Józef Muczkowski

BRACTWA JEZUICKIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZYPISY I DODATKI.

DODATKI

BRACTWA JEZUICKIE I AKADEMICKIE W KRAKOWIE

Muczkowski Józef

Wielmożnemu
Franciszkowi Xaweremu
Ciesielskiemu
z Uniwersytetem Jagiellońskim połączonego
korresponddującemu Członkowi
Zakładów Naukowych Krakowskich
na znak szczególnej czci i uwielbienia
hojnemu Dobroczyńcy
poświęca

Autor.

Nie wypędzę ich od obliczności waszej, ale
będą wam jako ciernie na boki, a bogowie ich
będą wam jako sidła.

SĘDZIÓW II, 3.

Druga połowa XVIgo stulecia ważne przedstawia zjawisko w dziejach duchowego życia narodu naszego. W tym bowiem przeciągu czasu zwolennicy nowości religijnych, którzy, jak mówi Skarga, do r. 1550 ani jednej nie mieli chałupki, gdzieby nabożeństwo swoje odprawowali (1), tak dalece w liczbę wzrastać i krzewić się zaczęli, że już w L 1591 w samej dyecezyi krakowskiej (2) około 600, a w całej Polsce do dwóch tysięcy katolikom zabranych kościołów liczyli (3).

Postanowienie królewskie z r. 1552, na żądanie sejmu, dawną moc wyroków sądowych w rzeczach wiary, co do osób stanu szlacheckiego, zawieszające (4), tudzież uchwała z r. 1556 każdemu szlachcicowi zaprowadzenia w domu swoim obrządku, jakiby za najlepszy uznał, dozwalająca (5), najwięcej przyczyniły się do szybkiego reformacyi wzrostu.

Duchowieństwo katolickie zatrwożone tą wielką w narodzie zmianą, ku wstrzymaniu wzmagającego się nowości postępu, dwóch skutecznych jęło się środków, to jest: zaprowadzania Jezuitów i wzniecania bractw pobożnych (6). Kiedy bowiem tamci rozlani po kraju, nowe zdania przytłumiając, zachwiany katolicyzm wspierali, ożywiali i ukrzepiali, a przez skierowanie ku duchownym celom wychowania młodzieży, wszelki zaród pochopnej do odmian samodzielności umysłowej starannie w niej tłumili i wykorzeniali; bractwa pobożne, nie tylko że stateczną w wierze narodu massę silniej z kościołem łączyły, ale też przez zaprowadzenie modlitwy o wytępienie herezyi, wieczny ku niej wstręt wzbudzały, a ku odstępnej braci w sercach gorliwych podniecały żar nienawiści, który niekiedy gwałtownym prześladowania wybuchał płomieniem.

W miarę wzmagania się odszczepieństw i liczbę kollegiów jezuickich wzrastającą widzimy. Zaledwie bowiem dwadzieścia lat ubiegło od ich usadowienia się w Brunsbergu (1565 r.), aliści już w r. 1585 w trzynastu celniejszych miastach ich zgromadzenia znajdujemy,* skąd w okoliczne strony wycieczki czynili, i swą nauką tam nawet sięgali, gdzie jeszcze śladu ich stopy nie było.

Ktokolwiek lepiej się rozpatrzył w przeszłości narodu naszego, ten ze smutkiem dostrzegł, iż wielka tak w jego oświeceniu jak i dążności zmiana, objawiać się zaczyna od drugiego dziesiątka lat bawienia Jezuitów w Polsce. Wszakże jeszcze przed końcem XVlgo stulecia, prawi i oświeceni duchowni nasi ciężko na to boleli, a głębiej' przenikający rzeczy smutną stąd dla kraju rokowali przyszłość (7). Zważywszy te okoliczności, nową epokę umysłowego życia i literatury narodu naszego nie od kłótni Jezuitów w r. 1622 i następnych z Akademią, już pod te czasy przez ich intrygi prawie na poły zzakonniczoną, a zatem na oświatę powszechną niemal żadnego wpływu nie wywierającą, ale raczej od rozlania się ich po kraju czyli od 1585 r. słuszniej uważaćby należało. Sami też Jezuici początek swojego wpływu na zmianę ducha w narodzie odnoszą do tego czasu, jak się o tem przekonać można z ich Gratisa w r. 1627 w Poznaniu przeciw Akademii wydanego. Tam bowiem na str. 52 i 53 tak o sobie mówią: "Że za zjawieniem się szkół jezuickich odmiana się wielka w tem królestwie stała, widzą wszyscy ci, którzy, co się pierwej przed lat 40 abo 50 działo, a co teraz, pamiętają. Odmiana stała się wielka w nabożeństwie oziębłem w kościołach, w senacie, w liczbie zakonników, w zachowaniu reguły zakonnej w tak wielu klasztorach, w zahamowaniu ognia nauki heretyckiej, zapałem swym co dzień bardziej kościół boży psującej, w rozerwaniu szkół heretyckich i zniesieniu ich przez kollegia nowo fundowane. Przetoż słusznie się mówić może, że odmieniło się prawdziwie to królestwo."

Lubo nie jest i czasu i przedsięwzjęcia mego mówić szczegółowo o tem, co Jezuici uczynili, aby naród zwieść z drogi postępu, na której go przed ich wynurzeniem się widziano; nie mogę atoli tego pominąć, iż oni chcący go zwolna w zakonną wdrożyć pobożność, większą część czasu dla nauk przeznaczonego, w szkołach swych na ćwiczenia w niej obracali (8). Oni, jak to już gdzieindziej wykazałem, pierwsi w r. 1587, przedtym ledwie z posłuchu znane, biczowanie się, noszenie kołczatych pasków i włosiennic, tudzież chodzenie w kapach czyli worach podczas processyj w Polsce zaprowadzili.* Oni nakoniec zdrowy rozsądek narodu tak dalece wypaczyli i zaćmili, że na manowce ciemnoty i przesądu wwiedzione przez nich praszczury, przez dwa wieki chrześciańską pobożność upatrywały w biczowaniu się, które, według świadectwa kanonika Długosza, prawowierni ich przodkowie już przed trzemaset lat byli wyśmiali i wzgardą okryli*.

Kiedy olbrzymi postęp w przekształcaniu ducha narodowego do czynności zagrzewał Jezuitów i do wytrwałości ich zachęcał, tym boleśniejszem było dla nich to, że wszystkie ich zabiegi około połączenia się ze Szkołą jagiellońską, to jest pochłonienia jej, przez co swoje dzieło zwichnięcia umysłowych narodu dążeń ustalić i uwiecznić pragnęli, dotąd roztrącały się o wytrwałość Uniwersytetu i czujne jego strzeżenie przywilejów, na których był osadzony. Doznanemi przeciwnościami utwierdzeni w przekonaniu, że wstępnym bojem nic nie dokażą, wszelkie starania swoje skierowali ku przynęceniu do siebie młodzieży, a to tym niebezpieczniejszym dla Uniwersytetu sposobem, iż ten niewinny, a nawet pobożny, głęboko ukrywał cel prawdziwy. Jeszcze w r. 1583 zaprowadzili byli Jezuici w Rzymie, przy swym kościele pod tytułem Zwiastowania N. Maryi Panny, bractwo tego imienia. Grzegorz XIII, papież, zatwierdził je tegoż roku d. 5go grudnia, a w roku 1586 generała jezuickiego upoważnił do wcielania doń wszelkich innych bractw uczniów jezuickich, i takowe przypuścił do udziału we wszystkich jego odpustach **. Tegoto środka chwycili się Jezuici krakowscy na przygarnienie do siebie licznej młodzieży uniwersyteckiej, zwłaszcza, że już przedtem nowością obrzędów wielu z niej, tudzież mnóstwo niewiast, do swego kościoła byli znęcili (9). Aby zaś to nieznacznie, a zatem bez hałasu i poswarek dokonać, użyli do tego Szczęsnego Żebrowskiego, fil. dokt., wychowańca Akademii wileńskiej (10), w której już w r. 1586 podobne bractwo byli zaprowadzili (11). Jakoż Żebrowski, bawiący w Krakowie przy Janie Zebrzydowskim, wojewodzicu krakowskim, i Mikołaju, jego bracie stryjecznym, których się wychowaniem zatrudniał, z natchnienia Jezuitów, w r. 1601 w miesiącu listopadzie począł młodzież akademicką, znakomitych rodzin, wciągać do bractwa Wniebowzjęcia Najśw. Maryi Panny, które wzniecić był umyślił (12). Zwiększająca się liczba goniącej za nowością młodzieży, zatrwożyła Akademików, którzy z początku obojętnie patrzyli na te pobożne schadzki. Żeby wiec niebezpieczeństwu wcześnie zapobiedz, nad środkami rozwiązania bractwa przemyśliwać zaczęli. Ale na próżno. Jezuici bowiem, szczególniej zaś ks. Kasper Sawicki, usilnemi zabiegi u życzliwych sobie krakowskich dygnitarzy, Bernarda Maciejowskiego biskupa, Mikołaja Zebrzydowskiego wojewody, tudzież skarbiącego sobie ich względy w nadziei pozyskania przez nich infuły Marcina Szyszkowskiego, kan. kat., nie tylko wszelkie Akademików usiłowania zniweczyć zdołali, ale nawet tyle dokazali, iż zawięzujące się bractwo w roku następnym (1602) w styczniu, w domu murowanym przy furtce ulicy ś. Anny postanowione zostało (13).

Lubo Walenty Fontani, fil. i med. doktor, ówczesny Uniwersytetu rektor, w przełożonem sobie urządzeniu bractwa szkodliwych dla Akademii nie upatrywał skutków*, przenikliwsi atoli niektórzy professorowie, publicznie ganili te schadzki. Z obawy, żeby pod ich zasłoną układni Jezuici w Krakowie szkół nie otworzyli, w dniu 2go lipca t. r. tak silnie i skutecznie przeciw temu bractwu powstali, że ze stu uczniów pod jego chorągwią zaciężnych, ledwie dwudziestu pozostało. Ale ten cios nie odjął serca Jezuitom, bo ich apostoł Żebrowski, to prośbami, to namową, to innemi pobożnemi środkami tyle dokazał, że rozpierzchła drużyna wnet wróciła pod znaki, których lękliwie była odbiegła*.

Odtąd bractwo to, mimo zabiegów Uniwersytetu, nowych sił nabierać i wzrastać zaczęło. Już bowiem w roku następnym (1603) w niedzielę kwietnią (23 marca) przeprowadzono je do prywatnego oratorium w zakrystyi kościoła ś. Piotra i Pawła**. Tu z wielką okazałością odśpiewano nabożeństwo, podczas którego jezuita Kasper Sawicki, jako ojciec bractwa, w stosownej przemowie zachęcał je do pobożności i wytrwałości. Po skończonych modłach odśpiewano Te Deum, dziękując za szczęśliwe pokonanie przeszkód, z któremi dotąd walczyć musiano***.

Na utwierdzenie tego pobożnego połączenia, jego wzrost i pomyślność, dwie okoliczności szczególniej wpłynęły: pierwsza, że Jezuici, jako układnie do czasu stósować się umiejący, wbrew zasadom nieznającego kast chrześciaństwa, bractwo to dla samej tylko szlachty wzbudzili; druga, że ich względy u króla Zygmunta IIIgo, wielu możnych do uległości im skłaniały. Jakoż wnet po zawiązaniu się tego bractwa, dumne, a za pośrednictwem jezuickich wpływów swego wywyższenia szukające pany i prałaty, skwapliwie wpisywały swe imiona w zwolenników księgę, o ich żarliwem sprzyjaniu jezuickim celom świadczyć mającą****.

Ale do zjednania i ustalenia jego wzjętości między akademicką młodzieżą, najwięcej przyczyniła się rzadka, do okoliczności zastosowana, trafność w obieraniu starszych kongregacyi. Wszakże jezuickim wpływem kierowane dnia 7go kwietnia t. r. wybory przełożonych bractwa najpomyślniej dlań wypadły. Zaproszenie bowiem akademika Jana Kwaśnickiego, fil. mag. i professora* na pierwszego w niem prefekta, tudzież utrzymanie go w roku następnym przy tej naówczas nader powabnej władzy, rozzbroiło niechęć znacznej liczby przeciwników; a wybranie trojga najznakomitszych paniąt na radców tegoż zgromadzenia**, zachęciło pochopną do naśladowawania młodzież, iż się licznie wpisała w poczet pobożnych braci.

Zwiększająca się z młodzi akademickiej zwolenników jezuickich rzesza, coraz więcej zatrważała bacznych na przyszłość akademików, którzy w tem na pozór nieszkodliwem połączeniu, dla Szkoły jagiellońskiej, a z nią i dla oświaty krajowej, dotąd starannie pielęgnowanej, smutną upatrywali przyszłość. A kiedy wszystkie dawniejsze ich zabiegi około odwrócenia grożącego upadku, żadnego nie miały skutku, w dniu 4tym lutego 1604 r. po raz ostatni udają się do Bernarda Maciejowskiego., bisk. krak., upraszając, by przez wzgląd na tak zakłucone czasy, szerzące się bractwo albo rozwiązać, albo z pod jezuickiego steru i wpływu usunąć raczył*. Życzliwszy atoli biskup Jezuitom, co mu infułę byli wyjednali (14), aniżeli Akademii, której, jako jej kanclerz, pomoc w ucisku nieść był powinien, bez względu na te przełożenia, dnia 20 lutego tegoż roku, po odprawionym przez siebie nabożeństwie w jezuickiem oratorium, wysławiając bractwo, ogłosił uroczyście jego zatwierdzenie przez Klemensa VIII, papieża, oraz przypuszczenie go do uczestnictwa odpustów arcybractwa Zwiastowania N. M. Panny, dawniej w Rzymie u Jezuitów zawiązanego**.

Szczęśliwe powodzenie nie uśpiło Jezuitów czynności, którzy dla większego znęcenia do siebie młodzieży akademickiej i jej nauczycieli, nowy i niezawodny obmyślili sposób. W tym bowiem celu nie tylko że udzielonym sobie szczątkom Jana Kantego, niegdyś Szkoły jagiellońskiej professora, którego świątobliwą pamięć w r. 1603 świeżo wzbudzono, w swem oratorium wielką uczciwość wyrządzali, ale też i imię jego, na lat 19tnaście (od r. 1610) przed jego beatyfikacyą, policzali w poczet patronów bractwa, których, co miesiąc, losem z urny wyciągano (15). Co większa, i wizerunek jego między siedmią tegoż bractwa opiekunami, jako patrona filozofów, umieścili w obrazie Wniebowzjęcia Najśw. Maryi Panny, dla swego oratorium w r. 1612 przez Dolabellę wymalowanym (16).

Taki jest początek jezuickiego bractwa w Krakowie pod tytułem Wniebowzjęcia N. Maryi Panny, które nakoniec w r. 1612 dnia 14 października z kościoła ś. Piotra do ś. Barbary przez Jana Argenta, jezuickiego wizytatora, przeniesione, i tam, w nowem oratorium nad zakrystyą wybudowanem, 27 września 1614 r. umieszczone*, blizko półtora wieku z różnem utrzymując się powodzeniem, najsilniej wpłynęło na umysłowe narodu życie. Kiedy bowiem, pomimo wszelkich zabiegów, Akademia szerzącej się nowości wstrzymać nie mogła, opuszczona od tych, którzy ją z obowiązku swem znaczeniem i wzjętością wspierać byli powinni, bractwo przeciw bractwu wzbudzić postanowiła; a tak ku zwichnięciu ducha narodowego samolubnym Jezuitom niebacznie w pomoc pospieszyła. Był to najzgubniejszy krok dla oświaty narodowej: przezeń bowiem do Uniwersytetu, który przedtem, aczkolwiek z duchownych professorow w znacznej części złożony, swą umysłową siłę w czerstwości utrzymywał i krzepił, powoli wkradać się zaczął duch zakonny, który jagiellońską Szkołę, tę niegdyś czystą zdrowej i gruntownej nauki krynicę, zamienił z czasem w mętny stek ciemnoty i zepsutego smaku.

Jeszcze w r. 1450. d. 28 sierpnia za rektorstwa Benedykta Hesse, Uniwersytet jagelloński, idąc za przykładem innych, szczególniej zaś kolońskiego i paryzkiego, na prośbę Jakuba z Bydgoszczy, prowincjała oraz przeora tutejszego zakonu kaznodziejskiego, całe to zgromadzenie w Polsce wcielił był do swego grona, to jest przypuścił je do ubiegania się o katedry akademickie, byle chcący je pozyskać zadosyć czynili postanowieniom w tym względzie obowięzującym**. Wdzięczni tej łaski Dominikanie w 31 lat później, bo r. 1481. przez swego generała Salwiusza Casseta, przyjęli Uniwersytet do uczestnictwa odpustów wszelkiemi nabożeństwy, kazaniami, postami, podróżami i t. d. przez swój zakon obojej płci na całym świecie pozyskać się mogących*. To zobopolnej miłości braterskiej ogniwo było Akademikom pobudką, że w obecnych okolicznościach myśli swoje i chęci ku oo. Dominikanom szczególniej skłonili.

Bartłomiej z Przemyśla ś. t. b. w zakonie kaznodziejskim u ś. Trójcy w Krakowie zwyczajny kaznodzieja, pierwszy był zaprowadził w Polsce, to jest w jej mieście stołecznym Krakowie, w roku 1585 bractwo Różańca świętego, za granicą już wcześniej postanowione (17). To pobożne połączenie pod kierunkiem zgromadzenia od półtora wieku ze Szkołą jagiellońską ściśle połączonego, zdawało się Akademikom najpewniejszym środkiem do odciągnienia od Jezuitów swej młodzieży; zwłaszcza, że i wielu professorów uniwersyteckich do tej pobożnej zabawy już od dawna należało. Aby więc jej związek z synami Lojoli rozerwać, a tak wzrastające niechęci i nieporozumienia między Akademią a przemożnym zakonem w samym zarodzie przytłumić, gorliwi professorowie najmocniej przekładali swym uczniom, żeby, przypuszczeni przez oo. Dominikanów od lat tyłu do uczestnictwa ich zasług, do nich raczej licznie uczęszczali na nabożeństwo Różańca świętego. Nie chybiły celu te ciągłe i żarliwe Akademików namowy, tym bardziej, że i przedtem wielu uczniów uniwersyteckich miało czynny udział w tem nabożeństwie. Żeby ich atoli tym więcej do tego miejsca przywiązać i do gorętszej pobożności nakłonić, już w roku 1621 z grona braci Różańca ś. w osobne zebrano ich połączenie. Jakoż w tym roku Jakub Najmanowicz, w skutek uczynionego poprzednio z Dominikanami układu, uzyskał od nich pozwolenie użycia ich kapitularza na lat sześć, z obietnicą przedłużenia tego czasu, na odprawianie w nim Różańca ś. przez młodzież akademicką *. Gorliwy rektor, wezwawszy w dniu 7 września 1621 roku wszystkę młodzież pod swym sterem zostającą, żeby się nazajutrz, to jest dnia 8go września, jako w święto Narodzenia N. Maryi Panny na rozpoczęcie nabożeństwa Różańca ś. o godzinie siódmej zebrała w kapitularzu oo. Dominikanów, gdzie odtąd odłączona od ludu sama śpiewać go będzie mogła, wszystkich do uczestnictwa w tych pobożnych ćwiczeniach zachęcał, i do wpisywania się do bractwa wzywał. W dniu oznaczonym rektor na czele professorów Uniwersytetu przybył do pięknie przybranego kapitularza, gdzie się młodzież licznie była zebrała. Podczas nabożeństwa, na którem się też około dwunastu prałatów znajdowało, przygrywała katedralna muzyka, a Franciszkanie swym śpiewem zwiększali okazałość uroczystości, którą Szymon Halicki, professor Uniwersytetu, stósowną uświetnił mową (18). Później podczas różnych uroczystości i professorowie i uczniowie to wierszem, to prozą czytywali łacińskie chwalniki **.

Lubo zaprowadzone akademickie nabożeństwo Różańca ś. już się odtąd utrzymywało i młodzież dosyć licznie nań uczęszczała (19), stemwszystkiem żarliwość jezuicka nie dopuszczała, żeby ich bractwo studenckie upaść miało; i dla tego w swych zwolennikach Jezuici przeciw tamtemu połączeniu ciągle niechęć podniecali. Kiedy bowiem w listopadzie w czasie uroczystości Ofiarowania N. Maryi Panny, professorowie uniwersyteccy wszelkiemi sposobami młodzież od oratorium u ś. Barbary odwodzili i do uczęszczania na Różaniec ś. zachęcali, podczas gdy rektor Uniwersytetu z przygotowanej mownicy przemawiał do zebranej młodzieży, zuchwale, bo jezuickiemi podszepty ośmielone ucznie, tupaniem głos mu przerywały, i nakoniec mimo wstrzymywania siebie przez stojącego we drzwiach professora Grzybowskiego, tłumnie wyniosły się z kaplicy *.

Odtąd coraz większe między jednem a drugiem bractwem wzmagały się niechęci, z których nakoniec do tego przyszło, że jak w r. 1624 w styczniu niektórzy Akademicy, a szczególniej Michał Zapartowicz, fil. dokt. i prof. kollega starszy, a później Can. Reg. Praemonstratensis w Hebdowie, schadzki te bardzo młodzieży ganili (20), tak w r. 1629 w miesiącu marcu cały niemal Uniwersytet wszelkiemi sposobami usiłował odwieść młodzież swoję od uczestnictwa w bractwie przez Jezuitów kierowanem. W tym celu tak professorowie jak i bakałarze, to prywatnie, to publicznie, przekładali jej, iż nieprzystoi, żeby, kiedy Jezuici, z powodu ubiegania się o otwarcie i utrzymywanie swych szkół w Krakowie, w jawnej są wojnie z Akademią, młodzież jej w rzeczach wiary i sumienia z nimi się wiązała, mając tyle innych zgromadzeń zakonnych, a szczególniej oo. Dominikanów z bractwem Różańca ś., którychby za przewodników w drodze pobożności używać mogła. Inni znowu twierdzili, że należenie do bractwa jezuickiego sprzeciwia się uczynionej przy wpisie do grona Uniwersytetu przysiędze pomnażania dobra Akademii. Jezuici z swej strony odpierali te zarzuty, a dla ujęcia sobie młodzieży stanu rycerskiego, szczególniej w to bili, iż to jest ograniczeniem wolności szlacheckiej, kiedy młodzieży zacnie urodzonej nie ma być wolno iść do kościoła, do którego się jej podoba, lub spowiadać się przed kim chce *.

Nie pierwszyto raz wystąpili Jezuici z takiemi zdaniami, bo świadomi, jak troskliwą była szlachta o zachowanie swobód stanu swojego, w to najdraźliwsze jej samolubstwa tętno zręcznie godzili. Dla tego też czynny popiezaracz otworzenia szkół jezuickich w Krakowie, z kalwina zapalony jezuita, Mikołaj Lancycyusz, o którym jego spółzakonnicy Rostowski w swojej historyi Jezuitów prowincyi litewskiej na str. 385, Niesiecki zaś w Koronie polskiej' w półtrzecia arkuszowem wspomnieniu, wiele zdrowy rozsądek rażących bredni napisali, cztery lata przedtem (1624), upraszając Hieronyma Przyłęckiego, by na sejmiku chciał wyjednać szlachty powolność dla Jezuitów, szkoły w Krakowie otworzyć chcących, przeciw Akademii tego nie dopuszczającej, lubo sam nie szlachcic, bo syn Daniela z Łęczycy, drukarza, temi się wyraził słowy: "A cięższa jeszcze ta rzecz i subtelniejsza niewola, kiedy ją na szlachtę kładzie nieszlachta" (21).

W dalszem poparciu swej przeciw Akademikom obrony Jezuici i to nadmienili, że jeżeli młodzież szlachecka, w kwiecie wieku, nie jest zdolna stawić czoło Akademikom, którzy odradzając jej uczęszczanie do jezuickiego bractwa, od dobrego ją odwodzą, jakże się kiedyś na obradach publicznych będzie mogła opierać stronnictwom, coś złego przeciw Bogu, królowi i Ojczyznie knującym (22).

Nie był to glos wołającego na puszczy, bo zgubne Jezuitów namowy, głaszcząc dumę dostojnej młodzieży, serca jej ku nim skłaniały, a przeciw ich prawym nauczycielom niechęć i nieufność wzniecały. Tym więc sposobem coraz bardziej zwiększała się liczba jezuickiego bractwa, kiedy nawet i ci, którzy się nigdy o ich szkoły nie ocierali, uwiedzeni innych przykładem, spieszyli pod znaki, gdzie ich schlebiające próżności Jezuitów podszepty chytrze nęciły *.

I któż bezstronny i sprawiedliwy, zważywszy, jakich środków używali Jezuici, aby znęcić do siebie i zatrzymać młodzież akademicką, nie zgodzi się na to, że takiem postępowaniem kazili jej charakter i do korzystania z udzielanych jej nauk mniej sposobną ją czynili; bo, budząc w niej wstręt ku jej nauczycielom, przytłumiali zobopólną miłość: a przecież "miłość, jak się Jakub Najmanowicz w napisanej przez siebie Katedrze trafnie wyraził, jest grunt, miłość pole, miłość fundament wszystkiego, co się na katedrze mówi."(23).

Ale najzgubniejsze w tem postępowaniu było to, że przez podobne ułudy, w młodzież, złych skutków z nieuległosci władzy i nieuszanowania jej dostrzegać nie umiejącą, wpajali lekceważenie zwierzchności, a tak w umysły wzrastającej szlachty, do wierzgania pochopnej, rzucali płodne zuchwałości nasiona, które niestety w późniejszem życiu narodu zgubny plon w okwitości wydały (24). Rozpamiętywającemu co Jezuici w kraju naszym uczynili, mimowolnie nasuwa się na myśl owo Myszkowskiego, w r. 1591 zmarłego biskupa krak. zdanie, iż ta imieniem Jezusa Zbawiciela ozdobiona mnichów drużyna, dla obalenia zasad kościoła rzymskiego, dla wzniecania zaburzeń, i dla wypaczenia dobrych i powszechnem uznaniem postanowionych obyczajów przodków naszych wprowadzona została (25).

Chociaż Dominikanie jedynie na lat siedm i tylko dla próby pozwolili Akademikom swego kapitularza, stemwszystkiem akademickie bractwo Różańca ś. odprawiało u nich swoje nabożeństwo do początku 1630 roku, w którym, nie wiadomo dla jakich przyczyn, na życzenie tegoż zakonu, zbierać się tam przestało. Gdzieby zaś później, przez czas dopóki się Uniwersytet z Karmelitami bosymi nie połączył, te pobożne odbywały się schadzki, nie jest mi wiadomo; lubo wspomnienie Jana Brzoskiego (Broscius), iż jego brat Adam dnia 2go stycznia 1631 roku nauki Kalwina wyprzysiągł się w oratorium akademickiem, o jego ciągłem utrzymywaniu się bynajmniej wątpić nie dozwala (26).

Od usunięcia się z dominikańskiego kapitularza bractwa akademickiej młodzieży, nowa i dokładniejsza w szczegółach zaczyna się jego epoka. W jego interesie przez rektora Uniwersytetu Adama Opatowiusza, wysłany Bartłomiej Grzybowski, kollega starszy i professor królewski oraz ś. Anny kanonik, zebranym w Lublinie na kapitule Karmelitom bosym, w dniu 16 maja 1631 roku, złożył list od rektora, w którym tenże upraszał zgromadzenie, żeby Akademią do swego świątobliwego grona przyjąć i do uczestnictwa zasług, podobnie jak inne akademie, przypuścić raczyło; oraz żeby w kościele swoim ś. Michała i Józefa w Krakowie, wskazało dla uczącej się młodzi miejsce na pobożne zabawy *. Aby zaś Karmelitów do życzeń Akademii skłonniejszymi uczynić, zapewniono ich: że bractwo młodzieży dla doświadczenia, tylko na lat siedm przez oo. Dominikanów było przyjęte; że po upłynieniu tego czasu, już prawie od roku, zgodnie z ich wolą, rozwiązane zostało; i że nakoniec, jeżeli oo. Karmelici na kapitułę zebrani do prośby Uniwersytetu przychylić się nie będą raczyli, bractwo to gdzieindziej umieszczone zostanie (27).

Tak pochlebne dla karmelitańskiego zakonu przełożenia, jego powołanie, by pracował nad wiecznem swych bliźnich szczęściem, z którego nie mógł się lepiej wywięzywać, jak kiedyby ćwiczył młodzież w pobożności i od jej lat dziecinnych na drogę zbawienną usilnie ją nawodził, nakoniec zapewnienie, że oo. Dominikanie bynajmniej się nie urażą usunięciem od siebie zgromadzenia młodzieży uniwersyteckiej, kiedy dla pewnych przyczyn, które obecnie kapitule przełożono, najbardziej sobie tego życzyli, przywiodły Karmelitów, iż do zadosyć uczynienia prośbie rektora swą powolność oświadczyli. I to też skłaniało ich do życzeń Akademii, że kiedy i przedtem ucząca się młodzież, pomimo, iż u Karmelitów swego oratorium nie miała, w dni świąteczne dla czynienia spowiedzi, tłumnie się w ich kościele zbierała, a przez wyszukiwanie sobie spowiedników, klasztorną ciszą zakłócała, łatwiej byłoby utrzymać ją w porządku, gdyby ją w jedno miejsce zebrano *.

Ale ważniejszą nad wszystkie wyłożone powody była ta okoliczność, iż Karmelici w tem połączeniu korzystną upatrywali sposobność wzbudzania w młodzieży ducha zakonnego, zachowania i ustalenia swej wzjętości, i przelania jej na swych następców; zwłaszcza, że synowie najznakomitszych rodzin, na nauki w Krakowie uczęszczający, przez ocieranie się o Karmelitów w latach dziecinnych, do nichby przywykali: a tak w dojrzałym wieku nie tylkoby ich reguły przeciw jej nieprzyjaciołom zawsze szczerze bronili, aleby też zakonowi w każdem zdarzeniu w pomoc iść nie omieszkali *.

Temi pobudkami skłonieni Karmelici, widząc, że Dominikanie, pomimo kilkotygodniowego ich ociągania się, tudzież rozgłoszonej wieści, iż oratorium akademickie do nich się przenosi, żadnego przeciw temu kroku nie uczynili, pobożne to połączenie w dniu 13 lipca 1631 r. w swoim kościele ś. Michała i Józefa, dokąd się byli z Wesołej przenieśli, uroczyście zawiązali, oddawszy je pod ster ks. Jakuba od Najświętszej Trójcy, którego pierwszym ojcem tegoż bractwa prowincyał polski był mianował (28). Odtąd bractwo to w niedziele i dni świąteczne u nich się zbierało. A kiedy, w kilka tygodni po jego do Karmelitów przeniesieniu się, Dominikanie, widząc wzrastającą ich wzjętość, zerwanego z Akademią układu żałować i na Karmelity niechętnem okiem patrzeć zaczęli, przeor tego zgromadzenia, Grzegorz od ś. Jana Ewangelisty, przełożywszy im cały tok rzeczy, oczyścił swój zakon od niesłusznego zarzutu, a Dominikanie przekonawszy się o niepodobieństwie odrobienia tego, co się już stało, uspokoili się, powód zmiany na Akademików zwalając **.

Niepodobna opisać, mówi autor roczników bractwa, jak dalece nabyło ono wzjętości przez ciągłe spowiadanie się swych członków, przez skromność i zdumiewającą zmianę obyczajów młodzieży, i nakoniec przez to, iż nie tylko uczniowie, ale też i professorowie oraz inni dostojni mężowie, żarliwie uczęszczali na czynione w kościele nauki i inne duchowne ćwiczenia. Wszystko to nader korzystnie przemawiało za Akademią przeciw jej oszczercom głoszącym, jakoby w niej pobożności nie było. A lubo przedtem niesworna młodzież, nieukróconej swawoli, wielkich zaburzeń, a częstokroć i krwawych morderstw, szczególniej zaś około Wniebowstąpienia Pańskiego, dopuszczała się, teraz jednak, mówi dalej tenże pisarz, wszystko to ustało (29); a Karmelici, widząc codziennie wzrastającą w uczniach pobożność, zatwierdzoną sobie od Grzegorza XVgo, papieża, społeczność duchowną (consortium spirituale) dla nich wydrukować kazali, i takową nie bez widocznego owocu duchownego onym zalecali *.

Urządziwszy całe zgromadzenie, w dniu 23go listopada przystąpiono do wyboru starszych, który podobnie jak i inne później czynione, spisano w osobnej księdze na to przygotowanej. Nakoniec ojciec oratorii tak dla starszych bractwa, jako też i dla wszystkiej do niego należącej młodzieży, ułożył pewne przepisy, między innemi szczególniej zalecające: żeby wszyscy do uczestnictwa duchownego należeli i szkaplerz święty nosili; żeby w zimie rano około godziny 8mej, w lecie zaś około 7mej co niedziela i dni uroczyste na mszą świętą i naukę uczęszczali; uczniowie zaś klass niższych, żeby się na pół godziny wcześniej zbierali dla słuchania czytań duchownych, i żeby, ilekroćby im to ojciec oratorii nakazał, i po południu przychodzili. Nadto przepisano: żeby młodzież przynajmniej raz na miesiąc, tudzież w kilkunastu dniach świątecznych w ustawie wyrażonych, do stołu Pańskiego przystępowała; żeby się do częstej spowiedzi, to jest raz na tydzień, a przynajmniej co dwa tygodnie przyzwyczajała, a to według lego jak spowiednik za potrzebne uzna *.

Tak zawiązane oratorium coraz bardziej wzrastało, bo już w roku następnym (1632), nietylko wiele znakomitej młodzieży doń się wpisało, ale też. niechętni mu przedtem professorowie, snać ulegając okolicznościom, które zbyt często w lękliwych sercach głos przekonania stłumiają, liczbę jego pomnożyli i żarliwie na te schadzki uczęszczali **.

Pomyślny postęp bractwa zachęcił Karmelitów, iż w tym roku Exercitia Spiritualia, tudzież patronów na każdy miesiąc, blizko na lat czterdzieści, rozłożonych, dla _ użytku bractwa do druku podali (30).

Samo wewnętrzne urządzenie oratorium, schlebiające chęci odznaczania się, która w młodzieży szczególniej przemaga, znacznie się przyczyniło do jego rozkrzewienia. Dla zachęcenia bowiem synów znakomitych domów do pilnego na nabożeństwo uczęszczania i do odznaczania się w niem wielką żarliwością, przez coby innym za pobudkę służyli, postanowiono: żeby w oratorium, którego urodzonym promotorem kilkakrotnie i jednomyślnie rektora Uniwersytetu ogłoszono ***, wybory starszych, na których zwykle professorów i panięta zapraszano i takowych imiona w osobną księgę wpisywano ****, co pół roku czyniono *****; żeby imiona tych paniąt, któreby podczas processyj assystowały z większemi świecami przez siebie kupionemi, ku wiecznej chwale i naśladowaniu umieszczano w osobnej księdze *; żeby w przeznaczonej na to księdze spisywano nazwiska zmarłych dobroczyńców, którzy przynajmniej 10 zł. dla oratorium złożyli, i te w dniu wypominek, co rok, odczytywano **; żeby w innej znowu księdze zachowywano mowy przez professorów i młodzież w czasie licznych świąt i uroczystości z wielkiem spółubieganiem się często czynione ***; nakoniec ogłoszono, że uczniowie, którzyby sprawili wory pokutne i takowe oratorium darowali, ilekroćby który z ich towarzyszy używał tego okrycia dla czynienia w niem dyscypliny, tylekroć piątą część z jego zasługi mieć będą ****. I to też wielce skłaniało młodzież do pilnego uczęszczania do oratorium, że imiona obecnych w niem, przynajmniej w czasach późniejszych, snać dla wyszczególnienia ich pobożności, pilnie spisywano, i wykazy te professorom składano.

Aczkolwiek już w XIIItem stuleciu przez Duns-Scota wprowadzona, a przez Franciszkanów żarliwie broniona nauka o niepokalanem poczęciu N. Maryi Panny, mimo kilkowiecznej o to z Dominikany wojny, za wpływem silnie popierających ją Jezuitów, i na prośbę Filipa IVgo, króla hiszpańskiego, nakoniec w pierwszej ćwierci XVIIgo stulecia przez papieży Pawła V (1617 r. ), tudzież Grzegorza XV (1622 r. ) w kościele utwierdzona (31), już przy końcu trzeciego dziesiątka lat tego wieku i w Polsce, gdzie Marcin Szyszkowski, biskup krakowski, w swej dyecezyi w r. 1628 święto tego imienia z oktawą był zaprowadził (32), ustalać i upowszechniać się zaczęła; stemwszystkiem oratorium Akademii krak., która, od pierwszych lat swego założenia, statecznie z Tomistami trzymała, nieco później szczególniejszą dla tej tajemnicy cześć okazało, kiedy dopiero w r. 1636 swój dotychczasowy Oczyszczenia tytuł na Niepokalanego Poczęcia zamieniło (Ann. Orat. str. 40). W tymto czasie po całym kraju cześć ta coraz więcej szerzyć się zaczęła, zwłaszcza gdy król Władysław IV, który już w r. 1637 chciał był zaprowadzić w Polsce, zatwierdzony przez Urbana VIII, papieża, order Niepokalanego Poczęcia (33), w jedynaście lat później (1645 r. ) wpisawszy się do bractwa pod tym tytułem w domu professów Jezuitów warszawskich zawiązanego, był jego prefektem, a dwaj bracia królewscy Jan Kazimierz i Karol Ferdynand, urząd assystentów w niem sprawowali. Kiedy bowiem na wzór królewski cały dwór, a za nim i wszystek lud, zwykle się układa; "szło przeto, jak pisze Kwiatkiewicz, za przykładem królewskim, i wpisało się w poczet tejże kongregacji z biskupami i książęty panów i pad wiele, ślubem się obowięzując na bronienie niepokalanego poczęcia Matki Boskiej"*. Ale od tego ustępu będącego ważnym przyczynkiem do obrazu przeszłości, o której mówimy, przejdźmy do dalszych wspomnień o bractwie naszem.

Chociaż oratorium akademickie już w r. 1633 znaczną liczbę zwolenników liczyło, jak się to pokazuje z owej w dniu 10 listopada t. r., z polecenia Krzysztofa Najmana fil. i med. doktora, ówczesnego Uniwersytetu rektora, na podziękowanie Bogu za świetne przez Władysława lVgo odniesione zwycięztwa, odprawionej okazalej i uroczystej, z wielą obrazami kosztownie przybranemi, processyi, na której do 6000 młodzieży zebranej liczono*; pomnożyła jednak w następnych latach poczet pobożnych oratorów i ich żarliwość zagrzała ta okoliczność, iż o. Jan od ś. Hieronyma, generał Karmelitów bosych, oratorium w r. 1635 d. 16 maja zatwierdził, i cały Uniwersytet wraz z jego młodzieżą przypuścił do udziału wszystkich przywilejów, odpustów, prośb, postów, dyscyplin, pielgrzymek, tudzież jakichbądz dobrych uczynków duchownych i łask, jakieby zakon posiadał**; a Urban VIII, papież, w tymże roku i dniu dwoma Breve nadał odpusty członkom w tem oratorium udział mającym, któreto Breve d. 22 grudnia t. r. Erazm Kretkowski, oflicyał krakowski, ogłosić pozwolił***.

Skoro w dniu 14 września t. r. (1635) na zebraniu starszych bractwa nadesłane, z Rzymu przypuszczenie jego członków do uczestnictwa przywilejów, odpustów, łask i t. d. zakonu karmelitańskiego, odczytano, zgromadzenie uchwaliło, żeby, ojciec bractwa skreślił przepisy, które zachowywać powinni, chcący należeć do tego uczestnictwa; nadto postanowiono, żeby to przypuszczenie było dawane na piśmie i opatrzone pieczęcią, której wzór oznaczono****. W tych przepisach między innemi ojciec oratorii zalecał: żeby pragnący być uczestnikami łask duchownych, wpisali się do bractwa szkaplerza ś.; żeby codziennie litanią o N. Maryi Pannie, za którą 200, tudzież o imieniu Jezusowym, za którą 300 dni odpustu nadano, pilnie odmawiali*; żeby spotykający się, według chwalebnie przyjętego zwyczaju, witali się słowy: Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus; za co, tak pozdrawiający, jak i odpowiadający, po 50 dni odpustu dostępowali (34).

Wdzięczni tej łaski professorowie Uniwersytetu, w r. 1636 do Krakowa przybyłego o. Eugeniusza od ś. Benedykta, prowincjała niemieckiego, a generalnego prowincyi polskiej wizytatora, z licznie zebraną dostojną z najznakomitszych domów młodzieżą nawiedziwszy, dziękowali za ten szczególny zakonu karmelitańskiego dowód życzliwości, którą rzetelną czcią i należną dla całego zgromadzenia wdzięcznością odpłacać przyrzekali; upraszając przytem, by i list dziękczynny, do generała od Akademii pisany, uprzejmie przyjąć zechciał**.

Lubo wyrządzona ze strony Akademii cześć wizytatorowi prowincyi, całe zgromadzenie uczuciem udowolenia napełniała, daleko więcej atoli radowali się Eliasza synowie, widząc, iż nadzieja wzbudzenia zakonnego ducha w uczniach akademickich, którą się szczególniej powodowali w udzieleniu u siebie miejsca dla oratorium, szczęśliwie się ziściła. Czyli bowiem przypatrywali się wzrastającej codziennie liczbie pobożnych i żarliwych braci; czyli się zajmowali spowiedzią coraz częściej i tłumniej oblegającej spowiedlnice młodzieży*; czyli spólnie z nią ściany i ółtarz oratorium ubierali na dni uroczyste materyami, których biedne Żydy z polecenia rektora Uniwersytetu, na każde żądanie młodzieży, przynajmniej sześć razy do roku, pożyczać musiały**; czyli podczas czterdziesto-godzinnego nabożeństwa z pociechą wewnętrzną uważali, jak młodzież, w godzinach dla każdej szkoły i bursy oznaczonych, spieszyła na modlitwy, śpiewała pieśni i litanije, oraz w pewnej liczbie przy wystawionym przenajśw. Sakramencie w assystencyi stawała***; czyli oznaczali czas tak professorom jak i paniętom ubiegającym się o zaszczyt czynienia mów lub czytania stosownych wierszy w oratorium rano i po południu, w dniach świątecznych i uroczystych****; czyli się przysłuchiwali deputacyi od bractwa z professorów Jędrzeja Swinarskiego, kanonika poznańskiego, Stanisława Czaplica, professora prawa, tudzież kilkunastu synów senatorskich, o. Serafina od N. Maryi, generalnego wizytatora karmelitańskiego, upraszającej o udarowanie oratorium krzyżem miedzianym, który niegdyś był nosił ś. p. o. Dominik od Jezusa Maryi, generał ich zgromadzenia, cudami odznaczający się *****; czyli się cieszyli, widząc jak tej cudownej pamiątce cześć wyrządzano ******; czyli nakoniec z radosnem rozrzewnieniem patrzyli jak licznie zebrana młodzież, w wielki piątek, mając na czele synów senatorskich innych możnych obywateli, przybranych w białe kapy płucienne, wizerunkiem bt. Kantego i berłami akademickiemi na czerwonem suknie na piersiach ozdobione, po ukończeniu obchodów siedmiu kościołów ze świecami, muzyką i śpiewaniem litanii o imieniu Jezusowem, nakoniec późno wieczorem do ich kościoła wróciwszy, po uczynionej do siebie przez mówcę oratoryi stósownej przemowie, przy żałosnej muzyce, cztery razy zmieniając się, dyscyplinę czyniła*: we wszystkiem tem i wszędzie widzieli okwity owoc swych zakonnych trudów i usiłowań, a przekonani w duchu o rzetelności swych zasług w tym względzie położonych, nie bez udziału w tem własnej chwały, często powtarzali: iż ta pobożność Uniwersytetowi nader wielką sławę i poważanie w powszechności zjednała**.

Pisarz tylekroć wspomnianych roczników bractwa z wielkiem uradowaniem mówi w swej księdze o uroczystości Nawiedzenia N. Maryi Panny w r. 1642 przez bractwo obchodzonej. Ten bowiem dzień, w którym się nader licznie Akademicy na nabożeństwo byli zebrali, nie tylko Cynerski, fundacyi Tylickiego w Uniwersytecie wymowy professor, po Karyńskim, professorze prawa, bractwa pobożnego najżarliwszy mowca, swą przemową uświetnił; ale też pomnożyło jego uroczystość przypuszczenie do uczestnictwa duchownego (consortium spiritualej i wpisanie do bractwa szkaplerza świętego, Samuela Kalinowskiego, wojewodzicą czernichowskiego, Zbigniewa Lanckorońskiego, Stanisława Koniecpolskiego, Jana i Mikołaja Ostrorogów, tudzież Jana i Stanisława Działyńskich (35).

Jakby długo oratorium akademickie przy kościele Karmelitów utrzymywało się, i kiedyby je przeniesiono do szkoły Władyslawsko-Nowodworskiej w r. 1643 nowo otworzonej, o tem najmniejszego nie znajduję śladu w jego rocznikach do 23 kwietnia 1643 roku doprowadzonych. Że atoli i w następnych latach bractwo to ciągle się w dzisiejszym amfiteatrze szkolnym zbierało, i nowemi łaskami z Rzymu było obdarzane, poświadczają to dokumenta w archiwum uniwersyteckiem zachowane. Z nich bowiem dowiadujemy się, iż w roku 1645 w styczniu Franciszek Barberini, kardynał i promotor w Rzymie archikonfraternii Niepokalanego Poczęcia Najświetszej Maryi Panny, wraz z przeorem i kustoszami, na usilne prośby ze strony bractwa, przez wysłanego w tym celu do Rzymu jego prokuratora, jakiegoś Mikołaja Sebastiana, przypuścił je do uczestnictwa odpustów, jakie rzymskiemu bractwu Klemens VIII. d. 17 grudnia 1604go, a później Paweł V. d. 5 lipca 1607 r. tudzież Innocenty X. papież, byli udzielili i zatwierdzili*. Piotr Gembicki, biskup krakowski, potwierdzonemu przez siebie oratorium, listem swym z dnia 8 maja 1646 roku, te odpusty ogłosić pozwolił.

Odtąd nie masz spisanych zdarzeń bractwa, które następnie pod sterem prowizorów, zwyczajnie z teologicznego lub prawnego wydziału wybieranych, albo też wice-prowizorów szkoły Władysławsko-Nowodworskiej zostając, tak przez powietrze, jak i wojenne zamieci często przerywane, powoli w swej żarliwości słabnąć i stygnąć musiało. Wszakże w późniejszej księdze spisu jego członków czytamy: iż w r. 1667 d. 8go grudnia, to jest w dniu niepokal. Poczęcia N. Maryi Panny przez Jędrzeja Kucharskiego t. d. i prof. kan. kat. kr., szkół Władysławsko-Nowodworskich prowizora, zostało wznowione (36). A lubo i potem nieprzyjazne okoliczności te pobożne schadzki, szczególniej zaś posiedzenia, na których zapisywano się, na dłuższy czas przerywały, jak n. p. podczas powietrza w r. 1707 i 1708, które według zachowanego tu wspomnienia, w mieście i na przedmieściach do 20, 000 ludzi pochłonąć miało *; przecież jeszcze w r. 1703 na prośbę swego kapelana ks. Marcina Kudasiewicza, przez Michała Szembeka, biskupa pafijskiego, suffragana krakowskiego, bractwo to pozwoleniem wystawienia przenajświętszego Sakramentu w dzień odpustu zaszczycone**, utrzymywało się aż do roku 1786: lubo w r. 1783 d. 8 grudnia już po raz ostatni 189 osób, a między temi wielu synów najpierwszych dygnitarzy w poczet braci zapisano. Kiedy w r. 1786 Uniwersytet w podaniu swojem do księcia prymasa i administratora dyecezyi krakowskiej, przełożył, iż przyzwoiciej byłoby, żeby młodzież raczej do kościoła ś. Anny na nabożeństwo uczęszczała, nie zaś, jak dotąd, w oratorium się modliła, ten d. 10 października t. r. polecił Stan. Minockiemu, professorowi i k. k. kr., żeby zdjął święcenie z ołtarzy i całego oratorium, które następnie na amfiteatr szkolny przerobiono (37).

Dla uzupełnienia wiadomości o oratorium akademickiem wypada tu nadmienić, że lubo w jego przepisach nic masz śladu wyłączenia zeń osób płci obojej do grona Uniwersytetu nie należących; jednakże, przynajmniej w późniejszym spisie członków, bo dawniejszy zaginął, do r. 1689, prócz kilku znakomitych osób, tylko samych professorów i uczącą się młodzież w księgę oratorii wpisaną znajdujemy. Dopiero w tym roku po raz pierwszy dnia 8 grudnia, piętnaście Norbertanek przypuszczono do uczestnictwa odpustów bractwa, do którego się przez swego kaznodzieję wpisały*. W późniejszych czasach, to jest od r. 1691 do r. 1745, tylko 43 kobiet było zapisanych **.

Oratorium akademickie miało następujące fundusze:

a) Procent 700 złp. wynoszący, od kapitału 10, 000 złp. przez ks. Stanisł. Garwaskiego k. kat. kr. dla kapelana tego oratorium zapisanego, a na wsi Ilkowicach, w powiecie ksiązkim, w aktach grodzkich krakowskich w pierwszy poniedziałek po ś. Agneszce roku 1637 umieszczonego.

b) Czynsz z domu i ogrodu pod murami kazimierskiemi w r. 1646 przez Łukasza Haskowskiego na korzyść penitencyarza tegoż oratorium zakupionego. (Radymińskiego Annales pod tym rokiem).

c) Procent od summy 1000 złp. w r. 1726 przez esekutorów testamentu ks. Marcina Oślińskiego ś. t. d. i prof. zapisanej, z warunkiem, ażeby kapelan jednę mszą ś. co miesiąc za duszę Marcina odprawiał, a po skończeniu jej z młodzieżą psalm De profundis odmawiał. (Conclus. Univ. a. 1728 str. 73).

d) Procent od 100 złp. które Stanisław Alex., rodzony brat Antoniego Laskiewicza, m. d. zapisał na jednę mszą ś. co kwartał za dusze swych rodziców. Tak tę, jak i powyższą Oślińskiego summę, Laskiewicz przez siebie wypożyczoną, ubezpieczył na zagonach Nowejwsi. (Acta Judicii advocat. et scabin. Novae Regiae villae ad Cracov. in Metriea Novodvorsciana str. 40 i 45).

W wizycie szkól Władyslawskich przez archiprezbitera Jacka Łopackiego, ś. t. i m. dokt. k. k. kr., z polecenia Lipskiego, kardynała i biskupa krakowskiego w r. 1742 uczynionej, a w archiwum uniwersyteckim pod liczbą 5, 959 zachowanej, znajduję jeszcze wzmiankę o jakimś funduszu na Izbicach zabezpieczonym, którego, przez okazanie zapisu, władza szkolna już podówczas nie uzasadniła.

Te są szczegóły o bractwach Jezuickiem i akademickiem w Krakowie, dwóch teraz nawet z imienia nieznanych instytucjach, lubo te przez dwa wieki przeszło na moralne i umysłowe narodu życie, a zatem i na jego przyszłość przeważnie wpływały. Wszakże bractwa, w których się młodzież z krzywdą ojczystej mowy w języku obcym obyczajem mnichów modliła, w których tak professorowie jak i panięta, to w dni uroczyste, to podczas wyborów starszych bractwa, lub z innych okoliczności, najczęściej o tajemnicach niepokalanego poczęcia, zwiastowania, wniebowstąpienia, a zatem o rzeczach niepojętych, do tego w średniowiecznej, rozwijanie się zdolności umysłowych oraz swobodny polot żywej i silnej wyobraźni wielce krępującej łacinie, w zawody prawili (38), najwięcej przyczyniły się do lekceważenia mowy ojczystej, do stłumienia umysłowego narodu życia, do zwichnięcia jego rozsądku, i do skażenia dobrego smaku, z którego upadkiem, wzgardziwszy miłą w pisarzach XVIgo wieku prostotą, jasnością i czystością wysłowienia, za czczą nadętością uganiać się, i takową błędnie w swej niedołężności umysłowej za szczytność uważać zaczęto. Boleli na to spółcześni, zgubną nowością nie olśnieni, pisarze. Jakoż szacowny z wielu gruntownych i trafnych myśli Kasper Siemek, wychowaniec Uniwersytetu naszego, w ważnem swem dziele pod tytułem: Civis bonus w r. 1632 w Krakowie wydanem, nadmieniwszy, że rzeczpospolita nad edukacyą młodzieży szczególniej czuwać powinna, po wzmiance o owym nauczycielu, co młodzież falerieńską w ręce Kamilla był oddał, tę ważną czyni uwagę: "Ale cóź ów wiarołomny nauczyciel uczynił? Ciała młodzieży oddał. Cięższa to zbrodnia, kiedy umysł zwichniesz, tak go usposobiwszy, że albo wcale nie jest pożyteczny Ojczyznie, albo jej nawet szkodzi. Łatwo się młodzież omamia, z trudnością zaś otrząsa się z przesądu, którym nasiąkła"(39).

Bractwa też były płodnym zarodkiem licznych w kraju konwentów. Przez nie bowiem młodzież nabywała pojęć i skłonności zakonnych, przeciwnych celom spółeczności, dla której się kształciła; a zasmakowawszy w życiu klasztornem, któremu się od lat dziecinnych z blizka przypatrywała, z utęsknieniem oczekiwała dojrzalszego wieku, w którymby wdziawszy na się kapicę, wolna trosk ludzi światowych, w błogiej doczesności, wysługiwała wieczne swój duszy zbawienie. Ten też był cel szkół jezuickich i ich oratoriów, żeby, przez zzakonniczenie najcelniejszej, bo niby oświeconej narodu części, panowanie swoje w nim ugruntowali i rozszerzyli.

Tę ich zgubną dla kraju dążność odgadywali światli i prawi obywatele, i nie raz ich niecne sprawy na oczy im wymiatali. Jakoż Jerzy książę Zbarazki, kasztelan krakowski (40), w liście do prowincjała jezuickiego pisanym, którego kopie znajdują się w dwóch rękopismach biblioteki

Uniwertytetu naszego, te im czyni wyrzuty: "Waszmość Krakowa pragniecie, abyście już wszystkę Polskę sub ferulam vestram podrzucili, i jakoby monarchią jakąś nad dziećmi naszemi mieli; żeby to w rękach waszych było i od was samych czekać honores et faciem futurae reipublicae; żeby od was obyczaje, od was mutuos consensus, od was affeclus subditorum in principem, od was wszystkie stołki, od was nakoniec wszystka rzeczpospolita, a nie od kogo inszego dependencyą miała. Kto chce sobie powolnym mieć by najdzikszego zwierza, tedy go z młodu formuje. Patrzcie WWmm. jeżeli to nie wielkie compedes na ojczyznę kładziecie, gdy dzieci jej in toto regno siecią jakoby ogarnąć i do siebie poganiąć chcecie"*.

Ale i Jezuici w późniejszym czasie bynajmniej nie ukrywali swoich zamiarów, kiedy w wydanym przez siebie w r. 1627 Gratisie wyćwiczonym, wspomniawszy o korzyściach, jakie na naród przez ich szkoły spłynęły, nie bez chełpliwości dodają, że "o tem najlepiej sądzić mogą ci, co dobrze pomną przed laty 45, jaka liczba w klasztorach zakonników w Polsce była, nie wiele coś klasztorów wyjąwszy znaczniejszych, przedtem niżeli szkoły Jezuici w Polsce otworzyli, a jaka jest z łaski Bożej teraz"**.

Olbrzymi postęp w zzakonniczaniu narodu bynajmniej dziwić nas nie będzie, skoro zważymy, iż według Jana Argenta, jezuickiego w r. 1612 w Polsce wizytatora, zgromadzenie to w tym czasie około 10, 000 uczniów w swych szkołach liczyło, z których poznańskie 50ciu do 60ciu rocznie do różnych klasztorów dostarczały***.

Z takiegoto wychowania młodzieży wynikło, że Polska przed stem lat, kiedy na swej rozległej, bo 13, 575 mil kwadratowych zajmującej przestrzeni, zaledwie 24, 000 wojska nędznie utrzymywała, w tym samym czasie około 51, 354 w dostatki opływających mnichów i mniszek, a między temi 2, 097 samych Jezuitów, liczyła (41).

Z tychto dwóch bractw wysnuły się, z czasem po wszystkich szkołach zaprowadzone, a przy klasztorach do początku naszego wieku utrzymujące się, Sodalitates Marianae (42). Przez nie też upowszechnił się w kraju, ów w wiekach grubej ciemnoty wymyślony rodzaj źle pojętej pobożności, którą olśnieni żarliwcy, z obrazą przystojności i uczucia, z znieważeniem wiary świętej, nietylko w miejscach publicznych, ale też i w przybytkach chwale Najwyższego poświęconych, jeszcze w ostatnim dziesiątku zeszłego stulecia, obnażone swe ciało, aż do zbroczenia krwią, nielitościwie smagając, tym ohydnym rodzajem pokuty, Bogu, który jest dobrocią, miłosierdziem i litością, nie pomni na naukę Jana ś., iż go w duchu i prawdzie chwalić należy, na ubłaganie odpuszczenia grzechów, obyczajem pogańskim krwawą czynili ofiarę. Okoliczność ta nowym jest i silnym dowodem, jeszcze na początku czwartego wieku przez chrześciańskiego filozofa Laktancyusza wyrzeczonej prawdy, iż "ludzie dla tego błądzą, że albo się religii oddają, bez względu na filozofią; albo się samej filozofii chwytają, niedbając o religią: gdy jedna bez drugiej prawdziwą być nie może"*.

*W Pułtusku 1565, Wilnie 1569, Poznaniu 1571, Jarosławiu 1573, Połocku 1580, Lublinie 1582, Nieświeżu 1583, Rydze 1582, Krakowie 1582, Dorpacie 1583, Gdańsku 1584, Kaliszu 1581, Lwowie 1585.

*Zobacz Początek biczowania się w Polsce, w Dodatkach pod A, umieszczony.

*Dług. Hut. pol. lib. VII. str. 765.

**Wielewicki S. J. Hist. Diarii Oomus professae Cracov. S. J. str. 53 i 56.

*Wielewicki 1. c. str. 206.

*Tenże str. 210.

**Budowę tego kościoła zaczęto 1597, a skończono 1619 roku. Pierwsze nabożeństwo odprawiono w nim d. 29 czerwca 1608 r. Wielewicki i. c. str. 165, 375, 557.

***Wielewicki 1. c. str. 216.

****Spis znakomitych osób stanu świeckiego i duchownego, które do tego bractwa należały, zob. w Compendium historiae congreg. nobilium i t. d. str. 97 i następne.

*Wielewicki 1. c. str. 216.

**Jana Zebrzydowskiego, starosty lanckorońskiego, Stanisława Garwaskiego, kasztel. płockiego i Mikołaja Zebrzydowskiego, starosty szadkowskiego, synowca wojewody krakowskiego, który bernardynem umarł. Za ich przykładem poszło wiele znakomitych osób i do bractwa się wpisało. Wielewicki 1. c. str. 216. I za granicą Jezuici panięta polskie prefektami w swoich bractwach czynili. Znany ze swego osobliwego biczowania się Albert Stanisł. Radziwił, był w r. 1609 prefektem w Wircburgu. Compend. hist. str. 74.

*Wielewicki 1. c. str. 226.

**Compendium historiae Congrey. nobil. Crac. 1744. 4. str. 5. Wielewicki 1. c. str. 226.

*Wielewicki 1. c. str. 432.

**Conlusiones Universitatis a. 1450. str. 13.

*Zob. w Dodatku pod lit. A.

* Układ w tym celu i konwentem oo. Dominikanów przez Akademia uczyniony zob. na końcu w Dodatku pod U. Porównaj Vindiciae scripto in Academicos F. Stanislai Zakrzewski ad nuntios municipales oppositac a M. Joanne Praeclaide Crac. A. D. 1613 (powinno być 1623) 28 Febr. in off. Matth. Andreov. C. 1. f. r.

** Annales Oratorii pietatis academici. Rękop. bibliot. Uniw. jagiell. str. 17.

* Wielewicki 1. c. str. 602.

* Wielewicki 1. c. str. 734 i 735.

* Wielewicki 1. c. str. 735.

* List ten zob. w Dodatku pod C.

* Annales Orat. str. 3.

* Annales Oratorii str. 3.

** Tamie str. 4.

* Annales Oratorii str. 4.

* Annales Oratorii str. 7.

** Tamże.

*** Annales Orał. str. 8. 9. 11go i 15go maja 1633 r.

**** Tamże str. 10.

***** Tamże str. 8. 9. 17. 57. Wybory bywały w poniedziałek po Zielonych Świątkach i 25 listopada. Tamże str. 9.

* Annales Orat. str. 16. 21. 39. Księgę tę nazywano Liber vilae str. 41.

** Tamże str. 9 i 45.

*** Tamże str. 17. 45. Księgę tę Liber instructionum nazywano.

**** Tamże str. 9. 10. U. 13. 42. Lubo już w r. 1633 d. 24 czerwca zachęcano do sprawienia tych worów, jednakże dopiero w r. 1638 dwadzieścia dziewięć kap, częścią ze składek, częścią przez gorliwych z bractwa, było zakupionych.

* Kwiatkiewicza S. J. Roczne dzieje str. 897.

* Annales Oratorii str. 13. i 14.

** Annales Orat. str. 23, 25, 26. Przywilej przypuszczenia znajduje się w Unio philadelphica in visceribus olim Almae Matris Universitalis Cracov. i t. d. E2 f. v.

*** Annales Oratorii str. 33.

**** Annales Orat. str. 26.

* Tamże str. 28. Porównaj Summaryusz odpustów, przywilejów i łask od wiela najwyższych kościoła ś. pasterzów, tak zakonnikom, braci i siostrom, bł. Panny Maryej zgóry Karmelu — pozwolonych. w Krak. w druk. Wojciecha Góreckiego. 1679. 8. str. B2.

** Annales Orat. 36.

* Annales Orat. str. 39.

** Tamże str. 11. 12. Bractwo wyprawiło w tym celu deputacya do rektora z trzech professorów, t. j. Stanisfawa Czaplicza, Daniela Otrębosza i Łukasza Piotrowskiego.

*** Tamże str. 37. 38.

**** Jakub Vitelius, kollega starszy, tudzież Krzysztof Najman, rektor uniw. powstawali przeciw tym teologicznym młodzieży rozprawom. Tamże str. 17. 57.

***** Tamże str. 13.

****** Tamże str. 15.

* Annales Orał. str. 49. 50. 60.

** Annales Orat. str. 39. Crevit quoque confessionum et communionum frequentatio, quae pietas Universitati Cracoviensi vix credibilem famam et existimatienem conciliavit.

* Dokument w archiwum uniwersyteckiem N. 18, 375 i 12, 593. Lilietum Marianum, w którem odpusty przez Innocentego X. nadane są umieszczone.

* Oratorium academicum str. 112.

** Dokument w archiwum uniw. N. 5, 961 i rękopisu Oratorium academicum str. 125.

* Orat. acad. str. 72.

** Tamże str. 27. 73. 96. 105. 143. 176. 183. 190. 243.

* Pod znakami CC. IX. 6. str. 129 i EE. II. 7. str. 359 f. v.

** Pięknorzeckiego (Szembeka) Gratis wyćwiczony. str. 12.

*** Argenti Joan. S. J. De rebus Societalis Jesu in Regno Poloniae. Crac. 1615. 4. str. 50; wyd. 1620. 8. str. 115.

* Homines ideo falluntur, quod aut religionem suscipiunt, omissa sapientia; aut supientiae soli student, omissa religione: cum alterum sine altero non possit esse verum. Lactantii. Divinar. lustitutionum lib. III. c. 11. edit. Bipont. vol. I. str. 185.

PRZYPISY I DODATKI.

1.

Upominanie do Ewangelików o zbór ich krakowski zburzony r. 1. 591, w dziele Skargi Kazania przygodne, w Krakowie 1010. fol. str. 409, 1.

2.

Dyecezya krakowska składała się dawniej z województw krakowskiego, sandomierskiego, lubelskiego, księstwa oświecimskiego, zatorskiego, siewierskiego, ziemi łukowskiej tudzież znacznej części Szląska. Zob. Syntagma juris universi Regni Poloniae str. 468. Porównaj Załuskiego Bibl. Historyków. Krak. str. 184.

3.

Skarga, jak wyżej, str. 408, 1. Reszka, snać by tym większą trwogą katolickie serca napełnił, a tak je snadniej do silniejszego oporu pobudził, w dziele DeAtheismo et phalarismo Evangelicorum. Neapoli. 1596. 4, na str. 543 pisze, jakoby dyssydenci w Koronie 5000, w Litwie zaś 300 kościołów parafialnych katolikom zabrać mieli. Friesc w Beyträge zu der Reformalionsgeschichte in Polen und Lithauen Th. II. B. I. na str. 271 zarzuca mu, że, naznaczając tak wielką liczbę kościołów przez dyssydentów katolikom zabranych, z prawdą się pominął; bo ich zbory przez Cichockiego w Alloquia Osiecensia, tudzież w Węgierskiego Slavonia reformata, tu i owdzie wyliczone, lubo w części i przez dyssydentów wybudowane, nie czynią razem tak wielkiej liczby. To twierdzenie Friesego popiera okoliczność, iż w całem dawnem Królestwie polskiem, nie wyłączając Litwy, według Rzepnickiego tylko 4479, a jak Korzeniowska podaje (Tabl. geogr. polit.) 4570 kościołów parafialnych liczono. Jeżeli do tego dodamy kościoły klasztorne, których według Temprowskiego Kalend. krak. na rok 1744, tudzież Sałtszewicza Compendium geographiczne w Krakowie 1746 wydanego, około 999, lub, jak Korzeniowska (l. c.) liczy, 937 być miało, wypadnie, że w dawnem Królestwie polskiem i w Litwie było około 5478 katolickich kościołów. Być może, że Reszka objął tą liczbą i kościoły uniackie, które tu i owdzie przez zwolenników reformy były zajęte; a wtedy aczkolwiek nie rzeczywistą, to przynajmniej mniej rażącą byłaby ta liczba: skoro zważymy, że unici według Korzeniowskiej, oprócz 110 bazyliańskich, które w ogólnem klasztorów obliczeniu są objęte, 9000 mieli parafialnych kościołów.

4.

Górnicki w dziejach Korony polskiej, na str. 49 (wyd. 1637) pisze, że: "ukazowali biskupi, iż żadna insza rzecz rychlej nie wywróci każdego państwa, jako różność w chwaleniu Boga. Drudzy zaś przyznali to: iż odmiana wiary odmianę państw czyni, jednak, żeby to w mocy księży być miało czynić infamem kogo chcą, Boże tego uchowaj. Po długiem tedy rozbieraniu tych rzeczy, król uczynił dekret, iż z strony religiej, nikomu inszemu uznanie nie należy, kto dobrze abo źle wierzy, jedno biskupom; lecz około poczciwości nie onych to sąd. Tym dekretem stan duchowny tak był obrażon, iż uczyniwszy protestacyą, że się gwałt dzieje ich prawom, kilka dni do rady nie chodzili. I od tych czasów, nie tylko sąd, z strony wiary, biskupi ustał, ale i listów onych do starostw wydawać z kancelaryi przestano, żeby się wwięzowali w imiona (majętności) tych szlachciców, którzy klątw przez rok i sześć niedziel nie znieśli z siebie."

5.

Z okoliczności uczynionej na sejmie r. 1556 uchwały względem wolności wyznania, Paweł IV, papież, w liście swoim do króla Zygmunta Augusta w tym czasie napisanym tak się wyraził: "Jam illud quantopere alienum officio regis fuit, quam indignum, quam minime ferendum, quam animabus multorum perniciosum, quod in publico Regni conventu superioribus annis suspendi passus es episcoporum, quod ad puniendos haereticos altinet, potestatem ac jurisdiclionem, neque jam adhuc illis restituendam curasli. Quo in conventu quasi parum imminuta episcoporum fuisset authoritas, quasi parum aucta haerelicorum audacia et propagandarum haeresum potestas, passus es in proximis superioribus comitiis decretum fieri, si illud decretum appellandum est, quo catholica religio impune oppugnatur, everlilur, deletur, quo omnia Eccłesiae et Sanclorum Concliorum decreta et canones abroganlur, quo animae pretiosissimo Christi sanguinc redemplae interficiuntur, ut unicuique impune liceat domi concionalorem haereticum habere el sacerdolem, qui, quo is voluerit modo ac ritu, rem divinam faciat." Zob . Raynaldi Annales ecclesiastici ed. Mami T. XIV. str. 600, 2. Kuczborski Walenty w swej Przestrodze przeciw konfederacyi r. 1569 do króla Zygmunta Augusta napisanej mówi; "Ty chcesz aby każdemu wolno było i po staremu i po nowemu wierzyć. " Rękop. bibl. Uniwer. Jagieł. AA. VIII. 4. str. 465. Porównaj Dwutyg. literacki tom 2, str. 110 i nast.

6.

Jak wzniecanie bractw między młodzieżą, z wielu względów było szkodliwe, tak łączenie się węzłem pobożności ludzi dojrzałych zbawienne wydawało owoce. Na poparcie tego twierdzenia dosyć tu będzie wspomnieć o uwielbianem powszechnie w mieście naszem bractwie miłosierdzia, w r. 1584 przez Skargę wzbudzonem, którego członkowie pałający prawdziwie chrześciańską miłością bliźniego, cierpiącym i w niedostatku będącym, bez względu na ich wyznanie, skuteczną niosą pomoc; a tak nie jednę łzę w ukryciu, przez brzemię niedoli lub cierpienia wyciśniętą, starannie ocierają. I bractwo Męki Pańskiej w dawnych wiekach wiele dobrego świadczyło, jak to niżej zobaczymy.

Zakres niniejszego przypisu nie dozwala mi zapuszczać się w szczegółowy opis początku i celów wszystkich bractw pobożnych, które się od najdawniejszych czasów przy kościołach krakowskich utrzymywały lub dotąd znajdują. Dla uzasadnienia atoli twierdzenia, że je najwięcej w drugiej połowie XVIgo stulecia wzbudzać zaczęto, ogólną o wszystkich wzmiankę uczynić tu winienem.

Z 36ciu znanych mi bractw pobożnych w Krakowie, jedno w XIIItym, dwa w XIVtym, jedno w XVtym, wszystkie zaś inne w drugiej połowie XVIgo wieku lub w późniejszych czasach były wzbudzone. I tak:

1. Bractwo Najśw. Maryi Panny przy klasztorze ś. Marka w Krakowie jeszcze przed r. 1232 było postanowione, jak się okazuje z pozwolenia na czynienie processyj z przenajśw. Sakramentem na pewne święta, przez Leonarda, tyt. Ś. Anny kardynała, z polecenia Grzegorza IX, papieża, 16 Calend. Aprilis 1232 klasztorowi i temuż bractwu udzielonego, które się w archiwum klasztornem na pergaminie znajdować miało, według wspomnienia, przy jego kopii w księdze bractwa ś. Zofii na karcie 12tej uczynionego. Przywilej ten zasługuje na uwagę, bo dziejopisowie podają, jakoby dopiero w r. 1257 Bolesław wstydliwy zakonników Sanctae Mariae de Metro z Pragi do swej stolicy sprowadził. — Kiedy w r. 1542 przeor zgromadzenia Stanisław Łobocki kaplicę i oratorium dla bractwa wybudował, Piotr Gamrat, biskup krak., na jego przełożenie zatwierdził w tym czasie to pobożne połączenie, które Najśw. Maryi Pannie, ś. Leonardowi, Mikołajowi, Walentemu, Antoniemu, ś. Annie, Zofii i jej córkom poświecone, podobno z czasem od ostatniej świętej nazywać się zaczęło. 2. Bractwo niemieckie Wniebowzjęcia N. Maryi Panny w kościele tegoż imienia przy rynku krakowskim, podobno r. 1311 zaprowadzone, w r. 1481 na nowo urządzone zostało, jak świadczy w języku niemieckim na pergaminie w bibliotece Uniwersytetu jagiellońskiego zachowana Reformatio fraternitatis S. Marie in circulo Crac. 4. Do tegoto bractwa, według wzmianki Ludwika Kremera, rajcy krak., w jego przekładzie Lessiusa Narady, której wiary trzymać się mamy (Krak. 1616. 4. ) na karcie 6tej, nie mało królów polskich, królewiczów i królewien, od Kazimierza w. począwszy, imiona swe podało. Jakoż w r. 1484 król Kazimierz z królową i czterma królewiczami imiona swe w poczet tego bractwa zapisać dali, które też w wspomnianym rękopismie znajdujemy.

3. Bractwo ś. Urszuli przy kościele farnym ś. Szczepana w r. 1387 było wzniecone. (Ks. Krzysztof Trzcieński w książce pod takim tyt. w Krak. u Szym. Kemp. 1614. 8. ).

Do XVgo wieku należy przez biskupa Wojciecha Jastrzębca w r. 1423 zatwierdzone, przy kościele księży Augustyanów, bractwo literatów polskich, dla tego tak nazwane, iż członkowie jego, umiejący czytać, psalmy i inne modlitwy w języku łacińskim śpiewali; nie usposobieni zaś do tego, z pamięci się modlili.

Z pobożnych połączeń XVIgo stulecia na wspomnienienie zasługują:

1) Bractwo miłosierdzia, o którem już wielokrotnie wiadomość podano. Tutaj dosyć będzie nadmienić, że Michał książę Poniatowski, biskup płocki i koadjutor dyecezyi krakowskiej, biorąc za wzór to bractwo, w r. 1784 w drukarni Szkoły głównej ogłosił książkę pod tytułem: Ustanowienie bractwa miłosierdzia po parafiach w dyecezyi krakowskiej. W tem pismie znajdują się ustawy bractwa krakowskiego, kazanie Skargi o miłosierdziu i zebrane przezeń Czytania Bractwa w Krakowie. A kiedy poźniej wstąpił na gnieznieńską stolicę, tożsamo Ustanowienie Bractwa miłosierdzia po parafiach w Archidyjecezyi gnieźnieńskiej to Łowiczu roku 1786 w 8ce z drukarni swojej ogłosić kazał. Czyli tak chwalebne postanowienie, podobnie jak wiele innych, tylko w książkach zostało, lub też w parafiach było zaprowadzone, o tem troskliwi o zachowanie pamiątki chwalebnych usiłowań, oświeceni duchowni powszechności wiadomość w stósownych pismach udzielić powinni.

2) Bractwo włoskie czyli ś. Jana Chrzciciela, nie wiadomo kiedy, ale bez wątpienia w tym wieku, jako czasu napływu Włochów, postanowione.

3) Bractwo literatów u ś. Barbary, które jeszcze w r. 1583 przez biskupa Myszkowskiego, w czasie oddania Jezuitom tego kościoła, do ś. Wojciecha w rynku krakowskim przeniesione, następnie na dawne miejsce zwrócone, dotąd utrzymuje się, i nabożeństwo swe w języku łacińskim odśpiewuje.

4) Bractwo ś. Anny w kościele akademickim r. 1590 zaprowadzone. Ks. Jan Dymitr Solikowski jeszcze w r. 1580 wzbudził był przy wielu kościołach ś. Annie poświęconych bractwo tego imienia, które w lat dziesięć, na prośbę kapituły kościoła ś. Anny, za dozwoleniem tegoż arcybiskupa w Krakowie zapowadzone zostało. Ustawy tego bractwa ogłosił Solikowski w pismie pod tyt.: Societas Sanctae Annae per Poloniam, Lithvaniam, Russiam et alias S. Regis Poloniae ditiones instituta. Crac. in off. Laz. 1590 fol. kart 9. Członkowie jego nosili zawieszenie okrągłe złote, srebrne, albo jakie kto chciał, na sznurku albo łańcuszku, albo na tawtce: na którem była wyryta ś. Anna samotrzecia z napisem w koło: Sanctae Annae societas albo Bractwo ś. Anny, a np drugiej stronie fructus charitatis salus. Siarczyński w Obrazie panowania Zygm. III. w Poznaniu. T. 1. 1843, str. 33, przyp. 40, o początku i powodach zaprowadzenia tego bractwa mylne czyni podanie: "Różnowiercy polscy, mówi on tam, dla oznaki umówionej między sobą jedności, postanowili jakoby order, to jest medal złoty z twarzą ś. Tomasza, który zawieszony na szyi nosili. Z tym znakiem gdy się pokazali na sejmie, powstały przeciw nim gromiące katolików głosy. Solikowski zaś, arcyb. lwowski, doradził, aby wprowadzić bractwo ś. Anny, której medalem katolicy się zdobili (zapewne za granicą). Jakoż bractwa te z największą okazałością naprzód do Krakowa i do Lwowa wniesione zostały. " Cale to Siarczyńskiego podanie z przekręconych wspomnień Solikowskiego w jego Commentarius brevis rerum polonicarum mylnie usnute zostało. Ten bowiem w rzeczonem dziele na str. 130 (nie zaś na str. 136 jak poznański wydawca Siarczyńskiego dzieła mylnie przywodzi i dla tego wspomnienie to w wątpliwość podaje), tak mówi: "W tym czasie (1580) bractwo ś. Anny najprzód w Łomży (a więc nie w Krak. ), a potem w Wilnie wprowadzone zostało; następnie zaś po całej Polsce, Litwie i

Rusi upowszechniło się. To też bractwo postanowiono w Warszawie pod czas sejmu, właśnie wtedy, kiedy posłowie ziemscy różnowiercy bractwo ś. Tomasza odznaczające się złotym medalem, który na szyi noszono, publicznie w senacie przed królem zaskarżali (sub id tempus cum haeretici nuncii terrarum s. Thomae societatem munuscula aurea notatam, quam fratres, e collo pensilem porlabant, publice in senatu apud regem accusabant). W przywiedzionej zaś książce Societas na str. Biij (f. r.) mówi, iż "to święte bractwo ś. Anny poczęło się po przywróceniu Połocka w rok."

5) Arcybractwo Męki Pańskiej przy kościele księży Franciszkanów przez Marcina Szyszkowskiego podówczas kan. kat. krak. w r. 1595 zaprowadzone. Ze wszystkich pobożnych połączeń bractwo to najostrzejsze miało przepisy pokuty. Jakoż biczowanie się było nader częstą jego zabawą, jak to z wydanego przez fundatora dziełka pod tyt.: Bractwo Compassionis albo Męki Pana Jezusowej w r. 1607. 8. u Łazarza drukowanego, wyczytać można. I w jego Reformationes generales ad clerum et populum dioecesis Cracovien. 1631. fol. na str. 82 i następnych znajduje się Descriptio officiorum Archiconfraternitatis Compass. Christi. Z licznych pobożnych tego bractwa zabaw dosyć tu będzie przytoczyć, iż ono, podczas sejmów, na intencyą, aby się spokojnie odprawowały i szczęśliwie kończyły, w czasie obchodu po 7miu różnych kościołach biczowało się (Acta Archiconfr. Compass. Lms. T. I, 256 f. r.); to na intencyą całego królestwa, aby je pan Bóg za przyczyną bł. Salomei od Turka zawarować i obronić raczył w pielgrzymce, o mil 3 od Krakowa, do Skały w processyi chodziło (tamże str. 192); to pragnąc, aby jego fundator, złożony ciężką chorobą, za przyczyną N. P. Maryi Częstochowskiej zdrowie odzyskał, w tym celu do tego cudownego miejsca pobożną wycieczkę z dyscypliną czyniło; to nakoniec, co największą i najpobożniejszą było jego zabawą, wierne swym przepisom, jak najczęściej, a przynajmniej co ćwierć roku, więźniów odwiedzało. W tym celu starsi bractwa z przełożonym nad chorymi, księdzem prefektem lub inną duchowną osobą, uzyskawszy pozwolenie od właściwej zwierzchności, udawali się do więzień i tam nieszczęśliwym wsparcie i pociechę religijną przynosili. Jakoż obowiązkiem odwiedzających było: uwięzionych jałmużną zasilać; starać się o kąpiel dla nich; zaopatrywać ich w bieliznę i odzienie, jeżeli na to fundusz wystarczał; zachęcać ich do spowiedzi i skruchy; wyprawiać im objad, któryby wszyscy razem jedli, lub, gdyby to być nie mogło, w udzielonych sobie porcyach otrzymywali. Nadto polecono zwiedzającym więzienia, żeby się wszystkiego strzegli, cokolwiekby bractwo w podejrzenie wprawić lub też naganę ściągnąć nań mogło. Aby zaś tym łatwiej mogło się stać zadosyć temu postanowieniu, kaznodzieja bractwa w niedzielę i piątek czas zwiedzania więzień poprzedzające, zebrany lud w kościele do jałmużny ku temu celowi i do odwiedzania więźniów wzywać i zachęcać był powinien. Oprócz tej daniny, wybrani z bractwa, okryci worami, chodzili po domach, dla zwiększenia składki na ten cel przeznaczonej*. Nakoniec bractwo to winno było starać się o złagodzenie kary uwięzionych lub ich uwolnienie: bądź przez wyjednanie im przebaczenia u zwierzchności, bądź przez ubłaganie i wynagrodzenie strony pokrzywdzonej. To wypraszanie i uwalnianie więźniów odprawiało się z pewną uroczystością religijną, która na winowajców nader zbawiennie wpływała. Szczegóły tego obrzędu w przywiedzionych aktach arcybractwa tu i owdzie napomknięto, jako piękny pomnik błogich owoców miłości bliźniego gorącą pobożnością wzbudzonej, dla pamiątki w krótkości tu podajemy.

Lubo w różnych czasach, bo niekiedy nawet w chwili wyprowadzania więźniów dla spełnienia na nich sądowego wyroku, bractwo wypraszało je lub zmniejszenie im kary wyjednywało; stemwszystkiem szczególniej wielkotygodniowy czas poświęcano tej prawdziwie chrześciańskiej usłudze. Już w poście siedmiu braci w kapy przybranych wielokrotnie zwiedzało więzienia zamkowe i ratuszne. W czasie tych nawiedzili zakrystyanie opatrywali więźnie jałmużną pieniężną, a pisarz bractwa spisywał je. W wielki tydzień pięciu lub siedmiu braci w kapy przybranych, mając na czele księdza prefekta, udawało się do władzy sprawiedliwości i za niektóremi więźniami prośbę wnosiło. Skoro przychylną uzyskano odpowiedź, w wilią wielkiego czwartku sprowadzano wszystkie więźnie na ratusz, gdzie im łaźnią sprawiano i do spowiedzi je sposobiono. Nazajutrz inni z braci zajmowali się ubraniem ołtarza w pańskiej izbie, do której przygotowane więźnie w wielki czwartek zgromadzano. Skoro regens i kilkunastu braci około godziny dziesiątej, udawszy się w kapach do kościoła archiprezbiteryalnego, z lanemi świecami assystując, archiprezbitera niosącego przenajśw. Sakrament z wielką uczciwością do pańskiej izby przyprowadzili, odprawiało się uroczyście nabożeństwo, na którem i senat krakowski bywał obecny. Po mszy świętej i stósownej do siebie przemowie, więźnie przystępowały do przyjęcia ciała i krwi pańskiej. Gdy się nabożeństwo skończyło, jedni z braci z taż samą czcią, jak byli przyprowadzili, towarzyszyli archiprezbiterowi do kościoła z najśw. Sakramentem wracającemu, kiedy tymczasem drudzy zastawianiem dla więźni stołu na górze, przysposobieniem chleba, ryb, wina, piwa, wódki i innych potraw skrzętnie się zajmowali. O godzinie 12tej zasadzano wszystkich więźniów do spólnego stołu, przy którym bracia usługę czynili. O drugiej po południu wieczerzali zaproszeni na słuchanie spowiedzi duchowni, tudzież bracia, którzy około uraczenia więźniów staranie czynili. Po obiedzie o godzinie 3ciej z południa sprowadzano je do lawatyrza, gdzie po stosownej do nich przemowie, umywano im prawą nogę, obcierano ją i całowano. Dwóch z braci odprawiało ten obrządek pokory. Następnie pisarz bracki czytał listę uwolnionych więźniów, których z ogółu zaraz wyłączano. Udarowani wolnością, mężczyźni przybrani w kapy, a niewiasty rańtuchami głowy obwinąwszy, z świecą jarzącą w ręku, po jednym między dwoma bracią także w kapach będącymi, szli w uroczystym porządku do kościoła księży Franciszkanów. Jeżeli się między niemi znajdowali tak nazwani głównicy, to jest od kary śmierci uwolnieni, to ci szli na przodzie, po jednej, a niekiedy i po dwie trupie głowy na ręku trzymając. Przed nimi postępowali regens i kalwarystowie. Gały ten orszak idąc, śpiewał pieśń: o duszo jakieś droga i t. d. Skoro przyszli do kaplicy przed Smutek (obraz najś. P. M. Bolesnej), więźnie słuchały tam kazania, leżąc krzyżem i zapalone świece trzymając. Po kazaniu wprowadzano je z processyą do kaplicy Męki Pańskiej, gdzie, z kap i rańtuchów porozbierawszy się, księdzu prefektowi i braci za podjęte około siebie staranie dziękowali, a potem z skruszonem sercem do domów swych wracali. Zdarzało się niekiedy, że i po kilkunastu więźniów na raz uwalniano.

Kiedy Jezuici w r. 1587 w bractwie miłosierdzia, przez Piotra Skargę wzbudzonem, używanie podczas processyj pokutnych worów zaprowadzili, natenczas i inne pobożne połączenia nowości tej żarliwie się chwytały. Jakoż Starowolski w swej Polonia (Wolfenb. 1636. 4. ) na na str. 17tej czyni wzmiankę o dziesięciu bractwach krakowskich, które różnej barwy kap używały. Jerzy Radziwił, kardynał i biskup krak., dla wzbudzenia w nich tym większego spółubiegania się w zaprowadzeniu tych worów, naznaczył porządek następstwa, w jakiem, ze względu na czas przyjęcia ich, w processyach bractwa chodzić były powinny. Te przepisy, ponowione przez późniejszych biskupów, Bernarda Maciejowskiego i Jana Małachowskiego, były później powodem gorszących między bractwami sporów, które niekiedy duchowieństwo uśmierzało, a sąd biskupi wielokrotnie rozstrzygać był zmuszony.

Jan Małachowski, biskup krakowski, w r. 1687, wydał postanowienie do wszystkich bractw, żeby bez dyalogów i innych, raczej gorszących niż budujących, obrzędów, wielkotygodniowe obchody czynili. Postanowienie to usuwało zwyczaj, wedle którego w wielki piątek niektóre bractwa, szczególniej arcybractwo Męki Pańskiej, w ten sposób kościoły obchodziło, iż jedni z braci, ku temu przybrani, nieśli znaki męki Pańskiej, a w pośrodku otaczającego wojska, w zbrojach z proporcami idącego, postępował naśladujący Chrystusa Pana upadającego pod krzyżem, który Cyrenejczyk nieść mu pomagał. Za tym orszakiem na marach niesiono wizerunek złożonego w grobie Zbawiciela kirem okryty.

Daleko później, bo dopiero w r. 1736 zniesiono zwyczaj sobotniej processyi z osielkiem do kościoła ś. Wojciecha w rynku krakowskim stojącego*.

7.

Klonowicz w swojej Equitis Poloni in Jesuitas Actio prima, najprzód bez miejsca druku w czwartce wr. 1590 wydanej, a potem w Hospiniani Historia jesuitica. Tiguru 1619. fol., z opuszczeniem czterech stron początkowych, na str. 197 — 202 przedrukowanej, w te się do senatorów odzywa słowa: Nonne soletis interesse concionibus, in quibus affirmare solent constanter et graviter ea voce et motu corporis, ea gravitate et constantia, viri doctissimi nostri theologi: Jesuitas eam pestem esse, quae animadverti non possit, antequam totum reipublicae corpus inflammct: eorum mores, gestus, habitum, oculorum conformationem, oris et vultus moderationem ad res a majoribus nostris bene inventas alque institulas, adillas, inquam, resomnes, per manus nobis tradilas, debilitandas alque ecertendas hunc monachorum ordinem comparalum esse. A f. v.

8.

Siarczyńskiego Obraz wieku panowania Zygmunta III. Poznań 1843. T. I. str. 123. Oprócz czterdziestogodzinnego nabożeństwa (r. 1587), nabożeństwa przez trzy dni mięsopustne (1607), gorzkich żalów (1608), Jezuici, jeszcze w końcu XVIgo stulecia, zaprowadzili w Polsce, przez swego towarzysza Alfonsa Rodriguez (+ 1617) z polecenia N. Maryi Panny spisaną o niej koronkę, litanie i godzinki o niepokalanem jej poczęciu, przez Wujka spolszczone (Wiele w. Hist. diarii str.. 519. Honor Nąjświęt. Maryi historycznie wyrażony, w Kaliszu, w druk. Coll. Soc. Jesu. 1741. 8. str. 154. Książka bardzo ciekawa, zaprowadzone przez Jezuitów nowości w nabożeństwie wyszczególniająca. Wszystko to w następnym wieku tak dalece się już upowszechniło, że, przed końcem tego stulecia, pobożni, to w domach, to w kościołach, to będąc w drodze, a nawet pasterze za trzodą i wieśniaczki przy kądzieli pieśni te żarliwie odśpiewywały. Zob. Filii Mariae corumque obligatio — descripta a P. Joanne Brictio S. J. Vilnae. typis Soc. Jesu. 1697. 8. str. 106.

9.

Currunt mulierculae et juvenes in aedes jesuiticas s. Barbarae, sed grates viri et prudentes retinent veterem cultum Mariae, qui scilicet nonitatis dulcedine non moventur. Klonowicz Actio B-2 f. v. Z rozkrzewieniem się chrześciaństwa w narodzie naszym i pobożność ku Najś. Zbawiciela Matce szerzyć się poczęła. Dowodem tego pieśń Boga Rodzica. Szczególniejsza atoli jej cześć upowszechniła się u nas od czasu usadowienia się w Polsce Jezuitów, którym przez ich członka Alfonsa Rodriguez Najś. Panna objawiła, iż między innemi przyczynami postanowienia ich zgromadzenia i ta była, żeby tajemnicy jej niepokalanego poczęcia żarliwie broniło i jej cześć rozszerzało. (Honor N. Maryi i t. d. w Kaliszu w druk. S. J. 1741, 8, str. 151). Ale do upowszechnienia nabożeństwa ku TV. Maryi Pannie i to się nie mało przyłożyło, że w Polsce kongregacye jezuickie pod siedmią tytułami, jakoto: Niepokalanego Poczęcia, Narodzenia, Zwiastowania, Nawiedzenia, Siedmiu Boleści, Oczyszczenia i Wniebowzjęcia, były założone (Tamże str. 289); tudzież okoliczność, że kiedy jezuita Mancinelli, "mąż, jak pisze jezuita Kwiatkiewicz, przedziwny, widzeniem i nawiedzaniem świętych z nieba nie raz uraczony, w r. 1618 zmarły, Najświętszej Pannie różne tytuły dawał, był od niej napomniany, żeby ją też zwał i osobliwą królową polską." Tymto sposobem tytuł ten w kraju naszym został zaprowadzony. Kwiatkiewicz 5. J. Roczne dzieje str. 844.

10.

Dzieła Szczęsnego Żebrowskiego wyliczają bibliografowie, ale o jego powołaniu mylne czynią podanie. Kiedy bowiem autor książki Compendium historiae congreg. nobilium na str. 70 mieni go być Akademii krak. i wileńs. doktorem, Juszyński i Siarczyński (Obraz wieku Zyg. III. Lwów), tylko go za krakowskiego akademika i sławnego czasu swego astronoma uważają, a Chodynicki, w swoim Dykcyonarzu uczonych Polaków, w szkole głównej wileńskiej na teologicznej osadza go katedrze. Ale astronomiczna Żebrowskiego sława ogranicza się do dwóch tylko pisemek t. j. Probacya i Zwierciadło, których ułożenie ułatwiały mu ogłoszone w tym względzie poprzedników prace, a życzliwość jezuicka starannie je poprawiła*. Nie był on też nigdy teologii professorem.

Żebrowski wychował się pod okiem Jezuitów wileńskich, u których najprzód w humanistycznych ćwiczył się naukach, potem filozofią się zajmował, a nakoniec teologii z wielką poświęcał się korzyścią. Już z końcem XVlgo wieku, bo między 1593 a 1597 rokiem przeniósł on się do Krakowa. Tu od swych opiekunów zalecony Mikołajowi Zebrzydowskiemu, wojewodzie krakowskiemu, przez". lat kilka trudnił się wychowaniem jego syna Jana i Mikołaja wnuka z jego brata, podczaszego koronnego. W tymto czasie, jakeśmy już wyżej wskazali, korzystając z zawiązanej zażyłości z liczną uniwersytecką młodzieżą, która z jego uczniami na prelekcye publiczne uczęszczała, znamowy ks. Sawickiego, wzbudził między nią pobożne bracctwo, które Jezuitom na młodociane umysły przeważny wpływ ułatwiło i zapewniło. Żebrowski kilkakrotnie przewodniczył temu nowemu połączeniu, i nietylko przez czas swego w Krakowie bawienia o jego wzrost i pomyślność szczególniejsze miał staranie; ale nawet, umierając, przez zapisanie mu 100 czerwonych złotych, pragnął uwiecznić swoję ku niemu przychylność.

W r. 1604 opatrzony wraz z swym uczniem Janem w listy polecające go wszystkim zagranicznym bractwom jezuickim, zwiedził Żebrowski Niemcy, Francyą, Hiszpanią i Włochy. Po kilkoletniej na obcej ziemi. bawieniu, gdy do kraju powrócił, zajął się wymiarem miejsc i rozłożeniem kaplic, które Zebrzydowski w Kalwaryi wybudować był zamierzył. Później od Stanisława Stadnickiego, kaszt, przemyskiego probostwem w Leszku, na Rusi, obdarzony, wśród pobożnych powołania swego zatrudnień w październiku 1613 r. nie zaś 1619, jak piszący o nim mylnie podają, zszedł z tego świata.

Zgon jego zasmucił Jezuitów, którym przez ciąg życia swego w każdym względzie, szczególniej zaś w bronieniu ich przeciw licznym przeciwnikom, niewątpliwe dawał życzliwości dowody*. Dla tego też, aby zmarłemu oddać ostatnią chrześciańską posługę, z Przemyśla, Sanoka i Lwowa licznie się na jego pogrzeb zjechali. Podczas żałobnego obrzędu jeden z nich, to jest ks. Jan Wielewicki, stosowną przemową wzbudził pamięć zasług i cnót zmarłego.

Ze znanych dzieł Żebrowskiego jedno, to jest Receptę na plastr Czechowicza, lubo pod jego nazwiskiem wydane, piszący o swych spółzakonnikach Alegambe, a za nim Niesiecki, nie jemu ale Marcinowi Łaszczowi przyznaje. Juszyński nie pojmuje, dla czegoby Żebrowski to pismo miał sobie przywłaszczać. Że ono nie jest jego własnością, i że Alegambe, któremu materyałów do wspomnień o Jezuitach polskich Wielewicki dostarczał*, na pewnej zasadzie uczynił tę wzmiankę, przekonać się można z Wielewickiego, który pod Łaszczem (str. 478) wyraźnie mówi, iż on tego pisma jest autorem. Wszakże nietylko Łaszcz, ale i inni Jezuici, nie chcąc narażać swego zgromadzenia na niechęć możnych, którzy w owych czasach we wszystkich zwolennictwach religijnych w znacznej się liczbie mieścili, najczęściej albo pod nazwiskami obcemi lub zmyślonemi, albo też bezimiennie wydawali swe polemiczne pisma. Że oni w swoich walkach, możnych obrażać mogących, jak najostrożniej postępowali, okazuje to najwyraźniej wzmianka Wielewickiego o wielkiej przysłudze, jaką Gretser swym spółzawodnikom, Jezuitom polskim, wyświadczył przez odparcie pisma bezimiennie przeciw nim wydanego przez ks. Hieronima Zahorskiego, który z ich grona d. 6go sierpnia 1614 został wyłączony. Ten bowiem, z wielkiemi domami krwią połączony szlachcic wołyński, ogłosił w tym miesiącu i roku książkę pod tytułem: Monita privata Societatis Jesu (Wielew. 1. c. str. 460). Z okoliczności odpowiedzi Gretsera pisze Wielewicki (str. 515), że Jezuici polscy nie mogli się narażać (vix tutum erat) na silne zbijanie fałszywych w tej książce przeciw sobie zarzutów, mając wiele ważnych powodów do wierzenia, iż, jak było wówczas powszechne w Polsce mniemanie, wielkie znaczenie w kraju mający Jerzy książe. Zbarazki, i do układu tej książki wpływał, i do jej ogłoszenia wielce się przyłożył. Książka ta wielokrotnie była przedrukowana i zakazana. I Mateusz Bembus pisał przeciw niej w dziełku bezimiennie wydanem pod tytułem: Monita salularia data anonymo libelli famosi. (Wielew. 1. c. str. 460).

11.

Stanisl. Rostowski S. J. Lithvanicarum Soc. Jesu historiarum provincialium pars Ima. str. 158. W Wilnie były dwa takie bractwa, jedno dla uczniów, drugie zaś dla świeckich wyższego stanu i duchownych osób. Bractwo akademickie szczególniej się zalecało żarliwą pobożnością, noszeniem włosiennic i smaganiem się. Jakoż bractwo to w r. 1607 kilkaset młodzieży licząc, wedle części Różańca ś. podzielone na trzy oddziały, z których jeden Najświętszą Pannę radującą się, drugi bolejącą, a trzeci tryumfującą opiewał, w worach, siekąc swe plecy, z świątyni akademickiej do kościoła b. Szczepana za miasto się udało; skąd po wysłuchaniu mszy ś., przez którą krzyżem leżało, czyniąc pokutę, szło do kościoła ś. Kazimierza. Tenże tamże str. 231.

12.

Wielewicki l. c. str. 205. Compendium historiae congregationis nobilium sub tit. Assumptionis B. M. Virginis. Crac. typis Univ. 1744. str. 74 i 76. To bractwo Wniebowzjęcia, przez Jezuitów zaprowadzone, dało początek nieco później znacznie upowszechnionemu postowi, siedmioletnim zwanemu, kiedy żarliwi czciciele Maryi dla uproszenia sobie szczęśliwej śmierci, przez siedm lat co tydzień suszyli dzień, w którym święto Wniebowzjęcia było przypadło. Brietii Filii Mariae corumque obligatio. str. 261.

13.

Wielewicki l. c. str. 206. Pięknorzeckiego Gratis pleb. str. 326. "Annales sodalium congregationis B. M. V. in domo professa Cracoviensi S. J. de anno 1602 describi coepti. " Z processu kanonizacyi ś. Jana Kantego rękop. EE. IV. 2. str. 1378, a w drukowanem Positio super dubio an sententta Mmi Episc. Laod. i t. d. Romae 1675 fol. Cracoviae 1676 fol. str. 102.

14.

Piasecki Chronica ed. Crac. 1648. str. 222. Amstelod. str. 188. Kiedy Bernard Maciejowski, życzliwszy Jezuitom niż inni biskupi, za ich pośrednictwem w r. 1600 biskupstwo krakowskie otrzymał, Jan Tarnowski, biskup pozn., jezuicie Skardze, który mu imieniem królewskiem ofiarował kujawskie biskupstwo, cierpkie uczynił wyrzuty, iż, przez jego tudzież innych Jezuitów intrygi, minęła go infuła krakowska. Jezuici bowiem, pisze tenże Piasecki, podówczas nietylko świeckie ale i duchowne rozdawali godności. Jakich zaś zasad trzymał się Zygmunt III w rozdawaniu świeckim panom urzędów i zaszczytów, dowiadujemy się z listów kardynała D'Ossat (Lettres. Amsterd. 1732. T. IV. str. 459). Tam bowiem czytamy, że Aldobrandini (później Klemens VIII, papież) będąc w tym czasie legatem w Polsce, prosił króla, żeby na panów, od wiary ojców odpadłych, żadnych nie zlewał zaszczytów ani urzędów im nie dawał, zapewniając, że po p. Bogu jestto najpewniejszy do nawrócenia ich środek. Król poszedł za tą radą i później przekonawszy się o jej pomyślnym skutku, doradzcy wielokrotnie za nię dziękował.

15.

Parliculas reliquiarum ipsius (Joannis Cantii) tanquam sacra pignora in oratorio Congreg. B. Mariae Virginis domus ipsorum (Soc. Jesu) professae assrvari dixit; tum quod in menstrua sanctorum patronorum distributione, qui ad initium cujusque mensis sorte ex urna singulis sodalibus dandi extrahuntur, ejus quoque nomen mulloties scriptum, mense Decembri, quo obiit, a pluribus jam annis extrahilur, morę aliorum sanctorum cum Christo in coelo regnantium. Z processu kanonizacyi ś. Jana Kantego w r. 1629 uczynionego, zeznanie jezuity Fryd. Szembeka, niegdyś ucznia Uniwersytetu jagiellońskiego, a później najzaciętszego jego przeciwnika. Kopia tego processu w r. 1716 za biskupa Łubieńskiego z polecenia Roty Rzymskiej przepisana, znajduje się w bibliotece uniwersyteckiej pod znakami EE. VI. 5. gdzie zob. 132 i 133 f. r. — Zwyczaj obierania sobie co miesiąc jakiegoś świętego za szczególny cel całomiesięcznych modłów, najprzód przez ś. Franciszka Borgiasza niegdyś księcia Gandyi, a później trzeciego jezuickiego generała, używany, zaprowadzili u siebie Jezuici; a potem swoim przykładem w zakonach, na dworze i w całym narodzie upowszechnili. Jezuita Quadrantinus w Speculum pietalis str. 102, a za nim Kwiatkiewicz w Rocznych dziejach kościelnych str. 802. pod r. 1598 pisze o królowej Annie, Zygmunta IIIgo żonie, "iż miała ten zwyczaj i dwór jej wszytek, że na każdego miesiąca początku, patrona którego z świętych tegoż miesiąca sobie trafunkiem abo przez zwyczajną sorticyą przybierała. "Do każdego z miesięcznych patronów dołączano drukowane jakieś zdanie z doktorów kościoła lub innych duchownych pisarzy, któregoby codzienne rozważanie było pobudką do starania się o nabycie cnoty przez nie zaleconej; nadto oznaczano za kogo w tym miesiącu szczególniej modlić się należało. (Honor Najśw. Maryi; w Kaliszu 1741. 8. str. 384;. A kiedy w r. 1609 w listopadzie na kartkach modlitwom jezuickiego bractwa Uniwersytet krakowski polecających, zamiast wyrazów pro Universitale Cracoviensi, przez chęć doskwierania, Jezuici pro viniversitate Cracov. wydrukowali, okoliczność ta do wielkich nieporozumień między nimi a Szkołą jagiellońską była powodem. Wielewicki l. c. str. 388.

16.

Inni patronowie byli: Karol Borromeusz, biskupów, prałatów i prawników; Ignacy Lojola teologów;. Kosmas medyków; Stanisław Kostka mowców, humanistów, i wszystkich miłośników nauk; Kazimierz, królewicz polski, paniąt (pro magnatum filiis, magis videndi quam studendi causa, Cracoviae manentibus); Eleazar wszystkich dworzan, rzeczników i do kancellaryi królewskiej lub grodzkiej należących. Z Acta processus canonizationis B. Joh. Cantii. Rękopism w bibliotece uniwersyteckiej zachowany pod EE. IV. 2. str. 1378 i następne, tudzież z wydanej dwukrotnie Positio super dubio an sententia Illmi Episc. Laod. i t. d. Romae 1675 i Crac. 1676 f. str. 102, także Compendium hisloriae Congregationis Nobilium. Crac. typis Univ. 1744. 4, str. 38; ale tu ów przyczynek przy wzmiance o ś. Kazimierzu uczyniony, z obawy żeby paniąt nie obraził, polityka jezuicka opuściła.

17.

Siejkowski w swojej Świątnicy Pańskiej str. 44, podaje, jakoby dominikan Albert Sękowski (+1609) pierwszy w Polsce zaprowadził publiczne odprawianie Różańca ś., i to w Lublinie był uczynił, jak się przekonywam z książki Modus publice per choros recitandi Rosarium B. V. Mariae introductus primum Romae ad Minercam deinde in Polonia ad aedes Ord. FF. Praed. S. Stanislao dicatas. wyd. r. 1628. 12. W r. następnym przedrukował tę książkę z opuszczeniem Encomia Rosarii dla użytku młodzi akad. Crac. typis Ant. Wosiński 1629. 12. Fr. Valerianus Lit(huanides)'. S. T. D. Ord. Praed. Praesidens utriusque Archiconfr. et Congreg. Oratorii Academ. Wszakże w Polsce a najprzód w Krakowie pierwszy Bartłomiej z Przemyśla, kazn. zwyczajny, zaprowadził to bractwo, jak się pokazuje z księgi wpisów, gdzie się na czele w ten sposób zapisał: Ego Fr. Bartholomaeus Praemisliensis, s. Theologiae baccalaureus, pro tunc praedicator ordinarius conventus Cracoviensis SS. Trinitatis, primus fundator in Polonia hujus sanctissimae confraternitatis, me huic societatiindignum adscribo.

18.

Wielewicki l. c. str. 595. Tytuł Halickiego mowy jest następujący: Thronus Salomonis ex umbra in veritatem die sacro Nativitat. Beatiss. Genitricis Dei V. M. in Oratorio Rosarii Acad. Crac. ad aedern ss. Trinitatis a M. Simone Halicio s. Th. B. Collega majorum professorum ductus. in off. Mathiae Andreovien. 1621. 4. 5 ark.

19.

Byłoto jedyne bractwo, do którego połączona młodzież akademicka sama tylko należała. Co bowiem autor Tarczy pisze, iż "ojcowie Bernardyni, i ci na znak miłości, bractwo ś. Anny spólnie z nami i w nim zgodne nabożeństwo trzymają," to się ma rozumieć o bractwie ś. Anny w kościele akademickim tegoż imienia w Krakowie, do którego wszystkie stany bez różnicy, a między temi wielu professorów i uczniów należało. Tarcza obrony professorów Akad. Krak. przeciwko Procy Dawidowej x. Stanisława Zakrzewskiego, zakonnika Canonicor. Regularium. 1623. 4. A4 f. r.

20.

Sub idem tempus Academici variis modis conabantur avertere studiosos a Congregalione B. Virg. Assumplae. Zapartowicz eliam, collega major, asperis et injuriosis ver-bis publice contra nostros debacchabatur. Wielewicki l c. str. 647.

21.

"Tym bronieniem szkół naszych libertati equestri gwałt się dzieje, bo wolno szlachcie uczyć się, gdzie chce. Przeto bronić tego, żeby szlacheckie dzieci nigdzie indziej jeno w Akademiej się uczyły, jest wolność szlachecką więzić i wiązać, i subtelną drogę pokazować, jako wyższe urzędy mogą sensim w inszych rzeczach szlachecką wolność ściskać i onej skrzydła ucinać. Co miałoby WW. MM. moim Mciwym Panom oczy otworzyć, Vestra res agitur. A cięższa jest jeszcze ta rzecz i t. d. List ten z Czerniechowic d. 2go listopada 1624 r. pisany znajduje się w bibliotece uniwersyteckiej w kopii w rękopismie AA. XIII. 20. str. 858.

22.

Addebatur et illud. Si jam, o juvenes, non audetis resistere togatis, a bono vos retrahentibus, quomodo postea audebilis resistere turbulentis civibus et factionibus perniciosis in conventibus publicis conlra Deum, regem et patriam aliquid machinantibus. Wielewicki l.c. str. 735.

23.

Cathedra albo Kazanie na Niedzielę pierwszą po Trzech Królach i t. d. r. 1616. str. Bij. Porównaj Rękop.

Radymińskiego opisał J. Muczkowski str. 112. Jest też i drugie tej Katedry wydanie, które biblioteka uniw. w ułamku posiada.

24.

Jak dalece przez te jezuickie namowy i podszepty młodzież akademicka z czasem się skaziła, świadczy mowa Krzysztofa Najmanowicza, którą się od przyjęcia ofiarowanego sobie w r. 1633 rektorstwa Uniwersytetu jak najusilniej wymawiał. W niej bowiem doświadczeniem nauczony mowca powiada, że: Schola quippe isla nobis male nata jesuitica quemadmodum omnia perturbat et miscet, ita disciplinam fere omnem eripit et aufert; sine qua praeesse quam molestum et difficile. Rękopism bibl. uniw. pod znakami BB. XIX. 5. str. 203, i Prof. Dra J. Majera Wspomnienie o życiu Krzysztofa Najmanowicza str. 7.

25.

Quid dicam de illustri Episcopo Cracociensi, quem honoris et amplitudinis causa nomtno, cujus ea est aetas, prudenlia, authoritas, eruditio, humanitas, judicium, constantia, ingenii acumen, ut ad ejus orationem juramentum veslrum adhibere possilis. Quid igilur is dicit? Affirmavit constanter et graviter, voce et vullu ad rei indignitatem composilo: istam novam, non ante multos annos inventam, monachorum familiam, quae Jesu Salvatoris nomine ornata est, ad ecclesiae Romanae dogmata evertenda comparatam esse, et ad excitanda seditionum incendia, ad everlendos Reipublicae noslrae bonos et omnium comprobatione institutos mores. Klonowicz Equitis Poloni in Jesuilas Actio prima 1590. 4. A4 f. r. Myszkowski, który siedząc na stolicy płockiej wzrastające pułtuskie kollegium jezuickie zasilał i wspierał (Reszka Spongia B3 f. r.J później o coś przez nich u stolicy apostolskiej zaskarżony (Wielew. l. c. str. 99), tak dalece zmienił swe dla nich chęci, iż nietylko żałował tego, że ich kiedyś swą opieką zaszczycał (Alb. Strażyc Noctes Acad. rękopism str. 231. f. v.J; ale nawet, mimo przeciwnej chęci króla Stefana, póki mógł, najmocniej się opierał ich osadowieniu w Krakowie, na które w r. 1582 pozwolenie otrzymali. Wielewicki l. c. str. 23.

26.

D. 17 Januarii 1631. fratrem meum Adamum re-duxit mihi Rev. D. Joannes Boczkowski, Pilcensis decanus, quod.fełix fauslumque sit; a pod d. 2. lut. t. r. napisał: Adamus frater meus professionem fidei fecit publice in oratorio academico, abjurans calvinismum. Z zapisek Jana Brzeskiego w Efemerydach Eichstadiusa. R. IV. 10.

27.

Annales Oratorii Pietatis Academici apud PP. Car-melitas discalceatos conventus SS. Michaëlis et Joseph Cracoviae erecti anno MDCXXXI die XIII Julii. fol. Rękopism w bibliotece Uniw. jag. zachowany, który na 61 stronach dzieje bractwa od 13 lipca 1631 r. do 23 kwietnia 1643 r. obejmuje.

28.

Autor pisemka Unio philadelphica in visceribus olim Almae Matris Unwersitatis Cracoviensis per incorporatam eratorio ad aedes ss. Michaelis et Joseph sito ejusdem Almae Matris inclylam sobolem formala cum fratribus Carmclitis discalceatis i t. d. Cracov. typis Sem. Episc. Acad. Dioeces, 1760, twierdzi, iż to połączenie w r. 1635 nastąpiło. Zdaje się, że pisarz, pomimo iż to bractwo akademickie już od lat kilku utrzymywało się przy tym kościele, dopiero je od czasu przypuszczenia go do udziału odpustów zakonu (1635) za wcielone uważa.

29.

Kiedy pisarz roczników bractwa z uradowaniem wspomina, ile ono wpłynęło na uskromienie niesworności akademickiej młodzieży, spółczesny mu professor ksiądz Stan. Pudłowski, w swych zapiskach zachował kilka smutnych z tego czasu szczegółów, które najmocniej przekonywają, że ten środek nie był dostateczny do powściągnienia młodzieńczych narowów, przez złą organizacyą szkolną cierpianych i zasilanych*. Wszakże w rzeczonych Pudłowskiego zapiskach czytamy, że "r. 1637go 22 maja nazajutrz po Wniebowstąpieniu Pańskiem kilku studentów piło miód u Żydów. Tam powadzili się z Żydami, których Żydzi znacznie pobili, a oni też, idąc, Żydy po drodze bili. Potym gdy się jeden student na floryańskiej ulicy u balwierza opatrował, piechota p. wojewody ruskiego jego i kilku drugich i chłopca na rynku porwała i do kamienicy wzjęła. P. wojewoda chłopcu publice nahajką chłostę kazał dać, a studenty odesłał do p. rektora. Ale póki byli w zatrzymaniu poczęli się srodze mieszać studenci, potym też Żydy gonić, bić, i niektórych dobywać w wadze i gdzieindziej: non saevitum tamen ultra verbera. Począł się ten tumult tegoż właśnie dnia, jako to niektórzy obserwowali, którego czasu tak rok krawczyka spalono, który był o sakrament powołał Żydy; a potem, jako to niektórzy udają, odwołał przemówiony. Nazajutrz w sabas, gdy Żydy piechota zamkowa odprowadzała a mendickowie na nie ciskali, taż piechota dwóch chłopiąt haniebnie postrzelili i zabili; jeden ledwie wyszedł od Bosaków z kościoła, gdzie ministrował, klękał, aby do niego niejaki Giorgi nie strzelał. Nie pomogło zdrajczy (sic). Zatem pospólstwo za powodem studentów udało się do szukania Żydów i dobywania w kamienicach, i okrutnie poranionych i postrzelanych za wiślną bramą potopiono. Osmy już na dnie leżał w wodzie, potem się porwał i począł Panny Najświętszej wzywać i chrztu wołać. Oddali go potem studenci Reformatom i w przedsjęwzięciu stał, póki się bał. Potym cessante metu wrócił się do swój wiary." (Stanisł. Pudłowski Miscellanea w bibil. Uniw. jagiell. DD. X. 18. fol. v. 198).

"Roku 1637 gdy na Żydy tumult był, jednego w koszu u chłopa, na poręczu mostu kazimierskiego podpierającego się, studenci postrzegli, a gdy metu praecipicii poczęli go katechizowac i pytać jeśli wierzy w Boga, powiedział , że wierzy. Potym: jeśli wierzy w syna jego jedynego? Powiedział Żyd: nie znam ja tego młodego. Zatem go do Wisły wrzucili." (Stanisl. Pudlovii Miscellanea w bibl. Uniw. jagiell. DD. X. 18. fol. 225 verso).

30.

Annales Oratorii str. 7. Exercitia w r. 1639 znowu przedrukowano. Tamże str. 42. Później zaś dla oratorium akademickiego następujące książki ogłoszono:

1) Oratorium seu schola s. Mariae sub tit. Immacula-tae Conceptionis B. M. V. erecta. Ex praelo M. Jacobi Moscicki Ph. Doctoris 12. Około r. 1673 lub 1674. wydane.

2) Lilietum Marianum in viridario Pietatis Academicae sub titulo Immaculatae Conceptionis B. Virg. Mariae, pro omnibus Academiae Crac. Doctoribus, Magistris, Baccalaureis, Studiosis, caeterisque eidem Confraternitati aggregari volentibus cum Indulgentiis ab Innocentio X. ad instar piae ac venerabilis Archiconfraternitatis Immnculatae Conceptionis B. V. Mariae de urbe concessis plantatum. Cracoviae. typis Academicis. 1723. 12mo.

31.

"Roku 1617 Filip IV, król hiszp. przez posła swego prosił w Rzymie Pawła V., papieża, aby o niepokalanem poczęciu najświętszej Matki Boskiej dekret ostatni wydał. I uprosił, że Ojciec święty zakazał pod klątwą, rzymskim biskupom rezerwowaną, żeby nikt nie śmiał na kazaniach, na lekcyach i konkluzyach szkolnych, i inszych aktach publicznych, twierdzić co przeciwko niepokalanemu poczęciu najświętszej Panny. Z wielką radością ten dekret przyjęty w Hiszpanii 6go października, i odtąd aż do święta tego w grudniu różne publiczne sceny, radości i triumfy czynione; a kanonicy, akademie wszystkie hiszpańskie, i wiele bractw, ślubem się obowięzowały, nic przeciwnego niepokalanemu temu poczęciu nie mówić ani trzymać. Król sam w klasztorze królewskim ś. Klary ustanowił zgromadzenie nabożne, do którego się sam z synami, i książęty, i wszystkiemi pany, i szlachto hiszpańską wpisał. Toż kollegia, i akademie, i sto ośmdziesiąt klasztorów różnych uczyniło, i ludu nad dwadzieścia tysięcy różnego i płci obojej, ślubując też bronić niepokalanego tego poczęcia. " Kwiatkiewicz Roczne dzieje, w Kaliszu 1695. f. str. 839. "A kiedy w r. 1621, na prośbę tegoż króla Filipa, Grzegórz XV., papież, na nowo utwierdził niepokalane poczęcie najśw. Panny i kary na przeciwników obostrzył; tak rada była temu Hiszpania, iż w Sewilli na drogiem obiciu tkanem złotem i dyamentami i innemi drogiemi kamieniami i perłami, na 80, 000 czerw. zł. szacowanem, te słowa wytkano: Błogosławiona Panna poczęła jest bez grzechu. " Tenże str. 853.

32.

Ponieważ nabożeństwo na tę uroczystość przypadające w brewiarzu rzymskim nie było umieszczone, zatem dla wygody duchowieństwa, zakonów, tudzież wszystkich czcicieli Maryi, modlitwy z Octavarium rzymskiego osobno pod tyt. Officium pro octava Conceptionis B. M. Virginis ordinarium ex Octavario Romano pro usu dioecesis Cracoviensis. Cracoviae in off. Andr. Pelric. S. R. M. Typ. Anno 1629. 8., w październiku wydano. Porównaj Kwiatkiewicza Roczne dzieje, str. 867.

33.

Król Władysław IV zajęty myślą postanowienia orderu Niepokalanego Poczęcia N. Maryi Panny, ułożył dlań statut, który przez Urbana VIII, papieża, dnia 5 lipca 1634 roku zatwierdzony, we trzy lata później drukiem ogłosić kazał. Statut ten, w czwartce bez miejsca i roku wydany, opisał Janocki w swoich Nachrichlen T. II. str. 109, gdzie liczbę 72 członków do 70 mylnie określił. Prócz drukowanego exemplarza papierowego, biblioteka uniwersytecka posiada jego pisaną kopią pod wyrazem Cavaleria w rękopismie pod znakami CC. VIII. 33, zachowaną. Tu na końcu czytamy: Haec sunt statuta ordinis inclyti, de quibus cum mentio in senatu fieret, multae oppido exortae sunt tempestates; verum nulla ratione Ordines permittere volebant, novilates semper exosas habentes, et vel maxime odio personae Georgii Ossoliński, promotoris et quasi primi illius ordinis inventoris ac auctoris. Wielewicki w tylokrotnie przytoczonym rękopismie na str. 1119 tę ciekawą o tych statutach podaje wiadomość: Misit Sereniss. Rex. 2da hujus mensis (Septembris 1637) P. Praeposito nostro et P. Procuratori Erectionem novi ordinis equestris militaris sub titulo Conceptionis Immaculatae Beatiss. Virginis, ut imprimerentur in pergameno ejus exemplaria 20 et non plura. Sed multae post secutae sunt contradictiones huic ordini, ut postea patebit. Ale później nic o tem nie wspomina. Przy exemplarzu bibliotecznym znajduje się tym samym drukiem co i rzeczony statut, takie bez roku, miejsca, liczbowania kart, i bez signatur w czwartce ogłoszony: Modus praeficiendi sive ordinandi Militem Inclyti ac Heroici Ordinis Equitum Immaculatae Virginis, kart 15. Musiał on osobno być wydany, bo Janocki przy opisie statutu nic o nim nie wspomina. I ja ten Modus w mym zbiorze posiadam. Jestto książka obejmująca opis obrządku, podczas przyjmowania członka, zachować się mającego.

34.

Zob. Modus ab iis observari solitus, qui oratorio pietatis Acad. apud PP. Carmelitas discalceatos, conventus Cracov. ss. Michaëlis et Joseph erecto incorporari, et communicationem omnium meritorum, indulgentiarum etc. totius Congregationis Carmelitarum Discalceatorum habere desiderant, w Dodatku pod literą D. umieszczony. Zwyczaj ten przez Jezuitów, w miejscu staropolskiego Pomagaj Bóg, zaprowadzony, dopiero na początku XVIII go stulecia w kraju się upowszechnił. Jakoż J. S. Bandtkie w swój Polnische Grammatik fur Deutsche. Breslau. 1818. 8. na str. 244 wspomina, iż widział starca, który oznaczając ilość swego wieku, którego liczby określić nie umiał, tę dał mu odpowiedź: "Ja pamiętam jeszcze, jak ludzie Pomabóg (skrócone za pomagaj Bóg) mówili."

35.

Annales Orat. str. 53. Już dawniej należeli oni do tego bractwa. Jakoż o Janie Ostrorogu tudzież Stanisławie Koniecpolskim znajduje się wzmianka, iż podobnie jak Marek i Jan Sobiescy, podczas różnych uroczystości w oratorium stósowne miewali przemowy. Tamże str. 51. 52. Ale do uczestnictwa duchownego członków dopiero po roku, i to na ich prośbę, przypuszczano. Tamie str. 27. R. 1643 Marek Sobieski był kanclerzem bractwa. Tamie str. 59.

36.

Oratorium Acad. Crac. sub litulo Immaculatae conceptionis B. M. V. indulgenliis et gratiis spiritualibus a 55. Jnnocent. X. PP. provisum et dotatum sub prolectione S. R. M. Vladislai IV. Poloniae et Succiae Regis Domini nostri Clementiss et Illmi ac Rndmi D. Petri Gembicki Ep. Crac. Ducis Sever. Cancell. Acad. Crac. fundatione liberati Perillustrium ac Admodum. Rndorum Dominorum D. Gabr. Władysławski, Praep. Vars. Schol. Łanc. D. Stanislai Garwaski C. Cr. S. R. M. Secert. D. Alberti Serebrzyski C. Cr. S. R. M. Secr. erectum et ornatum. A. D. 1646 fol. str. 22.

37.

Oratorium Acad. str. 74. "To oratorium było wielą odpustami nadane i uprzywilejowane. W niem kapelan szkolny codziennie czytał mszą ś. po skończonych lekcyach o godz. 10. Tu młodzież spowiedź i publiczne podczas uroczystości, tudzież dwa razy w rok w czasie promocyj do wyższych klass, stósowne mowy czyniła. " (Putanowicza) Stan wewnętrzny Universilatis G. fol. verso. Były tu trzy ołtarze: jeden wielki Niepokalanego Poczęcia, między oknami od ulicy umieszczony, i dwa mniejsze t. j. ś. Kazimierza przy ścianie od kollegium jagiellońskiego, a naprzeciw niego ś. Katarzyny.

38.

Zob. Academia Mariana Illustrissimo D. D. Alberto Siemieński dedicata. 1 ark. dr. 4. Jest to programma ogłaszające jakie rozprawy teologiczne i pochwały takiejże treści czytano podczas wyboru prefekta kongregacyi w r. 1756 i 1757 w bractwie Niepokal. Poczęcia N. M. Panny Societatis Jesu w Przemyślu. Tu też wydrukowany Senatus Marianae Reipublicae de nobilis. juventuye scholar. Premisl. S. J. Z 32ch jego członków, prócz dwóch teologów, same są tylko panięta. Podczas pierwszego wyboru zajmowano się dwiema rozprawami teologicznemi i 12 teologicznemi pochwałami N. Maryi Panny; przy drugim czytano dwie rozprawy teol. i rozbierano 30 pytań teol. historycznych, tyczących się pochodzenia i tajemnic Maryi. Na końcu dodano: Reliqui scholarum minorum juvenes nobilissimi patrio atque latino sermone laudes Marianas cecinere. Byłyto bezwątpienia rozprawy podobnej treści jak owo Gasparis Schotti S. J. Syntagma de admirando progressionis geometricae incremento ad innumerabilem graduum gratiae numertim Magnae Dei Maris Maria e quoquo modo aeslimandum, w jego dziele Magiae universalis naturae et artis pars III. Bambergae 1677. 4. na str. 577 i następnych umieszczone.

Że i Akademicy w tych młodociany umysł stłumiających i dobry smak każących zabawach Jezuitom bynajmniej nie ustępowali, świadczą, Annales Oratorii. Ale z licznych wspomnień o mowach podczas uroczystości przez panięta mianych, jedno tu tylko przytoczę: "Anno 1641 diem Conceptionis immaculalae semper Dominae nostrae oratione sua eloquentissima condecoravit mane Illustrissimus et Magnificus D. Joannes Sobieski, palatinides Russiae, vesperi III. et Magn. D. Joannes Comes ab Ostrorog (Annales Orat. str. 51); z późniejszych zaś Oratio in solenni festo alutatae ab Angelo Virginis in pientissimo Almae Academiae Cracoviensis Oralorio habita a Francisco Suchański, in Artibus et Philosophia primae laureae candidato 1667. 25 Martii. Cracov. ap. heredes et sucess. Lucae Kupisz 4; tudzież Oratio qua illibalum Mariae Conceptum Georgius Hubal Dobrzański, Dapiferi Novogrodensis filius, in Univ. Cracoviensi Eloquent. auditor, die 8 Decembris 1776 assistente M. Josepho Joh. Cant. Muszyński, Ph. Doct. Rhet. Prof. in Oratorio Novodvorsciano coram spectalissimorum hospitum et sodalium Mariatiorum consessu commendavit. Cracoviae typis Coll. Maj. Unw. Crac. 8. Jezuici przez wydane ku temu celowi książki, jakoto: Brictii S. J. Filii Mariae eorumque obligatio. Vilnae. typis S. J. 1697. 8. nadto z kolońskiego wydania w Sandomierzu w roku 1740 przedrukowany Annus Marianus (lub też w innych exemplarzach Annus sanctus) sive exempla brevia e gestis et vitis adolescentum sodalium in singulos anni dies digesta, studiosae juventuli proposita, i inne dzieła, zakonnego ducha w młodzieży szkół swoich szczególniej ożywiać i utrzymywać nie zaniedbywali.

39.

Sed quid isle perfidus magister? Corpora juvenum tradiderat. Gravior culpa, tradito animo, ita inslructo, qui aut obsit patriae, aut prorsus non prosit. Facile dementatur jucentus et imbulum difficulter deponit errorem. Saepe huic coelestia promittuntur, ut terrena amittat. Siemek Civis bonus. Crac. in off. Matth. Andreov. 1632. 4. str. R. f. v. Wielewicki l. c. str. 861 mówi, iż dzieło Siemka bez approbaty wydane, quia non pauca et contra domum Austriacam, et contra bonos mores, et nostras scholas Cracwienses, aliosquc conlinebat, miserat P. Szembek Varsaviam nostris, ut eum Illmo Nuncio Apostolico oslenderent; ac postea ut cum co fieret, quod cum ejusmodi libris fieri consuevit. Sed quid factum fuerit nihil nobis constabat.

40.

Jezuici odpłacając zmarłemu Jerzemu księciu Zbarazkiemu, kasztelanowi krakowskiemu, jego ku sobie niechęć, dla której żaden z nich do domu jego nie miał przystępu*, ten dziwny szczegół potomności o nim podali. Kiedy w dniu 29 lipca 1631 r. zmarłego księcia zwłoki, po nabalsamowaniu ich, w trumnę schowano, te, w dniu świętemu Ignacemu Lojoli, fundatorowi Jezuitów, poświęconym (31 lipca), dziwnym sposobem nagle się zapaliły. A kiedy jedni przyczynę tego ognia zbyt wielkiej ilości niegaszonego wapna w łono zwłok wsypanej przypisywali, drudzy, od chirurga który balsamował ciało, tudzież od Krakiera, nadwornego księcia lekarza, zapewnieni, że nie wapna ale popiołu do tego użyto, i że zeszyte zmarłego łono bynajmniej od tego ognia uszkodzone nie było, utwierdzeni zdaniem tegoż lekarza protestanta, iż to musiał być ogień cudowny, głosili: jakoby ten płomień właśnie w uroczystość ś. Ignacego, zwłoki księcia, jego synów przeciwnika, szczególniej zaś jego oczy i język, dla tego tak bardzo oszpecił, aby z tej cielesnej kary poznano, jakim mękom ulegną dusze tych, którzy się Jezuitów dręczyć i uciskać poważają. "Idem doctor Krakierus post tres dies dum praepositum domus invisisset et de causa ignis diligenter examinatus fuisset, resolute respondit, licet haereticus esset, falsa omnia esse, quae dicebantur de calce; sed ignem vere fuisse illum, quem vos vocatis infernalem ac proinde miraculosum. Non pauci etiam ignem hunc immissum in festo s. Patris Ignatii, cadaver ejus deturpantem et maxime linguam ac oculos, qui tantus Societalis Jesu hostis erat, ideo censebant, ut oslenderelur extra poena in corpore, quam in anima illi subeunt, qui filios s. Patris Ignatii perseąuuntur. " Wielewicki 1. c. str. 837.

41.

Aby oznaczyć przybliżoną liczbę zakonników i zakonnic na ziemi polskiej w r. 1743 utrzymujących się, następującego chwyciłem się środka. Najprzód według Geografii przez akademika Wawrzeńca Józefa Sałtszewicza w r. 1746 ogłoszonej, tudzież kalendarza Temprowskiego w r. 1743 na rok następny wydanego, obliczyłem wszystkie klasztory w całym kraju naówczas znajdujące się. Z tego obliczenia pokazało się, że ich liczba, nie rachując w to probostw klasztornych, rezydencyj, missyj i opactw do 951 dochodziła. Büsching w r. 1768 liczy ich tylko 698 ( Geogr. królestwa polsk. str. 16) Chcąc zaś wynaleźć średnią liczbę w naszych czasach na każdy klasztor przypadających zakonników i zakonnic, użyłem do tego Rocznika Instyt. relig. i eduk. w Królestwie Polskiem w roku 1825 w Warszawie wydanego, w którym wszystkie do tego roku znajdujące się klasztory i liczbę mieszczących się w nich osób dokładnie, bo każdą po nazwisku oznaczono. Z tego obliczenia wypadło, że, gdy do r. 1824 w 176 klasztorach płci obojej 1563 osób liczono, na każdy klasztor blizko 9 osób przypada. A kiedy bez przesady przypuścić można, że gdzie w r. 1824 jeden był zakonnik, jak się to w wielu klasztorach zdarzało, tam w r. 1743 przynajmniej sześciu być ich musiało; zatem 9 x 6 = 54; Przez które pomnożywszy 951, to jest liczbę klasztorów w całej Polsce w roku 1743 znajdujących się, wypadnie ogólna summa 51, 354 zakonników i zakonnic. Ale według tablicy geograficzno - politycznej przez Korzeniowską wydanej, wszystkich klasztorów daleko więcej, bo 1047, być miało.

Co się tyczy liczby Jezuitów, ta wyjęta jest z książki Catalogus provinciarum, collegiorum, residenliarum et missionum universae Societatis Jesu ad a. 1750. Lublini. typis S. J. 1754. 8vo, i Arbre geographique contenant les etablissements des Jesuites par toute la terre etc. fol. 1/2 ark. a Paris chez Pasquier. Według tych wykazów Jezuici, których zgromadzenie, w czasie zejścia swego założyciela w r. 1556, ledwie tysiąc głów wynosiło, a w r. 1618 już około 13, 112, miało, w r. 1750 w samych Niemczech 1060, w Czechach 1230, w Austryi 1772, w Polsce zaś i Litwie 2097, a w ogóle na całym świecie 22, 787 głów, a między temi przeszło 11 tysięcy samych księży liczyli. Według Büschinga ( l. c. ) w r. 1768 liczba Jezuitów w Polsce i Litwie 2, 230 osób wynosiła.

42.

Jak w naszych czasach wielu zbyt często i nierozważnie "słowo honoru" powtarza, tak jeszcze w końcu zeszłego wieku należący do tych bractw przodkowie nasi, wyrażeniem, "jakem sodalis Marianus" rzetelność swego twierdzenia popierali.

* Roku 1684 Mikołaj Oborski, bisk. laodycejski, suffragan krakowski i wikary generalny, zakazał wszystkim bractwom chodzenia po kweście w kapach z zakrytemi twarzami; tylko bractwu Męki Pańskiej dozwolił tego na jego przełożenie, ze względu, iż żebrze na wykup więźniów, i że porządnych ludzi wysyła. Acta Archiconfrat. Pas. Lms. fol. 229 verso.

* Z zapisek ks. Kazimierza Bodurkiewicza, kan. kat. krak., który w r. 1797 licząc lat 84 zszedł z tego świata. Rękopism. 52 f. v.

* O Probacyi pisze Wielewicki 1. c. str. 184 liber revisus per nostros, o Zwierciedle zaś mówiąc dodaje (str. 216): contulerat cum variis nostris de koc libro iisque revidendum dederat.

* Erat per totam vitam et amantissimus et obsewantissimus Societatis; libenter ejus defendendae munus inter tot adversarios obibat. Wiolewicki l. c. str. 452.

* Ad initium mensis Junii (a. 1636) adscriptos viros illustres et scriptores librorum Provinciae Poloniae 65 ub inducta Societete in Poloniam ad annum Domini 1636 misit P. Joannes Wielewicki Graecium in Austriom ad P. Philippum Alegambe, qui jussu R. P. Nostri novum librum scriptorum et illustrium virorum Societatis edebat. Wielewicki l. c. str. 999.

* Zob. Mieszkania i postępowanie uczniów krak. w wiekach dawniejszych, napisał J. Muczkowski 1842. str. 45 i Si.

* Visitarunt eliam nostrorum aliquot prtria cadaver mortui darni suae eacpositum, ad quam domum illo vivente nulli nostrorum accesgus patuit. Wielewicki l. c. str. 837.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo2600fix.sh demo2600.sh demo.sh demo.sh~ dodatkowe dopasowanie.sh dop.sh find_demo2600.sh find_demo.sh find_fontmod2600.sh find_fontmod.sh find_indent.sh find_netpress2600.sh find_netpress.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod2600.sh fontmod.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress2600.sh netpress.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

DODATKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej