Henryk Ibsen

BRAND

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT PIERWSZY

AKT DRUGI

AKT TRZECI

AKT CZWARTY

AKT PIĄTY

BRAND

Poemat dramatyczny w pięciu aktach

Henryk Ibsen

Tłum. Jana Kasprowicza

OSOBY:

BRAND

JEGO MATKA

EJNAR, malarz

AGNIESZKA

WÓJT

DOKTÓR

PROBOSZCZ

KOŚCIELNY

BAKAŁARZ

GERDA

CHŁOP

SYN CHŁOPA, wyrostek

DRUGI CHŁOP

KOBIETA

DRUGA KOBIETA

PISARZ

DUCHOWIEŃSTWO i ZWIERZCHNOŚĆ

LUD, MĘŻCZYŹNI, KOBIETY i DZIECI

KUSICIEL W PUSTYNI

CHÓR NIEWIDZIALNYCH

GŁOS

Rzecz dzieje się w naszych czasach, częścią w parafii, częścią poza parafią, obok fiordu, na zachodnim wybrzeżu Norwegii.

AKT PIERWSZY

Na śnieżnych polach górskich

Ciężkie gęste mgły; deszcz i półmrok. Brand  w czarnym ubraniu, z laską i weretkiem, przeciska się naprzód w kierunku zachodnim. Towarzyszący mu Chłop  i Syn  jego, wyrostek, postępują za nim.

CHŁOP (woła na Branda)

Hej tam! Zaczekać, cudzy człecze!

Gdzieżeś?

BRAND

Tu jestem!

CHŁOP

Człek się wlecze

We mgle, że nawet kij swój traci

Z oczu!.. Zabłądzisz!

SYN

A niech kaci!

Jakieś tu żleby!

BRAND

Jakieś złomy!

Zaginął wszelki ślad widomy!

CHŁOP (krzyczy)
Stać! Do stu djabłów! Ani kroku!

Zwały z śnieżnego lecą stoku!

BRAND (nasłuchuje)
Słyszę jak gdyby grzmot zdaleka.

CHŁOP

Bystro przegryzła się tu rzeka,

Nadół w bezmierną przepaść spada...

Zginiesz i my zginiemy razem !

BRAND

Ja muszę przejść tan, trudna rada!

CHŁOP

Nas nie przynaglisz swym rozkazem...

Mówię ci: zostań! Nie baczycie,

Że tu o ludzkie chodzi życie?

BRAND

Mój Pan się śmieje z trwogi twojej.

CHŁOP

Któż to ten pan, co się nie boi?

BRAND

Ten Pan to Bóg!

CHŁOP

A ty kim, panie?

BRAND

Księdzem.

CHŁOP

Daremne to gadanie:

Choćby był proboszcz, biskup z ciebie,

Tobyś odwagę swą w tym żlebie

Na wiek pogrzebał, gdybyś jeszcze

Chciał dalej iść w te mgły złowieszcze.

(zbliża się ostrożnie; przekonywująco)
Choćby był człowiek, mości księże,

Nie wiem, jak mądry, nie dosięże,

Czego dosięgnąć niepodobna!

W jedno li życie jest zasobna,

Księże, twa dusza; gdy to minie,

Cóż ci zostanie w twej godzinie?

Milę — powiadam prawdę szczerą —

Masz do następnej stąd chałupy,

A mgły tak gęste zewsząd kupy,

Że nie rozetniesz jej siekierą...

BRAND

Tak, lecz w tej pustce strasznej, dzikiej

Żadne mnie błędne dziś ogniki,

Widzisz, nie wodzą.

CHŁOP

Lecz dokoła

Sterczą lodowców groźne czoła.

BRAND

Tamtędy pójdziem...

CHŁOP

Co? Tamtędy?

Śmierć pomknie z nami wraz, w te pędy!

BRAND

A jednak uczył ktoś, że suchą

Przejść można nogą grzbietem fali.

CHŁOP

To było kiedyś... Dzisiaj dalej

Trudno się zmagać z zawieruchą,

Zginiem z kretesem!

BRAND (chce odejść).

Żegnam zatem.

CHŁOP

Chcesz się pożegnać, widzę, z światem...

BRAND

Chce li mnie Bóg doświadczyć prawy,

Witajcie śniegi, mgły, siklawy!

CHŁOP (cicho)

Jakiś szaleniec... szuka zguby.

SYN (płaczliwie)

Chodźmy stąd, ojcze!... Płone próby...

Widać po wszystkiem, że tu jeszcze

Większe mgły będą, większe deszcze.

BRAND (przystaje i zbliża się ponownie)
O ile myśli moje mogą

Przypomnieć sobie, toś miał drogą

Córkę w tych stronach, no, i ona

Dała ci kiedyś znać, zmartwiona,

Że jej nie znaleźć ciszy w grobie,

Jeśli nie spojrzy w oczy tobie

Choćby raz jeszcze? Czy być może?

CHŁOP

Tak mi dopomóż, Panie Boże!

BRAND

Że dziś ostatni dzień widzenia?

CHŁOP

Tak...

BRAND

I to woli twej nie zmienia?

CHŁOP

Nie!

BRAND

Nie? Nie pójdziesz dalej ze mną.?

CHŁOP

Na mowę silisz się daremną,

Ani się ruszę...

BRAND (patrzy mu bystro w oczy)

Miałbyś wolę

Złożyć talarów sto na stole,

Aby znalazła śmierć spokojną?

CHŁOP

O, tak!

BRAND

A dwieście? Czyż tak hojną

Byłaby dłoń twa?

CHŁOP

Czegoż nie da

Dłoń ma dla córki? Cała scheda

Niech sobie pójdzie!

BRAND

No, a. życie?

CHŁOP

Życie?... Mój słodki!...

BRAND

Nie?!... Słyszycie...

CHŁOP (drapie się w głowę)
To już byłoby ponad siły...

O Panie Jezu! Boże miły!

Czego ty żądasz? A dyć przecie

Mam jeszcze w domu żonę, dziecię...

BRAND

Lecz On się wyrzekł nawet matki!...

CHŁOP

Za dawnych czasów to po gładkiej

Szło jakoś drodze — cuda, dziwy

Działy się ongi. Sprawiedliwy

Człek dzisiaj o tem nie pamięta.

BRAND

Twą drogą śmierć jest! Nacóż pęta

Nakładasz na mnie? Nie znasz Pana,

I Pan cię nie zna.

CHŁOP

Niezbłagana

Dusza w tym księdzu.

SYN (ciągnie go)

Chodźmy sami!

CHŁOP

Nie! Nie! On musi iść stąd z  nami!

BRAND

Musi?

CHŁOP

Tak, musisz... Bo inaczej,

Jeżeli we wsi kto zobaczy,

Żeśmy cię tutaj zostawili,

Strażnik zabierze mnie w tej chwili —

A, jeśli sczeźniesz tu, w tym lodzie,

Dziś ja o chlebie i o wodzie

Bedę w areszcie.

BRAND

Więc za bożą

Pocierpisz sprawę...

CHŁOP

Mnie nie trwożą

Ni twe, ni boskie... mam ja swoje

Nie byle jakie niepokoje,

Więc chodź...

BRAND

Żegnajcie!

(zdala słychać głuchy huk)

SYN (krzyczy)

O! Lawina!

BRAND (do Chłopa, który go chwycił za kark)
Puść!

CHŁOP

Nie!

BRAND

Puść!

SYN

Precz stąd!...

CHŁOP (wałcząc z Brandem)

Zła godzina.

Niech mnie...

BRAND (wyrywa mu się i rzuca go w śnieg)

O tak, nie spoczniesz prędzej,

Aż się doczekasz jakiej nędzy!

(znika)

CHŁOP (wygrzebując się z śniegu i pocierając sobie ramię)
Niech mu zapłacą za to czarci!

Oto, co Pańscy słudzy warci!

(woła, podnosząc się)

Hej, mości księże!

SYN

Poszedł granią!

CHŁOP

Zda mi się... oko moje za nią

Trop w trop podąża!...

(woła ponownie)

Hej, pastorze!

Czy nam jegomość wskazać może,

Skąd my tu błądzić dziś zaczęli?

BRAND (we mgle)
Po co ci rady? Jak najśmielej

Już ty utartym kroczysz szlakiem.

CHŁOP

Jeśli to prawda, jakiem takiem

Człek się nacieszy legowiskiem,

A nie na morzu lodów śliskiem.

(odchodzi wraz z synem w kierunku wschodu)

BRAND (zjawia się znowu nieco dalej i nasłuchuje w kierunku, w którym odszedł chłop ze synem)
Wracają do dom... Chłystku podły!

Gdyby cię siły li zawiodły,

A nie zamiękła wola w tobie,

Ulgębym przyniósł ci w żałobie,

Umęczonego wnet do celu

Zaprowadziłbym cię w weselu,

Lecz nanic pomoc, zacny kumie,

Temu, co nawet chcieć nie umie...

(podchodzi bardziej ku przodowi)
Życie!... Hm! Jeśli człek rozważy,

Jak je miłuje tłum nędzarzy,

Jak każdy błazen niem się pieści,

Jakby od jego marnej treści

Zawisło całe szczęście świata —

Boże! Puściliby do kata

Wszystko, prócz życia! To li jedno-

Sednem jest dla nich! Kiepskie sedno!

(uśmiecha się, jak gdyby sobie coś przypomniał)
Kiedym był dzieckiem, od początku

Z dwóch rzeczy-m miewał ból w żołądku,

W te najdawniejsze moje czasy

Dwie sprawy darły ze mnie pasy:

O nielubiącej mroków sowie

Wciąż mi chodziła myśl po głowie,

O rybie, co się boi wody,

Ciągle-m ja dumał, chłopiec młody...

I śmiech mnie pusty brał z tej biedy
Czemu?... Bo czułem-ci już wtedy,

Że świat śród innych chodzi dróg,

Niźli, jak tego pragnął Bóg,

I, że swe jarzmo dźwiga człek,

Choćby rad rzucił je po wiek.

Tutaj jest każdy na kształt ryby,

Albo też sowy. Skuty w dyby,

W mroku żyć musi ludzki płód,

Umierać musi w głębiach wód,

Choć na to wszystko strach go bierze!

Radby porzucić swoje leże,

Z mrocznej ciasnoty zbiecby rad

W przezroczy, jasny słońca świat.

(zatrzymawszy się na chwilę, nasłuchuje, zdumiony)
Cóżto? Od dolin płyną głosy?

Pieśni i śmiechy mkną w niebiosy...

Cyt! Krzyczą hura! Raz i drugi,

Trzeci i piąty... Słońce smugi

Rozciera mgławe, lśnią przestworza,

Jakaś drużyna ludzka, hoża,

Po tej świetlistej igra łące,

Poranne światło jaśniejące

W stronę zachodu mroki goni.

Słowa... całunki... uścisk dłoni...

Już się rozchodzą, ku dolinie

Zmierzają jedni, a zaś ninie

Dwoje się ludzi ku mnie słania...

Ostatnie ślą już pożegnania

Kapeluszami, woalliami...

„Bywajcie zdrowi!... Pan Bóg z wami!"

(słońce coraz to bardziej przeciska się przez mgły, Brand stoi nieruchomy, przypatruje się zbliżającym się)
Cóż  to za blaski! Co za jaśnie!

Rozwiewają się kłęby mgławe,

Stopy przemiękką depcą trawę,

Słońce złociste snuje baśnie!

Może rodzeństwo ? Bok przy boku

Po tym kwiecistym spieszą stoku;

Ona sukniami powiewnemi,

Snać nie dotyka nawet ziemi,

On, jakby piórko, lekki!... Ona,

O, skacze na bok, rozbawiona,

Wyrywa mu się od niechcenia...

O, już ją chwyta!.... Słodko, mile

Droga się zmienia w krotochwilę,

W wesołą piosnkę śmiech się zmienia

(Ejnar i Agnieszka w lekkich strojach podróżnych, oboje rozpromienieni, zjawiają się na wzgórzu. Mgły pierzchły. Szczyty lśnią w porannym słońcu)

EJNAR

Agnieszko, motylku mój cudny,

Nic ja się ciebie nie boję;

Zacisnę ja oka swej sieci —

Te oka, to piosnki są moje.

AGNIESZKA (zwrócona twarzą ku niemu, cofa się, tańcząc i uciekając przed nim)
Jeżelim ja cudnym motylkiem,

To pozwól mi spocząć na kwiatku,

A chceszli się bawić, więc goń mnie!

Pochwycić? Przenigdy, mój bratku!

EJNAR

Agnieszko, motylku mój cudny!

Zwężają się oka mej sieci!

Już. mam cię! Już skarb mój najdroższy

Przenigdy z tych ok nie uleci.

AGNIESZKA

Jeżelim ja wiotkim motylkiem,

To niechże mnie powiew uwodzi!

A chwycisz mnie w oko swej siatki,

Mych skrzydeł się dotknąć nie godzi!

EJNAR

Nie! Lekko ja wezmę do ręki

Ten ciężar mój słodki i lekki

I zamknę go w sercu.. Tam baw się,

Tam sobie już igraj na wieki!

(zbliżają się ku stromej turni; stają nad przepaścią)

BRAND

Stać!... Tutaj przepaść!...

EJNAR

Któż to wola?

AGNIESZKA (wskazując ku górze)
O, tam!

BRAND

Ni kroku! Śmierć dokoła!

Z śniegiem spadniecie do tej głębi!

EJNAR

(obejmuje Agnieszkę i śmiejąc się, zwrócony ku górze)

Nas to nie parzy ani ziębi,

Szczęście jest z nami. Wyjdziem cało!

AGNIESZKA

Zabawkę dziś nam życie dało...

EJNAR

Szczęście nam śle dziś promień słońca:

Sto lat on będzie trwał — bez końca!

BRAND

Więc wy dopiero po stu latach...?

AGNIESZKA (powiewając welonem)
O tem ni słowa, proszę ciebie...

Bawić się będziem wszak i w niebie.

EJNAR

Sto lat na wonnych przeżyć kwiatach,

Sto lat bez miary i bez celu

W miłości kąpać się weselu! —

BRAND

No, a co będzie potem?

EJNAR

Potem?

Do nieba pójdziem znów z powrotem.

BRAND

Może wy z nieba tu przyszliście?

EJNAR

Prosta rzecz: z nieba! Oczywiście!

AGNIESZKA

To znaczy: teraz, o tej chwili,

Myśmy tam z dołu tu przybyli.

BRAND

I owszem, owszem.. Oko moje

Już zobaczyło was oboje

Tam, gdzie się dzielą te potoki.

EJNAR

Skierowaliśmy tu swe kroki,

Pożegnawszy się z przyjacioły.

Ręką, całunkiem tłum wesoły

Stwierdzał przedrogich wspomnień rój!

Zejdź-że pan ku nam! Panie mój,

Zechciej zabawić się tu z nami,

Posłuchać pieśni nad pieśniami!

Słodszej nie stworzył żaden czas!

Czemu pan stoi niby głaz ?

Prędzej! My cuda ci pokażem!

Ja, panie, byłem wprzód malarzem!

Co to za szczęście, życie, świat

Wciągać w swą sztukę! Człek jest rad,

Że niby Stwórca może oto

Przelichy metal zmieniać w złoto!

Ale nad wszystko, czem mnie Bóg

Obdarzyć raczył śród mych dróg,

To ma Agnieszka!... Słodki plon,

Gdym z południowych wrócił stron

Z farbą i pendzlem — z niczem więcej...

AGNIESZKA (gorąco)

A, jakby posiadł sto tysięcy,

Tak pewien siebie, tak zuchwały...

EJNAR

Do wsi tej losy mnie przygnały...

Tu zagościła ona właśnie,

Aby słoneczne chłonąć jaśnie,

Gorzkie powietrze, świerków wonie...

I ja zjawiłem się w tej stronie:

Snać przeznaczenie mnie tu niosło.

Chciałem malarskie swe rzemiosło

Zanurzyć w pięknie tego boru,

Chciałem dla sztuki swej prawzoru

Szukać w obłokach tych, w tej rzece...

I oto, gdy tak na to lecę,

Odrazu-m, został arcymistrzem:

Lice jej stało się ognistszem,

W jej oczach szczą4cia blask się jarzy,

Uśmiech nie schodzi już z jej twarzy —

Wszystko początek ze mnie wzięło...

AGNIESZKA

Jeno, malując to swe dzieło,

Nie wiedział o tem chłopiec pusty.

Życie pełnemi chłonął usty,

Aż tu pewnego znów zarania

Jął się napowrót malowania... .

EJNAR

Wtem, Boże drogi, coś mi wpadło,

Że ze mnie istne jest dziwadło,

Żem nie oświadczył się swej lubej.!

Więc zamiast pleść smalone duby,

Odrazu wziąłem się do sprawy.

Nasz zacny doktor, zbyt łaskawy,

Nie mógł opędzić się radości:

W dom pozapraszał licznych gości —

Wszystkie powagi, wszyscy księża,

Młódź z okolicy, mąż-ci w męża,

Że jeno patrzeć!... Trzy dni trwały

Hulanki, tańce i hejnały.

Dzisiaj zeszliśmy już mu z karku,

Ale zabawy na folwarku

Bynajmniej jeszcze nie skończono...

Widziałeś to wesołe grono,

Szyfry, chorągwie, kapelusze,

Całe we wieńcach! Zacne dusze!

Uciesze swej puścili wodze,

Towarzyszyli nam w tej drodze.

AGNIESZKA

A my we dwójkę po tej górze

Skaczemy sobie, dzieci duże!

EJNAR

Mieliśmy z sobą wina moc!

AGNIESZKA

Od śpiewów.brzmiała letnia noc!.

EJNAR

O, nawet tłum tych ciężkich mgieł

Bał się dziś z nami brać na kieł!

BRAND

A teraz dokąd?

EJNAR

Tam, do miasta —

AGNIESZKA

Skąd jestem rodem...

EJNAR

Ma niewiasta

I ja — nasamprzód o tę krztynę

Ku zachodowi, a zaś potem

W stronę fiordu ptaków lotem

Na weselisko me jedyne

Zawiodę skarby — zadyszany

Rumak Egira przez bałwany

Hen, nas poniesie w chyżym pędzie!

Później, jak białe dwa łabędzie,

Tam, na południe...

BRAND

A tam, panie?

EJNAR

Tam przepłomienne miłowanie,

Jak sen potężne, a tak właśnie

Słodkie i miłe, jako baśnie!

W ono niedzielne, jasne rano

Żadnego księdza nie przyzwano,

A przecież pierzchły wszelkie troski...

Dzień to był dla nas iście boski,

Pobłogosławił nam...

BRAND

Kto?

EJNAR

Lud!

Przyjaciół naszych tłum radosny,

Który nam wiecznej życzył wiosny,

Który odganiał od nas trud,

Który ze wszystkich swoich sił

Życzył nam zdrowia, wino pił,

Wieńcami zdobił nasze włosy,

Żeśmy wybrani snać przez losy...

BRAND

Żegnam oboje...

(chce odejść)

EJNAR

Zostań pan!

Czyja-ż to postać?... Ktoś mi znan...

BRAND (zimno)

Obcy my sobie.

EJNAR

Mnie się przecie

Zdaje, że kiedyś, gdzieś na świecie,

Myśmy się znali — może w szkole...

BRAND

Tak, znaliśmy się, nim pacholę

Stało się — mężem!...

EJNAR

Czyż być może?

Nie przypominam sobie...

(nagle, z krzykiem)

Brand!... O Boże!

BRAND

Ja w te tropy

Wiedziałem, kogo tutaj stopy

Przywiodły dzisiaj.

EJNAR

Witam, bracie,

Witam serdecznie! Gdy tak na cię

Patrzę w tej chwili, pewność mam,

Żeś się nie zmienił, żeś ten sam,

Żeś ten, co, z chmurą wciąż na czole,

Nie mógł wytrzymać w naszem kole...

BRAND

Byłem wam obcy... ale ciebie

Jakoś lubiłem... W ciemnym żlebie

Skalistej turni urodzony,

O którą fale swoje tony

Rozstrzeliwały... wy z południa...

Życie, bywało, nam utrudnia

Inna natura...

EJNAR

Tutaj gdzieś

Leży widocznie twoja wieś?

BRAND

Przez nią mnie wiedzie powołanie.

EJNAR

Przez nią? A potem cóż się stanie?

Czyżby w daleki świat?

BRAND

Niewiele

Potrzeba pracy tu, w tem siele.

EJNAR

Przecieżeś księdzem?

BRAND (z uśmiechem)

Tak, wikarym.

Człek jest, jak zając: czasem w starym,

Odwiecznym musi spocząć lesie,

A czasem w żyto los go niesie.

EJNAR

Zaś ostateczna dokąd droga?

BRAND (prędko i surowo)

Nie pytaj o to.

EJNAR

O, dla Boga!

Czemu?

BRAND (zmieniwszy ton)

Ot, tak... Moi kochani,

I mnie zawiezie do przystani

Ten sam wasz okręt.

EJNAR

Ten nasz statek,

Którym do ślubu my...? Zadatek

Szczęścia zbyt wielki.

(do Agnieszki)

Bądź wesoła,

Jedziemy w trójkę...

BRAND

Pogrzeb woła.

AGNIESZKA

Pogrzeb?

EJNAR:

Co? Pogrzeb woła ciebie?

Kogoś obecność twa pogrzebie?

BRAND

Tego, co zwą go wargi twoje:

Bogiem.

AGNIESZKA (cofając się)

Chodź, Ejnar, ja się boję!

EJNAR

Brand!...

BRAND

Wstrętne widmo spocznie w trumnie!

Ten Bóg służalczy, co go tłumnie

Służalców podła wielbi rzesza!

Ta jedna myśl mnie dziś pociesza,

Że mam go grzebać — i to w dzień!...

Cuchnie, kto zdrowych nie miał tchnień,.

Kto konał całe tysiąc lat..

EJNAR

Brand! Jesteś chory!...

BRAND

A toś zgadł!..

Tak, jestem chory, jak ta jodła,

Co k niebu smukły pień wywiodła!

Nie ja słabuję, czas jest chory,

Jemu potrzebne są doktory,

On leków żądny. Na tym świecie

Wy tylko bawić się pragniecie.

Napdł wierzycie, to być może,

Lecz czy widzicie co na dworze?

Nie! Jeśli jarzmo gnie wam karki,

Wy je rzucacie wnet na barki

Tego, co przyszedł, aby wiernie

Krzyż dźwigać za was, znosić ciernie!

Tak was uczono!... Wy tańczycie,

Zabawą tylko jest wam życie!

Tańcz, tańcz, nie patrząc w oną dal:

Kiedyś ci będzie tego żal!...

EJNAR

Znam ja tę piosnkę! Starzy, młodzi

Słyszą ją codzień, jak zawodzi

Po wsiach, po miastach... Tyś jest z tych,

Którym to życie jest, jak szych,

Co, niby nowym zdjęci duchem,

Piekielnym straszą nas obuchem,

Co, nieustannie grożąc biesem,

Chcieliby złamać nas z kretesem

BRAND

Nie! Nie! Przed sobą nie masz klechy

Niewiele Kościół ma pociechy

Z takiego, jak ja, kaznodziei.

Nie wiem, czy ze mnie dziś kto sklei

Chrześcijanina, lecz wiem jedno:

Gdzie się dziś kryje życia sedno!

EJNAR

Jeszczem nie słyszał, aby komu

Miała zaszkodzić radość w domu.

BRAND

Nie! To nie radość nas rozpiera,

Ta bez zastrzeżeń, prosta, szczera!

Żyj nią, służ wiernie jej na. wieki,

Ale od tego bądź daleki,

By się za jednym zmieniać tchem.

Dzisiaj być tem, a jutro — czem ?

Dziś chodzić tak, a jutro — jak?

Być ni to ryba, ni to rak!

W bachantach rys wyraźny masz,

Pijak przedrzeźnia li ich twarz;

Sylen posiada pyszny gest,

Chlejus parodją tylko jest!

Przemierz-że kraj nasz stopy swemi,

Przyłóż swe ucho do tej ziemi,

A wnet zobaczysz — wierz w me słowo -

Że- człek nasz jest ni to, ni owo!

Nieco powagi w dni świąteczne,

I obyczaje nieco grzeczne,

Nieco ochoty do biesiady,

Ponieważ miały ją pradziady;

Nieco wielbiący kraj rodzinny,

Którego człek nie zwiedził inny;

Nieco bez głowy, gdy przyrzeka,

Nieco dowcipny, gdy się zlekka

Urznie i potem płacić musi;

Nigdy go żaden szał nie skusi,

Zawsze jest mierny — w swej przywarze

I w swojej cnocie, tak, jak każe

Dawny obyczaj — same złomy

I zła i dobra, złom widomy

W wszystkiem, co czyni, co tu działa.

A już najgorsza rzecz, iż cała

Ta jego praca wskroś niweczy

Tę pozostałą resztkę rzeczy.

EJNAR

Szyderca liche zbiera plony,

Piękniej oszczędzać lud wzgardzony.

BRAND

Tak, lecz niezdrowo!

EJNAR

Gdybym razem

Chciał tak za twoim dziś rozkazem

Potępić lud nasz, powiedz-że mi,

W czem tu jest wspólność z słowy twemi,

Że grzebiesz Boga niby chłystka,

W którym treść dla mnie życia wszystka?

BRAND

Przecie-ś Go, druhu mój, malował...

I pocóż mi Go aż do pował

Wciąż wynoszono, że, gdy człowiek

Śmiał k Niemu unieść swoich powiek,

Świętość spływała nań z tej wiary?

A ja ci mówię: Bóg to stary —

EJNAR

A no, i...?

BRAND

Siwy. Rzadkie loki

Naokół skroni ma wysokiej,

Srebrem Mu broda biała świeci,

Tak jest czcigodny, że aż dzieci,

Kiedy nań spojrzą, chwyta trwoga...

Możesz Go ubrać, tego Boga,

W ciepłe pantofle, jeśli łaska,

A chcesz Go mieć już tak, do djaska,

Całkiem podobnym, to na głowę

Daj mu szlafmycę, no i zdrowe

Włóż okulary mu na nos!

EJNAR (gniewnie)
Cóż to ma znaczyć ?

BRAND

Ni na włos

Niema szyderstwa w tem, com rzekł!

Tak sobie nasz wystawia człek

To familijne swoje bóstwo,

Takiem je widzi ludu mnóstwo,

Taka dotychczas wiara nasza!

Papiści swego mesyjasza

W dziecinne kładą powijaki,

A zasię nasz Bóg, to już taki,.

Jako proroczy ów Jeremi, .

Co usty mamle dziecięcemu

A tak, jak wkrótce, mówię szczerze,

Będą mieć klucze li papieże

Na swej stolicy i nic zgoła,

Tak wy grzebiecie dziś w Kościoła

Swojego błocie już na wieki

Królestwo boże... Czyż łączycie

Z nauką bożą swoje życie?

Od jej spełniania jak daleki

Dzisiaj jest człowiek! Wy swe. dusze

Chcecie podnosić, ale, muszę,

To wam powiedzieć, sił nie macie,

Aby żyć w pełnym majestacie.

Wam tylko tego dziś potrzeba.,

Ażeby Pan Bóg z swego nieba .

Przez palce patrzał na wsze sprawy,

Ażeby wielce był łaskawy

I na wzór świata, który minie,

Chodził w szlafmycy i łysinie.

Nie! Takie bajdy mnie nie służą,

Twój Bóg jest wiewem, mój jest burzą!

Twój Bóg, jak liche źdźbło, się łamie,

A mój potężne ściąga ramię,

Twój Bóg jest ciepły, mój zaś płonie, .

Miłość rozsadza jego skronie!

Mój — to Herkules, krzepki, młody,

A nie właściciel siwej brody.

Mój rzuca gromy wokół siebie,

Kiedy się zjawi na Horebie,

W krzaku ognistym ognie krzesze,

Kiedy przed sobą ma Mojżesze,

Gdy pójdzie przed nich, jak przed karły,

W swojej potędze nieumarłej!

Słońce powstrzymał on w dolinie

Gibeonówej, liczne cuda

Wśród zdumionego czynił luda.

I dziśby czynił, ale ninie

Ma tu li same niedołęgi!

EJNAR (z nieszczerym uśmiechem)
Mamy to zmienić?

BRAND

Tak! Potęgi

Trzeba! Tak! Przyjdzie owa zmiana,

Pókim żyw jeszcze, jako dana

Jest mi ta siła, bym swojemi.

Wygnał lekarstwy słabość z ziemi,

Tak to jest prawda!...

EJNAR (potrząsa głową)

Na przechwałki

Nie gaś-że, mówię ci, zapałki,

Wprzód zapal świecę! I, dopóki

Nie dałeś nowej nam nauki,

Słów dawnych nie kreśl — dobre słowa!

BRAND

Nauka moja nie jest nowa.

Na wieczność baczę, mnie zapłaty

Za nowych tych prawideł wątek

Nie da ni Kościół, ni dogmaty,

Bo to, co miało swój początek,

Także i koniec swój mieć będzie.

Wszystko ma finis swój; w tym względzie

Trzeba powiedzieć, że, co żyje,

Zarazek gnicia w sobie kryje,

Że, według trwałych, pewnych norm,

Do coraz nowszych dąży form.

Ale w tem wszystkiem w wieczny ruch

Wprawia się tylko jedno: duch,

Którego tutaj nikt nie stworzył,

Ten duch, którego Zbawca wdrożył

- Na nowe tory po upadku

W raju. Ten duch to na ostatku

Zarzucił pomost między ciałem,

A między Bogiem, tem wspaniałem

Praźródłem rzeczy! Dziś on przecie

Zbladł już i stępiał; jeśli chcecie,

Spowszedniał całkiem, jak ów Bóg,

Który wśród waszych chodzi dróg,

Ale z tych szczątków, ziomków duszy,

Z forsą zbitego, co się kruszy,

Z tych rąk kalekich, z tych to nóg,

Znowu się wielka złoży całość,

Ażeby boska znów wspaniałość

Mogła uciechę mieć z Adama,.

Jak ongi w raju, który sama

Kiedyś stworzyła, w dawnym czasie...

EJNAR (przerywając)
Żegnaj!... Najlepiej będzie, zda się,

Gdy się rozejdziem.

BRAND

Wy zdążacie

Ku zachodowi ... Tu, czy tam,

Wnet się nasz cel ukaże nam.

Żegnajcie!

EJNAR

Żegnaj!

BRAND (odwraca się raz jeszcze, uchodząc zboczem)

A od mgieł

Oddzielaj światło!... Weź na kieł,

Że żyć jest sztuką!

EJNAR (z gestem przeczenia)

Jak chcesz, zwij !

Dziś sobie nowe rzeczy twórz,

A ja staremu Bóstwu już

Dochowam wiary...

BRAND

Tak jest, tak,

Jak ci utarty każe szlak,

Maluj to Bóstwo, daj mu kij

Dziadowski w rękę, ja to boże

Widmo do grobu dzisiaj złożę,

(schodzi granią wdół)

(Ejnar, zabiera się, milcząc, w dalszą drogę i patrzy za odchodzącym)

AGNIESZKA (stoi chwilę, jak nieprzytomna, potem, zerwawszy się, rozgląda się niespokojnie naokoło siebie i pyta)
Zagasło słońce?

EJNAR

Mgła. jedynie

Blask jego śćmiła, wnet wypłynie...

Już jest!

AGNIESZKA

Wiatr wieje lodowaty.

EJNAR

Od tej przełęczy.... Chodźmy! Po tej

Zajdziemy drodze...

AGNIESZKA (wskazując w kierunku południa)

Patrz, zjawisko

Tej czarnej góry snać tak blisko

Nie stało jeszcze przed, minutą,

Nie była grań tak groźną, lutą!

EJNAR

Szczęście ci oczy przesłaniało,

Wiec nie spostrzegłaś... On niemało

Zmieszał cię krzykiem. Niechże sobie

Utrudnia drogę, — Cóż ja zrobię ?!

My dalej będziem się bawili,

AGNIESZKA

Nie! Dajmy spokój... nie w tej chwili.

EJNAR

I ja mam dosyć — tak przezpół.

A zresztą trudniej schodzić wdół,

Niźli po gładkim dotąd grzbiecie.

Ale potańczym my na świecie

Stokroć weselej, niźli ninie,

Skoro będziemy już w dolinie...

Już on nam drogi nie zawali!

Spojrzyj, Agnieszko, tam, w tej dali

Ten błękit, skąpan w blasku słońca!

Teraz się srebrzy snać bez końca,

Teraz, jak bursztyn skrzy się złoty;

To świeże, wielkie morze! Do tej

Idziem rozkoszy! Ciemny dym,

Jak wąż, się snuje w blasku tym.

O, tam! — czy widzisz?... A tam, powiedz,

Ten czarny punkcik ?, Nasz parowiec!

Okrążył górę, znikł w zatoce!

Dziś wieczór znowu zamigoce,

Wyruszy w drogę razem z nami!

Znów się pokryło wszystko mgłami...

Nie masz, Agnieszko, w swej szczęśliwej .

Duszy ni słowa na te dziwy?

AGNIESZKA (patrzy przed siebie w zadumie)
Owszem... lecz mów, czyś widział... mów!...

EJNAR

Co?

AGNIESZKA (nie patrząc na niego, głosem stłumionym, jak gdyby znajdowała się w kościele)
Jak on rósł śród swoich słów!

(schodzi z góry, Ejnar  idzie za nią)

BRAND (zjawia się wgórze, na perci, schodzi, wdół, zatrzymuje się jednak śród drogi przy wystającej opoce i spogląda na, dół)

Tak, poznaję wszystko, tak!.

Dom przy domu, łodzi szlak!

Strome wzgórza, pola, jary,

Poczerniały kościół stary —

Jak za dawnych czasów — brzozy

Wzdłuż potoku, olchy, łozy!

Jeno mi się coś wydaje,

Że smutniejsze widzę kraje,

Że ciasniejsze są te mury,

Że ten skalny zrąb ponury

Jeszcze niżej śnieżnem czołem

Nad tem biednem zwisa siołem,

Że je stłoczy, jakby na dnie,

Że je wciska, jakby w żleb,

Jeszcze węższy skrawek nieba

Pozostawia biednej rzeszy,

Co się słońcem nie nacieszy,

Tak je wróg ten chłonie, kradnie!

(siada i patrzy wdal)
Czyż ten fiord był równie brzydki,

Równie nagi, równie płytki,

Także dawniej ? Czy też nagle

Tak się zmienił dziś ? Deszcz siecze!

W stronę lądu łódź się wlecze,

Opadają mokre żagle.

Za łodziami, na pustkowiu,

Przylepiona do ołowiu

Szarej turni, chata leży.

O, poznaję tą zagrodę!...

Ustroń wdowia... Moje młode

Czy pamiętasz jeszcze lata?

Jawisz mi się, przebogata

Dawnych wspomnień mych skarbnico!

Tam, to ostre, głaźne lico

Naszych brzegów i nic więcej —

W tej samotności mój dziecięcy

Duch się chował... Niezmożona

Gniecie troska me ramiona,

Źe wydało mnie to plemię,

Które kocha tylko ziemię,

Zamiast duchem myśleć wczas,

Co się kiedyś stać ma z nas!

Moich dawnych planów złomy,

Jak dalekie huczą gromy,

Siła, męstwo — pusta broń,

Nie zdzierżyło serce, dłoń!

Żalim żył na swojskim chlebie

Nazbyt długo śród swych ludzi?

Oto, jak się Samson budzi:

Postrzyżony, oswojony,

Z objęć swej łajdackiej żony!

(spogląda znowu na dół)
Co za życie! Ode wrót,

Ode bram i progów lud

Tłumnie, szumnie, sunie, płynie

Ku dołowi, ku wyżynie,

Turnią, granią, ścieżką, drogą,

Chłopy, baby, czernią mnogą

Do kościoła, widać, spieszą...

(wstaje)

Dobrze ja się znam z tą rzeszą!

Wasze dusze, wasze zmysły,

Wasze siły, co gdzieś prysły —

Dobrze ja to wszystko znam!

Wasz Ojcze-nasz leci tam

Ku niebiosom; w ziemskim pyle

Zanurzony, ma on tyle

Tylko mocy, tyle prawdy,

Że dla Boga dziś i zawdy

Prośba czwarta li dociera:

Ona jedna bywa szczera!

Ona jedna pozostała

W waszem sercu jeszcze cała

Z prośb tych siedmiu waszej wiary

Którą strzaskał orkan szary!

To ostatni jest już szczątek!

On się wcisnął w dusz zakątek...

Ale klątwa na was leży,

Jak mogilny dech nieświeży!

W rzeźwym wietrze tu od lat

Chorągwiany nie drży płat.

(chce odejść; z góry pada kamień i, skacząc po perci, pada tuż u jego stóp)

BRAND

Hej-że! Któż tam głazy ciska?...

GERDA (dziewczyna piętnastoletnia, Wegnie granią, z kamieniami w fartuchu)
Utrafiłam! Krzyknął!

(rzuca ponownie)

BRAND

Kto tu?

GERDA

Nie ma, widać, sił do lotu —

Wpadł pomiędzy gałęziska!

(rzuca po raz trzeci, krzycząc)
Znów się jawi! Znów się zrywa

Z dziobem na mnie — ledwiem żywa!

Hej, ratunku!

BRAND

Przebóg!...

GERDA

Cicho!

Kto ty?... Cicho! Już to licho

Precz ucieka!

BRAND

Kto?

GERDA

Straszliwy!..

Nie widziałeś go?

BRAND

Nie!

GERDA

Dziwy!

Jastrząb wściekły! Grzebień zgoła

Przylepiony ma do czoła,

Oczy w krwawej ma obwódce.

BRAND

Dokąd idziesz?

GERDA

Do kościoła

BRAND

Wspólna droga, zajdziem wkrótce.

GERDA

Ma? O nie! Ja tam do góry!

BRAND (wskazuje ku dołowi)

Przecież kościół tam!

GERDA (z szyderczym uśmiechem)

Tam? Który?

BRAND

Owszem, chodź!

GERDA

Nie, ja się boję!

BRAND

Czego? Powiedz!

GERDA

On za mały!

BRAND

Co, za mały? Czy widziały

Większy kościół oczy twoje?

GERDA

Większy? Juści! Żegnam!...

(idzie wgórę)

BRAND

Dziecię,

Droga wiedzie po tym grzbiecie

Ku tej dzikiej, strasznej grani!

GERDA

Zbudowany właśnie na niej

Z śniegu, lodu kościół mój!

BRAND

Z śniegu, lodu!... Dziewczę, stój!

Tak, pojmuję... Jużem zgadł!

Za dziecięcych przecież lat

Nieustannem słyszał wieści

O pieczarze, co się mieści

Pod tym szczytem, w lodów lesie,

Lodowiowy kościół zwie się...!

Jak przypomnieć sobie mogę,

Zmarzły staw ma za podłogę,

A śnieg, w zwały lodu zbity,

Tworzy dachy i sufity.

GERDA

Tak, pieczarą zwij go, panie,

Lodowiową, nie przestanie

Być kościołem

BRAND

Dziewczę lube,

Ty na pewną idziesz zgubę !

Wiatr zawieje, pękną ściany,

Dach się zwali, z śniegu tkany,

Jeden trzask — tak, jeden strzał...!

GERDA (nie słuchając go wcale)
Ze mną chodź do tego groda!

Spadła-ci tam renów trzoda,

Przyjdzie na nią, wierz, swoboda,

Gdy się stopi śniegu wał!

BRAND

Nie idź tam, gdzie czyha śmierć!

GERDA (wskazując ku dołowi)
Ta ku śmierci wiedzie perć!

BRAND

Pan Bóg z tobą!

GERDA

Chodź-że dalej!

Gdzie ten kościół się krysztali!

Lawina ci śpiewać będzie,

A kazalne zaś orędzie

Lodowcowy wiatr wypowie,

Aż cię, człeku, przejdzie mrowie!

Jeno niech cię w onej głębi

Nie przeraża gniew jastrzębi!

Choć nasadza czarny róg

Na swe czoło, nie miej trwóg,

Nie lękaj się jego piórek:

Spoczywa on, jako kurek,

Na wieżycy mej świątyni,

Nic ci złego nie uczyni.

BRAND

Dzika perć ta śród tych gór,

Dziki duch twój, lutni wzór

O spękanych strunach... Boże!

Zło się w dobro zmienić może,

Lecz, co marne, marnem zawsze...

GERDA

Znowu leci... Coraz krwawsze

Wlepia oczy — straszne ślepie!

Coraz groźniej skrzydłem trzepie!

Uciekajmy, cudzy człecze,

W domowinę naszą! Pieczę

Da mi kościół... To mój schron!

(krzyczy)

Won ode mnie! A precz! Won!

Daj mi spokój, bo inaczej

Już cię słońce nie zobaczy!

(znika w skalach)

BRAND (po chwili)
I ty także do kościoła!

Jedno na dół, drugie zgoła

Idzie w lody; komuż, komu

Przyznać palmę? Kto dziś z domu

Jak najdalej uciec chciał?

Kogo-ż dzikszy pędzi szał?

Lekkkomyślność, z kwieciem w włosach,

Bez trosk żadnych, bez powagi;

Czy Bezmyślność, co swe ślady

Znaczy z trudem, jak pradziady

Przykazały; czy ten nagi

Szał, błądzący tak straszliwie

Po tej głaźnej, śnieżnej niwie,

Że mu dobro z zła się bierze?

Dalej! Bić w to trójprzymierze!

Widzę jasno swe zadanie,

Ono mnie dziś nęci, mami!

Otwartemi tak oknami

Płynie światło, gdy dzień wstanie!

O, nie spocznę-ci ja prędzej,

Aże gorzkiej, ludzkiej nędzy

Złożę sojusz ten w-ofierze!

Gdy ta trójka legnie w grobie,

Będzie strasznej kres chorobie!

Za miecz, duszo!... Prosta droga:

Idźmy walczyć na wzór Boga!

(schodzi w dół)

AKT DRUGI

Nad fiordem, otoczonym stromemi ścianami. W pobliżu na pagórku, stary, zapadły kościół. Nadchodzi burza.

Tłum ludu: Mężczyźni, Kobiety i Dzieci grupują się częścią na wybrzeżu; nieco wyżej, w środku, na kamieniu siedzi Wójt; Pisarz pomaga mu przy rozdzielaniu zboża i artykułów spożywczych.

W pewnem oddaleniu, otoczeni ludźmi, stoją Ejnar i Agnieszka. Na piasku, po odpływie, leży kilka łodzi. Brand stoi na pagórku kościelnym, ale tłum go narazie jeszcze nie widzi.

JEDEN Z MĘŻCZYZN (przeciska się przez tłum)
Miejsca!

JEDNA Z KOBIET

Ja pierwsza — i mnie skoro!

MĘŻCZYZNA (odtrąca ją)

Precz stąd!

(do wójta)

Mój worek!

WÓJT

Cierpliwości!

MĘŻCZYZNA

Na śmierć w domu się zapości

Moich czworo — nie! pięcioro...

WÓJT (żartobliwie)

Co ? Niełatwo lada komu

Liczyć, prawda?

MĘŻCZYZNA

Kiedy z domu

Wychodziłem, jedno prawie

Że konało...

WÓJT (do pisarza)

Dać łaskawie

Listę.

(do chłopa, przeglądając papiery)

Odstąp... Oczywiście

Twe nazwisko też na liście?

Twoje szczęście, że się mieści...

(do pisarza)

A czy numer... tak... trzydzieści

Już otrzymał?... Bez hałasu...

Bez natłoku... dość jest czasu...

Jakób Śnieżek!

JEDEN Z MĘŻCZYZN

Tu!

WÓJT

Mój Kuba,

Taka, widzisz, jest rachuba,

Że na ciebie dziś przypada

Li połowa....

MĘŻCZYZNA

Trudna rada —

Mniej nas dzisiaj, wiem... ma żona

Zmarła w nocy...

WÓJT

Rzecz skończona. —

Skreślić!... Juści wszędzie nędza,

Nikt za mało nie oszczędza.

(do oddalającego się)
Jeno proszę pana Kuby,

Nie odrazu w nowe śluby...

PISARZ (chichocąc)

Hi! hi!

WÓJT (ostro)

Cóż to?... Śmiechy z mojej... ?

PISARZ

Wójt jegomość żarty stroi...

WÓJT

Mnie nie zbiera się na żart,

Lecz żart czasem tynfa wart!

EJNAR (wychodzi z Agnieszką z pośród otaczającej ich grupy)

Nie, ja tutaj nic nie zmienię!

Wypróżniłem już kieszenie —

Ot, przychodzę tu na brzeg,

Jak żebrzący jaki człek...

Mam zegarek, laski kawał...

WÓJT

Niktby na was nie nastawał,

Jeno to, cośmy zebrali,

Nie zaważy zbyt na szali.

Drodzy moi przyjaciele,

Rzecz wiadoma, niezbyt tłusta

Idzie strawa w głodne usta

Z rąk, co same niezbyt wiele...

(spostrzega Branda i wskazuje na niego)
Witam, witam! Jeśli pana

Wieść tu gnała niesłychana,

Że to u nas głód się pleni,

Proszę sięgnąć do kieszeni...

Najdrobniejszy przyjmę datek!

To, co mamy, to ostatek...

A w dzisiejszej, panie, dobie,

Trudno już wymarzyć sobie,

By dwie rybki tysiąc luda

Nakarmiły... takie cuda...

BRAND

Przetysiączne ziarna kosze

Marnują się...

WÓJT

Bardzo proszę,

Słów nam tutaj nie potrzeba,

Nie zastąpią one chleba! ..

EJNAR

Nie wiesz, jak tu cierpiał lud...

Tu u nędznych domostw wrót

Grób przy grobie... trupy leżą...

BRAND

Tak jest, widzę klęskę świeżą...

Patrząc w tę pobladłą twarz,

Dłoń sędziego jawną masz!

WÓJT

Przecież serce masz, jak stal.

BRAND (wychodzi z tłumu i mówi z naciskiem)
Tak, byłoby mi bardzo żal,

Gdyby wam życie tak powoli

Wlokło się w nędzy i niedoli.

Ta żądza chleba juści-ć we mnie

Nie szukałaby dziś daremnie

Jakiejś litości... Plemię człecze,

Gdy na czworakach tu się wlecze,

Juści-ć, że zwierzę w niem się budzi!

Pełznie, jak orszak pogrzebowy,

Juści-ć myśl łatwo im do głowy

Wpadnie rozpaczna, że z swej księgi

Bóg ich wykreślił już na zawsze.

Lecz On was kocha, coraz krwawsze

Zsyła wam troski i mitręgi,

Smaga was biczem poprzed grób,

Bierze, co wprzód nasypał w żłób.

KILKA GŁOSÓW (przerywając mu groźnie)
Drwi z nas! A, sprawcie go! Co prędzej!

WÓJT

Chleba zazdrości wam w tej nędzy!...

BRAND (potrząsa głową)
Gdybym mógł w czem dopomóc wam,

Krew jabym swą wytoczył sam,

Sambym otworzył swoje żyły,

Gdyby przydatne naco byty,

Alebym jemu zadał kłam!

On chce was wyrwać z waszej klęski;

Naród prawdziwy, naród męski,

Choćby nieliczny, lecz niezgniły,

Wynosi z nieszczęść świeże siły!

Duch jego gubi się w przezroczu;

Na orlich lecąc skrzydłach, z oczu

Traci powszednich spraw osnowę...

Wola, podnosząc dumnie głowę,

Wie, że zwycięży jak najświetniej!

Lecz kogo ból nie uszlachetni,

Temu już nic z pomocy bożej.

JEDNA Z KOBIET

Za chwilę burza się rozsróży!

To jego słowa ją przywiodły.

INNA

Zazna on niebios kar ten podły!

BRAND

Twój Bóg już cudów tu nie stwarza.

KOBIETY

Jest burza! - Burza!...

GLOSY Z TŁUMU

Hej! Zbrodniarza

Ukamienować! Skłuć nożami!

Cóż on tu robi między nami?

(groźny tłum gromadzi się naokoło Branda. Wójt wkracza między ciżbę. Od strony wsi nadbiega Kobieta, dzika, obdarta)

KOBIETA (krzyczy w kierunku tłumu)
Ratujcie, ludzie! W imię Boga!

W imię Jezusa!...

WÓJT

Skąd ta trwoga?

Co ci się stało? Mów, co-ć trzeba?

KOBIETA

Nie chcę pieniędzy, nie chcę chleba,

Rzecz stokroć gorsza od tych żądz!

WÓJT

Więc mów!

KOBIETA

Nie mogę! Gdzie wasz ksiądz?

WÓJT

Tego tu szukasz nadaremnie.

KOBIETA

Najnieszczęśliwszy człowiek ze mnie!

Ach, czemużeś mnie stworzył, Boże?

BRAND (zbliża się do niej)
Ksiądz się tu przecież znaleźć może.

KOBIETA (chwyta go za ramię)
Więc się ulituj, sprowadź, panie!

BRAND

Co stać się może, to się stanie.

Lecz naprzód powiedz...

KOBIETA

Tam — mój mąż...

Poza fiordem —

BRAND

Co? Co?

KOBIETA

Wciąż

Nieustająca nędza w domu...

Troje dzieciątek... o dniu sromu!

Czy on potępion? Nie! Nie!.. Mów,

Że nie!...

BRAND

Ja słucham twoich słów.

KOBIETA (wskazując na piersi)
Wyschnięte były docna!... Rety!

Litości nie miał dla kobiety,

Ni człek, ni Bóg... Najmłodsze dziecię

Prawie konało... i tak, wiecie,

Nie mógł wytrzymać mąż ten mój

I zabił...

BRAND

Zabił?

LUD (przerażony)

Dziecko?!... Stój!

KOBIETA

Wraz na nim grzech się pomścić miał,

Przyszła nań skrucha, przyszedł szał —

Na własne targnął się on życie!...

O, chodźcie ze mną! Zobaczycie!

Potrzeba mi pomocy waszej!

Złorzeczy życiu, śmierć go straszy...

Z trupkiem w objęciach, ach, bez końca

Wzywa szatanów!... Gdzież obrońca?

BRAND (do siebie)

Tak, to jest nędza.

EJNAR (blady)

Piekło czeka

Nieszczęśliwego tego człeka.

WÓJT

Urząd mój tutaj nanic!...

BRAND (krótko do tłumu)

Łódź!

Kto płynie ze mną?

JEDEN Z TŁUM

Myśl tę rzuć!

Przy takim wietrze? Pewna śmierć!

WÓJT

Naokół fiordu idzie perć.

KOBIETA

Nie! Nie! Ta droga dzisiaj nanic,

Potok ją zalał!... Niema granic

Moje nieszczęście!

BRAND

Czółno daj!

JEDEN Z TŁUMU

To niemożliwe! Cały kraj

Zalała burza...

INNY (wskazując na przeciwległy brzeg)

Stamtąd płynie

Ogromna fala... mgły jedynie,

Skały fiordu w dymie, w mgłach!

TRZECI Z TŁUMU

Strach na to wszystko spojrzeć — strach!

Proboszcz cię zwolni!...

BRAND

Grzeszny człek,

Gdy na śmiertelnem łożu legł,

Czekać nie będzie, aż się burzy

Moc uspokoi... Kto mi służy?

(wskakuje do łodzi, naciąga żagiel)
Statek ten można?

WŁAŚCICIEL

Można — przecie

Zostań!

BRAND

Kto zrzucić się odważy

Śmiertelny zewłok?

JEDEN Z TŁUMU

W czas ten wraży?

Ja nie!

INNY

I ja nie! Za nic w świecie!

KILKU

Któżby się tak narażać mógł?

Zguba niechybna!

BRAND

Tak! Wasz Bóg

Nie uratowałby nikogo!

Lecz mój wybawia!

KOBIETA (załamując ręce)

O, jak srogo

Żyć! On tam kona!...

BRAND (z czółna)

Jedna dusza

Gdyby zechciała siąść do łodzi,

Wylewać wodę z tej powodzi...

Juści, że nikt tu was nie zmusza,

Lecz było dość tu dzielnych ludzi,

Może się przecież ktoś potrudzi

I da co więcej — da mi siebie!...

KILKU (cofając się)

Nie żądaj tego...

JEDEN Z TŁUMU (groźnie)

Jest na niebie

Bóg, ty go nie kuś! Co za wiele,

To już za wiele!

KILKA GŁOSÓW

Na topiele

Ty się nie puszczaj I... Burza wzrasta!

INNI

Łańcuch się zerwał!...

BRAND (przytwierdził się osęką do gruntu i woła na kobietę)

Hej! Niewiasto!

Chodź ty! Nie zwlekaj!

KOBIETA (cofa się)

Ja — gdy drudzy...

Nie!

BRAND

Nie?

KOBIETA

Mam dziatki, proszę łaski!

BRAND (śmiejąc się)

Oto widzicie, same piaski,

Na których gmachy swe stawiacie!

AGNIESZKA (z rozpłomienionem obliczem zwraca się do Ejnara, kładzie mu rękę na ramieniu i mówi)
Słyszałeś?

EJNAR

On się nie ulęknie!

AGNIESZKA

Swój obowiązek spełnij pięknie!

Jest ktoś, co będzie godzien ciebie —

(do BRANDA)
On z tobą razem w tej potrzebie!

BRAND

Chodź!

EJNAR (blady)

Ja?

AGNIESZKA

Poświęcam cię! Idź!... Silą

Ślepoty tej, co mnie raziła,

Już mnie opuszcza!

EJNAR

Nim cię znałem,

Poświęciłbym się sercem całem,

Sam, dobrowolnie... lecz w tej chwili...

Zbyt wielebyśmy poświęcili...

AGNIESZKA (drżąc)

W tej chwili?

EJNAR

Tak jest... ja nie mogę!

AGNIESZKA (cofając się)

Co powiedziałeś?...

EJNAR

Na tę drogę

Iść mi niewolno!

AGNIESZKA (z krzykiem)

Teraz, Boże,

Rozszalało się straszne morze

Pomiędzy nami!

(do BRANDA)

J a przy tobie!

BRAND

Dobrze! Więc płyńmy!...

KOBIETY (z przerażeniem patrząc na wsiadającą)

Jezu  Chryste!

EJNAR (w największym przestrachu chce ją powstrzymać)
Agnieszko!

TŁUM (przybiega)

Zostać! Toć to czyste,

Straszne szaleństwo! Lepiej w grobie

Odrazu...

BRAND

Powiedz, gdzie twój dom?

KOBIETA (pokazuje)

Trzeba okrążyć skalny złom —

O tam! Ten czarny zrąb!...

(łódź odbija od brzegu)

EJNAR (krzyczy za odpływającymi)

O matce

Pomyśl, o braciach, jak ohydnie

Mordujesz szczęście ich i swoje!

AGNIESZKA

Tutaj, w tej łodzi jest nas troje!

(Łódź odpływa. Tłum zbiera się na pagórkach i śledzi z największem natężeniem)

JEDEN Z TŁUMU

Wybrnie!

INNY

Nie wierzę!

PIERWSZY Z TŁUMU

Wybrnie, zda się!

Zakręcił dobrze! W takim czasie!

INNY

Wiatr w bok uderzył... Tęgie wiosło!

WÓJT

Gdzieś mi kapelusz hen poniosło!

KOBIETA

Niby dwa wielkie skrzydła krucze

Rozwiał swój czarny włos na tuczę,

PIERWSZY Z TŁUMU

Wokrąg się kurzy, dymi!

EJNAR

Cyt!

Jakiś krzyk straszny, jakiś zgrzyt!

KOBIETA

O stamtąd! Z wierchu!

INNA (wskazując ku górze)

Toć to Gerd!

Ona tak wita przewoźnika.

PIERWSZA Z KOBIET

W barani róg uderza, dzika,

Opoki strąca z głaźnych stert.

DRUGA Z KOBIET

Róg rzuca teraz w morza toń,

Trąbi, zwinąwszy w trąbę dłoń!...

JEDEN Z TŁUMU

Trąb sobie, trąb, dopóki chcesz:

On morze przetnie wzdłuż i wszerz!

INNY

Terazbym z nim popłynął już

Śród naiburzliwszych choćby mórz!

PIERWSZY Z TŁUMU

Czem on był?

EJNAR

Księdzem!

DRUGI Z TŁUMU

Czem on był?

Mąż to prawdziwy! Krew śród żył

Ma, rzekę, dzielną, zwąc jak zwąc!

PIERWSZY Z TŁUMU:

Namby się przydał taki ksiądz!

WIELE INNYCH GŁOSÓW:

Namby się przydał taki ksiądz!

(rozpraszają się)

WÓJT (zbiera książki i papiery)
Ja się ogromnie temu dziwię,

Boć to co najmniej niewłaściwie,

Że tutaj wścibiać chce swój nos

I bez naglących przyczyn zgoła,

Gdy taki straszny świat dokoła,

Życie na chwiejny rzuca los.

Ja dbam o wszystko, jak to będzie,

Lecz tylko wówczas, gdym w urzędzie.

(znika)

Przed chatą, na wyskoku lądu. Pełnia dnia. Fiord spokojny, błękitny. Agnieszka  siedzi na wybrzeżu. Bezpośrednio potem wchodzi Brand.

BRAND

Umarł... Cicho idzie stąd,

Z jasnem licem i bez troski,

Jakby go tam sąd już boski

Nie miał czekać, straszny sąd!

Jak ta śmierć w promienny dzień

Przeinacza mroczny cień!

Nie znał grzechu swego treści,

Tyle tylko, co się mieści

W jego nazwie, tylko tyle,

Ile człek, żyjący w pyle,

Domacać się może winy

Swoją ręką; śmierć dzieciny

Tylko widział, nic poza tem!

Lecz tych dwojga, którzy z światem

Są związani, co w tej chwili

Pełny trwogi wzrok wlepili

W jego oczy, jak na dachu

Owe ptaki, w wielkim strachu

W krzywdę swoją zapatrzone —

Te istoty biedne, płone,

Tak bezmyślnie, tak bezradnie

Nie wiedzące, co wypadnie,

Czy nie czeka ich ta sama

Dzisiaj dola, straszna, głucha —

Te stworzenia, którym w ducha

Taka wżarła się dziś plama,

Że ni stal jej nie wywabi

Rozżarzona, ani kwas

W najpóźniejszy nawet czas —

Ci dwaj ludzie, wątli, słabi,

Te dwa kiełki, już w zarodzie

Nieszczęśliwe dzieci znoju,

Powstrzymane w swym rozwoju

Tą dziś klątwą, co, z czeluści

Piekieł rodem, nie opuści

Już ich nigdy — tak, tej pory

One dla tej duszy chorej,

Jakby wcale nie istniały I

Nie rozumiał tej zakały,

Która serc się ich uczepi

Już na wieki!... Może ślepi,

Może głusi też i oni

Grzęznąć będą w grzechów toni,

Może pójdzie dalej wkrąg

Ta występków księga ksiąg —

Wszakże w nich ojcowska krew!

Przepotężny to jest siew.

Co w niej kreślić? Co w niej mazać?

Co tu łasce w niej przekazać?

Jak dalece — trudna rada —

Człek tu sobą odpowiada

Za dziedzictwo ojców win!?

Kto tu świadkiem? — oto klin!

Kogo wybrać tu na sędzię,

Kto rozstrzygać tutaj będzie

I kto prawdę tę uświęci,

Gdyśmy wszyscy delikwenci ?!

Kto tu może, jasny, szczery,

Pokazywać swe papiery?

O, głębokie, zagadkowe,

Straszne noce! Gdyby mowę

Dać wam można! Ale tłumy

Potraciły swe rozumy,

Nad przepastnym tańczą dołem,

Drżeć powinni wszyscy społem!

Śród tysiąca niema przecie

Ni jednego na tym świecie,

Coby wiedział, jaka góra

Przestraszliwa, przeponura,

Góra win, wyrasta skrycie

Nad tem jednem słówkiem: życie!

(KILKU LUDZI ze wsi wychodzi z poza węgla domu i zbliża się do Branda)

JEDEN Z MĘŻCZYZN

Raz drugi się spotykamy.

BRAND

Za późno... umarł.

MĘŻCZYZNA

Lecz w tej samej

Żyje chałupie jeszcze troje.

BRAND

Więc?

MĘŻCZYZNA

Więc przynosim tutaj swoje

Liche zapasy — oto macie!

BRAND

Choćbyś dał wszystko, miły bracie,

A swego życia nie chciał dać,

Wiedz, że nie dałeś nic!

MĘŻCZYZNA

A ja-ć

Powiem dziś tyle: ten umarły,

Gdyby na jego łódź natarły

Wiatry, a on tu w swej potrzebie

Wzywał pomocy, może siebie

Byłbym poświęcił zawierusze...

BRAND

A niczem ból, szarpiący duszę?

MĘŻCZYZNA

Bardzo my biedne, ludzkie plemię!

BRAND

Przeto na oku miejcie ziemię

I nic poza tem — aż do końca...

Niech ku promiennym blaskom słońca,

Ku skrzącym śniegom, tam, wysoko,

Nie zerka wasze lewe oko,

Kiedy źrenica prawa ginie

W tym li padole, w tej dolinie!

Tu, gdzieście sami wy, niestety,

Włożyli jarzmo na swe grzbiety!

MĘŻCZYZNA

Twoja, myślałem, będzie rada,

Że nam wyzwolić się wypada.

BRAND

Gdybyście mogli!

MĘŻCZYZNA

Poniektóry

Człek tu nam rady dawał zgóry,

Lecz tak nie wchodził nikt na drogę,

Jak ty...

BRAND

Zrozumieć ja nie mogę,

Co chcesz wyrazić?...

MĘŻCZYZNA

To jedynie,

Że stokroć większa moc jest w czynie,

Niżeli w radzie — czyn zwycięża:

Nam we wsi trzeba dzisiaj męża!

BRAND (niespokojnie)

Jakąż to dzisiaj macie wolę?

MĘŻCZYZNA

Ażebyś księdzem był w tem siole.

BRAND

Ja? - Tutaj?

MĘŻCZYZNA

Wiesz, że tu pastora

Miejsce jest wolne... A więc pora

Dobra...

BRAND

Tak, prawda, tak...

MĘŻCZYZNA

Przed laty

Dość był ten okrąg nasz bogaty,

Lecz potem, wiesz, nieurodzaje

Przyszły na nasze biedne kraje,

Klęski, zarazy: bydło, ludzie,

Wszystko padało — w strasznym trudzie

Człek po kawałek chleba sięga.

Poszedł i pastor... Ot, mitręga —

BRAND

Żądaj, co tylko chcesz, lecz do tej

Sprawy najmniejszej ja ochoty

Dziś nie posiadam! Mnie daleka

I szersza, widzisz, droga czeka,

Idę, gdzie życia zdrój się leje,

Przez drzwi otwarte, przez wierzeje

Wielkiego świata... Tu, w tej kaźni,

Nic ludzki język nie wydoła!...

MĘŻCZYZNA

Skalne odrzekną ci tu czoła,

Gdy krzykniesz silniej i wyraźniej!

BRAND

Któż się zamyka w ciasne cele,

Kiedy tam czeka nań wesele?

Obsiewać głazy któż ma wolę,

Gdy go tam pulchne czeka pole?

Któż za jądrkami jabłek goni,

Gdy złoty owoc na jabłoni?

Któż w wyrobnictwie chciałby gnić,

Gdy w świat gó wzywa głośna wić?

MĘŻCZYZNA

Twój czyn jaśniejszy był, niż słowa...

BRAND

Czego wy chcecie ? Łódź gotowa,

Jadę...

(zabiera się do odejścia)

MĘŻCZYZNA (zastępując mu drogę)

Czyż głos ten, co cię wzywa,

Ten czyn, co twoja wola żywa

Chce go dziś spełnić, jest ci drogi ?

BRAND

Ten czyn — to życie me!

MĘŻCZYZNA

Więc w progi

Wejdź dzisiaj nasze! Zostań!...

(z naciskiem)

Wszystek

Chociażbyś oddał dziś dobytek,

A życia nie chciał dać, wiedz otem,

Że nic nie dałeś!

BRAND

Swym żywotem —

Tak, samym sobą, swojem wnętrzem,

Tem powołaniem swem najświętszem,

Nie rozporządza  żaden człek!

Wszak nie odwrócisz biegu rzek.

Które stworzyła wola boża,

Ażeby szły w kierunku morza! —

MĘŻCZYZNA

Tak, woli bożej nikt nie nagnie —

Lecz choćby zczezły w błocie, w bagnie,

Dojdą do celu w kroplach ros!

BRAND (przygląda mu się badawczo)
Czyj to cię tego uczył głos?

MĘŻCZYZNA

Twój — i to, widzisz, w onej chwili,

Gdyście od brzegów tak odbili,

Nie zważający na nasz strach,

Gdyś się przedzierał naprzód, ach,

W takiej straszliwej zawierusze,

Aby ocalić jakąś duszę.

Gdyś się mocował w mgieł zamęcie,

Wówczas nas wszystkich, mówię święcie,

Starych i młodych, przeszło mrowie,

Jakby nam, widzisz, nasze ciało

Słońce wraz z wichrem przenikało,

Jakby śród naszych, widzisz, ciał

Dzwon wielkanocny głośno grał!...

(zniża glos)

A teraz biedni my ludkowie,

Samotni, w nędzy znów tej samej,

Smutni, na nowo pozwijamy

Nasze chorągwie wielkanocne.

BRAND

Zaginie plemię, gdy niemocne!

(surowo)

Kto być nie umie, czem ma być,

Ten niech zostanie, czem być może.

Zostań ty ziemi!

MĘŻCZYZNA (patrzy na niego chwilę i mówi)

Boże!

Biada-ć, żeś zgadł, odszedłszy! Wzdyć

I nam jest biada, żeś w te smutki

Dzień nam poświęcił ach, tak krótki!

(odchodzi, a za nim, w milczeniu odchodzą i wszyscy inni}

BRAND

Cicho, milczkiem, twardą drogą

Obarczony kroczy lud.

Chwiejne stopy ledwie mogą

Unieść naprzód ciężki trud;

Każdy gnie się, po zwyczaju

Patrzy okiem, pełnem trwóg,

Jak nasz praszczur, gdy go z raju

Zagniewany wygnał Bóg —

Spochmurniałe każdy czoło

Gubi w mrokach tak, jak on,

Troskę tylko widzi wkoło,

Ten poznania gorzki plon;

Chciałem nowych stworzyć ludzi,

Czystych, jako niebios Król!

Nadaremnie! Gniew ich brudzi,

Niema bogów śród tych pól.

Do bogatszych precz wybrzeży!

Tutaj nanic bohaterzy!

(chce odejść, zostaje przecież, ujrzawszy Agnieszkę, siedzącą na brzegu)
Jakże słucha! Siedzi cała

Zasłuchana, jakby brzmiała

Pieśń tu jakaś, którą ona

Tylko słyszy. Mgłą zroszona,

Pianą zlana, w tej powodzi

Tak słuchała na mej łodzi...

Gdy trzeszczały statku przęsła,

Ponad morzem tem głębokiem,

W tem szaleństwie wiatru głuchem,

Jakby oko było uchem,

Wciąż słuchała jakby okiem...

(zbliża się do niej)
Czyż, dziewczyno, brzegu linje

Tak zajmują cię tu ninie?

AGNIESZKA (nie odwracając się)
Ni ten brzeg, ni lądu ścieg —

Jeden, drugi we mgłach legł!

Rozleglejszy widzę krąg,

Pełen wiosny, pełen łąk,

Pełen mórz i pełen rzek,

Skąpan w złotych blaskach słońca!

Hen! Od końca aż do końca!

Góry żagwią się woddali,

Jakaś łuna gdzieś się pali,

Gaśnie, znika!... Tam bez miary

Lśni się pustyń piasek szary,

Palmy, w jasne mknąc sklepienie,

Rozrzucają długie cienie,

Życiu zbrakło wszelkich tchnień,

Cicho, jak w stworzenia dzień,

A ja słyszę jakieś głosy —

Snąć mi rozkaz ślą niebiosy,

Że na szale — to  nie kłam! —

Wszystko, wszystko rzucić mam,

Iż czyn trudny spełnić muszę,

W świat ten nową przelać duszę...

BRAND (porwany jej zapałem)
Cóż tam widzisz więcej jeszcze?

AGNIESZKA (składa ręce na piersiach)
Czuję tutaj jakieś dreszcze,

Jakiś strumień sił obfity,

Jakieś błyski, jakieś świty!

Snąć rozszerza się, me wnętrze:

Brzmią mi głosy, i że muszę

W świat ten nową przelać duszę!

Wszystkie myśli, wszystkie czyny,

Wstać mające w ten jedyny

Czas mój przyszły, jak ogromnie

Pędzą ku mnie, jak koło mnie

Szumią, szepcą, jak się razem

Łączą, niby za rozkazem,

W jakiejś wielkiej życia lidze!

Raczej czuję, niźli widzę,

Jak On stoi tam, na szczycie,

Jak On zlewa na to życie

Serce swoje, pełne bólu

I miłości! Słodki Królu,

Promieniejesz, jako zorza,

Przecież smutna skroń twa boża

Aż do śmierci!... Słyszę zdała:

„Wgórę pójdzie twoja szala,

Albo spadnie! Czas ci już!

Trud weź na się! Światy twórz!"

BRAND

Tak, ku tobie on się zwraca,

Ten głos ducha!... Oto praca!

Ty, twe serce — oto sfera,

Co na nowo niech otwiera

Swe granice; bojsze słowo

Niech odrodzi je na nowo,

By sczezł sęp ten, co pożera

Naszą wolę, by, powiadam,

Wziął nasz spadek nowy Adam!

Świat niech idzie swą koleją,

Czy z rozpaczą, czy z nadzieją,

Ale gdyby chciał mnie zmóc,

Pozna wówczas, com za wódz!

Wówczas wszystko spalę, zniszczę,

Pozostawię tylko zgliszcze!

Jedną li ma żądzę mąż:

Chce być wolnym wszędy, wciąż,

Chce być sobą — na te prawa

Niechaj nikt mu nie nastawa!

(pogrążył się na chwilę w zadumie, potem mówi)
Chce być sobą... A cóż on,

Zobowiązań, grzechów plon,

Ten nasz spadek po praszczurach?

(przerywa, patrzy wdal)
Któż tam włóczy się po górach?

Sapie, dyszy, po tej zboczy,

Widać, ledwie że ukroczy,

Opiera się na kosturze,

Aby nie paść — nuże! nuże!

W sukniach gubi palce chude,

Jakby kryły skarbów złudę,

Słania się na swojej kuli,

Jakby wlokła się w koszuli,

Z wiotkich, ptasich piór sklejonej;

Krzywe ręce ma by szpony

U jastrzębia, gdy je wgniótł

W szparę u stodolnych wrót.

(z nagłym przestrachem)
Co za mroźne to wspomnienie?!

Licho-ż na mnie urok żenię?

Chłód grobowy wieje od niej.

Lecz tu, w sercu, jeszcze chłodniej!

Czują zimnych ros kropelki...

Moja matka!... Boże wielki!

(Matka Branda  drapie się na górę, przystaje na chwilę, widać zaledwie jej połowę. Ręką przysłania sobie oczy i rozgląda się naokoło siebie)

MATKA BRANDA

Tutaj on musi być... Ta wściekła

Światłość zapędzi mnie do piekla!

Tyżeś to, synu mój?

BRAND

Tak.

MATKA (przecierając sobie oczy)

Do czarta,

Cóż to za jasność jest uparta!

Bije mi w oczy tak, że popa

Człek nie odróżni tu od chłopa!

BRAND

W domu-m nie widział nigdy słońca

Od dni jesieni aż do końca,

Po krzyk kukułki...

MATKA (śmiejąc się pod nosem)

Ano, zawdy

Człowiek tam marznie, że, doprawdy,

Jest niby wielki sopel lodu!

To też, powiadam, już od młodu

Gotów na wszystko!... Myśli sobie:

Czy tak, czy owak — cóż ja zrobię!...

BRAND

Witam i żegnam! Czas mi w drogę!

MATKA

Zawsze coś gnało cię, niebogę,

Już od najrąńszych, mówię, lat!

BRAND

A któż to kazał mi iść w świat?

MATKA

Żeś został księdzem, synu młody,

Ważne-ć istniały w tem powody.

(przygląda mu się bliżej)
Hm! wyrósł! zmężniał! Lecz na jedno,

Proszę cię, zważaj... bacz na sedno,

Bacz na swe życie!...

BRAND

Na nic więcej?

MATKA

Jakto? Nie warte-ż jest tysięcy?

Cóż masz innego na tej ziemi?

BRAND

Potoś tu przyszła, by li temi

Darzyć mnie rady?

MATKA

Inny będzie

Inak ci radził... Ty na względzie

Miej swoje życie dla tej właśnie,

Co ci je dała!

(gniewnie)

Grom niech trzaśnie!

Aż tchu mi braknie, tak języki

Świat sobie strzępi!... W czas ten dziki

Włazić do łodzi!... Nic nie zważać,

Tak lekkomyślnie to narażać,

Co masz zachować właśnie dla mnie!

Wszak ja twą matką, wszak niekłamnie

Mój syn ty jesteś, kość z mej kości,

Krew ze krwi mojej ! Wszak ty, mości

Panie synalu, jesteś oną

Najdoskonalszą już koroną

Prawidłowego mego gmachu!

Wytrwaj, wytrzymaj! Stój bez strachu!

Żyj, póki pora! Bacz na siebie!

Nie zapominaj o potrzebie

Swojego bytu! Tyś mym synem,

Tyś mym dziedzicem, mem j e d y n e m

Wszystkiem... Żyć musisz!...

BRAND

A więc poto

Przybyłaś tutaj, drogie złoto,

By mnie zagarnąć w sieci swoje?

MATKA

Synu, o twe się zmysły boję!...

(cofa się)

Stój! Nie tak blisko! Bo cię złoję

O, tym kosturem

(spokojnie)

Zwykłe dzieje —

Człowiek z dnia na dzień się starzeje,

Co skok, to bliżej grobu! Jużci,

Niczego dłoń ma nie wypuści,

Wszystko li tobie, a nie komu,

Do krzty zliczone wszystko w domu...

Tutaj nic nie mam, ale tam

Wszystko do ździebłka jeszcze mam!

Nie zbliżaj się tak!... Nic nie skryję!

Przysięgam: twe to, a nie czyje!

Nie zapcham niczem ani szparki!

Najmniejszy drobiazg, wszelkie garnki

To wszystko twoje; rzec ci mogę,

Że ich nie chowam pod podłogę,

Że ich pod węgłem nie zakopię!

Tyś mój jedyny dziedzic, chłopie!

BRAND

No, a warunki?

MATKA

Zdrowe kości

Zachowaj, synu, dla tej włości,

By z syna mogła przejść na syna!

Bacz na swe życie! To jedyna

Moja zapłata, innej nie chcę!

Tylko niech chęć cię nie połechce,

By coś uronić lub podzielić!

Całością trzeba się weselić!

Pomnażaj spadek, albo też

I nie pomnażaj, lecz go strzeż!

BRAND (po chwili)

Pomówmy jasno: zdawiendawna

Byłem ci — niczem!... Rzecz zabawna:

Dziś się dopiero stały dziwy,

Gdy ja wyrosłem, a ty siwy

Włos masz — dziś — cieszmy się tą gratką! —

Ja tobie synem, ty mnie matką!...

MATKA

Bądź, czem być chcesz! Lecz karny!

Jakieś umizgi? Niech je biesy!

Bądź chłodny, twardy, gorsze pono

Odbiło rzeczy moje łono!

Tylko zaciskaj mocno pięść —

Wszystko ma zostać w naszym rodzie...

BRAND (postępuje krok naprzód)
A jeśli chęć mnie inna bodzie?

Jeśli rozrzucę to dowoli?

MATKA (cofa się przerażona)
Jakto? Rozrzucić, com w niedoli

Zbierała lata, w jarzmie zgięta?

BRAND (potakując zwolna)

Tak jest, rozrzucić!...

MATKA

Niech pamięta

Syn mój, że razem z tem z swej chuci

Ze mnie i duszę mą rozrzuci!

BRAND

A jednak, jeśli syn oszuka

Matkę, gdy do niej śmierć zapuka,

Gdy przy niej knoty świec zapłoną,

Kiedy, rąk parą, w krzyż złożoną,

Trzymając psałterz, już wypocznie

Na katafalku ? Gdy niezwłocznie,

Czegobądź tylko tam dopadnie,

Rzuci na pastwę świec? Co, ładnie?

MATKA (przybliża się do niego zaciekawiona)
Skąd ci ta przyszła myśl?

BRAND

Czy może

Chciałabyś wiedzieć?

MATKA

Tak!

BRAND

Wyłożę

Sam ci to wszystko! Rzecz to stara —

Oddawna ściga mnie ta mara,

Od lat dziecięcych mojej duszy

Sprawiała zawsze moc katuszy.

Jesienny wieczór, smutna pora,

Ojca nie było już, ty chora

Niby leżałaś... Ja się wkradłem

Do wnętrza izby... On z pobladłem

Drzemał obliczem w blasku świec...

I ja, ukrywszy się za piec,

Spojrzałem z trwogę: psałterz w dłoni

Trzymał ściśniętej... bladość skroni,

Pustka niebieskich, zwiędłych żył —

O, jak straszliwy sen to był!

Jaka woń zimna w tym całunie!

Wtem usłyszałem, że ktoś sunie

Cichemi stopy tam, od ganku,

Że, nakładając więzy krokom,

Na palcach zbliża się ku zwłokom,

Że, nachylona, bezustanku

Potrząsa zmarłym, szuka, szpera,

Jakieś węzełki wciąż wydziera,

Jakieś tłumoczki, klęka, liczy,

W jakowejś torbie tajemniczej

Zanurza rękę, napół żywa

Treść jej z pośpiechem wydobywa,

Rozkłada, płacze, klnie, narzeka —

Snać się zawiodła — drze się, wścieka,

Przykucnie trwożnie, spojrzy wokół,

A potem naraz, niby sokół,

Zerwie się, zdobycz w fartuch zgarnie,

I jęcząc „ano, dosyć marnie!"

Jak potępieniec, pójdzie precz!...

MATKA

Oszukałam się, zwykła rzecz!

Wielkie nadzieje, mały plon!

BRAND

Oszukał jeszcze cię i on,

Twój syn rodzony — niebogata

Bywa dla grzesznych dusz zapłata!

MATKA

Taki to zawsze świat jest wszystek:

Krwią okupuje swój dobytek.

Ja zapłaciłem snać zbyt wiele

Za swoje szczęście, swe wesele!

Dałam swe życie, wiosnę młodą,

Coś, co spłynęło dawno z wodą,

Coś, co jest niby wiatr wiejący,

Niby słoneczny blask gorący;

Coś, co jest pięknem, chociaż głupie,

Za co niczego dziś nie kupię,

Coś, co ludziska w onym- czasie

Zwali miłością! Tak to ma się,

Widzisz, ma sprawa! Dobrze pomnę,

Jakie kazania mi ogromne

Prawił mój ojciec, że i naco

Mam się pobierać z tym ladaco,

Z tym wyrobnikiem! Brand — to chłop!

Zwiędła to gałąź, lecz on kop

Niemało w polu ci przysporzy!

Wyszłam za niego! Jak najgorzej!

Niezdara był! Mitrężnik, leń!

Ja harowałam noc i dzień!

BRAND

A dziś, stojąca tuż przy grobie,

Czyż o swej duszy myślisz sobie?

MATKA

Dbałam ci o to każdej pory:

Przeze mnie-ś przecie wlazł w pastory...

Jeżeli trzeba, władzę masz,

By nad mą duszą dzierżyć straż.

Jam ci dobytek zostawiła,

W tobie pociecha, sława, siła!...

BRAND

O, byłaś mądra!... Mądrość mami!

Patrzałaś na mnie li oczami

Swojej rodzinnej, lichej wioski...

Te same, widzisz, żywią troski

Względem swej dziatwy wszystkie matki...

Wam się wydaje, że na świecie

Po to li żyje każde dziecię,

By starych ojców nędzne spadki

Dzierżyło w ręku!... W wasze włości

Zagląda blady cień wieczności,

Wy wyciągacie poń swe ręce

I już myślicie, że go macie

W tym całym jego majestacie,

Gdyście zgarnęli w wielkiej męce

Jakiś dobytek; że śmierć właśnie

Zmięknie przed życiem i że jaśnie

Onej wieczności to jedynie

Suma, co z tych dorobków płynie,

MATKA

Nie grzeb ty w wnętrzu swojej matki,

Tylko bierz spadek, gdy w ostatki

Dni jej twym będzie...

BRAND

To „ma" twoje,

A twoje „winna"?

MATKA

Winna? Komu?

Nigdy wierzyciel w moim domu

Nie był...

BRAND

A jednak... Ja się boję...

Jeżeliś winna, na ostatku

Musiałbym zrzec się twego spadku,

Dopóki księga twa nie będzie

Czysta... Tak dzieje się w tym względzie,

Że syn, gdy matkę swą utraci,

Zobowiązania wszystkie płaci,

Choćby nie dostał nic!... To naga

Prawda!

MATKA

Wszak tego nie wymaga

Żadna ustawa...

BRAND

Żadna, która

Z pod piszącego wyszła pióra.

Lecz jest ustawa, widzisz, świętsza,

Śród synowskiego mieszka wnętrza —

Jej to uczynić zadość muszę!

Zali nie widzisz, zaślepiona,

Jak ty we wnętrzu swego łona

Poniżasz Boga? Jak swą duszę

Zmarnotrawiłaś ? Jak w kałuży

Zbrudził się kwiat niebiańskiej róży,

Ten obraz boży? Ślepa, głucha,

Obcięłaś tutaj skrzydła ducha

W roisku świata!... Twa io wina,

Twój dług to, matko! Gdy godzina

Przyjdzie, że Bóg zażąda spłaty,

Cóż ty uczynisz? W jakie światy

Udasz się wówczas ?

MATKA (trwożnie)

Co uczynię?...

BRAND

Cicho! Pociechę znajdziesz w synie!

On spłaci winę grzesznej matki!

Obraz, splamiony tak nikczemnie

Przez cię, ma znów zajaśnieć we mnie!

Do grobu idź po drodze gładkiej,

Cicho, spokojnie — ja zapłacę!

MATKA

Winę i wszystko ?

BRAND

Z ócz nie stracę

Zapłacę twe zobowiązania!

Lecz co do reszty, syn się wzbrania:

Grzechu się wyrzec musisz sama!

Wszystko, co rzuca ród Adama

W wir uciech ziemskich, to, co płocha

Dusza człowieka na Molocha

Składa ołtarzu, tak, te rzeczy,

Co są natury czysto człeczej,

Inny okupić może człek!

Lecz, że je tak zniszczono, lek

Na to li w skrusze, albo w skonie.

MATKA (niespokojnie)
Najlepiej będzie, gdy się schronię

Do mojej dziury — tam jest cień!

Tutaj się człek pozbawia tchnień.

Pocośmy, powiedz, tutaj przyszli?

Zatrute tylko rosną myśli

W takiej spiekocie... Zemdleć można!

BRAND

Tak, idź do cienia!... Myśl to zbożna...

Lecz jeśli będziesz coraz bledsza,

Zapragniesz światła i powietrza,

Poślij po syna, syn przybędzie.

MATKA

Karnego w domu przyjmę sędzię...

BRAND

Nie! Ksiądz łagodny, syn żarliwy

Odpędzi strachy od twej niwy,

Na twą ostatnią, matko, drogę

Pocieszyć cię mą pieśnią mogę.

MATKA

Tak samo dzisiaj, jak i później ?

BRAND

Tak, skoro ujrzę, iż nie bluźni,

Matko, twe serce, że umiało

Poddać się skrusze...

(podchodzi bliżej)

Żądam mało:

Rzuć dobrowolnie, czem od lat

Raczył cię z swoich dóbr ten świat!

Innego niema dziś sposobu,

Goła ty musisz zejść do grobu...

MATKA (rzuca się na niego, jak szalona)
Rozkaż, by mróz i ogień sczezł,

Zimnu i wodzie zadaj kres!...

BRAND

Rzuć do fiordu, mówi syn,

Aby obronił cię ten czyn

W obliczu Boga...

MATKA

Głód, pragnienie

Niechaj twa klątwa na mnie żenie,

Tylko największej tej ofiary

Nie żądaj od twej matki starej,

BRAND

Właśnie największej tej potrzeba,

Jeśli złagodzić mają nieba

Swoje wyroki...

MATKA

Ja do kruży

Rzucam ofiarnej kąsek duży —

BRAND

Wszystko?

MATKA

D u ż o — to niedość?

BRAND

Upór w tobie będzie rość,

Aż ci serce, jak u Joba,

Pęknie, matko!...

MATKA (załamując ręce)

A, choroba!

Dzień mój już nanic, wszystko nanic!

Do ostatecznych wszystko granic

Już wymarniało... Więc do domu

I nie spowiadać się nikomu,

Tylko do serca blisko, blisko

Przytulić to, co me nazwisko

Nosi, a paść ma bez pożytku!

Dziecię mej troski, mój dobytku,

Skarbie bolesny, ja w potrzebie

Krew poświęcałam swą za ciebie!

Twoja matula cię przytuli,

Luli, dziecino moja, luli!

I pocóż ja się nacierpiała,

Gdy wszystko to, co jest dla ciała,

Ma tu być śmiercią naszej duszy?

A może jeszcze ksiądz mnie wzruszy —

Bądź-że mnie blisko!... Toć nie wiada,

Kiedy tu śmierć nadejdzie blada,

Jakiej też jeszcze myśli będę.

Mam ja za życia zbyć się włości?

Ćwicz się, ma duszo, w cierpliwości!

(znika)

BRAND (spogląda za nią)

Mam na oku twoją grzędę —

Nie odejdę, obok siędę,

Żywiąc skruchy twej nadzieję,

Zimne ręce twe zagrzeję,

Gdy zażądasz...

(odchodzi ku Agnieszce)

Gdy me nogi

Wchodziły dziś na te drogi,

Miałem żądzę walki, wojny,

Zdała surmy niespokojny

Glos mi dźwięczał: „rąb i siecz",

Tak mi wołał gniewu miecz:

„Niszcz wszelaką kłamną rzecz,

Precz z tym całym światem, precz!!!"

AGNIESZKA (odwróciła się i jasne zatapia w niego spojrzenie)

W niskie cele zasłuchana

Byłam jeszcze dzisiaj z rana,

Kłamnych zabaw byłam żądna,

Chciałam mnożyć, nierozsądna,

To, co lepiej było rzucić!

Już do tego mi nie wrócić.

BRAND

Sny ogromne szumnie, tłumnie,

Jak łabędzie przyszły ku mnie,

Na swe skrzydła mnie podniosły!

Wielkie siły we mnie rosły,

Przypuszczałem w wielkiej dumie,

Że mój duch zwyciężyć umie

Ból i winę naszych lat,

Źe ma w ręku cały świat!

Wszystko, wszystko, co tu żyje:

Hymny, psalmy, procesyje,

Wonne dymy, czary złote,

Tryumfalnych dni ochotę —

Wszystka radość i wesele

Zamykały się w mem dziele...

Jak mnie wabił rozgwar ten —

Lecz to wszystko tylko sen,

Coś z pół gromu, coś z pół blasku

Na dalekich lądów piasku...

I ot, stoję tu, gdzie szary

Mrok zapada, zanim jary

Dzień uleci w dal głęboką.

Między winchem a zatoką

Stoję precz od świata zgiełku,

W tego skrawka nieb światełku,

Na ojczystym przecież stoję

Gruncie dzisiaj!... Pieśni moje,

Uroczyste moje pieśni,

Żegnam! Żegnam! Ku tej cieśni

Ziemskiej zwróć się, mój bachmacie!

Wyższy cel tam czeka na cię,

Nie rycerski harc się śmieje

Tam ku niebu, nie turnieje,

Nie zwycięski zwój gałązek,

Lecz powszedni obowiązek.

AGNIESZKA

A ten Bóg, co upaść miał?

BRAND

Walić Go nie będzie szał,

Jak tom rano jeszcze chciał —

W cichy pójdę ja z Nim bój...

Mylił, widzę, duch się mój:

Nie rozgłośny czyn szermierzy

Rozochoci, zbohaterzy

Ród ten karli, nie ogromy

Sił bogatych plon widomy

Dadzą tutaj, tak, nie one

Wzmocnią siły nadwątlone!

Woli trzeba! Wola zbawi,

Lud za sobą śmierć zostawi!

Woli trzeba, zbawicielki

W rzeczy małej, w rzeczy wielkiej!

(zwraca się ku stronie wsi, na którą padły już mroki wieczorne)

A więc chodźcie, wy zmęczeni,

Skryci śród ojczystych cieni!

Wierząc w siebie, znając siebie,

Odnowimy się w potrzebie;

Powalimy wszelki kłam,

Połowiczność, wrogą nam,

Wolę lwa rozbudzim w łonie!

Dłoń przy pługu na zagonie,

Czy też dłoń, co dzierży miecz,

Jedna sprawa, jedna rzecz!

Dzielność tam, gdzie dzielny mąż,

Tylko trzeba pomnieć wciąż,

Aby jego rysik wraz

Miał tablicę w każdym z nas.

(zabiera się do odejścia, zastępuje mu drogę Ejnar)

EJNAR

Oddaj, coś mi zabrał!

BRAND

Panie,

Ku Agnieszce zwróć pytanie.

EJNAR (do Agnieszki)

Wolisz blask promiennych nieb,

Czy więzienny, skalny żleb?

AGNIESZKA

Odejdź, ja tu nic nie wolę.

EJNAR

Mam powtórzyć ci, jak w szkole,

Dawną nauk mądrą treść:

„Łatwiej podnieść, ciężej nieść"?

AGNIESZKA

Twe pokusy wszystkie nanic:

Do ostatnich pójdę granic!..

EJNAR

Nie żal ci tych drogich osób?

AGNIESZKA

Pozdrów-że ich! Znajdę sposób,

Gdy się duch mój uspokoi,

By im rzec o sprawie mojej.

EJNAR

Tam na głębi, na tej złotej,

Białe żagle mkną już wdal...

Jak marzenie, jak tęsknoty

Wioną w szumach, w bryzgach piany

W jakiś kraj zaczarowany,

Śród błękitnych wioną fal.

AGNIESZKA

Niech w dalekie płyną kraje!

Ale tobie niech się zdaje,

Żem umarła...

EJNAR

Bądź mi siostrą...

AGNIESZKA (potrząsa głową)
Nie! Ocean nas rozdziela...

EJNAR

Wróć do matki! Zbyt tyś ostrą!

AGNIESZKA (pocichu)

Mistrza, brata, przyjaciela

Mam tak dzisiaj stracić wraz?

BRAND (podchodzi bliżej)

Czas pomyśleć o tem, czas!

Tu, gdzie z głazem szary głaz

Tworzy skalne te opoki,

Tu, w tej ciągłej mgle głębokiej,

Zatrzymają się me kroki,

Smutny dzień tu czeka nas!

AGNIESZKA

By móc znosić mgły ponure,

Gwiazdy świecą nam przez chmurę.

BRAND

Żądam wiele, bardzo wiele:

Chcę mieć wszystko albo nic!

Odwróć się od prawdy lic,

A wnet pójdziesz na topiele.

Niech cię chęć do próśb nie bierze,

Łask czy względów w żadnej mierze!

Zawiedzie cię życia cel,

Padniesz, jak ofiarne zwierzę.

EJNAR

Niech ci ócz nie skłoni biel!

Rzuć dogmatów chmurne snucie,

Żyj, jak każe ci uczucie!

BRAND

Więc wybieraj — niech się święci

Wola twoja!

(znika)

EJNAR

Miej w pamięci,

Że wybierasz między tuczą

A spokojem, między troską

A nadzieją szczęścia boską,

Między nocy ciemnią kruczą

A poranku światłem złotem,

Między śmiercią a żywotem!

AGNIESZKA (wstaje i. mówi powoli)
A więc w noc! Przez śmierć w tej dali

Poranna się zorza pali!

(idzie za Brandem. Ejnar  patrzy na nią chwilę w głębokiej zadumie; potem pochyla głowę i odchodzi w kierunku zewnętrznego fiordu)

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej