieczerza była spóźniona, bo czekano na przyjazd pani podkomorzyny. Do stołu w szóstkę zasiedli, bo oprócz państwa, zajął przeznaczone sobie miejsce podstarości, Szymon Garnuszkiewicz, z przydomkiem „Radź sobie", jako to miał zwyczaj przysłowiowo powtarzać; przy nim usiadła panna Olimpia Dawinowska, szafarka domu Dzierdziejewskich, niewiasta letnia a zawołana gospodyni; po drugiej zaś stronie Garnuszkiewicza ulokowała się starsza pokojowa, pielęgniarka piernika toruńskiego, bez której pani podkomorzyna kroku jednego postawić nie umiała, panna Nasturska Helena, trzydziestu kilku lat dziewica, do pana Garnuszkiewicza się mająca, której, gdy raz mu sentymentalnie wyszeptała, że jej dziewictwo już cięży:

— Radź sobie, waćpanna — odpowiedział bez namysłu.

Zanim jednak usiedli, pani podkomorzyna, de domo Gertruda Siennicka, wedle tradycyjnego w Polsce zwyczaju, złożyła ręce nabożnie i półgłosem krótką wyszeptała modlitwę, dziękując Panu Bogu za opiekę nad Dzierdziejewskimi i prosząc Go, by nigdy im nie zabrakło chleba powszedniego, a to, co spożywają w tej chwili, poszło na umocnienie cielesne. Że zaś przed panią podkomorzyna stał poważnych rozmiarów półmisek ze zrazami, podlanymi sosem wonnym, i drugi z kaszą hreczaną, świecącą od skwierczących jeszcze skwarek młodej słoniny, tak, że w obłoku unoszącej się pary pani Gertruda niby święta wyglądała — nikt z obecnych nie wątpił o modłów skuteczności, tem bardziej, że zdrowe żołądki były, a miła woń pieprzu i majeranku podsycała apetyty. Gdy „amen!" zabrzmiało, usiedli wnet wszyscy z rumorem; mężczyźni do gorzałki się wzięli i zakąski z ostrych gomółek sera, z niewiast zaś tylko jedna panna Olimpia parę kropelek gorzałki wypiła, choć w samotności, jak mówiono, nie pogardzała tym smakołykiem męskim. Zrazy zniknęły szybko, po nich poszły ziemniaki w śmietanie duszone, na wety jakaś legumina, mocno szafranem pachnąca i... przeprosiny uprzejmej gospodyni, że, nie spodziewając się gościa, nic solidniejszego zrobić nie rozkazała. W przerwach między daniami pobrzękiwały kielichy, dla mężczyzn winem wytrawnem, dla niewiast słodkim miodem wypełnione. Wesołość wzmagała się, a rozmowa uprzyjemniała wieczerzę.

— Tak tedy — zaczęła pani podkomorzyna, zwracając się do Pogorzelskiego — waćpan przypomniałeś nas sobie; sądzę więc, że gdyś już raz do Kozich-Łanów zawitał, to już nie prędko opuścisz progi naszego domu.

— Pierwotnie taki a nie inny zamiar miałem, jaśnie wielmożna pani podkomorzyno — odpowiedział podczaszyc,— ale zobaczywszy się z Bonkiem, jutro Kozie-Łany opuszczam.

— Radź sobie! — zawołał Garnuszkiewicz. — A cóż to? nieporozumienie jakie między panami zaszło?

— Przeciwnie — porozumienie, bo i Bonawentura jedzie ze mną.

— Dokąd-że to waszmoście się wybierają — i to tak niespodziewanie? — spytała podkomorzyna.

Podczaszyc spojrzał na podstolego i uśmiechnął się, a Bonawentura w płomieniach stanął.

— Tajemnica? — szepnęła podkomorzyna — ale, bądź co bądź, rada jestem, że waćpan namówiłeś mojego syna do wyjazdu, Zadługo już zasiedział się w domu i trochę mi pomarkotniał; złej melancholii poddawać się zaczął, że najbliższych nawet sąsiadów przestał odwiedzać. I gdzież-to — jeżeli wolno wiedzieć — wybieracie się, moi panowie?

— Właśnie do najbliższych sąsiadów — odpowiedział podczaszyc.

— Doo?

— Tak, mościa dobrodziejko!

— Ależ waćpan dałeś mi nic nie mówiącą odpowiedź — uśmiechnęła się podkomorzyna.

— Czyż my się nie rozumiemy, mościa dobrodziejko?

— Do Justynówki?

— A gdzież indziej?

— Taak?... to rzeczywiście niespodzianka dla mnie. Z tego jednak widzę, że rzetelny masz waćpan wpływ na mojego syna, bo wszelkie moje przedstawienia i perswazye na nic były, ja zaś nie uważałam za dobre takie nagłe zerwanie ze Śniatyńskimi stosunków.

— Ja też — wtrącił Garnuszkiewicz.

— Gorąco kąpany był pan podstoli, gorąco kąpany — odezwała się panna Olimpia.

— Mimo podlewania wciąż przez waćpannę zimnej wody, jak mi mówiono — uśmiechnął się Bonawentura.

— Bo na moją kwartę zawsze pani podkomorzyna dwie kwarty szczerego ukropu dolała — odpowiedziała panna Olimpia.

— Inaczej musiało być — przecie ochłodłem, — dodał z pewnym smutkiem podstoli.

— Widzisz, Olimpio, coś zrobiła wtrącaniem się swojem do kąpieli mojego dziecka — z wyrzutem odezwała się podkomorzyna... — Abym się tylko od niecułki odwróciła, zawsze choć garść zimnej wody chlupnie — dodała z westchnieniem.

— Niech jaśnie wielmożna pani spokojna będzie— teraz ja mu waru doleję! — zaśmiał się podczaszyc.

— Gorąca będzie kąpiołka, gorąca! — palcem grożąc odezwała się Dawinowska.

Tu do Garnuszkiewicza pochyliła się panna Nasturska i szepnęła melancholijnie:

— A waćpana w jakiej wodzie kąpano?

— Nie pamiętam — odmruknął Garnuszkiewicz — wiem jeno, że waćpanna mnie ukropem oblewa.

— Więc? — podchwyciła szybko panna Helena.

— Radź sobie! — dokończył Garnuszkiewicz. To wtrącanie się pana Szymona i panny Olimpii do poufnej rozmowy mówiło, że nie obca im była tajemnica oziębienia stosunków między Koziemi-Łanami a Justynówką. Go prawda, to leciwy już pan Szymon zasłużył na to zaufanie rodziny Dzierdziejewskich, nie jako ich krewny daleki, lecz jako człek poczciwości wielkiej, charakteru nieskazitelnego i sercem całem swoim chlebodawcom oddany. To też nie zdziwiło nikogo—ono: ja też! Garnuszkiewicza, jak i wtrącanie się panny Olimpii do rozmowy. Oboje byli przy narodzinach pana podstolego i uczyli go pierwsze kroki stawiać; zaledwie pan Bonawentura na świat oczy otworzył, zaraz mu Garnuszkiewicz szablę do zaciśniętego kułaka wpakował, a młoda wówczas panna Olimpia przy pierwszej kąpieli nowonarodzonego posprzeczała się z młodą panią o temperaturę przygotowanej wody w niecułce. „I skąd ty się znasz na tem — panna!" — mówiła osiemnastoletnia matka, patrząc z miłością na synaczka swojego, który czerwony był, jak rak. Garnuszkiewicz — Dzierdziejewskich, Dawinowska szczyciła się krwią Siennickich, w jej żyłach płynącą. Jedna tylko panna Nasturska z żadnym z tych domów skoligacona nie była. Jako dziecko sieroce, znalazła opiekę i przytulisko u podkomorstwa Dzierdziejewskich i tak się z nimi zrosła, że pani Gertruda, której prawą ręką była, nieraz gościom swoim przedstawiała ją, jako krewną daleką. Nie ukrywano więc nic przed tymi ludźmi dobrymi.

Oziębienie się stosunków ze Śniatyńskimi boleśnie dotknęło podkomorzynę. Nie chciała zrywać z nimi — i — choć pan Bonawentura nie dał się już namówić do odwiedzin domu starosty, ona, po ich powrocie, nie czekając pierwszej wizyty od nich, jako to zwyczaj nakazywał, wybrała się do Justynówki, bo, może słusznie zauważyła, że obraza była po stronie pana podstolego i że pojednawczy krok pierwszy przez Dzierdziejewskich uczyniony być powinien. O całem zajściu warszawskiem wiedziała od syna, nie wiedziała nic tylko o Fi-lidorze,przebywającym gościną u pana starosty. Spotkanie się więc z de Vojtą niemile ją dotknęło. Śniatyński z wielką atencyą ją przywitał i rozpytywał o zdrowie podstolego, zapraszając go nawet na ryby, których nowy gatunek ze stawów Łazienkowskich przywiózł; panna Monika zasypywała komplementami i o Warszawie wnet mówić zaczęła; Salusia zaś, jak zawsze, uprzejma była i niekłamaną objawiała radość z widzenia się z gościem ukochanym, któremu zaraz pana Filidora vel Ignacego de Vojto Wojczyńskiego przedstawiła, który posuwistym ukłonem powitał jaśnie wielmożną panią podkomorzyną i pochylając się do podanej ręki, musnął ją tak delikatnie, że pani Gertrudzie się zdało, jakby ją dotknęły płochliwe skrzydła motyla. Zabawne tylko zdziwienie odbiło się w oczach matrony, widząc, że im pan Filidor niżej się w ukłonie pochylał, tem jego frak z tyłu coraz wyżej się podnosił, czego przyczyną — jak to później zauważyła — nie była sztywność materyału, lecz szpada, ukryta pod szeroką połą fraka, na której złoconej rękojeści spoczywała uróżowiona dłoń Filidora. To zabawne zdziwienie podkomorzyny nie uszło uwagi Salusi, która srebrnym parsknęła śmiechem i poskoczyła wnet do zwierciadła, zawieszonego naprzeciw pani Gertrudy, jakby sobą zakryć chciała ono majestatyczne, powolne wznoszenie się poły w szybie lustrzanej. Po pewnej obserwacyi Salusi i Filidora, pani podkomorzyną do przekonania doszła, że Filidor więcej ją bawił, niż zajmował, że znuży ją prędko tą swoją sztywną elegancyą i każdym ruchem, na efekt obliczonym, byleby tylko pan Bonawentura nieobecnością swoją i uporem zaciętym sprawy całej nie popsuł. Prawda, że starościanka ani razu nie zapytała o niego — ale to może było taktyką niewieścią, przypomnieniem urazy dawnej. Zapomnienie zupełne o niej przez pana podstolego mogło ją dotknąć boleśnie, w urażonem sercu dziewczęcia gniew rozbudzić, a codzienny widok starościca, stałość jego w afektach, nadskakiwania, westchnienia czułe, grzecznostki prawione — pewien mogą szczerb zrobić w serduszku młodej dziewczyny i zrodzić w niem nieznane dotąd uczucia. Te wszystkie uwagi swoje i rozumowania przedstawiła pani podkomorzyna synowi zaraz po swym z Justynówki powrocie, zatajając zrazu, że u Śniatyńskich Filidor bawił — i pan podstoli, przekonany słowami matki, rozrzewniony wspomnieniem o Salusi, już się wybierał do Śniatyńskich — ale tu właśnie nastąpiła chwila przełomowa: pani podkomorzyna nie mogła już ukrywać przed nim gościny Wojczyńskiego w Justynówce. Słuszny ogarniał ją lęk, aby pan Bonawentura, spotkawszy tam |niespodzianie Filidora, awantury jakiej nie zrobił, czemby ostatecznie sprawę popsuł. Musiała więc mu o tem napomknąć — i to było oną kroplą goryczy, która przez wierzch się przelała. Na nic już się nie zdały wszelkie uwagi i przestrogi matki: zamknął się u siebie, za obrazę mając współzawodnictwo z takim Filidorem, który kozie nawet podołać nie mógł i, kopnięty przez nią, na donicę się wywrócił, a mimo to jest gościem, miło widzianym u pana starosty, codziennym towarzyszem Salusi. Zamknął się więc u siebie i mówić nie pozwalał o żadnym wyjeździe do Justynówki, dopiero wpływ Kaspra zmienił to wszystko.

— Nie wiem, jakimi argumentami przekonałeś waćpan Bonka — ciągnęła podkomorzyna, do podczaszyca się zwracając, — ale rada jestem z jutrzejszego waszego do Justynówki wyjazdu, który, mam nadzieję, zerwane nici ze Śniatyńskimi nawiąże i co było zepsute naprawi. Pan Filidor — mówiła dalej, opuszczając powieki i skubiąc około gorsu strzępek jakiś—może mieć wtedy tylko u Salusi pewne szansę, jeżeli Bonek na wolę Opatrzności rzecz całą zostawi i wciąż nieobecnością tam grzeszyć będzie. Opuszczone miejsce ktoś zająć musi... Przecież ludzie nawet trują się — z żalu!

— Szansę pewne! Opatrzność! trucie się z żalu... Filidorem!—poruszył się pan podstoli. — Wybaczy mama, ale lepszą mogłaby sobie trutkę znaleźć.

— Nie wszystkoż jedno dla ciebie ten, czy tamten, jeżeli — nie ty?

— Tamtego na szablę mógłbym wyzwać, ale — kozodoja?!...

— Unosisz się, Bonku!

— Bo mnie wszyscy dyabli biorą!

— Gorąco kąpany, gorąco! — pokręciła głową panna Olimpia.

— Radź sobie — rzucił Garnuszkiewicz.

Panna Nasturska westchnęła.

— Nie rozdrażniajmy się — dodał podczaszyc. — Ja trzymam stronę jaśnie wielmożnej pani podkomorzyny, nie dlatego, że bliższa jest moich przekonań, ale że mówi, jak powiedziałby każdy nieuprzedzony człowiek, znający ludzi i swoich, a szczególnie serce niewieście, bo sama niewiastą jest. Gdyby panna Salomea znała świat i jego nieprawości, toby nie zatykała żalu takim Filidorem, lecz od razu preczby go wyrzuciła; panna Salomea dopiero świat ten poznaje, a że ze złej strony, to wina czasów. Ustępować zaś placu, choćby kozodojowi, to nie rzecz rycerska. Niema zresztą o czem mówić. Wyjazd do Justynówki postanowiony, a jak; tam jutro będzie, to jednemu tylko Panu Bogu i Pogorzelskiemu wiadomo.

Zaśmiano się i na tem się rozmowa urwała i zeszła na inne tory. Nie brakło przedmiotu; kraj znajdował się w przededniu jakichś zmian wielkich, wstrząśnień, które przyjść miały, bo nie wszystkie serca jednakowem uczuciem biły, nie wszystkie głowy jednakowo myślały, za dużo było zwolenników dawnego porządku, czy nieporządku, a za ostra czujność sąsiadów. Wspomniano o dziedziczności tronu, o Sejmie Wielkim, którego obrady miały wzmocnić skołataną nawę ojczystą; zawadzono o Tulczyn, gdzie młody książę Józef musztrował nowozaciężne pułki i pozyskiwał miłość podwładnych i zaufanie starszyzny; wreszcie powstali wszyscy od przeciągającej się zbyt długo wieczerzy, a że godzina była spóźniona, służba senna, nie bawiono się już konwersacyą, lecz na spoczynek się udano. Pan Bonawentura wziął Kaspra do siebie, ale zanim do snu się ułożył, spojrzał przez okno na księżyc — i westchnął.

Właśnie Pogorzelski, siedząc na łożu, buty sobie z nóg ściągał, gdy do uszu jego doleciało ono westchnienie zapatrzonego w księżyc podstolego. Uśmiechnął się, oko jedno przymrużył i zaczął:

Błysnęły gwiazdy, wiatr już ucichał,

Snuły się cienie zwodnicze,

Filon do swojej Melanii wzdychał,

Patrząc w księżyca oblicze.

W tęsknocie wiecznej trudno jednakże

Zostać, gdy Pan Bóg noc stworzył:

Zdrzemnął się księżyc, Melania także,

I Pilon spać się położył.

— Tak i ty zrób, bo świecę zgaszę!

— Czyje to? —spytał Bonawentura.

— Moje — odpowiedział podczaszyc i zgasił świecę.

— Myślałem, że Dyzmy Tomaszewskiego — rzekł Dzierdziejewski, do snu się kładąc.

II. LIST.

O ile pan Kasper spał snem kamiennym, o tyle pan Bonawentura nie mógł snu ułapić. Myśli różne niepokojące, to uspakajające, radosne, to trwogipełne, napływały na przemian a tak szybko, że nieszczęśliwy pan podstoli na żadnej z nich zatrzymać się nie mógł, rozważyć, sensu wyciągnąć, gdy już uderzała fala nowa o mózg skołatany po to tylko, by znów następnym przybyszom, zajętego na krótko, miejsca ustąpić. Po długiej a bezskutecznej walce z tymi gośćmi nieproszonymi, panu Bonawenturze się wydawało, że mózg jego w jakąś skalistą rafę się przemienił, o którą rozbijały się bałwany morskie różnej mocy, barwy, huków i szumów różnych, wynurzające z przepastnych głębin swoich jakieś porosty gibkości powojowej, kolorowe meduzy, to gwiazdy morskie, ale wnet zjawiały się ośmiornice potworne i raki o nożycach okrutnych, którym na żer oddawał piersi bezbronne, jak tamtym mózg swój do ssania. Chciał się otrząsnąć z tych mar nikczemnych, ale już ku temu sił nie miał: widocznie, że zmagał go sen, z czego rad był niezmiernie, bo uspokajał się w świadomości snu tego, a raczej w półśnieniu, zwiastującem uśmierzenie onych orgii bezecnych. Rzeczywiście — skalna rafa rozpłynęła się, ale, kto wie, czy to na dobre wyszło panu Bonawenturze?... Miał teraz wrażenie, że głowa jego w kantorek się zmieniła o szufladach bez liku. Zaledwie jedną zasunie, wnet druga się wysuwa; tę zamknie, dwie nowe wyłażą; z ogromnym wysiłkiem obie do głowy swojej wpakował, aż tu nagle sześć tajemniczym wysuwa się sposobem. Doprowadzony do furyi, rękoma i nogami, piersią i głową okrywa szafę bezczelną, która we łbie jego siedzi. Daremny trud!... Wszystkie naraz szuflady wysuwają się i nuż jeździć tam i sam, wtył i wprzód, coraz szybciej, gwałtowniej, w miarę jego ruchów rozpaczliwych... aż wrzasnął i skoczył z łoża, obie ręce do góry podnosząc.

W tej chwili, rozbudzony tym krzykiem, Kasper zerwał się z pościeli — i widząc podstolego, stojącego po środku izby z miną przerażoną — zawołał na głos cały:

— Bonawenturo!... co ci jest?...

— Dyabeł wie, co mi jest — odpowiedział Bonawentura, dysząc ciężko... — Ale największemu wrogowi swojemu snubym takiego nie życzył!...

Biały już był świt. Wróble świergotały, ciesząc się z dnia przyjścia.

— Sen? — ozwał się Pogorzelski.

— Ale jaki!...

Podczaszyc parsknął śmiechem:

— Filidor ci się wyśnił na donicy siedzący, czy Lubomirska marszałkowa?

— Lepszy już byłby Filidor, lepsza Lubomirska, niż ta szafa z szufladami!

— Coo?...

— Opowiedzieć nie sposób, to tylko wyśnić trzeba, ażeby zrozumieć okropność położenia człowieka, zmienionego w kantorek gdański z niemogącemi się przymknąć szufladami... No — sen! — dodał, na łożu siadając... — W Imię Ojca i Syna i Ducha Świętego — amen!

Przeżegnał się.

Pogorzelski ryczał od śmiechu — —

— Kasprze—jęknął Bonawentura — miej litość nade mną!... W Imię Ojca i Syna i Ducha Świętego...

Obejrzał się.

— Dzień biały, słońce już wierzchołki drzew całuje. Ładna historya! — dodał — spać noc całą, walczyć z podłymi rakami po to tylko, by wkońcu w szafę się przemienić i otwierać się ciągle bez żadnej możności zamknięcia się.

Pomimo nalegań Kaspra, Bonawentura nie umiał dość zrozumiale snu swego wytłumaczyć.

— No, kochanie!... — odezwał się podczaszyc.— Sen mara, Bóg wiara — a patrz, co za wymarzony dzień nam się zapowiada. Radzę ci pod studnię iść i krew utemperować, z której to przy- pływu senne wytworzyły ci się dziwolągi. Za podle mi wyglądasz — dodał, przypatrując się Bonawenturze, który z rozstrzępionymi wąsami, z głową rozczochraną siedział nieruchomie na łożu. — Gdyby cię takim, jakim teraz jesteś, panna Salomea zobaczyła, za dziesiątą uciekłaby górę... a zresztą — kto wie?... może właśnie litością zdjęta, żeś dla niej zdrowe rozumienie rzeczy stracił — w ramionaby ci się rzuciła. Idea! — zawołał. — Nie myj się, nie czesz, jeno żupan poszarpany weź na siebie — i jazda!

Podstoli głową pokręcił.

— Nie kpij, Kasprze! bo doprawdy, że to się nie godzi... Tymczasem całkiem inna myśl mi się nasuwa.

— Żupana nawet nie brać?

— Całkiem do Justynówki nie jechać — —

— Co — co — co?

— Słyszysz przecie —

— Skąd takie zmienne postanowienie?

— Inaczej człek sądzi o zmroku, a inaczej o dniu białym... Noc — to romans, dzień — to otrzeźwienie się z marzeń.

— Z jakiej-że to szuflady twojej szafy gdańskiej wydobyłeś mądrość taką?

— Z tej właśnie, którą słońce oświeca, nie księżyc bałamutny.

— Mów wyraźniej, bo ja Edypem nie jestem, zagadki rozwiązującym.

— Dzień wczorajszy — zaczął Bonawentura, — a raczej wieczór wczorajszy, w którym to byłeś spowiednikiem moim i doradcą, tak mnie podniecił, że gdybyś kazał zaraz do Śniatyńskich jechać, jednej nie zawahałbym się chwili; ale o dniu białym inną całkiem fizyonomię marzenia one przybrały. Mów, co chcesz Kasprze! lecz dzisiejszy przyjazd mój do Justynówki niczemby się usprawiedliwić nie dał, jak tylko kapitulacyą z mej strony. Wyobrażam sobie zdziwienie panny Salomei i drwiący uśmiech Filidora, któregobym już teraz w pysk trzepnął, tak mi Panie Boże dopomóż!... Ale nie w tem rzecz. — Przypomniało mi się dziś dopiero, że po wizycie matki mojej, po tych odwiedzinach przez nią domu starościńskiego, które były z jej strony pierwszym krokiem do zgody — pan starosta rewizytą nie odpowiedział, a przecie, gdyby tam choć odrobinę tęskniono za mną, mógłby to uczynić bez narażenia się na podejrzenie, że niby mu tak bardzo o mnie chodzi. Przecie nie mnie, lecz panią podkomorzynę odwiedza; grzecznością za grzeczność płaci — nic nadto!... Wtedy mógłbym ze swej strony, towarzysząc tobie, zerwane nawiązać stosunki. Ale pan starosta trochę zlekceważył pojednawczy krok mej matki. — Oto, co mi jasność dnia powiedziała, czego, omroczona wczorajszym wieczorem, myśl o pannie Salomei nie pozwalała mi widzieć. Teraz mów, szczerze — jak o tem wszystkiem ty sądzisz?

Kasper w głowę się podrapał.

— Niby to tak... — mruknął. — Ale na pastwę krygów Filidora dziewką umiłowaną zostawić, nie zdaje mi się, by rozsądnie było.

— I to mnie męczy — szepnął podstoli.

— Tak nagłem zerwaniem swojem widocznie uraziłeś ambicyę pana starosty.

— Nie przeczę — —

— I cóż z tego wyniknie? Bonawentura zamyślił się.

— Może... — szepnął po chwili.

— Co? co? mów śmiało!

— Sambyś pojechał, wybadał, wyrozumiał... Podczaszyc głową poruszył.

— To na nic! — rzekł krótko.

— Dla czego?

— Bo wtedybym pana de Vojto miodem pomazał i niedźwiedziowi polizać dał — a ty tego nie chcesz!

— Ha, trudno! — odezwał się po namyśle pan Bonawentura — nie udało mi się — cóż robić!... Żal mi Salusi, żal serca własnego — ale na to już rady niemasz!... Zostawmy więc to wszystko Opatrzności.

Spochmurniał — wargi przygryzł i stłumił rwące się z piersi westchnienie.

Podczaszyc spojrzał na przyjaciela.

— Gdybyś mniej kochał tę dziewkę, tobym potaknął tobie, ale mi się widzi, że bez niej — zmarniejesz!

— To już się zaczęło ono zamieranie, któremuś nie wierzył.

— Więc jadę! — zawołał porywczo podczaszyc. W tej chwili drzwi się otworzyły i wszedł

Wasylek, a za nim w stroju kozackim chłop, jak sosna wysoki, z listem w ręku.

Nic zda się nadzwyczajnego w tem wejściu posłańca z listem nie było, a jednak pojawienie się jego, w tej chwili, obu panom opatrznościowem się wydało, bo Bonawentura poruszył się, a Kasper filuternie lewem okiem mrugnął do podstolego i rękę po pismo wyciągając, odezwał się szybko:

— Z Justynówki?

— Z Perekopiw, wid pana Bukośkoho — odpowiedział posłaniec.

Na twarzy podstolego rozczarowanie się odmalowało.

— Wid pana Bukośkoho? — rzekł niechętnie, biorąc list z rąk Kaspra.

— Ta wżeż — odpowiedział Hordij.

— Jaśnie wielmożny imć pan kasztelan przypomniał sobie o mnie — mruknął Bonawentura, rozrywając kopertę listu.

Wydobył kartelusz i zaczął go przebiegać oczyma.

— Można nos wetknąć? — spytał podczaszyc, zachodząc za plecy podkomorzyca.

— Zaraz odczytamy ten list nieciekawy — odparł podstoli.

Tu do posłańca się zwrócił i rzekł:

— Jak odpowiedź będzie gotowa, zawołam!...

— A szwydko jiju dawaj te, bo pan kazaw duchom wertatyś — Hordij na to.

— Zamoroky ne bude — stupaj!...

Po wyjściu służby, pan Bonawentura głośno list czytać zaczął:

„Wielmożny Mości Dobrodzieju! Aczkolwiek pomiędzy domami naszymi, mimo blizkości ich położenia i wzajemnego stykania się z sobą ziem granicznych, amicyalnych stosunków, mówiących o gorącości serc naszych, czemu dziwić się wypada i co tylko trafunkowi, stojącemu nieraz w poprzek najkordyalniej szych zamiarów naszych i życzeń przypisać należy — nie było; mimo to jednak i rozmaitych a tak zwyczajnych zajść, wynikających z onego sąsiedztwa gruntów ornych, łąk paśnych, stawów rybnych, gajów i lasów i tym podobnych tentacyi, któremi zwabion, mógłby nieuważny pług nie roztropnego włodarza, sięgający za kopce graniczne, worać się, albo pasące się bydło wejść na łąkę, nie mające prawa ku temu, i uszkodzić zazielenione traw wyrostki, lub niewód, niewłaściwie postawiony, zmącić toń do niego nie należącą, i ryby nie swoje wyłapać, jako też źle skierowany ruch toporów w obcych lasach drzewo pościnać, czemby obrażona była nietykalność własności cudzej — dopatrzyć trudno..."

— Czego on chce?— odezwał się zniecierpliwiony podczaszyc.

— Albo ja wiem! — odpowiedział Bonawentura — Kwintesencya może na końcu tego sławetnego listu się znajdzie — —

I czytał dalej...

„Zważając na to wszystko, co się wyżej powiedziało, a co — pochlebiam sobie — nie uszło uwagi Wielmożnego Pana mojego i Dobrodzieja — nadzieję mam, że Waćpan, żadnej złej intencyi ku mnie nie mający, z którego ś. p. rodzicem, Mathiasem Dzierdziejewskim, kordyalne niegdyś stosunki mnie łączyły, gdy, jeszcze w krakowskim o. o. Jezuitów konwikcie, kształcono nasze słabe umysły ku głębokości rzeczy pojęciu w przyszłości, czemu zawdzięczając, ś.p. rodzic Waszmość Pana Dobrodzieja, podkomorskim zaszczycon został rydlem, ja zaś, uniżony sługa Mościwego Pana mojego, kasztelaństwem skromnem — zechcesz gorącej suplikacyi mojej, z jaką ku Waszmość Panu Dobrodziejowi w dniu dzisiejszym zwracam się — wysłuchać i, biorąc list mój za osobę moją, która z poAvodu podagry i przypadających na nią lat, ku sześćdziesięciu zbliżonych, z czego różne dolegliwości wychodzą i niektórych delicyi abstynencya, nieruchoma się staje — zadość uczynisz onej".

— Podagrze? — przerwał Kasper. — A niech go jasne pioruny ubiją — to ci stylista z Pacanowa!

— Wiesz, że mi we łbie jakaś kasza się robi— odezwał się Dzierdziejewski, spocone ocierając czoło.— Czują, że fiksacyi dostane., zanim skończą ten list.

— Daj mi go — rzekł Pogorzelski, biorąc z rąk podstolego pismo kasztelana, — musimy się wreszcie czegoś domacać... Aa! — zdaje się, że już do rzeczy prawić zaczyna... Słuchaj!

Bonawentura przykucnął na zydlu, a podczaszyc do skryptu się wziął i tak dalej czytał:

„Otóż zawiadamiam kogo należy, a w tym momencie zawiadamianym onym jest persona Waszmość Pana Dobrodzieja, iż od dni kilku nie zamykają się podwoje kasztelańskich komnat moich. Z bliższych i dalszych stron ziemi skołatanej Rzeczypospolitej naszej, Wielmożni i Jaśnie Wielmożni, urodzeni lepiej i gorzej, jakkolwiek modą jednakową, nawiedzają dom dwóch imion Marcina-Jaksy Bukowskiego. Nieco i niewiast jest, jako wiadomo płci odrębnej od naszej, która to dyfferencya jest właściwym powodem wzmagającej się chęci zapoznania się bliższego i tentacyi, często do ołtarza prowadzącej, choć nieraz, li tylko na wywracaniu oczu i powzdychiwaniu do bladej luny kończącej się i przyłożeniu ręki do serca zaniepokojonego, lub palców do słodkobrzmiącej gitary".

— Rymem palnie! — zawołał Kasper, na chwilą przerywając czytanie.

— No — co dalej, co dalej? — odezwał się Bonawentura — —

— Dalej?... a no — słuchaj! jest tego zapas — —

I tak czytał:

„Nie mogąc pogodzić się z myślą, aby sąsiad mój najbliższy, z którym, pomimo tak blizkiego zetknięcia się gruntów ornych, łąk paśnych, stawów rybnych, lasów nęcących etc"...

— Co on u dyabła chce?!— wrzasnął Dzierdziejewski — ażebym mu łąki wypasał i drzewa kradł w lesie? —

— Nie przerywaj, bo tu jeszcze arkusz cały do odcyfrowania mamy.

— O, Jezu! — stęknął podkomorzyc.

— Cierpliwości, kochanie! a zbliży się ku nam królestwo niebieskie.

Trzepnął w skrypt kasztelański, bo jakaś mucha usiadła na nim — i tak ciągnął:

— A więc —

„Nie mogąc pogodzić się z myślą"...

— Ażebym mu koni ze stajni nie wyprowadzał — wtrącił podstoli — „ażeby sąsiad mój najbliższy — czytał Kasper — z którym, pomimo tak bliskiego zetknięcia się gruntów ornych, łąk paśnych, stawów rybnych, lasów nęcących etc. — żadnych nieporozumień nie było, nieobecnością, podczas uczty dzisiejszej, jaką dla Wielmożnych i Jaśnie Wielmożnych, urodzonych z premedytacyą i bez premedytacyi — wydaję, świecił: rzeźbię list niniejszy, prosząc najuniżeniej Waszmość Pana, byś nie zechciał nieśmiałej prośbie mojej, coby dotknęło mnie niemile i nieprzewidywanym smutkiem nadziało — odmówić, i raczył przybyć do Marcina-Jaksy Bukowskiego w czas obiadowy na oznaczoną godzinę pierwszą po południu, nie później, jako że o tej godzinie stół zasiadany i zupa parować już będzie. A iż może się zdarzyć, jako, że częstokroć niespodziewane wypadki plączą zamysły ludzkie i najpiękniejsze zamiary i przedsięwzięcia felerują — iż ktoś u Waszmość Pana — czego w danej chwili sobie i jemubym nie życzył — gościem bawił i byłby przeszkodą dla odwiedzenia niżej podpisanego z wielkiem jego zmartwieniem i niewiast oczekujących smutkiem rzetelnym: upoważniam Mościwego Pana mojego, byś, powołując się na ten skrypt, opatrzony własnym podpisem |naszym i herbu naszego pieczęcią — wziął tę figurę z sobą. choćby nią był nawet człek niższej kondycyi, byleby nie z rodu chłopskiego pochodzący, które to pochodzenie mogłoby mu być niemile wykazane przymrużeniem oczu i nosów kręceniem. By zaś nie był krępowany obecnością person, olśniewających splendorem nazwisk swoich i tytułów, łagodzę jego (figury) zrozumiałą drażliwość w materyi onej zawiadomieniem, że obiad więcej dla Wielmożnych niż jaśnie Wielmożnych jest wydany, bo z familii wyższych świecić będą tylko domy Białopiotrowiczów i Śniatyńskich"... — Aha! zawołał Pogorzelski — zdaje się, że szydło z worka wylazło — I kończył list kasztelański:

„Oczekując wdzięcznego rezonansu, odpowiadającego dźwiękom mojej waltorni, piszę się uniżonym sługą Waszmość Pana Dobrodzieja

Kasztelan

Marcin Jaksa Bukowski.

Dan w Perekopach — anno Domini 1791, w dniu lip kwitnięcia".

Podczaszyc list skończył.

Była chwila komicznego milczenia.

Jeden na drugiego patrzał, a że byli jeszcze w gzłach nocnych i nieforemnem ubraniu dolnem — to wszystko potęgowało wrażenie komizmu.

— I co? — pierwszy odezwał się pan Bonawentura.

— Zmłóciłem kopę żyta — odpowiedział Kasper — dysząc ciężko.

— Pojedziesz, figuro?...

— A ty, którego Jaśnie Wielmożność zakwestyonowana została?...

Podstoli ramionami wzruszył —

— Bo ja wiem!

— Jednakże?

— Gdyby nie ta ostatnia wiadomość —

— O Śniatyńskich?

— Juści... Ale bez ciebie nie wyruszą — ty zaś, nie wiem nawet, czy znasz Bukowskiego.

— Któżby tego półpanka nie znał, drążkowego senatora, nadętego pęcherza, który nie mógł się powstrzymać, by o „familiach wyższych" nie wspomnieć? Poznałem go na jakimś sejmiku wołyńskim, gdzie papką to czapką kaptował dla siebie głosy szlacheckie, a gdy i to mu się nie udało, zwrócił się do mnie z oburzeniem, mówiąc: „Samych durniów na posłów obierają!" — a ja mu na to: — „Cierpliwości — przyjdzie kolej i na waszmość pana". — Udał, że nie rozumie, choć basem spojrzał na mnie, a widząc, że szlachta koło mnie się kupi, rzekł mi przy pewnej okazji, iż okrutnie mu się podobam i rad byłby mnie kiedyś w Perekopach swoich zobaczyć. Figura więc może jechać, nie tylko na treść listu kasztelana, lecz i na jego osobiste zaproszenie powołując się, ty zaś jego waltorni wdzięcznego rezonansu nie skąp i wal odpowiedź, że wraz z Kasprem Pogorzelskim do parującej zasiądziesz zupy. Ale — doprawdy, kochanie — dodał, dłoń kładąc na ramieniu podstolego — że Opatrzność czuwa nad tobą. Nie składnie ci do Justynówki było jechać, masz drogę otwartą do Perokopów, gdzie na gruncie obojętnym ze Śniatyńskimi się spotkasz.

Coś mi się wydaje, że nie bez myśli ukrytej, na końcu listu, niby od niechcenia, pan kasztelan o nich napomknął, jako też nie bez kozery i ono wymienienie niewiast, płci nie naszej, z utęsknieniem oczekujących ciebie. Tak — tak, kochanie! przychodzi kózka do wózka, jeno ścieżyną okólną. Zatem odpisz kasztelanowi, że — nie worując się w jego pola, łąk jego nie wypasając, ryb nieswoich nie łowiąc i znamiennym ruchem siekier w stronę jego lasu nie kiwając: z czystem sumieniem progi jego domu przestąpisz, wraz z figurą niższej kondycyi, której pan kasztelan okrutnie się spodoba.

Pan Bonawentura skoczył do Kaspra i serdecznie dłoń jego uścisnął.

Chodziło teraz o to, czy Śniatyński sam, czy wraz z panną Salomeą dom w Perekopach nawiedził, ale zapytany o starościankę posłaniec kasztelana, swojem: „Ta wżeż!" — uspokoił przyjaciół obawę. Obaj się teraz zabrali do upiększenia person swoich, co pan Kasper z pewną obojętnością czynił, pan Bonawentura zaś z nie dającą się ukryć gorączką. Grzebień mu pękł, brylantowa spinka gdzieś się zapodziała; forsował się przy naciąganiu buta, bo nie z tej nogi był, zdawało się, że bies jakiś w drogę mu wchodził — ale, gdy wreszcie przy pomocy śmiejącego się Kaspra do ładu wszystko doprowadził; gdy czub nastawił, wąs węgierską pomadą wysmarował, biały żupan a malinowy kontusz wziął na się i błysnął granatami guzów wielkości jaj gołębich, a srebrnym litym, słuckim przewiązał się pasem, przy którym pradziadowska szablica klejnotami bryzgnęła — to aż pan podczaszyc w gapę się zmienił i jął między garderobą swoją przebierać a węgierską pomadą dokładniej wąsiska smarować. Upomniał sią nawet o „Larendogrę", które to pachnidło, jak wiadomo, jeszcze dla matki króla węgierskiego Ludwika wynalezione było i nosiło nazwę: „La reine d'Hongrois" — ale w Polsce „Larendogra" przezwane. Po chwili, obaj strojni i zbrojni, sobolowe czapy z brylantowem trzęsieniem na łby nasadziwszy, przekroczyli próg biesiadnej komnaty, gdzie już na nich z rannym posiłkiem pani podkomorzyna czekała.

Jakiemiż rozmiłowanemi oczyma spojrzała na syna! jaki uśmiech dumy poruszył usta matczyne, a co za pieściwy pocałunek spoczął na czole pana Bonawentury, gdy do rąk rodzicielki się pochylił. Ale i pan podkomorzyc nie byle jak wyglądał, bo i jego żupan barwy seledynowej, srebrnemi gwiazdami szyty a złotymi okapujący guzami, pysznie odbijał od kontusza koloru fal morskich i mieniącego się, jak te fale; a i jego karabela, w jaszczur oprawna, rzeźbioną głowicą czystego złota błysnęła, i pas iskrzył się a barwił tęczowymi kolory. To też w piersi panny Nasturskiej dech się zaparł, a oczy błękitną mgłą zaszły, że Kasper nie strzymał i takiego żórawia za panną posłał, iż wszystkie fibry w niej się zatrzęsły, a kolana zadygotały, jakby kąśliwym połaskotane insektem.

Podkomorzyna uśmiechnęła się, wreszcie, lekko kołysząc głowę, rzekła:

— Ze strojów waszmościów widzę, że wasza przygodna wizyta coś więcej ma na celu, niż to w pierwotnem zamierzeniu było. Czy coś się czasem nie zmieniło w projektach, a nie skrystalizowało w jakiś czyn śmiały?

— O czem to matuchna myśli? — spytał Bonawentura, a chmura powlekła mu czoło.

— Ty na konkurenta, a pan podczaszyc na dziewosłęba mi patrzy.

— Byłby to rzeczywiście czyn śmiały i — ryzykowny w danej chwili — odparł podstoli. — Nie, moja rodzicielko! — rzecz cała inaczej się ma. Po bliższem zastanowieniu się, zrzekłem się justynowieckich odwiedzin.

Podkomorzyna poruszyła się niespokojnie.

— Dla czego, synu? — spytała głosem przyćmionym... — Dla czego sercu swojemu nieludzki wciąż gwałt zadajesz? Co waszmość panów wstrzymuje, co?

— Wypełniając myśl pierwszą, popełniłbym grzech przeciwko tobie, matko!... Pan starosta na wizytę twoją rewizytą nie odpowiedział, zlekceważył ciebie. Nie mogę już dziś czynić żadnych awansów, choćby to mnie parę nocy bezsennych kosztowało, a ty mi przebacz oną chwilową słabość, ono karygodne zapomnienie o tobie!

Tu pochylił się do kolan matki.

— O! o!... — odezwała się podkomorzyna, dłoń pieściwą kładąc na głowie winowajcy... — Nie myślałam nigdy o tem i do pana starosty żadnej urazy nie czułam. Mnie tylko o ciebie chodziło — a ja?... Dając ci życie, chciałabym, by to życie potokiem szczęścia płynęło.

— Wiem o tem, matko! i dla tegoś mi pierwsza przed pierwszemi.

— Cóż więc znaczy ten galowy strój waszmościów? — rzuciła zdziwiona.

Tu pan Pogorzelski na głos odczytał z emfazą list kasztelana, a z taką przepyszną akcentacyą, że podkomorzyna od śmiechu powstrzymać się nie mogła, a panna Nasturska, chichocąc cicho, gwoli nieodstawania od wesołości ogólnej — po odczytaniu listu przez podczaszyca, odezwała się z powagą:

— Jak to znać jednak Ojców Jezuitów wychowanie!...

Z tego nowego obrotu rzeczy podkomorzyna niezmiernie rada była, bo bądź co bądź — czuła się dotkniętą przez starostę, i choć namawiała Bonawenturę do odwiedzin Justynówki, nie wspominając nic przed nim o swojej urazie, wdzięczna była synowi za to uszanowanie jej miłości własnej.

— Jedźcie więc, waszmoście, a w Bogu nadzieja, że wszystko na dobre pójdzie. Ty zaś, panie synu, nie wspominaj nic Śniatyńskiemu o jego małym nietakcie. Ja jużem zapomniała, nic nie wiem, nic nie pamiętam, odgrzebywanie zaś spraw minionych może nowe jakieś a niepotrzebne kolizye sprowadzić.

Godzina była wczesna, bo siódma zaledwie na gdańskim wybiła zegarze. Wydzwoniła ją kukułka, która zjawiła się w drzwiczkach zegarowych z trzaskiem otwartych i: „ku-ku,ku-ku" siedm wyśpiewała razy. — Słońce zaledwie odbiło się od ziemi, a już dom cały, po rannym posiłku, ulową iście pracą zawrzał. Ale innym trybem życie idzie na wsi, niż w miastach wielkich; inaczej tam patrzą na świat Boży, inaczej czują, kochają inaczej i inaczej lgną sercem do tych czarów przyrody, która ich zewsząd otacza. Szare mury kamienic nie zasłaniają słońca, nie zakrywają uroków wschodu i zachodu; pierwszych drgnień świtu, ostatnich westchnień umierającego dnia nie tłumią. Dłużej i zacniej człek żyje, gdy kąpie się w chłodzie ros porankowych, a szum zbudzonych drzew do Chrystusowego pacierza go przymusza. Z pierwszym blaskiem świtu już sen odrywa się od powiek przymkniętych; pierwszy strzał słońca, to strzał życia; pierwszy oddech piersi zbudzonej, to zachłyśnięcie się niem na cały dzień Boży.

Pan Bonawentura niecierpliwił się. Raz po raz wydobywał godzinnik „cebulą" zwany i porównywał jego wskazówki z wskazówkami gdańskiego zegara. Różnic nie było, a ptak sztuczny w regularnych odstępach wykukiwał kwadranse, półgodziny i godziny, z pokoju zaś pani podkomorzyny włoskiego zegara odzywały się kuranty. Wszystko w porządku, nie w porządku tylko było serce pana podstolego, który w tej chwili chciał je mieć za pragnień swoich regulatora. Spojrzał raz jeszcze na zegar, w kącie izby stojący — i mruknął:

— Czy aby Garnuszkiewicz w czas go nakręcił? Coś zdaje mi się, że perpendykuł dygoce coraz słabiej.

Podkomorzyna uśmiechnęła się i spojrzała na Pogorzelskiego.

— Dziwnie się dziś ten dzień wlecze — mruknął Bonawentura. — Za godzinę piechotą można zajść do Perekopów, a tu do południa czasu tyle czekać potrzeba!...

Wreszcie, widząc, że nie poładzi nic z tym czasem, którego nic a nic nie obchodziła gorączka pana Bonawentury, zwrócił się do Kaspra i rzekł:

— Jedźmy!...

— Przecie na pierwszą proszeni jesteśmy — zauważył podczaszyc.

— Wiem, ale tak cudownego dnia nie marnować nam między czterema ścianami. Objedziem pola, przypatrzym się żytom i pszenicom, brzękom kos się przysłuchamy, zatrzymamy się to tu, to tam — i jakoś czas zejdzie, oko zaś gospodarskie musi wszędzie być i wszystko widzieć.

Przeciwko temu nic nie miał pan podczaszyc.

Po chwili rżenie wierzchowców odezwało się przed gankiem i obaj panowie, pożegnani serdecznie przez podkomorzynę, ruszyli na ucztę do kasztelana.

III. ZADARTY NOSEK.

Ze wszystkich dworów sąsiedzkich dwór w Perekopach, pałacem zwany, najbliższy był siedziby pana Bonawentury Dzierdziejewskiego i — gdyby nie las, który ciemnozieloną ścianą drzew bukowych na granicy Kozich-Łanów stanął — można byłoby z łatwością dojrzeć wysoką wieżę pałacową, ni w pięć ni w dziewięć do jednopiętrowego domu o dachu łamanym przypiętą, która psuła symetryę starego polskiego dworzyszcza, koszlawiła styl jego właściwy, bo nawet piętro nie było piętrem, lecz poddaszem, w którem ukrywało się przestronnych izb cztery z wnęką balkonową od ogrodu.

Ale kasztelanowi zachciało się wieży.

Wybudował więc ją swoim smakiem, czyniąc z niej „obserwatoryum", jak się wyrażał, jeno nie dla badań spraw niebieskich, o których prawie żadnego pojęcia nie miał, lecz czysto ziemskich to jest: dla obserwowania chłopów i parobków, zajętych robotami w polu i gumnie. Z wysokości tej posyłał rozkazy przez tubę blaszaną, zawieszoną stale przy oknie wieżycy, a że tuba potwornych rozmiarów była i umiejętnie zbudowana, głos mówiącego przez nią rozchodził się po całej okolicy i rzucał postrach pomiędzy pracowników i pracownice, niejeden zaś podróżny, jadący gościńcem przez grunta perekopskie, a nieznający zwyczajów, "panujących na dworze kasztelańskim, zatrzymywał się na głos ony, płynący gdzieś z wyżyn niebieskich, groźnemi nieraz nabrzmiały słowami:

— Hryćkowi w skórę dać, a Paraskę ja sam pomacam!

Był to rozkaz wymierzania kary za przewinienia jakieś Hryćka i Paraski, jeno na Hryćku miała spocząć ciężka dłoń karbowego, na Parasce zaś zagrać litościwego pana ręka.

Miało jednak i inne przeznaczenie owo „obserwatoryum" perekopskie. Czterech hajduków windowało na sam szczyt wieży, za pomocą korb i postronków, ustawione na ruchomym kwadracie z desek krzesło poręczowe, na którem unosił się pan kasztelan coraz wyżej i wyżej, nad dach pałacowy, nad parku drzewa strzyżone, nad świerki i topole, ku samemu szczytowi wieżycy, skąd malowniczy rozciągał się widok. Podczas tej jazdy górnej nie bylejakiego wrażenia doznawał pan kasztelan. Nieraz myślał, że tak słońce wschodzić musi, efekt tylko owego podnoszenia się nadziemskiego psuło czasami zgrzytnięcie śruby, albo niemiłe drgnięcie windy — wtedy pochylał się (czego słońce nie robi) i rzucał w dół:

— Ne popuskaj korbu, skotyno!... Ostorożno, bo dwyh szatajet'sia!.. Riwno kruty, traścia na twoju mamu!!...

Wreszcie dźwig się zatrzymywał, kasztelan opuszczał krzesło, wchodził do izby kwadratowej, znajdującej się o kilka schodów jeszcze wyżej, a oknami na cztery świata strony patrzącej — i tam z lunetą w ręku na stolcu śrubowym siadał i, okręcając się poważnie, z lubością przypatrywał się rozległemu widokowi dóbr swoich, których granice w dalekiem rysowały się omgleniu.

— Pan!... pan!... — szeptał półgłosem, sam sobie dymek w nos puszczając i wymieniając w myśli nazwiska wsi i chutorów.

Krajobraz był rzeczywiście wspaniały, kontury siół i przysiółków rysowały się jak na dłoni, pola, łąki i lasy różnemi mieniły się barwami. Oto tam— hen daleko, niby wyspa śnieżna na morzu zieleni, otoczona kwieciem drzew wiśniowych, że białych ścian chałup chłopskich od nich rozróżnić nie było można, otoczona runią wschodzących zbóż, albo polami kołyszących się żyt i pszenic — widniała Bobówka; tu Majdan-Wysoki łagodnem półkolem ku jarom spływał i wtulał złote chat strzechy w głębokie cienie dębów i jaworów; dalej, na gładkim stepie, rozsiały się szare Wygnanki chałupy, z trzema kopułami cerkwi unickiej; ówdzie zaś zamajaczyły domostwa mieściny jakiejś, nad którą czerwienił się dach katolickiego kościoła. Wsi cztery, pszczelnych chutorów dziesięć i jedno miasteczko, żydkami przepełnione, orne pola, rybne stawy, młyny i wiatraki, lasy, niewytrzebione jeszcze, i stepowe równiny, pługiem dotąd nietknięte, po których hasały stada kasztelańskie — toż to, nie aby co, fortunka, mogąca stokroć silniejszą głowę zawrócić, niż głowę kasztelana Bukowskiego. To też, wywindowawszy się na sam szczyt wieżycy, zwracając hajduków uwagę, by przed czasem korb nie popuścili, rozglądał się dokoła po obszarze ziem swoich i szeptał z zadowoleniem:

— Pan!... pan!... Przy dobrem rozumieniu rzeczy mogłaby i mnie szlachta koronę na głowę wsadzić, a ten głupi sejm warszawski elekcyę królów znosi.

Głębokiem westchnieniem kończyły się te marzenia pana Bukowskiego: bliższymi tronu byli Potoccy i Radziwiłłowie, których także sejm warszawski w nos kłuł. Ta niemożność sprostania familiom owym zmieniała nieraz polityczne poglądy kasztelana i czerwonego robiła zeń demokratę — ale na krótko. Obawiał się, by ojczyzna miła nie zażądała czasami od niego zwolnienia chłopów z pańszczyzny — o czem już Małachowscy gadają — i nie opodatkowała dóbr jego — o czem już poszeptywał pan Ignacy Potocki — dóbr, z których dochody niemałe na własny użytek ciągnął.

W życiu beztroskiem kasztelana była jedna tylko troska, nie pozwalająca mu dostatecznie się nasycać obfitymi darami losu. Pomimo, że trzykrotnie był żonaty, dzieci nie miał. Z pierwszą żoną, Julianną Komarnicką, żył lat dziesięć, ale wszelki starunek około przedłużenia rodu Bukowskich na nic się nie zdał. Rozstał się więc z nią i ożenił się z panną Matyldą Dzięciołowską, z którą miał pierwsze szansę powodzenia, lecz zdarzyło się tak, że podczas chwilowego postoju wojsk moskiewskich na pograniczu tureckiem, na gorącym uczynku przyłapał był panią Matyldę z pewnym kapitanem od jegrów, co mu się nie podobało. Gdy zaś po kilku miesiącach pokazały się pewne oznaki, które mogły go ojcem uczynić — kasztelan, rzetelnej pewności nie mając: będzie-li to kasztelanie czy syn kapitana?... wsadził panią Matyldę wraz z manatkami do karety poszóstnej i z listem stosownym do rodziców wyprawił, dziękując im za córkę źle wychowaną.

Zrobiła się awantura...

Dzięciołowscy z całą familią krewnych, powinowatych i z odesłanym towarem najechali dom Bukowskiego, nie tylko procesem mu grożąc, lecz i zemstą srogą za podejrzenie — choć podejrzenie było dokonane w altanie ogrodowej i wcale nie ułudne — uwłaczające czci niewieściej. I Bóg wie, jakby się to wszystko skończyło, gdyby tej sprawy, tak bardzo delikatnej natury, nie rozstrzygnęła sama pani Matylda, która, zapytana uczuciowo przez matkę własną:

— No — powiedz! z ręką na sercu powiedz — kogo urodzisz?...

Odpowiedziała po pewnym namyśle:

— Kapitana...

Oczywiście, że niezwłocznie rozwód formalny nastąpił, poczem zaraz pan kapitan w domu Dzięciołowskich się zjawił, panią Matyldę za małżonkę pojął. Mówiono wprawdzie potem, że gdy mu się urodził syn, nowy pani Matyldy małżonek, zajrzawszy do kołyski dzieciaka — pokręcił był głową i mruknął:

— Czort jewo znaj et!... pochożyj na podporuczyka Gierasima!...

Tymczasem Bukowski trzecią sobie małżonkę wyszukał, panną Domicelę Pietrasińską, z którą lat już kilkanaście w wielkiej zgodzie i miłości żyją, ale nic jakoś wypietrasić nie mogą.

Takie były najważniejsze wypadki i czyny żywota Jaśnie Wielmożnego kasztelana Bukowskiego, jego nieudana praca dla narodu, wysiłki zmarnowane, co wpłynęło na milczące pogodzenie się ze zniesieniem elekcyi królów, jako już nie mającej dla niego żadnego interesu. Dom prowadził otwarty, a zawsze kilka razy do roku huk gości przyjmował u siebie, których zaledwie po paru wypuszczał tygodniach, albo koła zdejmował — literalnie.

Godzina była wczesna, więc ani Dzierdziejewskiemu, ani Pogorzelskiemu nie śpieszyło się na ucztę kasztelańską. Jechali stępa, trochę gawędząc, trochę rozglądając się dokoła, wdychając wonne powietrze poranku, przepełnione miodnym zapachem gryki i koniczyny; tu i tam powiało więdniejącem sianem na łąkach skoszonych, kwieciem [lip, gdzieniegdzie przy drodze rosnących, w których dzwoniła pszczół kapela, zwracająca na siebie każdego przechodnia uwagę.

Główna połać gruntów pana Dzierdziejewskiego ciągnęła się w stronę Perekopów, zakończona bukowym lasem kasztelana. Stamtąd dolatywały kos brzęki uwijających się na łąkach bujnych kosiarzy, w wojskowym szeregu, krokiem miarowym posuwających się wciąż naprzód; stamtąd płynęły ciche fale złotej pszenicy, lekkim kołysane wiatrem, z żyta wyzierały maki czerwone, te łanów podolskich korale, i śpiew żeńców dolatywał ze stron tamtych. Ale pan Bonawentura, zamiast na prawo, ku owym pobrzękom kos, sierpów i kłaniającemu się zbożu ruszyć, nieznacznie na lewo skręcił, kierując się ku wzgórzom, brzozowym lasem porosłym, które, jak się podczaszycowi wydawało, nie leżały już w granicach dóbr pana podstolego. Lecz może się mylił, — przecie pan Bonawentura lepiej mógł wiedzieć, jaki obszar Kozie-Łany zajmowały. Zastosowywał się więc do owych półobrotów swego przyjaciela, który, jakby z gorączką pewną, posuwał się ku tym brzozom płaczącym, ku tym wzgórzom, porosłym mchem zielonym, skąd zawiewał dziwny czar chłodu i łagodził wzmagający się coraz bardziej upał lipcowego słońca. Jechali stąpa, noga za nogą, a tak blizko siebie, że strzemię o strzemię się ocierało; ogiery, zbliżywszy nozdrz różyce, zarżały nagle i przedniemi kopyty powietrze zagarnęły, ale wnet, skarcone, pląsnęły lekko, ognistemi oczyma patrząc jeno na siebie.

Droga, jak to mówią, rzemienna była. Nocą kroplisty spadł deszcz i kurz do ziemi przytłoczył. mogli więc bezpiecznie i lekkim kłusem ruszyć, nie lękając się, by na paradnych ich szatach pył osiadł. To też pan Bonawentura dał ostrogę koniowi, co też i Kasper uczynił — i wjechali w gaj cienisty, gwarny od ptactwa świegotów, od kwiecia barwny, na którego skraju do dwóch drągów przymocowana tablica błysnęła napisem:

„Granica dóbr Justynowieckich J. W. Śniatyńskiego starosty".

— Dokąd ty jedziesz?—zawołał nagle Kasper, konia wstrzymując.

— Albo co ?—spytał Bonawentura. — Czy lękasz się spóźnić na obiad do Bukowskiego?

— Nie!... jeno miałeś, stosując się do przysłowia, że oko pańskie konia tuczy — do kosiarzy i żeńców zajrzeć, a tymczasem, o ile się nie mylę, to ty do Justynówki się pakujesz?

— Prawda — odezwał się niepewnie jakoś Bonawentura — ale... widzisz — słońce dogrzewać zaczyna, a tyra laskiem brzozowym, pod osłoną drzew liściastych do samej Justynówki dojedziemy, gdzie znów nas od operacyi słońca osłonią drzewa parku, około którego ocieniona droga się wije, a potem skręcimy na prawo prosto już do Perekopów.

— Przez step — zaśmiał się Kasper. —Doskonała kalkulacya dla uniknięcia operacyi słonecznej: chłodny ranek w cienistym lasku przebyć, a w samo południe na czyste wyruszyć pole. Ja tylko widzę, kochanie, że niezły operator jest z ciebie i zręcznie wyrzynasz marszrutę do miłej ci zawsze Justynówki.

Bonawentura zatrzymał niechętnie rumaka i już miał zawracać...

— No — no! — śmiał się podczaszyc — nie czyń sobie przymusu żadnego, a ze mną w kunktatorstwo się nie baw!... Do Justynówki pociągnęło cię serce, chciałeś wzrok rzucić w zacienione aleje parku, wywołać w wyobraźni swojej cień ukochany, spojrzeć na ściany domu, z któremi tyle wspomnień cię łączy, zresztą może z myślą się oswoić, że po tylu miesiącach niewidzenia dzisiaj znowu ją ujrzysz. Tak mi mów, a nie kłam o operacyach słonecznych, które w samo południe, na stepie perekopskim, łeb ci smalić będą.

Bonawentura zaśmiał się — —

— Przed tobą nic się ukryć nie może — odpowiedział. — Tak — dodał, — chciałem się z myślą oswoić, jak rzekłeś, że dziś ją ujrzę; wywołać jej cień, przypomnieć każdą chwilę, spędzoną z nią razem w półmroku drzew tamtych, w altanach bluszczowych, wśród fal jeziora, na ukwieconych tarasach domu starosty. Nie śmiej się — ale teraz dopiero widzę, jak ją kocham!

— I ty ją chciałeś Filidorowi zostawić! Bonawentura wstrząsnął się --

— Głupim był!... Okrom mnie, nikt jej nie weźmie — nikt!

A jeżeli ona już się w Filidorze rozkochała?

— Kasprze! — jęknął Dzierdziejewski — —

— Nie —nie!— rzucił szybko podczaszyc, widząc, że ból sprawił. — Jeno teraz ja ci już powiem: zimną zachowaj krew, gwałtu żadnego nie czyń, choćbyś nawet tego de Vojto na salonach kasztelańskich razem z Salusią spotkał. Musi porównać ciebie z nim — i wybrać... Jazda!

Półkłusem ruszyli naprzód — —

Nie bez myśli rzucił te słowa podczaszyc. Jak tam było z sercem starościanki — nie wiedział, lecz nie mógł się opędzić pewnemu niepokojowi. Mogła zrazu czuć żal do Bonawentury, później nawet wytłumaczyć postępek jego urazą słuszną, jaką miał do niej za zajęcie się Wojczyńskim — tęsknić — oczekiwać, ale, gdy podstoli żadnego znaku życia o sobie nie dawał, co już może nie gniewem, lecz zapomnieniem się tłumaczyło, Filidor zaś przysiadywał fałdów i pył z pod jej stopek zmiatał — kto wie, czy 'nie obałamuciła się główka dziewczyny stałością uczuć Filidora? czy marzenia w inną nie obróciły się stronę? czy szczerbu pierwszego, jaki mógł powstać w sercu zapomnianem, nie pogłębiłby gwałt na tym nowym jej wybranym, i ku niemu czy nie pochyliłby jej więcej jeszcze? Dlatego mówił Bonawenturze, by inną już taktykę w postępowaniu z rywalem obrał, niż tę, jaką sam pierwotnie zastosować był radził, niedźwiedzią trochę, choć miodem posmarowaną.

Wzdrygał się pan Bonawentura na myśl, że w szranki z takim Filidorem ma stawać, ale pan Kasper utwierdził go w przekonaniu, że teraz już wybór Salusi ma rzecz całą rozstrzygnąć i że wtedy dopiero będzie pewniejszy jej serca i niczem już nie nadwątlonej miłości.

— Tem lepiej — mówił, — że nie ty jeden stanąłeś w roli konkurenta. Dawniej, widząc tylko ciebie, szła za pierwszym popędem uczucia, żadnych innych pokus nie znając. Bonawentura tylko dreptał koło niej, w ślepki jej patrzał i — o ile umiał — dusery prawił. Żadnych de Vojtów, to samo robiących — nie było. Skali więc porównawczej nie miała. Aż oto drugi drygant się znalazł, o lepsze w amorach idący. Wybór, jaki teraz między tobą a nim uczyni, będzie miarą wartości jej samej. Ty zaś nie lalkę chcesz mieć, z którą pobawić się jest przyjemnie, lecz dopełnienie własnego siebie, wierną towarzyszkę życia, rozumną matkę dzieciom, zacną obywatelkę kraju, który, targany na strony wszystkie, potrzebuje żelaznych spoideł, więzi złotej, jakie tylko dać może — rodzina. Dziś wszystko jest w poszarpaniu: życie społeczne narodu, myśl obywatelska, rozum polityczny, dzielność Czarnieckich, Żółkiewskich ofiarność, patryotyzm Reytanów i świętość domowego ogniska. Przyszły Sasy i rozpoiły naród; przyszedł po nich kochaniec Kasi i rozpustą go dobija. Trzeba to zmienić, bo inaczej dyabli nas wezmą. — Ty... no — i ja — z innej gliny ulepieni jesteśmy. Na życie patrzym inaczej, niż na rozpustne reduty warszawskie, dyabła pokus, który nam pod nosem wciąż fyrga, za łeb dzierżym. Dawną Polskę, tę Polskę, która na przodku przed wszystkiemi delicyami życia stawiano — wygnano z domów magnackich, niechże ona przytulisko w szlacheckich dworach znajdzie; niech z nich się wykołysze pokolenie nowe, które żyć i umrzeć potrafi. Rzecz ojców do szabli rękę wprawiać, matczyna — urabiać serca. Albo taką ma być Salusia, albo niech ją zabiera Filidor!...

Z niemałem zdziwieniem słuchał Bonawentura tych słów Pogorzelskiego, który częściej miał żart na ustach, niż wyrazy poważne. Łza duża spłynęła po policzkach, wyciągnął rękę do przyjaciela i w milczeniu dłoń jego uścisnął.

— Tak — szepnął po chwili — niech wybiera!.. choć pojąć nie mogę, ażeby przeniosła nade mnie Filidora, na donicy siedzącego.

— To też nie przeniesie, tylko ty żadnej awantury z nim nie rób!

— A no — zobaczymy, jak tam będzie!...

Widocznie słowa Kaspra kojąco podziałały. Pokręcił Bonawentura wąsa, zakołysał się na kulbace, w palce trzepnął i dał ostrogę koniowi, który wspiął się lekko, ruchem onym dodając animuszu stroskanemu panu.

Zbliżali się właśnie do parku Justynowieckiego, który krętemi alejami rozwijał się przed nimi, oddychał chłodem poranku, nęcił tajemniczemi cieniami klombów, szmerem strumieni, płaczem fontan, kaskad grzmotem, kołyszący się sennie w kryształowej szybie jeziora, gdzie dwa łabędzie ze snu się jeszcze nie otrząsły i spały, przytulone do siebie; u brzegu zaś, w który białe marmury kilku stopniami schodów wrosły, zakończone nimfami zamyślonemi, chwiała się lekka, biała, z szyją łabędzią, sama do łabędzia podobna, malutka łódka o wiosłach niedbale rzuconych.

Cisza... dwa tylko barwne motyle uganiają się po gazonach zielonych.

Bonawentura zatrzymał konia.

— Czy widzisz tę łódkę? — szepnął...

— Nie rozmarzaj się — odparł podczaszyc — ona już mnie powiedziała o tajemnicach chybotań się swoich, popluskach wioseł, fal tańcu, nocach księżycowych, gwiazdach zatopionych, które niewodem swych marzeń zagarnialiście oboje; a tyle w tym stawie i łodzi tej sentymentu, że gotowym, rozromansowawszy się, zacząć rymami mówić, do stu tysięcy dyabłów!

— Spróbuj! — zaśmiał się Bonawentura.

— Niedługo będziesz czekał — podczaszyc odpowiedział. — Aha!... to będzie tak... Słuchaj! — Wchodzą trzy osoby: ty — ja i łódka... Właściwie dwie osoby: ty i ja, choć i łódka tu gębę swoją otworzy. — Otóż — dyalog ów ty rozpoczynasz, wzrok smętny ku łódce zwracasz i tak postękujesz:

TY.

Łódko, któraś mnie widziała,

Gdym te fale pruł jeziora,

Nieznający Filidora

Jeszcze wczora i zawczora —

Cóż dziś stoisz oniemiała?

ŁÓDKA.

Czekam, kiedy przyjdzie pora

I znów ku mnie oczy zwrócisz,

Kryształowe wody skłócisz

I albo się sam w nie rzucisz,

Lub utopisz Filidora!

JA.

Nie bądź głupia, łódko biała!

Co Filidor nas obchodzi?...

Dzierdziejewski mu wygodzi

Bez topieli, bez powodzi —

Wilk syt będzie — koza cała!

Trio:

TY — JA i ŁÓDKA.

Zaszumcie fale jeziora,

O te brzegi bijcie chrobrze!...

Niemasz, niemasz Filidora!

Gdzieści zniknął jak kamfora,

Co uczynił bardzo dobrze!...

(Radość ogólna: ty się śmiejesz, ja się śmieję, może jeden tylko Filidor gdzieś płacze, ale my o tem nic nie wiemy — no?)

Bonawentura parsknął śmiechem.

— Jeżelim się nie otarł o Trembeckiego, to niech mnie jasny piorun ustrzeli! — zawołał Kasper, obie ręce do góry podrzucając. — A nic, ale to nic o talencie swoim dotychczas nie wiedziałem.

— Ja jedno tylko wiem — odpowiedział Dzierdziejewski, śmiejąc się — że mnie krzepisz, pewności dodajesz i — czuję — że z okrutną fantazyą przed dom Bukowskiego zawalę.

— Patrz! patrz!... — krzyknął nagle Kasper, chwytając podstolego za łokieć.

Na jeden rzut strzały tatarskiej od miejsca, gdzie stali, droga, pod parkiem idąca, załamywała się lekko. Na tym załomie widniała brama wjazdowa, z której w tej chwili wysunęła się landara starościńska, na rzemiennych osadzona pasach, zaprzężona w sześć koni. W landarze siedział pan Herakliusz, sam. Przez okna opuszczone sterczały pręty leszczynowe do wędek. Tuż zaraz za landarą pokazała się „karyolka", jak to w on czas nazywano, z dwukonnym zaprzęgiem w szydło, a w niej bujał się jegomość jakiś, płóciennym płaszczem okryty, w słomianym kapeluszu na głowie, z pod którego skrzydeł olbrzymich biały mączył się harcap, bo lekki dymek, jakby z palonej fajki, unosił się w powietrzu. Kto był ten jegomość, Pogorzelski oczywiście nie wiedział, ale Bonawentura go poznał i, chwytając teraz za łokieć podczaszyca, wrzasnął na całe gardło:

— Filidor!!..

— Ci-cho! bo jeszcze się nam ukłoni — syknął Pogorzelski, mitygując zapędy Bonawentury, który, zdaje się, że miał zamiar koniem pomknąć naprzód.

— Filidor!... ciszej już nieco powtórzył pan podstoli.

— Cóżeś się tak uradował, tego Filidora zobaczywszy?...

Pogorzelski się zaśmiał.

— Widocznie, że pan starosta o wędkach swoich zapomniał, a jakaś dobra rybołówcza okazya nadarza mu się w stawach, niewyłapanych jeszcze przez ciebie, i teraz znów do Bukowskiego jedzie. Jedzie sam, a za nim Filidor w karyolce się wytrząsa, choć w onej karecie dwa słonie zmieściłyby się; ale pan starosta snadź nie chciał poufalić się z durniem takim, jakim jest twój de Vojto. Ciotka więc Monika z panną Salomeą od wczoraj bawią już w Perokopach.

— Widział-żeś dobrze, że starosta sam był w karecie?

— Tak mi pokazało wieszcze moje oko. — —

— A jeżeli w karocy Salusia jest?

— To co?... Biedz będziesz za nią?

— No — nie! —podchwycił szybko Bonawentura.

— Niech sobie jedzie! — ciągnął Pogorzelski — choć widziałem samego starostę, jak robaki na haczyki nakładał. My jeszcze przypatrzmy się pięknościom rozbudzającego się ze snu parku — i później stępa, gdy z oczu nam znikną: landara pana starosty i wolant Filidora, — ruszymy ku Perekopom. Czasu jest dość — przed parującą jeszcze zupą znajdziemy się przy stole.

Te rozsądne uwagi podczaszyca utemperowały wzburzoną krew pana Bonawentury. Mimo to niecierpliwił się, ściągał, to popuszczał wodze koniowi, ale flegma pana Pogorzelskiego uspokoiła go do reszty. Mijając bramę, zajrzeli wgłąb dziedzińca, gdzie na tle kasztanów stuletnich rysowały się ściany pięknej siedziby Śniatyńskich. Dopiero, gdy landara zniknęła, a karyolka kłębami pokryła się pyłu, jakiemi ją obdarzyła karoca starosty, bo słońce już wilgoć wszystką z ziemi wyssało — Pogorzelski rzekł:

— W nos mu kurzy!

Ku Perekopom, stepem równym, ruszyli krokiem miarowym.

Ta uwaga o kurzeniu w nos Filidorowi, jak i dawniejsza o nieposadzeniu Filidora w karecie — dobrze podziałały na humor podstolego. Teraz nawet w milczeniu zaczął wymówki sobie robić, że tak się bardzo przejął owym panem de Vojto i nierozważnie serduszko dziewczęce uraził — i już pewny siebie a myśli dobrej, raźnym kłusem wraz z Pogorzelskim przed pałac kasztelański zajechał.

Przyjazd na koniach (wedle dawnego rycerskiego zwyczaju), pomimo tętentu kopyt i szabel śpiewnej piosenki, za cichy był, by mógł zwrócić uwagę mrowiskiem gości przepełnionego domu kasztelana. W komnatach gwarno, znać, że zjazd był niemały; rój szumiał, dyszkant niewieści panował nad tenorem głosów męskich, tak, że Pogorzelski był pewny, iż górowała płeć żwawa nad płcią niemrawą ilością swoją i że dwór kasztelana, nieoczekiwanie może wcale, w babiniec się zmienił.

Jednak pan Pogorzelski się mylił. — —

W stosunku do mężczyzn niewiast niewiele było — ale, jak dość jednej gąski, by jarmark się udał, tak wesolutkich kilka dzierlatek ze świata panieńskiego wystarczy, by stu mężów przegadać. Przez okna, na ścieżaj otwarte, szczerym grochem śmiech się sypał, wróbli świergot ust dziewczęcych nie ustawał na chwilę, aż podczaszyc wąsa pokręcił i spojrzał na się, niedokładności stroju badając; lecz, że wszystko w należytym było porządku, więc zarzucił wylotów, pasa poprawił i zwinnym ruchem z kulbaki na ziemię skoczył, aż szabla brzękła, a tęczowymi blaskami zamigotała u żupana spinka brylantowa. Wnet kilku hajduków podbiegło, za uzdy chwytając konie, kamerdyner z trzaskiem drzwi pałacowe otworzył — i Pogorzelski z Dzierdziejewskim, przy nizkich ukłonach służby, weszli do przepełnionej gośćmi świetlicy.

Piękne postaci obu mężów, strój ich pyszny, śmiałe spojrzenia, krok pewny zwróciły odrazu na siebie ciekawe oczy niewieście. Na chwilę gwar umilkł, rozmowa przycichła, tylko szmer przebiegł wzdłuż sali, niby rozbudzony wiatr wśród ciszy, który przepływa przez szpalery krzewów różanych, rzucając im pytania jakieś tajemnicze; kasztelan zaś, dostrzegłszy wchodzących, z senatorską powagą, z łaskawym uśmiechem pana wsi czterech, dziesięciu chutorów i jednego miasteczka żydowskiego — zbliżył się do przybyłych gości.

— Nie odmówiono, nie odmówiono — odezwał się, ruchem królewskim podając dłoń Bonawenturze. — Spodziewałem się tego, znając waszmość pana inklinacyę dooo...

Tu utknął, nie wiedząc, do czegoby miał pan Bonawentura inklinacyę. Pogorzelski zaś w tej chwili o stawach rybnych pomyślał.

— No, do tego... — ciągnął kasztelan —waszmość najlepiej wiesz, do czego... Zatem — dziękuję za zrozumienie niedokończonych słów moich i obliguję, by na przyszłość zawsze tak samo było.

Pogorzelski poczerwieniał, tak mu tłumiony śmiech gębę wydął.

— A waszmość pana... — to mówiąc, do podczaszyca się zwrócił — podwójnie witam a potrójnie ściskam, jako niespodziewanego i nieoczekiwanego, tak daleko mieszkającego, choć tylokrotnie zapraszanego, mimo to nie odmawiającego przybycia swojego, listem tylko do wielmożnego Dzierdziejewskiego zaproszonego i rzetelnie przeze mnie szanowanego i... tam tego — —

— Bonawenturo, ratuj! — ryknął Pogorzelski.

— Czy waćpan czasami apopleksyi nie dostajesz?— wytrzeszczając oczy, spytał nagle kasztelan, przerażony wyglądem podczaszyca.

— Nie mości dobrodzieju — odparł Pogorzelski, niebezpieczną ratując sytuacyę, — to znana modestya moja, na widok tylu niewiast uroczych, które patrzą na mnie, czerwienić mi się każe.

Grzechot śmiechu pobiegł wzdłuż sali, boć przecie rozmowa głośno była prowadzona i każdy słyszał krasomówcze przemówienie kasztelana, każdy obserwował zmiany, jakie zachodziły w fizyonomii Pogorzelskiego, i każdy się domyślił, że ową modestyą Pogorzelski ratował siebie. Ale kasztelan inaczej rzecz pojął; nie zmieszał się wcale ową wesołością ogólną, której przecie powodem był... podczaszyc. Uśmiechnął się więc i konfidencyonalnie klepiąc Pogorzelskiego po ramieniu, rzekł żartobliwie:

— No, no — modestya!... Znamy się na tem, znamy!...

Co to znaczyło, nikt tego zrozumieć nie mógł.

— Teraz, mości panowie — prawił dalej Bu-kowski,—-przedstawię was towarzystwu całemu... Są różni — szepnął,— niższe i wyższe sfery... Od wyższych zaczniemy.

— Wolałbym od niższych — mruknął Pogorzelski.

— Przez modestyę — rozumiem! ale waćpanu nikt nie wzbroni do swoich później wrócić.

Postąpił krokiem naprzód. Pogorzelski głową pokręcił i wraz z Bonawenturą posunął się za Bukowskim.

Przechodzili około drzwi jakichś, ciężką, adamaszkową kotarą okrytych, z których nagle wypłynęła panna Salomea, jak błysk poranku.

Dzierdziejewski drgnął — uśmiech szczęścia na jego zawitał twarzy. Podszedł szybko, głęboki ukłon przed czarodziejką składając... ale w tej chwili starościanka zatrzymała się, wyprostowała się jak strunka, lekko ściągnęła brwi, nosek do góry zadarła i, kiwnąwszy główką ruchem zaledwie dojrzanym, z dumą obrażonej królowej przeszła majestatycznie około zbitego trochę z tropu pana Bonawentury. Mimo jednak to powitanie, lekceważące nieco — ten nosek zadarty i to przejście królewskie tyle w sobie łagodnego komizmu miały, że pan Bonawentura nie uczuł się wcale tem dotknięty, przeciwnie, gdyby sam był — czuł to dobrze — pochwyciłby bez ceremonii ową obrażoną boginkę w ramiona swoje i setką siarczystych pocałunków ukarał. Jakiś wesoły śmiech w piersi mu zadrgał i chęć kłótni z tym noskiem zadartym. Płomiennemi oczyma patrzał za uchodzącą, wiejącą śnieżnemi szatkami, niby puchem skrzydeł motylich, przy których niepokalanej bieli czystymi promieniami słońca świecił złoty warkocz włosów dziewczyny. Przypomniał sobie mars na czole, brwi ściągnięte — ale ta brózdka, to zmarszczenie brwi lekkie rysowały się nad dwoma bławatkami oczu niebieskich, z których nie strzela gniew, jak z jasnych błękitów nigdy piorun nie błyska. Przeszła, nie patrząc nawet na ukaranego niełaską, lecz zapach róż zostawiła po sobie, jakiś upajający czar wiośniany, tchnienie poranku, którego nigdy nie jest syta pierś zdrowa. Ale nie było czasu dłuższemu oddawać się zachwytowi, bo kasztelan, przedstawiwszy Pogorzelskiego sferom wyższym, t. j. żonie swojej, Śniatyńskim i Białopiotrowiczom, kiwał na Dzierdziejewskiego, by kroku przyśpieszył.

Białopiotrowicz mruknął:

— Miło.

Śniatyński bardzo uprzejmie powijał podstolego, pokiwał tylko głową i szepnął:

— Mamy się na pieńku, mości panie! Nawet panna Monika — czego się Bonawentura nie spodziewał — z całą uprzejmością dała mu rękę do pocałowania, Białopiotrowiczowa zaś wspomniała o czasach warszawskich, gdzie miała przyjemność poznać podkomorzyca na jednym z balów dworskich.

Minęła wreszcie męcząca promenada i zapoznawanie się z nowymi a witanie z dawnymi znajomymi, wśród których jednak pana de Vojto nie było, co trochę zaniepokoiło Dzierdziejewskiego, tem bardziej, że i Salusia utonęła gdzieś w tłumie, jak płonka konwaliowa wśród kwiatów o barwach krzyczących. Pogorzelski pozostał w gronie pań, rozpytujących go o księciu Józefie, który czas jakiś bawił w Soroczynie podczaszyca, dla rewizyi wojsk nowozaciężnych; Dzierdziejewskiego zatrzymała przy sobie jakaś matrona poważna, wachlująca się nieustannie i francuskim popisująca się językiem. Pytlowała, jak młyn wietrzny; na odpowiedź nie czekała, na zapytania nie odpowiadała, wciąż tylko poganiała furkę swoją, napełnioną trzęsionką zdań przeróżnych i zwietrzałem siankiem nowinek już zapomnianych.

Dzierdziejewski uczuł, że mu się niedobrze robi. Pozazdrościł Pogorzelskiemu, którego teraz w obroty Śniatyński wziął i tajemnice połowu ryb wykładał. Chcąc wyjść z opresyi, w jaką popadł, zachwytując wpół zasłyszane zdania starosty o karpiach i karasiach, zwrócił się nagle do swojej trzepałkowskiej i ni w pięć ni w dziesięć zapytał:

— Czy jaśnie wielmożna pani sędzina rybki łowi?

Niespodziewane to pytanie stropiło niewiastę wielomowną. Zamilkła na chwilę, z czego skorzystał wnet pan Bonawentura i dojrzawszy na końcu salonu Filidora, rozmawiającego z Salusią, rzekł, wstając szybko:

— Przepraszam — nie przywitałem się jeszcze z panem Wojczyńskim, a mógłby to poczytać za pewne lekceważenie z mojej strony.

Skłonił się z galanteryą, spocone otarł czoło, pozostawiając wielomowną niewiastę z pytaniem zagadkowem, które parokrotnie w myśli powtórzyła:

— Dlaczego ja mam rybki łowić? Wzruszyła ramionami i szepnęła:

— Je suis completement deroutée!

Dzierdziejewski zbliżył się do Filidora, który, spostrzegłszy go już zdaleka, do salonowego przygotowywał się ukłonu. On jeden tylko był w stroju francuskim, bo zgromadzona w komnatach kasztelańskich podolska i wołyńska szlachta staropolskimi świeciła żupanami.

— Nie spostrzegłem pana wśród tylu gości — odezwał się Bonawentura, do Wojczyńskiego podchodząc, — i dlatego tak późno z powitaniem przychodzę. Prawdopodobnie przypominasz mnie pan sobie — dodał, — jestem...

— O! je vous me rapelle bien, monsieur Dzierdzierdziejewski — przerwał Filidor.

— Tylko nie — Dzierdzierdziejewski, lecz poprostu — Dzierdziejewski — poprawił podstoli.

— Oui, oui!... Spotykaliśmy się na asamblach w Łazienkach, na suarach u Wojnarowiczów...

— Na kaffach u Bielińskich — dorzucił pan podstoli.

— Dobre to były czasy, panie Dzier — Dzier — Dzier...

— Tylko nie dzierdzierykuj pan — przerwał Bonawentura, — bo to mi się nie podoba!

— Pahdon! — kłaniając się uprzejmie, a bardzo subtelnie r wymawiając, przeprosił Wojczyński.

Starościanka, słuchająca tej rozmowy, lekko usteczka przygryzła, a dwa dołeczki, zdradzające stłumiony śmiech, na dziewczęcej zjawiły się twarzyczce.

— Trochę się w mowie zacinam — tłumaczył się Filidor.

— Czy to od czasu wypadku z kozą? — Dzierdziejewski spytał.

Salusia prysnęła — ale wnet umitygowała się. Twarz spoważniała, zmrużyły się powieki, nosek się do góry podniósł.

— Wspominasz pan — zaczął Wojczyński — o rzeczywiście niemiłym dla mnie wypadku. Ale atak był niespodziewany, uderzenie zaś tak silne, żem ani się opamiętał, jak już na donicy siedziałem.

— Zdaje mi się, że donica się wywróciła i mleko pana podlało...— dodał Bonawentura.

Starościanka nie wytrzymała — snadź za komiczny obraz w jej pamięci się przedstawił. Skoczyła w drzwi i znikła za kotarą. Dzierdziejewski wyraźnie słyszał, jak szybkiemi stopkami przebiegła pokój i chciała dalej biedz — ale nagle śmiech gruchnął z jej piersi, choć dłońmi obiema usteczka sobie zatkała. Niewiele to jednak pomogło. Musiała jakiegoś innego sposobu się jąć, bo odrazu śmiech się przytłumił. Dzierdziejewski był pewny, że w poduszkę wlazła cała.

Jakiś spokój radosny wypełnił całą istotę pana podstolego, precz poszły wszelkie myśli niepokojące, czuł jakąś siłę odrodzeńczą, która do duszy jego wstąpiła, i brakło mu tylko w tej chwili Pogorzelskiego, by mógł się z nim uczuciami swemi podzielić. Uczuł nawet litość dla Filidora, który trochę zmieszany stał przy nim i skubał białe żaboty koszuli, zwrócił się więc do niego i rzekł:

— Nie markoć się pan — i ja niegdyś podobnie zaatakowany byłem.

— Przez kozę?

— Trochę groźniejsze było to bydlę.

— Cap?

— Litewski cap — uśmiechnął się Bonawentura. — Gdym raz tam w lasach polował, okrutny odyniec rzucił się był na mnie i z nóg zwalił.

— I rozdarł pana?! — zawołał Wojczyński...

— Nie — ja go rozdarłem, — dokończył Bonawentura.

Wojczyński gębę otworzył.

Kotara się poruszyła lekko — ale duch żaden z poza niej nie wypłynął, choć znać było, że w fałdach się ukrył, do puszystej tkaniny przytulił — i słuchał.

W tej chwili marszałek dworu w drzwiach stanął i głosem stentorowym zawołał:

— Zupa!

— Ruch się zrobił.

Kasztelan uprzejmie prosił panów, by zechcieli . do pań się zbliżyć i im towarzyszyć przy stole. Śniatyński więc podał rękę kasztelanowej, kasztelan Białopiotrowiczowej, Białopiotrowicz sędzinie Trzepalskiej, nie czując się wcale zaniepokojony wielomownością tej niewiasty, bo sam mrukiem będąc, rad był, że ktoś inny ozorem obracał, nie zmuszając go do tej fatygi. Każdy więc z mężczyzn wedle swego gustu i smaku wybór robił — i powoli polonezowy utworzył się szereg i znikał za drzwiami, prowadzącemi do wielkiej izby biesiadnej, poprzedzony przez marszałka dworu, który rozsadzał dobrane pary według wieku, urzędu, dawności rodu, co wszystko na karteluszu, jaki niósł przed sobą, przez samego kasztelana wypisane było.

Nie ruszyli się tylko Dzierdziejewski i Wojczyński, stojący u drzwi, przez które wybiegła Salusia. Obaj czekali na jej wyjście, które lada chwilę nastąpić musiało. Bonawentura zrozumiał intencyę Filidora, jak Filidor Bonawentury— i ta intencya Wojczyńskiegonie spodobała się podstolemu. Przyciął wargi i wąsa pokręcił, pas zatargał i chrząknął. Chrząknięcie to i ruchy zaniepokoiły Wojczyńskiego: za energiczne i za sierdziste były. Zrejterował więc powoli, nie chcąc się zadawać z człowiekiem, który odyńce rozdziera. Ale nie poszukał sobie towarzyszki do zupy, tylko opodal myszkował, niby „landszaftom" się przypatrując.

Na razie i to wystarczyło Dzierdziejewskiemu. Stanął przed samą kotarą — i nasłuchiwał. Wojczyński czuł, że na nic w tej chwili nie przydała się lustracya obrazów, że podstoli z przed drzwi nie ustąpi. Wmieszał się więc w tłum wychodzący i zniknął z sali.

Bonawentura się uśmiechnął. Widząc, że jest sam, chciał zajrzeć za kotarę, ale w tej chwili rozsunęła się i Salusia na progu stanęła. Zobaczywszy podstolego, miała ochotę przejść mimo, lecz Dzierdziejewski na to nie pozwolił. Złożył ręce, jak do modlitwy — i szepnął:

— Moja pani, moja droga pani, czem-że to na niełaskę twoją zasłużyłem?

— Mam żal do waćpana — odpowiedziała szybko.

— Dlaczego? dlaczego? i raz jeszcze pytam: dlaczego?

— Za nagły wyjazd waćpana z Warszawy — to pierwsze!

— Wytłumaczę się — odpowiedział Bonawentura — a co drugie?

— Nie godziło się było zapominać tak o dobrych znajomych swoich. — Masz waćpan drugie!

— Poprawię się — rzekł gorąco podstoli — a trzecie jest?

— Jest!

— Gnęb mnie waćpanna!

— Zrobiłeś mi waćpan przykrość —

— Czem?

— Przypomnieniem panu Filidorowi wypadku z kozą.

Parsknęła. Lecz wnet przybrała wyraz sztucznej powagi.

— I co ten dureń, podlany koziem mlekiem, może panią obchodzić?! — zawołał Dzierdziejewski.

— Panie!...

Wyprężyła się — brewki ściągnęła — nosek do góry poszedł.

— Zupa stygnie!—zagrzmiał od drzwi biesiadnej sali zgorszony głos pana marszałka.

— Chodźmy na zupę — zaśmiał się Dzierdziejewski, podając rękę starościance.

Na nic ukłon i uśmiech figlarny — usunęła się dziewka niegodna i, wskazując ręką na zbliżającą się ku nim pannę Monikę, rzekła:

— Poproś pan ciocię — ja sobie znajdę towarzysza.

Nie było sposobu wyplątać się z siatki, tak zdradziecko rzuconej. Panna Monika, szukająca Salusi, z uśmiechem podała ramię Dzierdziejewskiemu. Musiał przyjąć, udając wielce zadowolonego z tej łaski, rad zresztą, że przynajmniej wybór padł na ciotkę Monikę, nie na panią sędzinę Trzepalską, coby już ostatecznie wziął za zły omen.

Ale zły dyablik jakiś różne figle postanowił dziś płatać panu Bonawenturze.

Idąc z ciotką Moniką, dojrzał w drzwiach Filidora, który jakby czekał na tę chwilę. Zobaczywszy, że pan podstoli z panią ciotką do stołu paradują, wnet lekkim, zefirowym krokiem zbliżył się do Salusi. Dzierdziejewski, spojrzawszy z ukosa, schwycił menuetowy ukłon Wojczyńskiego i ruch ręki, która w menuecie tym do serca się zbliżyła, dostrzegł przyziemny prawie dyg starościanki, co mu przypomniało salony Łazienkowskie; później wyciągnięcie ręki ku Filidorowi, którą on końcem palców swych dotknął, — później pochylił się, ramię podał i krokiem cichym, miękkim wnet poszedł za idącymi przodem: ciotką Moniką i Dzierdziejewskim.

Pan Bonawentura w dołku żar uczuł i jakiś ucisk w gardle, a na domiar wszystkich tych nieszczęść, gdy usiadł przy ciotce Monice na wskazanem przez pana marszałka miejscu — po lewej stronie swojej osoby zobaczył panią sędzinę, która wnet odwróciła się od milczącego nieubłaganie Białopiotrowicza i z dalszym ciągiem rozmowy (której oczywiście pan Bonawentura zrozumieć nie mógł) — zwróciła się do niego.

— Kasprze, ratuj!—zawołałby teraz Dzierdziejewski, gdyby Pogorzelski pod rękę mu się nawinął. Ale pan Kasper, według regulaminu, całą długością stołu oddalony był od sfer wyższych, które zajęły sam środek, jako Jaśnie Wielmożni; później szli Wielmożni, urodzeni i — dobrodzieje... na samym końcu, pomiędzy którymi i pan podczaszyc się znalazł, jako ostatnie ogniwo tego różnobarwnego łańcucha, którego klamrą brylantową byli: Śniatyński z kasztelanową, kasztelan z Białopiotrowiczową, Białopiotrowicz z sędziną; półklamrami zaś z obu stron przy klamrze głównej: Salusia z Wojczyńskim i z Dzierdziejewskim ciotka Monika.

Oczywiście, że na to poniżenie swoje najmniejszej uwagi pan Kasper nie zwracał. Zresztą Jaśnie Wielmożnych było zaledwie ośm osób, Wielmożnych dwa razy tyle, a reszta — sami dobrodzieje, dobra, choć jedno- i półwioskowa szlachta, nie mająca krzeseł senatorskich w swym rodzie, ale buzdyganik rotmistrzowski, lub ryngraf, szwedzkiemi przeszyty kulami, u niejednego takiego dobrodzieja znalazłby się.

Jeszcze jedno niepowodzenie czy zawód pana Bonawenturę był spotkał. Gdy z jednej strony ciotka Monika, a z drugiej pani sędzina trajkotały mu nad uszyma — nie mogąc uszu zatkać, chciał choć gębę zapchać kasztelańską zupą i tem zajęciem stłumić męki słuchowe. Lecz zaledwie łyk jeden do ust wciągnął — wstrząsnął się i spojrzał w talerz. Kasztelan na parującą zupę go zapraszał, marszałek dworu głosem stentorowym groził, że zupa ostygnie — a tymczasem lodu kawałek połknął, który tem zimniejszy mu się wydał, im więcej wbił sobie w pamięć parującą zupę kasztelana. Dopiero krajanki ogórkowe, szyjki z raków, jaj ćwiartki, boćwina i śmietana kazały głęboko mu się namyślić nad rodzajem tej zupy. Wreszcie, po pewnej chwili, gdy samowiedza wróciła do mózgowych zakamarków głowy pana Dzierdziejewskiego, poznał, że to był — chłodnik litewski. Teraz się nie krztusił, nie zżymał, lecz z wielkim apetytem wchłaniał ulubioną zupę, co mu dało sposobność odwrócenia choć na chwilę uwagi od trajkoczących dwóch tartaków, jakie zły los przy nim umieścił.

Służba zmieniała potrawy, kielichy dzwoniły, rozmowa na chwilę nie ustawała; Wojczyński, ilekroć wzrok Bonawentury z nim się spotkał, uśmiechał się doń głupio, co Dzierdziejewskiego do ostatniej pasyi doprowadzało — ale nikt jakoś z żadnym nie występował toastem, czego dotąd nie bywało przy stołach szlacheckich. Prawdopodobnie czekano, żeby gospodarz zaczął, który wśród gwaru ogólnego umilkł nagle i miał wygląd, jakby za chwilę miał głos zabrać. Mlamlił coś cicho pod bezwąsemi wargami, mrugał, czoło marszczył, że Pogorzelski był pewny, iż rymy układa. Ale owo mlamlenie przedłużało się, a Demostenes najmniejszego znaku życia nie dawał, któreby wreszcie o jego oratorskiem wystąpieniu powiedziało. Śniatyński głosu zabierać nie chciał, bo czuł dobrze, że przemówienie rybami skończy, tak myśl miał nabitą uplanowanym połowem wieczora dzisiejszego, zwrócił się więc do Białopiotrowicza z propozycyą, by jakąś mówkę palnął. Białopiotrowicz wypatrzył się, zdawało się, że słowa pana starosty za osobistą zniewagę wziął. Spojrzał takiemi oczyma na Śniatyńskiego, że ten się przeląkł, nie będąc pewny, czy niechcący, jakiejś impertynencyi nie powiedział. Westchnęła tylko pani sędzina, słysząc propozycyę starosty — i może to w jej głowie błysnęła pierwsza myśl emancypacyi.

Aż oto dźwignął się kasztelan i w talerz uderzył.

— Mówić będzie, mówić będzie!... pst — pst!... popłynęło dokoła.

Zrobiła się cisza, jak makiem siał.

Bukowski podniósł kielich, skierował go w jeden koniec stołu, a później w drugi, gdzie szaraki siedziały, i jakby mierzył w nos Pogorzelskiemu i dobrodziejom, rzekł:

— Zdrowie... jednego końca... i drugiego końca...

I usiadł...

Nastąpiła chwila, jakiej żadne pióro nie opisze. Ktoś zatchnął się, ktoś prysnął, lecz nikt na dziękczynnną nie zdobył się odpowiedź. Aż Pogorzelski z ratunkiem przybył. Wstał, wzniósł kielich i kłaniając się w stronę kasztelana, rzekł z wdziękiem:

— Jednym i drugim końcem dziękujemy kasztelanowi dobrodziejowi.

Grzechot śmiechu wstrząsnął ścianami izby. Jaśnie Wielmożni wytrzeszczyli ślepia, Wielmożni policzki wydęli, nie wiedząc, co z sobą zrobić, huczne brawo dobrodziejów zagrzmiało wzdłuż sali.

Kasztelan zmieszał się, nie wiedząc, czy dobrodzieje kpią, czy o drogę pytają. Dzierdziejewskiemu żal się zrobiło kasztelana, który nie miał złej intencyi i zlekceważania szaraków, lecz mu tylko elokwencya nie dopisała, a że obie sąsiadki pana Bonawentury znowu trzepać zaczęły, podniósł się szybko, uderzył w talerz i głos zabrał:

— Panowie!... Piękne przemówienie Jaśnie Wielmożnego kasztelana, pięciu słowami obejmujące nie poszczególne osoby, lecz wszystkich razem biesiadników — co jest iście sztuką niemałą

dwa końce stołu ogarnąć tak krótkimi wyrazy — dało impuls do równie pięknej a zwięzłej odpowiedzi panu podczaszycowi. Ale nie jest uczeń nad mistrza, bo podwójnej liczby wyrazów użyć musiał, by zaledwie mógł sprostać lakonizmowi misternej przemowy szanownego gospodarza naszego. Z tego widzę, że małomówność nie jest złą rzeczą: czasu nie zabiera, uszu nie męczy, myśli słuchającego nie fatyguje, a wypowiada, co chce. Podnoszę więc kielich za zdrowie Jaśnie Wielmożnego kasztelana, który — mam nadzieję — rozpoczął szereg toastów, krótkich jak dzień szczęścia, a pięknych jak milczenie... Niech żyje!...

— Brawo! ozwała się szlachta...

— Brawo! brawo! klasnęła w dłonie pani sędzina — bo rzeczywiście — ciągnęła — te przemowy długie są nieznośne i tylko konwersacyę przerywają, które...

Mówiłaby dalej, ale Dzierdziejewski skłonił się i z kielichem w ręku ruszył do kasztelana.

Zrobił się rumor...

Wszyscy porwali się z miejsc, do Bukowskiego śpiesząc. Uczyniło się zamieszanie, z czego skorzystał pan Bonawentura, podbiegł do Wojczyńskiego i szepnął:

— Sędzina i pani Monika proszą waćpana, byś miejsce przy nich zajął.

Filidor nie spodziewał się podstępu. Posunął się wnet na niewołane wołanie, a Dzierdziejewski klapnął przy Salusi.

— Je suis! — brzęknął Wojczyński, siadając między damami, które oczywiście już go nie puściły od siebie.

— Jakim sposobem pan się tu wziął? — spytała zdziwiona Salusia, Dzierdziejewskiego przy sobie widząc.

— Może pani mi życzyć ślepoty, głuchoty, głupoty — ale nigdy śmierci! — wyszeptał Bonawentura.

— Śmierci? — spytała starościanka, zdziwiona coraz więcej...

— A jakżeby pani nazwała siedzenie między ciocią pani a sędziną?

Śmiech srebrny wypadł z piersi Salusi.

— Tym razem przebaczam panu tę ucieczkę pod moją obronę, bo gniewać się — mogę, ale nigdy śmierci panu życzyć. — Starościanka dobrze znała obie wymienione panie.

Bonawentura odetchnął. Nie dostrzegł dąsu, nosek w górę nie poszedł, bławatkowe oczy uśmiechały się figlarnie.

— Ale jak się pan tu znalazł? — spytała po raz wtóry...

— Fortelem.

— Jakim fortelem?.

— Powiedziałem panu Filidorowi, że ciocia pani i sędzina wzywają go.

Salusia pokręciła główką i paluszkiem pogroziła...

— Wyzywa mnie pan!

— Na ostre!

— Nic pan nie zrobi... Pan Filidor do mnie powróci.

— Jak pani na niego zawoła: są tu?

— Panie Bonawenturo! — podniesionym nieco głosem odezwała się starościanka, choć na jej ustach śmiech zadrgał.

— Strasznie długie mam imię — ale ja temu nie jestem winien... Nie chrzciłem siebie...

— Skąd panu na dowcipy dziś się wzięło?

— Dobrze mi jest, więc czego mam się smucić?

— Po wesołości często następują... łzy.

— Lub przedłużenie szczęścia, — dokończył Bonawentura.

— To jutro pokaże.

— Niedługo czekać.

— Doprawdy, że pan się oszukać może. Dzierdziejewski wpatrzył się w Salusię. Zagadkowa mu się wydała... Sposępniał...

— O czem pan myśli? — spytała po chwili.

— Jeżeli w tej chwili kazałaby mi pani wstać i pójść — wstałbym!

— Każę!... Bonawentura podniósł się...

— Siądź pan — zawołała szybko, mimowoli może dotykając ręki podstolego.

— Teraz, choćby mnie i w armatę nabili — nie wyleciałbym! — rzekł Bonawentura, siadając.

Pokręciła znów główką, jakby tym ruchem mówiła o kłopocie nabytym.

Nie łudził się teraz podstoli, że starościanka była rada ze zmiany, jaka zaszła; że ów fortel Dzierdziejewskiego dość nawet jej się podobał.

Śliczne rumieńce umalowały jagody, serce zabiło mocniej, zafalowała pierś szybciej. Zapomniała zupełnie o Filidorze, o którym już słowem jednem podstoli nie wspominał, ale nie pozwoliła też zbytnio wywnętrzać się panu Dzierdziejewskiemu z uczuć, jakie rozsadzały pierś jego. Przyjęła wyzwanie i nie o prędkiem poddaniu się myślała. Bonawentura czuł, że jeszcze kłopotu z nią mieć będzie, ale o zwycięstwie nie wątpił. Rozmowa potoczyście płynęła, potrącała nawet o sprawy ogólniejszego znaczenia, przerywały ją tylko toasty wznoszone i dania spożywane. Wreszcie się uczta skończyła i wszyscy z miejsc swych powstali. Filidor wnet przy Salusi się znalazł, która z jakąś przekorą figlarną na podstolego spojrzała i wnet żywo rozmawiać zaczęła z panem de Vojto. Bonawentura zaledwie mógł szepnąć:

— Nie uda się!

I może źle zrobił, bo podrażnił miłość własną dziewczyny. Przy ogólnem podziękowaniu gospodarstwu kasztelan zbliżył się do Pogorzelskiego i, ściskając go za rękę, rzekł:

— Dziękuję za toast... krótko, ale pięknie!

— Piękność jego zawdzięczam uprzedniemu przemówieniu Jaśnie Wielmożnego kasztelana.

— Rozumie się — odpowiedział. — Ale że waćpanu się udało, to udało!

Panie przeszły do salonu, niektóre na balkon wyjrzały, lecz upał słoneczny wnet je do komnat zapędził. Palacze posunęli się do fajczarni, pomiędzy którymi Pogorzelski z Dzierdziejewskim się znaleźli, nie dla tego wprawdzie, by wonnym tytuniowym dymkiem się zaciągnąć, lecz dla odpoczynku po sutej biesiadzie i dla poważniejszej rozmowy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. „ET TU, BRUTE, CONTRA ME!"

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. MIŁOŚĆ I STRACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. TYLKO DZIEŃ JEDEN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. W KAMIEŃCU PODOLSKIM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. „BONAWENTURA DZIERDZIEJEWSKI DO USŁUG WASZMOŚĆ PANNY".

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. OPUSTOSZAŁE DOMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. „OBY WOLNYCH I CNOTLIWYCH BYŁ ZAWSZE MIESZKANIEM!"

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. ODPOWIEDŹ PANA BIAŁOPIOTROWICZA I KARCZMA „WYGODA".

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. „PRZERWANA SIELANKA".

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. "E PUR SI MUOVE".

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. "BONAWENTURA DZIERDZIEJEWSKI DO USŁUG WASZMOŚĆ PANNY".

Niedostępny w wersji demonstracyjnej