Adolf Dygasiński

BRACIA TATARY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

BRACIA TATARY

Adolf Dygasiński

I

Kiedyś tam żył w okolicach Skalbmierza szlachcic Bombiński, który z trzech żon miał trzech synów: z pierwszej — Anastazego, z drugiej — Mateusza, a z trzeciej — Kacpra.

Anastazy najprzód dzierżawił wieś Kurdwanówek, później ją kupił na własność. Mateusz czuł powołanie do stanu duchownego, wstąpił do seminarium i z czasem dobił się kanonika w diecezji sandomierskiej, gdzieś pod Staszowem. Kacper był jeszcze mały, gdy ojciec umarł; matka zabrała go i pojechała do Warszawy, do jakichś krewnych. O tym Kacprze ze dwadzieścia lat nikt nic nie wiedział; dopiero potem rozniosła się wieść około Skalbmierza, że Kacper Bombiński "bardzo dobrze stoi" w Warszawie, że został jakimś dygnitarzem. Ksiądz Mateusz miał podobno o tym dokładniejsze wiadomości.

Wszyscy Bombińscy, choć z różnych żon, mieli jeden typ:

Byli przysadkowaci, grubi jak pniaki, blondyni z niskimi czołami, z oczyma na wierzchu i odstającymi uszami, z nosami jak gałki i wydatnymi kośćmi policzkowymi.

Najstarszy, Anastazy, zmarł jakoś około roku 1845 i pozostawił Kurdwanówek jedynemu synowi, Janowi. W tym Janie spotęgował się typ Bombińskich. Był to chłop zabity, rubaszny; klął energicznie, gospodarował przy pomocy bata; mówił głosem grubym ze skalbmierskim akcentem; śmiał się z hukiem, a podczas śmiechu brzuch mu się poruszał; przy tym miał nieco dychawicy. Będąc kawalerem często zapraszał do siebie gości na "wstawienie kła i wsuwankę", to jest na kieliszek wódki i na przekąskę. Zjeżdżali się do niego chętnie, bo każdy był pewny bigosu, schabu, kiełbasy, indyka, różnych nalewek i węgrzyna. U takiego wódka była zawsze mocna, wino czyste, jadło smaczne.

Że to w domu kawalerskim, więc nikt się nikogo nie żenował, swoboda panowała nadzwyczajna. Prowadzono rozmowy tłuste, hałasowano dużo, a narodowe "psiakrew" i "jak Boga kocham" wymawiano nieskończenie wielką ilość razy.

Ale raz na imieniny pana Jana zjechał i stryj kanonik spod Staszowa; on był także Bombiński, więc dobrze jadł, pił a tłustych konceptów słuchał. Dopiero po imieninach powiada:

— Jasiu, czemu się ty nie żenisz? Masz tu dwa tysiące złotych na konkury: żeń mi się zaraz! Bombińscy nie mogą zginąć na świecie. Ja... ksiądz, tamten w Warszawie... senator ponoć czy co takiego: o dzieciach pewnie nie myśli. W tobie jednym cała nadzieja. Biedy się nie bój, ja w tym...

Miał już trzydzieści pięć łat życia pan Jan Bombiński, kiedy uderzył w konkury do panny imci Klepaczewskiej, oświadczył się za trzecią wizytą i został przyjęty.

Na jednego człowieka Kurdwanówek wystarczał dobrze; ale teraz posypały się dzieci jak z rogu obfitości. Jednego roku syn, drugiego — córka; jeżeli zaś które umarło, zaraz się za to rodziły bliźnięta. Chrzciny i pogrzeby były na porządku dziennym. W okolicy nie mogli się dorachować, ile Bombińskim dzieci zmarło, a ile jeszcze żyje. De facto z piętnastu sztuk pozostało siedmioro: cztery córki i trzech synów. Na chrzciny każdego dziecka ksiądz kanonik spod Staszowa przysyłał sto złotych, ale przy ostatnich narodzinach napisał:

"Bój się Boga, Jasiu, Bombińskich już jest dosyć!"

I na tym się skończyło; liczył wtedy pan Jan pięćdziesiąty czwarty rok życia, a jeszcze nie był ani siwy, ani łysy, tylko wyokrąglał, a policzki mu się świeciły jak karmazyn.

Kiedy się pierwszy syn urodził, dano mu na cześć ojca imię Jan, tylko że "Chrzciciel", podczas gdy stary był "Jan Ewangelista". Na drugiego znowu, w kilka dni po jego urodzeniu, trzechletnia Florcia, wielka szczebiotka, istne oczko w głowie całej rodziny Bombińskich, zawołała: — "Jaś, Jaś!"

Matka uważała to za jakiś dobry znak i uparła się, żeby i temu chłopcu było na imię Jan; ochrzczono go przeto jako "Jana Chryzostoma". Los chciał, aby wszyscy Bombińscy z Kurdwanówka byli Janami; bo trzeci syn urodził się akurat w samo południe ósmego marca, w dzień świętego "Jana Bożego", co już pani Bombińska uważała za najwyraźniejsze zrządzenie Opatrzności.

Owych synów rozróżniano w ten sposób, że najstarszego nazywano Jachem, średniego Jankiem, a najmłodszego Jasiem.

Chłopaki rosły i upatrywano w nich nadzwyczajne podobieństwo do ojca.

Stary Bombiński lubił te swoje latorośle płci męskiej; we właściwym sobie, trywialnym sposobie mówienia nazywał malców już to "okrąglakami", już "supłami", "wyłupkami"; mawiał z zadowoleniem, że "szelmy żrą jak szarańcza", a kiedy chłopców przywoływał do siebie, wołał:

— Hej, bestie Tatary, tu do mnie!

Nazwa Tatarów wyszła poza progi rodzicielskiego domu i trzech tych Bombińskich powszechnie zwano "Tatarami", zwłaszcza że zachodziło podobieństwo do Tatarów pod względem fizjonomii i obyczajów.

Gdy nadszedł czas edukacji, ojciec ułożył się z nauczycielem szkoły elementarnej z pobliskiego miasteczka, który też codziennie przychodził na dwie godziny do Kurdwanówka. Pedagog ten rozpoczął energicznie kursa naukowe od abecadła i tabliczki mnożenia. Ale Tatary ani myślały o nauce i z tego powodu nauczyciel ubolewał przed ojcem na brak chęci w synach do nauki.

— Kręcić za uszy, kręcić za uszy! — odpowiadał Bombiński — dopóki jednemu, drugiemu bisurmanowi świeczki w oczach nie staną! Nie szkodzi czasem wytargać za łeb, za włosy, tu, od karku, gdzie najbardziej boli; dam też panu linią z twardego gruszkowego drzewa: wal pan łapy, co się zmieści!... Bo to, panie, z Bombińskimi do czynienia: ród wytrzymały, od lada czego nie zapłacze!... Swoją drogą, ja tam kiedy na lekcję wpadnę, to pana podeprę, sempitemę im zerżnę... oo!

Nauczyciel skrupulatnie wypełniał rady ojca, kręcił malców za uszy, walił łapy, pozwalał sobie nawet szturchańców; ale kiedy raz najstarszego, Jacha, począł targać za włosy od strony karku, chłopak z wściekłością rzucił mu się do głowy i obiema garściami wydarł sporo włosów. Pokazywanie nauczycielowi języków codziennie miało miejsce.

Aż jednego razu do izby, gdzie się odbywały lekcje, z harapem w ręku wszedł stary Bombiński i trafił akurat na lekcję tabliczki mnożenia.

— Jachu, powiedz, ile to jest siedem razy osiem? — pytał nauczyciel, podczas gdy Janek mrugnięciem oczu pokazywał Jasiowi harap ojcowski.

Jach nie wiedział; później odpowiedział wprawdzie, ile jest sześć razy dziewięć, ale nie wiedział znowu, ile jest dziewięć razy sześć.

— To się ty, bisurmanie, nie będziesz uczył takich pożytecznych rzeczy?! — krzyknął Bombiński, a chwyciwszy swego pierworodnego za kołnierz lewą ręką, wyliczył mu kilkanaście plag.

Pozostałe dwa Tatary już prawie nie słyszały głosu nauczyciela, spode łba patrząc nieustannie na straszliwy harap.

Niebawem też spotkał ich los ten sam co Jacha.

Po tak ukończonej lekcji stary poprosił nauczyciela do swojej kancelarii, poczęstował go tu starką, fajką i mówił:

— Czyś pan uważał, że oni wszyscy mają objęcie? Postrachu tylko potrzeba, w ryzie trzymać! Ja taki sam byłem... No, i rozumie się, gdzie tam młodemu książka ma pachnieć!

Przez cztery lata bardzo sumiennie przychodził z miasteczka ów nauczyciel, właściwie po to tylko, aby Tatarom wyciągać uszy i psuć skórę, a potem wracał do domu zadowolony, iż spełnił swe obowiązki. Nareszcie, kiedy już wszystkim trzem chłopakom uszy należycie odstawały od głowy, postanowił ich ojciec odwieźć do szkół publicznych.

Na wielkim wozie zaprzężonym w cztery fornalskie konie pojechały Tatary do Kielc, a z nimi ich nauczyciel; ojciec zaś podążył tam oddzielnie nejtyczanką, utrzymując, iż nauczyciel podczas drogi może jeszcze na wozie douczać synów tego i owego, a głównie tabliczki mnożenia.

II

W Kielcach ani jeden Tatar nie złożył egzaminu do pierwszej klasy. Dopiero Bombiński począł się sumitować, że on nie chce ani myśleć o tym, żeby jego synowie byli jakimi profesorami albo adwokatami: niech tylko posiedzą trochę w szkołach, poduczą się z grubsza. Wszystko to nic nie pomogło; profesorowie się uparli. Aż nareszcie jeden znajomy, radca Towarzystwa Kredytowego , wdał się w tę rozmowę i przez piec wsadził Bombińszczaków do pierwszej klasy.

Odjeżdżając do domu pan Jan dał każdemu synowi złotówkę i takie napomnienie:

— Jak mi się który na Boże Narodzenie pokaże w domu ze złą cenzurą, to niech mię Bóg skarze, skórę z gałgana żywcem zdejmę!

Wróciwszy do Kurdwanówka Bombiński był tak uszczęśliwiony umieszczeniem synów w szkołach, że ciągle o tym z żoną rozmawiał.

— Powiadam ci, Zuziu, że chłopaki, bestie, paradnie w mundurach wyglądają! Co to za mina u tego Jacha! Szelma Tatar, jak Boga kocham!... A Janek? O, to bestia z cicha pąk, mądry chłopak!... Jaś umyślnie nie chciał składać egzaminu, jak spostrzegł, że się starsi obcięli... Bombiński, Bombiński się odzywa!

W najbliższą niedzielę, zaraz po sumie, opowiadał sąsiadom przed kościołem, jak się spisali w Kielcach: Jacho, Janek i Jaś.

Na Boże Narodzenie wszystkie Tatary dostały baty za złe cenzury i zapowiedź nowych batów na święta wielkanocne.

— Moja Zuziu — mówił pan Jan — daj im na odjezdnym po złotówce, niby to od siebie, bez mojej wiedzy.

Przyszła Wielkanoc; Bombińszczaki przybyli do domu z cenzurami jeszcze gorszymi niż na Boże Narodzenie i baty znowu były w robocie.

— Twarda natura! — mówił Bombiński do żony. — Wystaw sobie, Zuziu, żem musiał każdemu sypnąć po piętnaście, bo dziesięć nie pomogło... Charakter, szelmy, mają nieugięty.

— Dajże pokój, nie katuj dzieci, nie rań mi serca! — prosiła matka. — Cóż ty chcesz ich pozabijać?

— Pozabijać? — mruknął Bombiński. — Założyłbym się, że taki Tatar, bestia, sta wytrzyma. To Bombińscy, moja kochana! Trzeba bić, dopóki do rozumu nie przemówisz. Inny po pięciu z mojej ręki wszystkie celujące miałby w cenzurze.

Na końcu roku żaden Tatar nie dostał promocji i ojciec postanowił im teraz sypnąć po dwadzieścia batów. Bombińska błagała i zaklinała męża, aby nie wymierzał tak srogiej kary.

— Po dziesięć odlewanych musi każdy dostać — odrzekł pan Jan — a dla ciebie to robię, że te drugie dziesięć puszczę lżejszą ręką.

— Wybaczyłbyś im wszystko!...

— Ale, ale! Spryt, szelmy, mają nadzwyczajny, objęcie ogromne; jak im dodam jeszcze chęci, prymusy będą, jak Boga kocham. To Bombińscy; kubek w kubek taki sam byłem i wiem, żebym był zaszedł daleko, gdyby mię lepiej bili!...

W drugim roku pobytu Bombińskich w klasie pierwszej na Boże Narodzenie, na Wielkanoc i na wakacje rezultaty były zupełnie takie same.

Stary stracił miarę w biciu. Wszystko nic nie pomogło; zdawało się, że Tatary mają charakter coraz twardszy. Ojciec musiał jechać do Kielc i za pośrednictwem znajomego sobie radcy Towarzystwa Kredytowego wymolestował u władzy szkolnej pozwolenie dla synów pozostania na trzeci rok w pierwszej klasie.

— Ja się tam bardzo nie martwię tym trzecim rokiem — mówił do żony — bo jak się, bestie, nauczą dobrze zasad, pójdzie im później jak z płatka.

Z wielkim a wielkim trudem przeszły Tatary do drugiej klasy.

Władza szkoły wyższej realnej w Kielcach zaledwie się zgodziła na to, pod warunkiem, iż ze swego ramienia wyznaczy braciom Bombińskim surowego korepetytora, który w ciągu wakacji powtórzy z nimi dokładnie cały kurs nauk klasy pierwszej. W ciągu tych pamiętnych ferii bardzo źle było Tatarom w Kurdwanówku. Korepetytor, uczeń klasy szóstej, był to chłop ogromny, syn kowala z Morawicy; nie przepuszczał uczniom najmniejszej zmyłki i bił bez litości. Jęki, płacze, krzyki bólu, odgłosy łap i rózg rozlegały się po całym domu.

— Ten się domaca Bombińskich! — mówił ojciec do matki rozżalonej tymi mordami. — Żeby byli od początku mieli takiego, przeszliby już do czwartej klasy!...

Atoli w klasie drugiej nastręczyły się Tatarom trudności nie do pokonania: ułamki i abstrakcje takie, jak: punkt, linia, wielokąt itd. — Do końca życia żaden z braci Bombińskich nie wiedział, co to jest mianownik, co licznik, a linię tę tylko znali, którą im bito łapy.

Naturalnie w pierwszym roku nie dostali promocji z klasy drugiej. Na wakacje jechali do rodzicielskiego domu z całą pewnością ludzi, których oczekuje gruba nieprzyjemność.

Stary Bombiński od razu w progu rzucił straszne pytanie:

— A promocje macie?

Tatary milczały spuściwszy oczy ku ziemi, co im jednak nie przeszkadzało spostrzegać ruchów ojca. Bombiński nie otrzymawszy odpowiedzi zapędził wszystkich trzech chłopaków do kancelarii, zamknął drzwi na klucz, pochwycił Jacha za kołnierz, położył go na sofce, przygniótł lewą ręką i już miał skórę garbować, kiedy wijący mu się pod ręką Jach przemówił płaczliwym głosem:

— Tata nie wie, jakich oni nas tam trudnych rzeczy uczą...

Na to przemówienie najstarszego brata dwaj inni ryknęli bekiem i ojcu harap jakoś opadł.

— Czego was uczą? Mów, łajdaku, psubracie!

— Sprowadzania ułamków do wspólnego mianownika — odpowiedział Jach z płaczem.

Bombiński puścił syna, bo go to ukłuło, że sam nie wiedział, co to jest sprowadzanie ułamków do wspólnego mianownika.

— A ty co wiesz o tym, kanalio? — zapytał.

— Robi się taka linijka... Potem się pisze liczby u góry i u dołu — mówił Jach basowym głosem, na wpół z płaczem.

— Powiedziałeś to, łotrze, na egzaminie profesorom, hę?

— Nie powiedziałem, bom się zaląkł.

— Pokażcie no, kondle, cenzury!

Chłopcy zaczęli dobywać nieszczęśliwe świadectwa szkolne.

Ojciec skwapliwie pochwycił cenzurę Jacha i czytał: — Z nauki religii i historii świętej Nowego Testamentu postęp dostateczny. — Przy tym ostatnim wyrazie głos mu widocznie złagodniał. — Cóż ty, księdzem chcesz zostać?... Owszem, zostań! Stryj mój jest kanonikiem pod Staszowem, ma piękny kawałek chleba!

Ale później w cenzurze szły szeregiem postępy: mały, mały, mały. Dopiero w geografii zaznaczony był znowu postęp mierny.

— Co umiesz z geografii, trutniu? — zawołał Bombiński spoglądając na Jacha ostro.

— Jamajka... — odpowiedział przestraszony Tatar.

— Hm! — mruknął pod nosem stary. — Jest w samej rzeczy rum Jamajka... A ty, durniu? — rzekł zwracając się do Janka.

— Kuba! — wykrzyknął zapytany.

— Jak jestem w Krakowie, kupuję sobie cygaro "Kuba" za cztery centy — pomyślał Bombiński. — Oni coś utrafiają...

Następnie zwrócił się z pytaniem do najmłodszego:

— A ty, ośle dardański, co powiesz?

— Wyspy Wielkanocne! — odrzekł chłopak bez zająknienia.

— Aha, to dlatego, żeby się wyspać i najeść się na Wielkanoc!... A żebym ja was tak spytał, ile będzie kosztowało piętnaście korcy i osiem garncy żyta, jeżeli za korzec płaci mi Goldhart z Działoszyc szesnascie złotych i groszy dwadzieścia? Który odpowie?

— Tego nas nie uczyli, proszę taty! — odpowiedziały Tatary chórem.

Bombiński zaczął teraz powątpiewać o wartości edukacji w szkołach publicznych.

— Nie uczą tego, co obywatelowi koniecznie jest potrzebne — mówił do żony — a uczą za to wielu rzeczy niepotrzebnych. Na diabła się zdadzą takie Jamajki, Kuby, Wyspy Wielkanocne!... Jak to Tatary raz przewąchały, to im się i uczyć nie chce... Bombińscy, Bombińscy!...

I tak Bombińszczakom przeszło trzy lata pobytu w drugiej klasie. Pomimo nadzwyczajnych usiłowań nie udało się ojcu tym razem przeciągnąć do trzeciej klasy wszystkich synów; tylko najmłodszy, Jaś, zdaniem władzy szkolnej zasługiwał na jakie takie uwzględnienie; on więc jeden poszedł wyżej, poparty przez protekcję; starszych nie chciano dłużej w szkole trzymać.

Liczne były powody złej opinii Tatarów u nauczycieli w Kielcach. We wszystkich bitwach bracia Bombińscy trzymali się między sobą solidarnie; nigdy nie napadał jeden, ale wszyscy trzej, a jeśli jednego z nich napadnięto, dwaj inni przybywali natychmiast z pomocą.

Ponieważ byli silni, przeto terroryzowali słabszych; obawiano się ich bardziej aniżeli inspektora Bałanowicza. Jednemu ze swych kolegów złamali żebro, innemu przetrącili pięściami chrząstkę w nosie, a jeszcze innemu wybili dwa zęby na przodzie. Oprócz tego dwaj starsi Bombińscy przedwcześnie już zdradzali złe skłonności. Jach mianowicie przyniósł do klasy kilkakrotnie w dużym kałamarzu wódkę zamiast atramentu — Janek znowu ogrywał kolegów z pieniędzy w chapankę, pozbawiał ich stalówek, guzików, scyzoryków, piórników i wszystkiego, co miało jakąkolwiek wartość.

Żadne kary nie skutkowały; ani rózga, ani areszt o chlebie i wodzie.

Stary Bombiński wysłuchał tego wszystkiego. Miał on już przekonanie, że szkoły są złe ze względu na nauczanie; teraz doszedł do przekonania, że i karność szkolna jest słaba.

— Takim berbeciom rady dać nie mogą! — mówił potem do żony. — Popsuli mi chłopaków, i basta! Dzisiejsze szkoły może są dobre dla jakich mazgajów, niedołęgów, ale nie dla Bombińskich.

Więc Jach i Janek po wakacjach zostali w Kurdwanówku jakoby pomocnicy ojca i praktykanci gospodarscy, a Jaś pojechał do Kielc, do trzeciej klasy.

— Może się i wykieruje na jakiego inżyniera — mówił Bombiński. — Bestia sprytna, rozum mu z oczu patrzy! Już tam musieli w nim co dopatrzeć profesorowie, kiedy jego jednego zatrzymali.

Jednakże Jaś w trzeciej klasie wzdychał tylko do losu, który spotkał Jacha i Janka.

— Czego ja tu mam siedzieć, kiedy w domu daleko lepiej? — powtarzał sobie i robił wszystko, co należało, aby nie dostać promocji.

Ojciec harapem dodał mu ochoty i na termin po wakacjach odwiózł go jako drugorocznego do trzeciej klasy. Ale Jaś już się w domu naradził z braćmi i wiedział, co robić, aby się raz uwolnić od nieznośnej szkoły. Wkrótce po wakacjach napisał list do profesora języka niemieckiego, wymyślając mu od pludrów, gałganów, świntuchów, der-di-dasów itd. Inspektor Bałanowicz zaraz przeprowadził śledztwo i odkrył winowajcę, który się nie bardzo ukrywał. Postanowiono relegację, ale z dodatkiem, który by Bombińskiemu pozostał pamiętnym, mianowicie jako znanemu z wytrzymałości wyliczono chłostę rózg dwadzieścia i wykreślono go z listy uczniów klasy trzeciej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej