Deotyma

BRANKI W JASSYRZE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Tom I.

PROLOG

Część pierwsza.

KOLCE POD RÓŻAMI.

ANIELSKA DYPLOMACJA.

ZAMUROWANY.

CIEŃ ŚWIĘTEJ.

NIE OD RAZU KRAKÓW ZBUDOWANO.

DWÓR KRÓLOWEJ KINGI.

PIOSENKA O RYCERZU SILENTIUSIE I MNISZCE REGINIE.

XIĄŻĘTA ZIEMSCY I NIEBIESCY.

KRÓCIUTKA HOMILJA O PRZYJAŹNI.

ZWYCIĘZTWO GOŁĘBIC.

ŚWIĄTECZNE DNI.

PRZYSIĘGA NA PAWIA.

ROZSTANIE.

FILUTERNOŚĆ PANIEŃSKA.

PARABAZA.

CZY TO KONIEC ŚWIATA?

KYRIE ELEISON.

BITWA O KTÓREJ WIEDZĄ I CHIŃCZYCY.

ARCHANIOŁ.

W LESIE.

NA POBOJOWISKU.

CO KOŃ WYSKOCZY.

OCZEKIWANIE.

PSOTA DZIECINNA.

SZTURM.

PODZIEMIE.

PIEKŁO.

PIELGRZYM.

PRZYPISY.

BRANKI W JASSYRZE

Deotyma

Tom I.

PROLOG

Jesień roku 1240 była prześliczna, prawdziwie jak to mówią, "polska jesień". Już zbliżał się Święty Michał, a drzewa jeszcze ani żółkły, ani czerwieniały.

Spostrzeżenie to czynił pielgrzym idący zwolna brzegiem rzeki Iłżanki, a mógł je czynić na szeroką, skalę, bo jak oko daleko sięgło, obie strony wody szumiały ostro pachnącym, nieprzejrzanym borem. Nie była to jednak puszcza w najdzikszem znaczeniu tego słowa; pod samowładnemi rządami przyrody, która z niesforną rozrzutnością wszystko zalewała, można było gdzie-nie-gdzie dojrzeć już rękę człowieka, wywalczającą sobie bezpieczniejsze schronienie i nadobniejszy krajobraz.

W porannych godzinach pielgrzym przechodził koło Iłży, i wtedy wydało mu się że Cherubin wpuścił go na chwilę do Edenu. Pierścień pól wykarczowanych weselił tam duszę roztwartym widnokręgiem, grzędy warzywne i kwieciste bawiły oko przeróżnością kolorów, drzewa owocowe zgięte pod ciężarem plonu, przechylały się po-za parkany, tak że czasem i do stóp wędrowca upadła fiałkowa śliwka, lub o ziemię stuknęło kraśne jabłko. Powietrze było pełne kurzawy i beczenia od tłoczących się owiec; drewniane klekotki klaskały u szyi krów opasłych; długie rzędy ułów gwarzyły brzęczącym sejmem, wszystko się krzątało i pośpiewywało, a wśród tych błogosławieństw, sam gród rozsiadł się na pochyłości góry nad niebieskiem jeziorem, rad z siebie i spokojny, bo murami opasał się od złych łudzi, a wieżami kościoła wznosił się do Pana Boga, i świecił z daleka jakiś dziwny, niezrozumiały dla oczu podróżnika, który był-by przysiągł że cały ten obraz nie ma końca, że po stopniach ze światła obsuwa się gdzieś w przepaścistą próżnię, — a to owo zwierciadlane jezioro taką psotę oczom płatało.

Pielgrzym dziwował się tej zamożności i łamał sobie głowę, kto umiał tak mądrze to wszystko urządzić? Ale kiedy strażnik bramy miejskiej objaśnił go z niejaką dumą, że Iłża należy do Biskupów krakowskich, pielgrzym odrazu przestał się dziwować. Któż bo wówczas nie wiedział że dostojnicy kościelni, oprócz różnych Bozkich tajemnic, posiadali także tajemnicę niepojętej pomyślności w gospodarstwie, i że tym którzy przy nich żyli, bywało dobrze nietylko w niebie, ale i na ziemi?

Wprawdzie w podróży — jak i w życiu — wszystko co przyjemne zwykło trwać najkróciej. Obszar pól skończył się bardzo prędko, ogródki i trzody znikły, i pielgrzym wszedł znowu między czarne bory, których wówczas było tak wiele, że nikt się już niemi bardzo nie zachwycał. Wyjąwszy monarchów i wielkich panów, mogących tam używać bohaterskiej rozkoszy łowów, reszta podróżnych była znużona i znudzona jednostajną lesistością kraju, która zasłaniała niebiosa i wiecznie się. kłębiła wyziewami roznoszącemi złośliwe drżączki i gorączki. A przytem, co tam legowisk drapieżnego zwierza, a co jeszcze gorszych, zasadzek zbójeckich!

To też w owych czasach karczowanie lasów było prawdziwą zasługą, było zwłaszcza najgwałtowniejszą potrzebą społecznego życia, które musiało przemocą rozpychać sobie drogę między żywiołami. Ile razy pień tysiącoletni lunął pod siekierą, nikt nie miał ochoty nad nim się rozrzewniać, owszem przyklaskiwano upadkowi starego szkodnika, który próżno kradł słońce i ziemię wysysał.

Co-by też byli powiedzieli owi karczownicy, gdyby jaki prorok ich ostrzegał, że kiedyś przyjdą wieki w których ludzie będą lasy umyślnie sieli i pielęgnowali, ze czcią i obawą, jakby gasnący jakiś ród królewiąt? Byli-by głową pokręcili, proroka wyszydzili, i dalej cięli pnie tysiącoletnie. "Syty głodnego nie rozumie".

W lasach które przebywał nasz pielgrzym, już ich także padło niemało, a to dla utorowania dróg biegnących na wszystkie strony. Jakie to były drogi, no, to żal się Boże! Nikomu nie przyszło nawet na myśl aby można było drogę wyrównywać lub czemś wysypywać. Stan jej zależał od pory roku, pogody i gatunku gruntu. Była też zwykle nadzwyczaj wązka, i nikt nie potrzebował szerszej; wasąg chłopski wszędzie się prześliznął, zimową porą saneczki się tam zmieściły, a zresztą, co żyło, wszystko jeździło konno, świeccy i duchowni, giermki i królowie, damy nawet i dzieci. A kto nie miał konia, szedł sobie jak nasz pielgrzym, podpierając się kijem i na krok nie odstępując od tej szpary wyciętej w gęstwinie, bo kto płocho zboczył, ginął w morzu puszczowem, a kto wiernie trzymał się dróżki, zawsze mógł być pewien, że w końcu dojdzie do zwodzonych mostów jakiego zamczyska, albo, co jeszcze lepsze, do gościnnej furty jakiegoś klasztoru.

To tylko stanowiło istny kłopot, że te dróżki krzyżowały się jak nitki w pajęczynie; bo też tu była okolica bogata i gęsto nasiadła. Nie uszedłeś sześciu, ba! i trzech godzin drogi, żebyś nie natrafił na jeden z owych zamków, z których każdy miał siedlisko przezornie i rozumnie obrane. Jedne wisiały na szczycie spiczastych pagórków, ostrokołami, rowami i samą stromością miejsca silnie obwarowane. Inne rozsiadły się wprawdzie na nizinie, ale może jeszcze niedostępniej: za podstawę służyła im zwykle wyspa umocowana wpośród grzązkich bagien; jedna tylko wąziuchna grobelka wiązała je ze światem, a i ta była koło bramy umyślnie przerwana; takiej grobli kilku walecznych mogło bronić z łatwością, zdradne trzęsawiska mogły całe wojsko pochłonąć; jeśli więc tylko pan zamku posiadał w obrębie murów źródło albo studnię, i był dość zapobiegliwy aby mieć zawsze dostatni zapas żywności, siedział sobie na swojej wyspie albo swoim pagórku, bezpieczny i straszny jak smok na Wawelu.

W pobliżu każdego z takich gniazd kamiennych tuliły się wioski, splecione z niem dziwną wikłaniną i strachu i miłości. Trzeba się było zamkowi opłacać i wysługiwać, to prawda, ale też na pierwsze hasło o nieprzyjacielu, mieszkańcy wsi chronili się za jego wały, odziewali się jego żelazem, karmili siebie i dzieci jego zapasami, ą podobna obrona była wonczas tak częsta i ważna, że nigdy nie zdawała się za drogo kupioną.

Pielgrzym już minął kilka zamków. Przed każdym chwilę przystanął; głód i trud zawsze mu szeptały: "Może-by tu wstąpić?" Ale cóż? Każda z tych siedzib wydawała mu się jakaś groźna, jakaś złowróżebna, i zawsze odchodził, mówiąc sobie: "Jeszcze dalej poszukam".

Czegóż mógł się lękać biedny pielgrzym, nic nie posiadający oprócz kilku muszelek naszytych na płaszczu, i kilku medalików przypiętych do kapelusza? Nikt-by się przecież nie ułakomił na jego krzywy kosztur, ani jego łatane sakwy, pełne suchych okrajców chleba? Pielgrzym był owszem osobą wszędzie pożądaną, tak w chacie jak na xiążęcym dworze; w czasach kiedy xiążki stanowiły istotną rzadkość, on był chodzącą sięga, lepszą jeszcze od pisanej, bo dla każdego dostępną; jedni z niej uczyli się polityki bieżącej, inni z niej wyciągali powieści i poezje. Pielgrzym bywał za górami — co ja mówie? Nawet za morzami! Widział Papieża, widział Saracenów, widział na własne oczy cuda dziejące się u grobu różnych Świętych, a przynajmniej znał takich którzy je widzieli; był na Turniejach Kastylskich, a może i na koronacji Cesarskiej; umiał nutę najnowszej ballady, i wiedział jak na obcych dworach ubierają się białogłowy. Każde przejście takiego wędrowca zostawiało w umysłach ogromny zapas wiadomości, które przeżuwano powoli, bo musiały na długo starczyć.

To też pielgrzym prawdziwie ubogi nikogo się nie lękał. Ludzie sprawiedliwi przyjmowali go wedle przysłowia: "gość w dom, Bóg w dom"; łupieżnicy także nie mieli "zwyczaju odzierać pielgrzyma, nieraz owszem jeszcze obdarzali go cząstką swojej grabieży, byle się ubawić jego powiastkami, bo dobrze w świat się wpatrzywszy, łatwo poznać że ludzie zawsze i wszędzie najchciwsi są dwóch rzeczy: najprzód zysku, a potem zabawy.

Gdyby nasz pielgrzym był rzeczywiście tym ubogim jakim się z pozoru wydawał, o! był-by wszędzie wchodził z podniesionem czołom. Ale on posiadał skarb nieoceniony, i truchlał jak truchleje każdy co się nosi ze skarbem, — w płaszczu miał zaszyte relikwie.

A wiedział że ludzie jego czasów dla zdobycia relikwi na wiele się ważyli. Chodząc po obczyźnie słyszał jak to często Xiążęta i "respubliki" wypowiadały sobie wojnę krwawą, na to tylko aby zdobyć takie drogocenności; jak najdziwniejszych fortelów używano aby je wykraść lub wyłudzić. I nietylko dobrzy ladzie ubiegali się o nie, ale i najgorsi. Zjawisko na pozór niepojęte: jakże może bezbożnik dobijać się o świętości? Cóż chcecie? Dobrzy, prawdziwie nabożni, szanowali w relikwiach pamiątki Świętych Pańskich, czcili w nich dotykalne objawy potęgi duchowej; źli ludzie używali ich zabobonnie, poprostu jak arabskich talizmanów; nic nie mogło wybić im z głowy przekonania że to są przedmioty co "przynoszą szczęście". Słysząc o cudach działanych przez relikwie, mówili sobie:

— A więc, jak je będę nosił, przybędzie mi zdrowia, bogactwa i wszelkiej pomyślności.

Napróżno im tłumaczono, że skuteczność relikwi leży nietylko w nich samych ale i w duszy posiadacza, że zresztą szczęście jakie przynoszą nie jest koniecznie szczęściem z tego świata. Gadaj tu o kolorach ślepemu, a co gorzej zaślepionemu! Jeśli świętość nie pomagała, twierdzili że jest "w złym gatunku", i gonili za skuteczniejszą.

Tak więc nasz pielgrzym nie bał się rabusiów przydrożnych, tych co to pytają gdzie kiesa, i łańcuchy z szyi zdzierają, ale bał się ludzi mądrych a przewrotnych, co pielgrzyma przyjmą z otwartemi rękoma, stół mu zastawią łakociami, spoją go jakimś podejrzanym trunkiem, a gdy biedak uśnie jak zabity, skarby mu wyprują z płaszcza, fałdy napowrót zaszyją, i rano zaprą się wszystkiego.

To też nim gdzie wstąpił, dobrze się wypytywał o 'zajęcia i obyczaje gospodarstwa, a wstąpić musiał czasem do pańskiego siedliska, bo chłopska strawa i chłopska rozmowa przykrzyły się człowiekowi co znal zamorskie wykwinty.

Po południu, doszedł do zameczku tak prześlicznego, takim wiejącego urokiem, że odrazu powiedział sobie:

— Ej! Tu już chyba sami dobrzy ludzie muszą mieszkać.

Znużony, siadł w gestem zaroślu, i zaczął się przyglądać obrazowi, z niewinną ale gorącą zazdrością.

Pierwszym powodem zazdrości — jakiej doznał już i na widok Iłży — jakiej doznawał wobec każdego grodu albo zamku, było poczucie bezpieczeństwa, takie wówczas rzadkie, tera żywiej żądane. W epoce nieustannych napadów, zdrad, odwetów i zasadzek, tylko ten co mieszkał w dobrej twierdzy mógł iść spać spokojnie i być prawie pewnym że jutro będzie u siebie obiadował. Reszta ludzi żyła z dnia na dzień, gorączkowo, bez ładu, raz używając zanadto łakomie, drugi raz przymierając z głodu. To też dla biedaka, zwłaszcza dla wędrowca bez dachu, marzeniem najwyższego, szczęścia było: mieszkać spokojnie za murami i to za własnemi, posiadać mocną załogę i to własną, źyć na łonie rodziny własnej, nakoniec gości przyjmować tylko z dobrej woli i z wyboru a nie z gościńcowego postrachu. Nasz pielgrzym tem bardziej odczuwał to wszystko, że w dzieciństwie zaznał podobnych słodyczy, a zawistny los pozbawił ich go właśnie w porze, w której umiał już je oceniać.

Nie samem jednak tylko bezpieczeństwem ten zamek przynęcał; wiało zeń inne jeszcze wrażenie, którego podróżny nie umiał nazwać, ale które określił sobie temi wyrazami:

— Gdyby tędy przechodził jeden z tych Trubadurów jakich spotykałem w Prowancji, stanął by tu i zaśpiewał.

Zameczek o szarych, kamiennych ścianach i pięciu natłoczonych basztach, zdaleka już przyciągał oczy, chciwe kształtów i barw odmiennych od niekończącej się nigdy zieleni. Zbudowany był dziwnie hardo na wierzchołku wzgórza, tak wysokiego że lud okoliczny zwał je "górą. " Inne wyniosłości, lasami poszyte, zsuwały się za nim w jedno tło tajemnicze. W dole, między zaroślem, przebłyskiwała jakaś rzeczka, może jeszcze Iłżanka, którą podróżny już kilka razy tracił z oczu i odnajdywał. Z jej biegiem szła, ' starannie wysadzona dróżka, która dalej nagłym skokiem przerzucała się na zamkową górę, i żółtym wężykiem prowadziła do głównej baszty. Ze 'wszystkich ta była najgrubsza i najwyższa; przez jej wnętrze biegła sklepiona brama z bronami i łańcuchami; na jej płaskim wierzchołku powiewała chorągiew, znak, że pan zamku wrócił z wojny lub jeszcze nie pojechał na nią, znak wówczas dość rzadki. Wokoło chorągwi krążył nieustannie strażnik wieżowy, jedyny przedmiot ruchomy w tym obrazie, i zaciekawiający oczy, bo jego broń i trąba kolejno to znikały, to migały na słońcu, kiedy przesuwał się po-za murkiem zębatym, jakim baszta była u szczytu obrębiona.

Cztery inne wieże miały dachy strzeliste, nierównej wysokości; widać że zamek nieodrazu powstał; z początku może ograniczał się na jednej baszcie? Z pokoleniami powoli przyrastał. Ci co go dobudowywali, nie myśleli pewnie o jego piękności, i właśnie z tej przyczyny stworzyli dzieło piękne, bujne i nieskrępowane w rozroście jakby coś żywego. Każda baszta miała inny kształt i rozmiary; jedna szczególniej przyciągnęła uwagę pielgrzyma: była sześciokątna, prostopadle ze wzgórzem ścięta, a z jej piętra, wysoko, wysuwała się jeszcze maleńka, okrągła wieżyczka, oparta na podstawce skręconej nakształt ślimaka, przykryta mszystym daszkiem, nakształt dzwonka. Z wieżyczki wybiegał półkolisty ganeczek, misternie dziergany w kamieniu jakby brzeżek alby. Na ganeczek wyprowadzało wązkie, długie okno, głęboko w mur wklęśnięte, obramowane grubą rzeźbą, której obie taśmy w górze wiązały się. łukiem. Tak, cała ta wieżyczka, na ciemniejszem tle murów bielejąca, wyglądała jakby kropielnica, którą chyba anioł tam zawiesił, bo pod nią była tylko przepaść, a naci nią tylko niebo.

Ale co podróżnego jeszcze więcej zachwycało niż śmiałość kształtów i przejrzystość rzeźbień, to maleńki ogródek co się rozciągał pod wieżyczką na spadzistości góry; woniały w nim różne ziółka, zapewne potrzebne do apteczki domowej, czerwieniły się i różane krzaki. Podobna ozdoba, i to nie za. murami, była wówczas istnem zjawiskiem, świadczącem że mieszkańcy musieli oddawna używać dni spokojnych, kiedy bawili się w takie śliczności. Świadczyło za tym spokojem i wysadzenie dróżki owocowemi drzewami, i gaje rozsypane po górze; wszystko to było bardzo jeszcze młode ale krzepkie; zamek chyba od lat całych nie doznał oblężenia, kiedy mógł się takiej drzewiny dochować.

Wszędzie znać było staranność ręki roztropnej i pieściwej, tak że pielgrzym sobie powiedział:

— Musi tu mieszkać piękna i cnotliwa niewiasta.

I jakby w odpowiedzi na to przypuszczenie, strażnik wieżowy uderzył w trąbę oznajmując nadjeżdżających gości, a po chwili drzwi wieżyczki się rozwarły, i na ganeczek wyszła niewiasta jasnowłosa, niebieskooka, biała, przejrzysta i wiotka. Miała suknię lazurową jak niebo, przy szyi wyciętą w trójkąt ze złotym brzeżkiem, poniżej bioder przewiązaną błyszczącym pasem z klejnotami. Na piersiach wyszyte były dwa różnofarbne herby. U wierzchu głowy nosiła rodzaj płaskiego biretu ze złotej lamy objętej perłowem futerkiem, z pod którego wysuwał się biały, mięsisty welonik, ułożony w kształt bramki, tak że czoło zakrywał do połowy, a z obu stron twarzy opadał swobodnie na ramiona, podczas kiedy drugi pod spodem obejmował lica i szyję obwiązką miękką jak obłoczek. Włos jednak nie był zupełnie schowany, i mimo przytulności obsłonek, wydobywał się przy obu skroniach kilku złotemi kędziorami. Ów spodni rąbek, nazywany "podwijką"; i dwoistość herbu na sukni, pokazywały że pani ta musi być zamężną.

Za nią wybiegło dziecię maleńkie, bieluchne, różowiuchne, w sukience także błękitnej, z włoskami także jasnemi, nawet jeszcze jaśniejszemi niżeli u niewiasty; bujność tych włosów przechodziła zwyczajną miarę, pukle starannie pozwijane aż po pas wisiały dziecinie, tworząc w koło niej złoty, ciągle ruchomy płaszczyk.

Na ganeczku było dla dwojga za ciasno, dziecie niebacznie czepiało się poręczy, więc niewiasta wzięła je na ręce, i tak stojąc prawie nadpowietrznie, oprawiona w rzeźbo wieżyczki, przypomniała pielgrzymowi te święte posągi, które ówcześni mistrzowie umieli tak lekko przystawiać do gotyckich filarów. Dziecię śmiało się i całowało niewiastę, ona jedną ręką je tuliła, drugą mu pokazywała stronę lasu, gdzie też i jej własne oczy słały wzrok pełen oczekiwania.

Z lasu wyjeżdżał orszak myśliwych, a na ich czele była także kobieta. Niósł ją koń kary, z białą strzałką na czole, z szyją o łabędzich ruchach, ognisty a pieściwy, jakby stworzony dla owej amazonki, bo i w jej urodzie potęga z miękkością dziwnie się łączyła. Pomimo postawy siedzącej, znać że wysoka i majestatyczna. Suknia, jakby ulana, ściśle rysowała pełne kształty. Była to suknia barwy ciemno-karmazynowej, obłożona pysznemi sobolami. Pasy ją ściskały aż dwa: jeden niezmiernie szeroki, z ciemnej skóry nabijanej skówkami i guzami, zapinał się w samej kibici, jędrnie odznaczając jej wcięcie. Drugi węższy, niżej opuszczony, połyskał na szacie wygięciami srebrnej obręczy. Rękawy, szczelnie obcisłe, odmienne od całej sukni, mieniły się pstrą tkanką jedwabną, która była naówczas przedmiotem rzadkim i kosztownym. Gęste brwi, długie rzęsy, grube warkocze łowczyni, zdawały się także sobolowe. Była jak nazywano, "przetowłosa", to jest bez rąbków ani białych obwiązek; owe tylko warkocze spuszczały się jak dwie wstęgi od skroni i spadały na piersi, a wkoło włosów biegł cienki, złotolistny wianuszek. Takie ubranie głowy oznaczało pannę. Niełatwo było jednak te szczegóły dojrzeć, bo cala jej osobę osłaniał ogromny płaszcz zielony, z kapturem nasuniętym na głowę; z tyłu, od kaptura wywijał się sznur złoty, który zwykle przez ramie zwieszano ku przodowi; zwyczaj wygodny, za jednem pociągnięciem sznura, kaptur sam opadał. Płaszcz spinał się pod szyją na dwie klamry, szeroko połączone taśmą, a że niemiał rękawów, jadąca odrzuciła go na obie strony, aby uzyskać wolność ruchów dla obu rąk potrzebną, bo w jednem jej ręku spoczywały cugle, na drugiem, nieco podniesionem i obciągniętem grubą rękawicą, siedział najprześliczniejszy sokół, tak zakapturzony jak i jego pani.

Pomimo sokoła i nowoczesności stroju, cała ta postać, dumna i bohaterska, a jednak na wskroś kobieca, przypomniała pielgrzymowi jakowąś boginię.

Mitologji nie uczył się on w żadnych szkołach, ale podróże stanęły mu za szkołę; w Italji widywał połamane szczątki rzymskich bożyszcz, między któremi chwycił go za serce pewien cudny posąg Djanny, i choć sobie wymawiał cześć dla pogańskiego bałwana, długo niemógł zapomnieć "olimpijskiej panny, a teraz kiedy zobaczył pędzącą łowczynię, tamta stanęła mu na oczach.

Nasz pielgrzym był jeszcze młody. (Bo wówczas pielgrzym niekoniecznie musiał mieć białą brodę; w owych wiekach pielgrzymowali wszyscy, od starców do dzieci.) Więc jako młody, chciwie przyglądał się obu obrazom, oczy jego biegały od ganku wieżyczki do karego konia i napowrót.

Namyślał się która piękniejsza: święta czy bogini? Namyślał się i niemógł rozsądzić; tylko zakończył słowami:

— Gdyby mi tu kazano zawyrokować której oddać palmę, poprosił-bym o dwie palmy.

Tuż za piękną łowczynią, o jakie półtora kroku, jechał człowiek cały czarno ubrany, z szarą drucianą koszulką na wierzchu, z grubym pękiem broni u pasa, z twarzą zawiędłą i posępną. Za nim kilku myśliwych, odzianych brunatno, jak przystoi ludziom pośledniejszego stanowiska. Uwijało sio tez i dwóch paziów, zgrabnie opiętych w jaskrawe ubiorki.

Wszyscy długim wężem zaczęli po górze wspinać się ku zamkowi, a pielgrzym w gąszczu siedział niewidzialny. Ale cóż się ustrzeże paziowskiego oka? Dostrzegł go pazik z figlarnemi oczami i czupurnem piórkiem u czapki, skręcił konia, stanął, i zaczął się przyglądać z rodzajem niedowierzania, bo pielgrzym siedząc, nogi "na krzyż" założył, a trzeba wiedzieć że tej postawy, nazbyt wygodnej wedle ówczesnych wyobrażeń, pozwalali sobie tylko pielgrzymi i krzyżownicy powracający z Ziemi Świętej. Był to przywilej szanowny i wymowny.

Pielgrzym widząc niepewność pazia, kiwnął głową i odezwał się:

— Tak, tak, — idę z Jerozolimy, prosto od Grobu Pańskiego.

Na te słowa, paź zeskoczył z konia, zaczął całować płaszcz pielgrzyma i dopytywać się:

— Jak to tam jest w Jerozolimie"?

Ale pielgrzym ani myślał dla jednego słuchacza szafować skarbami swoich wspomnień; wolał owszem sam się czegoś dowiedzieć aby te skarby jeszcze zwiększyć. W tym celu zapytał, jak się nazywa ten zamek? Kto go zbudował? Do kogo dziś należy? I co to za jednę te piękne białogłowy?

 — Miejsce które widzicie jest to "Żegnana Góra", albo jeszcze prościej "Żegnaniec. " Od czego poszło to przezwisko, różnie ludzie mówią. Wedle jednych, w czasach bardzo starych, jeszcze za pogaństwa, stała tu okrutna świątnica, gdzie czarci mieli swoje gniazdo. Ale kiedy król Chrobry sprowadził Benedyktynów na Łysą Górę, trafiło się że jeden z tych zakonników przechodził tędy nocą, i bardzo się zadziwił widząc na górze gmach cały ognisty, od którego łuna biła jakby od siedmiu xiężyców, a w gmachu czarci z wiedźmami wyprawiali skoki i śpiewy, tak że od huku wszystkie drzewa się trzęsły; Benedyktyn widząc iż wołaniem licha nie wypłoszy, znakiem Krzyża Świętego przeżegnał ona górę, i wnet się cały gmach z trzaskiem zapadł, a miejsce nazwano "Zażegnanem. " Inni znowu mówią, że sto lat temu, xiąże Henryk Sendomierski jadąc tędy na łowy, usnął na tej górze, a we śnie zobaczył Świętego Piotra który go tak ogniście przeżegnał, że mu na piersiach krwawy krzyż zostawił. Jak tylko się xiąże obudził, zaraz wyrozumiał co taki sen znaczy; ze szkarłatnego sukna, krzyż sobie wykroił, przypiął go na piersiach, zebrawszy towarzyszy wyprawił się na Krucjatę, gdzie wiele czynów chwalebnych dokonał. Jeden z owych towarzyszy powróciwszy tutaj, na pamiątkę owej sennej przepowiedni zbudował sobie zamek i dał mu nazwę: "Przeżegnaniec. " Dziś tu mieszka jego wnuk rodzoniusieńki, Sulisław na Żegnańcu, rycerz waleczny, pan możny i sprawiedliwy. To też Pan Bóg mu błogosławi we wszystkiem; nieprzyjaciele drżą, przed nim, xiąże Bolesław tak go ceni że kiedyś jadąc z Sendomierza cały tydzień gościł tu na zamku. Dobytek wszelki zakwita, jedynak zdrowo się chowa, a w domu rządzi zacna żona, pani Elżbieta Sulisławowa, ta właśnie nadobna niewiasta co przed chwilą wyszła na ganek. Sądziła pewnie że już powraca jej małżonek, ale on jeszcze zabawił się w lasach, a wróciliśmy tylko my co należymy do orszaku panny Ludmiły, dziedziczki na Srebrbnym Potoku, Białej Górze, Czarnolesiu i. wielu innych włościach. Sławna to bogaczka, może najbogatsza w całem Krakowskiem i Sendomierskiem xięztwie. Dwa rody się na niej kończą. Sierota z ojca i z matki, chowała się u Panien Norbertanek, a teraz ją stryjcowie oddali pod opiekę pani Elżbiety. Już blizko rok tu bawimy, i od tego czasu rzadki tydzień aby jaki rycerz albo panicz nie odwiedził zamku w którym jest do zdobycia taka posażna i urodziwa dziewka. Już też i czas aby sobie wybrała małżonka, już idzie jej na rok szesnasty, ale ona jakoś nie może się namyśleć, a prawdę mówiąc i całemu jej dworowi niezbyt pilno do tej godziny, bo przy naszej pani nam dobrze, a jaki będzie pan, nie wiemy.

Paź był-by jeszcze długo rozpowiadał; podróżny pierwszy mu przerwał. Dowiedziawszy się że w zamku bawią same niewiasty, na których miłosierdzie każdy ubogi zwykł najwięcej liczyć, śmielej poprosił o gościnność. Paź widocznie się zawahał, oświadczył że potrzebuje pierwej otrzymać pozwolenie od naczelnika załogi zamkowej Ruperta, który w nieobecności pana musi o wszystkiem wiedzieć, i co żywo puścił się ku bramie.

Pielgrzym sam zostawszy, ukrył twarz w dłoniach i pomyślał:

Mój Boże! Jaki to jednak niesprawiedliwy podział losów na świecie! Jednym wszystko idzie jak z kamienia, wszystko im się z rąk wymyka, ziemia prawie z pod nóg im ucieka, — a drugim wszystko się wiedzie jakby przez jakie czary. Oto naprzykład te dwie białogłowy? Jedna sobie pysznie mieszka w swoim zamku, chlubna małżonka i matka, otoczona czcią poddanych i uśmiechami dworzan, tłumom rozkazuje i monarchów przyjmuje. Druga, zepsute dziecko szczęścia, ręką co nie zaznała trudu, zgarnia dostatki ciężko zapracowane przez wiele pokoleń, promienna przodownica na łowach i pląsach, królowa turniejów, cel miłosnych westchnień i pieśni, widzi u stóp swoich najśliczniejszych młodzieńców i najdumniejszych mężów, czekających z jej ust wyroku. Obie młode, obie piękne, kwitnące zdrowiem i swobodą, nie znają co to troska o jutro, co to nieżyczliwe spojrzenie, i jeszcze ludzie unoszą, się nad ich dobrocią! Nie sztuka to być dobrym kiedy wszystko idzie wedle woli. Czem te białogłowy zasłużyły się Bogu, że je tak bez miary obsypuje, a cóżem ja biedak zawinił, ja który nigdy nikomu wody nie zamąciłem, aby mię los od maleńkości prześladował?

Z tych gorzkich rozmyślań zbudziły pielgrzyma obce głosy. Paź wracał podskakując, za nim szedł Rupert, w którym podróżny poznał owego posępnego jeźdźca o czarnych sukniach i drucianej koszulce. Dowódca załogi nachmurzywszy wzrok przenikliwy, zmierzył wędrowca od stóp do głowy, chcąc zapewnie zmiarkować czy to nie jaki niebezpieczny włóczęga, kto wie czy nie szpieg nieprzyjacielski? Gdyby mógł był odgadnąć jego młode lata, byłby się może i tą młodością zraził; ale niesłychane trudy zamorskich pielgrzymek nadały podróżnemu jakiś wiek nieokreślony, a niczem niezatarta pańskość, przebijająca się z pod tych szat biednych i znękanych rysów, onieśmielała zbyt ciekawych badaczy. To też jeden błysk oka wystarczył biegłemu znawcy na ocenienie gościa; zaprosił go z uszanowaniem i prowadził pod górę.

Weszli na most którego po przejeździe myśliwców jeszcze nie podniesiono, dalej na dziedziniec zapchany mnóstwem przybudowali i przystawek drewnianych. Czego tam nie było? Koszarowe cele dla załogi, łaźnie, kuchnie, piekarnie, pełno przeróżnych składów; z innej strony łomocące stajnie, pełne kwiku chlewy, piskliwe zagrody dla drobiu. Na środku dziedzińca zaokrąglała się kamienna obwódka studni, zkąd śmiejące się pacholęta wyciągały wiadro z wodą dla pomęczonych koni. Przy głównym gmachu, w narożniku, zgrabna dzwonniczka strzelała nade drzwiami kaplicy, z której właśnie wychodził Kapelan zamkowy.

Pielgrzym patrzył, podziwiał i wciąż powtarzał w duszy:

— Wszystko mają, wszystko! Nawet Pana Boga mogą przyjmować w domu!

Przeszedłszy sień sklepioną, podpartą pękatemi słupami, i próg wysoki jako przystało na drzwi pańskie, stanęli u wejścia długiej a wązkiej sali, gdzie wędrowiec nieprędko potrafił się rozpatrzeć; gęsty mrok tam panował. Wprawdzie w jednym z jej końców świeciło okno wysoko strzeliste, podobne do kościelnego, w drugim końcu roztwierał się komin ogromny, tak ogromny że zajmował prawie całą tę ścianę, a z jego huczącej gardzieli, nastroszonej całą furą drzewa, buchał płomień jakby z kuźnicy, ale zbieg dwóch jasności, niebieskawej od okna, czerwonej od ogniska, tworzył oświetlenie fałszywe, do którego oko musiało długo przywykać. Miłym był jednak niezmiernie widok owego ognia; przy niesłychanej grubości ówczesnych ścian kamiennych, które nigdy nie mogły ogrzać się do rdzenia, przy ważkości okien przepuszczających ledwie jedną smugę słońca, w gmachach panował chłód piwniczny. Cały też rok chodzono w futrach, które na wolnem powietrzu czasem stawały się zbyteczne, ale w mieszkaniach były zawsze pożądane.

O bajecznej tej grubości murów najlepiej świadczyła sama framuga okna, istny pokoik w pokoju; choć tylko w ścianie wykrojona, zawierała pod oknem stolik i dwa ogromne krzesła.

Siedziba ta mogła się pochlubić bardzo cennym przymiotem, była stosunkowo dosyć jasna. Wprawdzie okno, mało co szersze od porządnej strzelnicy, nie przeświecało szybami, które ledwie na królewskich dworach wtedy znano; miało tylko mocną kratę i grubą na wewnątrz okiennicę; ta była poprzekłuwana w rozmaite gwiazdy i serduszka naciągnięte pół-przejrzystą błoną, tak że nawet w zimie kiedy musiano wszystko szczelnie zamykać, przepuszczała odrobinę światła. Ale teraz, przy ciepłej porze, okiennica była otwarta i promień światła żółtego, pociętego czarnym cieniem kraty, padał prosto na stolik przykryty wesołym, pasiastym kilimkiem. Stół był założony mnóstwem rzeczy: leżały na nim krośna z jakąś cudną robotą; przy nich wrzeciono misternie wycinane; stał i zielony dzbanuszek z kwiatami; leżała nawet xięga, oprawna w pargamin biały jakby mleko, na świeciste klamry zamknięta. Krzesła przypominały kształt biskupich tronów, a chociaż twarde i kańczaste, nęciły doborem przeróżnych poduszek. Naprzeciw tych siedzeń, na ścianie szarzejącej nad stołem, roztwierał się tryptyczek jaskrawo, malowany, z Męką Pańską na środku, ze świętemi figurami na bocznych skrzydełkach. Nad nim wisiał wiecznie gorejący kagańczyk, pod nim zaokrąglał się rodzaj muszli kamiennej z wodą święconą i zatkniętą na ukos palmą. Według tych szczegółów łatwo było zgadnąć, że to jest miejsce gdzie pani domu najlepiej lubi przesiadywać, "boudoir" trzynastego wieku.Środkiem sali biegł stół długi a wązki, na kozłach układany, w koło niego zydle dębowe, po ścianach rogi różnych leśnych bestyi, a gdzie-nie-gdzie pęki rynsztunku.

Z obu stron komina wysuwały się dwie ławy o wysokich oparciach, z gruba narzynane we wzory, podobne do stalli. Między niemi, przed samem ogniskiem, siedział na niedźwiedziej skórze ów śliczny chłopczyk o błękitnej sukience, teraz bawiący się z ogromnym psem czarnym.

W środku sali, przy stole, pielgrzym spostrzegł owe dwie białogłowy, które teraz na tle czarodziejskiego oświetlenia wydały mu się jeszcze dziwniej piękne, tem piękniejsze że go przyjęły ze czcią należną człowiekowi co własnemi stopami dotknął się Golgoty.

I on też, jako doświadczony bywalec, umiał sobie odrazu ująć serca niewieście. Przed chłopczykiem stanął w osłupieniu, oświadczając że jak żyje nie widział takich cudownych włosów, którym podobne chyba Święty Jan Ewangelista nosił, czem wielce pogłaskał macierzyńską dumę Elżbiety, porównanie wypadło tem szczęśliwiej, że chłopczyk jakby naumyślnie nazywał się Jasiem. — Ludmile przypatrywał się z uporczywością która ją w końcu aż zmieszała, a wtedy zaczął ją przepraszać, wyznając na swoje uniewinnienie że mu jej osoba dziwnie przypomina Rejentkę Francji, sławną Blankę Kastylską, którą przed rokiem w Paryżu miał szczęście oglądać; a że cały świat wiedział jakim Blanka była cudem urody i rozumu, piękna łowczym zarumieniła się i skinęła głową dziękczynnie.

Po takim wstępie wszystko już poszło gładko. Wprawdzie Rupert stal ciągle przy drzwiach, i swoją milczącą posępnością ziębił zgromadzenie, ale stało i kilku innych domowników, z białemi wąsami, z poczciwemi twarzami, a poufałe, czasem i krotochwilne słówka wtrącane przez nich do rozmowy, dowodziły że to dom którego sługi trzymają się nietylko chlebem lecz i sercem. Przyszła też i stara, ze wszystkich najstarsza, ochmistrzyni, w siwym kożuszku, cała obwiązana białemi chustami; siadła w kątku, trzymając kądziel, i zdaje się że przez cały czas trzymała ją nieruchomie, tak była nabożnie zapatrzona w pielgrzyma.

Wkrótce weszła dzieweczka ze srebrną miednicą i nalewką pełną, wody pachnącej, zaprawnej lawendą, gdzie pielgrzym z rozkoszą obmył ręce; do ich obtarcia przyniesiono mu ręcznik lniany bielusieńki, z brzegiem prześlicznie wyszywanym. Poczem, sama pani zamku podała mu czaszę złocistą, nalaną Cypryjskiem winem, i wnet inne dziewki zaczęły wchodzić, niosąc pełne misy i dzbany.

Zaproszono pielgrzyma do stołu; miejsce miał zaszczytne, w samym najwyższym rogu; obie panie usiadły po dwóch stronach, nic same nie jedząc, ale częstując jak należy, to jest aż do przymusu.

Zaczęto od pytania, czy gościowi dozwolone mięso i różne łakocie? Na wielką radość gospodyni odpowiedział że nie jest związany żadnym nadzwykłym postem, bo jego pielgrzymka nie była pokutą ale ślubem uczynionym w nieszczęściu. I powoli, zaczął opowiadać swoje losy, — jako w niemowlęctwie stracił matkę, jako rósł przy ojcu bogatym i potężnym, w zamku co miał także baszty i wielkie sale. Aż tu jednej nocy, zły sąsiad, odwieczny wróg jego rodu, ubieżał zamek, ojca okrutnie zamordował i włości zagrabił. Dziecię od sług uratowane, tułało się po kryjówkach, szukało pomocy u możniejszych, ale że to było na Mazowszu, pod rządami xięcia Konrada, u którego nikt nie mógł dostąpić sprawiedliwości, odepchnięto zabiegi pacholęcia co nie miało czem opłacić się ani odsłużyć.

Na wzmiankę o Xięciu Konradzie, obie panie smutnie potrząsnęły głową i zamieniły znaczące spojrzenie.

— Otoż — ciągnął dalej pielgrzym — widząc że u ludzi nic nie wskóram, obróciłem się ku Ojcu Niebieskiemu, ślubowałem że pójdę aż do Jeruzalem na intencją aby mi kiedyś wrócił ojcowiznę. I poszedłem, i oto już jestem z powrotem. Ja swoje zrobiłem, a teraz — dodał — zobaczymy czy Pan Bóg zrobi swoje?

Słowa te wyglądały hardo, ale tchnęły ślepem zaufaniem w Opatrzność, co musiało Ją więcej wzruszać niż obrażać.

Ludzie ówcześni naprzykrzali się niebu nieustannemi ślubami, za które wielu z nich wymagało natychmiastowej, doczesnej nagrody. Był to rodzaj targu z niebem, to prawda, jednak czyż możemy go potępiać, kiedy często, bardzo często pomagał"? I nie powinien dziwić nas jego pomyślny skutek; dziecko zepsute ale gorąco kochające, nieraz więcej od ojca wyprosi i wynudzi, niż dziecko roztropne ale zimnego serca.

Pani Elżbieta nalała gościowi nową czarę i z westchnieniem rzekła:

Ach, na łudzi zawsze trudno rachować. Xiąże Konrad w najlepsze jeszcze gospodarzy i podobno coraz większe zgorszenia się tam dzieją. Ale Bogu Wszechmocnemu wszystko łatwe, On i ze skały żywy zdrój wyprowadza.

To powiedziawszy, zawahała się przez chwilę, i zamilkła, widocznie wstrzymując na ustach gotowe jakieś pytanie. Była ona wielce ciekawa (i nie ona jedna, ale wszyscy byli ciekawi) z jakiego rodu pochodził podróżny? Według owych dziecinnych wspomnień, musiał ród jego być świetny i szlachetny, cóż kiedy go nie wymienił ani razu? Czemu? Czy z chrześcjańskiej pokory? Czy owszem z dumy wstydzącej się teraźniejszego poniżenia? W każdym razie, gościnność i poszanowanie dla nieszczęścia nie pozwalały zapytywać.

Tymczasem gość używał posiłku sowicie chociaż bardzo powoli; nie mogł się napieścić niezwykłem! dla siebie przysmakami; po jagłach i rzepie jakiemi go najczęściej karmiono w chałupach, dziwnie mu smakowały bieluchne, rozpływające się w ustach kuraki, dziczyzna suto pławiona w korzeniach, a. nadewszystko ten prześliczny placek, miodem przekładany, jagodami upstrzony, do którego roboty sama pani zamku się przyznała.

Po krótkiej modlitewce dziękczynnej, panie przeprowadziły gościa, w pobliże ogniska, ławę mu wysłały kobiercem, niedźwiedzią skórę podsunęły pod nogi, a same siadły na drugiej ławie naprzeciwko. Przyszedł i Kapelan zamkowy, ciekawy wieści z Ziemi Świętej, i przy gościu zajął miejsce na ławie z kobiercem. Nawet mały Jaś, ośmielony pochwałami wędrowca, a jeszcze bardziej ustąpionym sobie słodkim kawałkiem placka, porzucił czarnego Burka ażeby się bawić z pielgrzymim kapeluszem, dziwowiskiem wówczas nie często widywanem. Nietylko u nas ale w całej Europie obywano się czapkami a jeszcze więcej kapturami, które dla zimniejszych zwłaszcza krajów niezaprzeczenie były bardzo wygodne. Dopiero pielgrzymi zachodzący aż do Hiszpanji zaczęli ztamtąd przynosić osobliwsze owo nakrycie, wynalezione tam przeciw upałom od Afryki wiejącym. Długo jednak ludzie innych krajów niemogli się z niem oswoić. Złośliwi przyrównywali je do przewróconej miski, i nikt nieśmiał tak ubrać głowy, chyba kiedy wychodził na pielgrzymkę; wtedy kapelusz o płaskiej główce i szerokiem oskrzydleniu stawał się niejako godłem pobożnego wędrowca, i już zdaleka zwiastował go ludzkim oczom, razem z okrągłym, fałdzistym płaszczem bez rękawów, czyli "peleryną", której sama nazwa już dostatecznie tłumaczy początek.

Nieznacznie, w sali przybywało słuchaczy. Wszystkie panienki służebne cichutko się wsunęły, wszyscy domownicy powoli pod ścianami się uszykowali, nawet kilku żołnierzy i kuchcików ze drzwi otwartych wytknęło ciekawe głowy. Przy mroku zapełniającym salę, całe to zgromadzenie było-by pozostało prawie niewidzialnem, gdyby nie od błyski ognia, które się czasem różowo zaiskrzyły, to na jakim pancerzu to na białym fartuszku, i gdyby nie szmery uwielbienia, podziwu lub strachu, któremi tłum się zdradzał słuchając pielgrzyma.

Bo też pyszne i straszne opowiadał on rzeczy.

O sławnym sułtanie Saladynie, co tak był po swojemu nabożny, że i w podróży siedząc na wielbłądzie, ba! nawet konno jadąc na bitwę, zawsze czytał i czytał Koran. Wielki przykład dla chrześcian !

Dalej opowiadał o straszliwej sekcie Assasynów czy Haszyszynów (czart ich tam wie jak to wymawiać?) nad któremi już od trzech wiekow króluje czarownik ze szczerozłotą brodą, mieszkający na górze tak wysokiej... no, jak sto razy Świętokrzyzka. Na jej wierzchu, pomimo wiecznych śniegów, kwitnie ciągle ogród zaklęty, gdzie ów stary obłudnik zgromadza, djabły w kształcie cudnych boginiek, i za ich pomocą; tak czaruje swoich wyznawców, że zszedłszy z onej góry słuchają go na oślep. Każe im w ogień skoczyć? Dobrze. Zabić kogo? Jeszcze lepiej. O, tego zabijania najwięcej; podobno już się nawet zakradli do krajów chrześciańskich, i we Francji ludzi sprzątają. To tylko szczęście że ów czarownik nienawidzi wszystkich bez wyjątku, i każe mordować nietylko Franków ale i Egipcjan i Arabów i Saracenów, — i tak z przejrzenia boskiego, cale to plugastwo samo się pożera.

Mówił także jak to teraz na Wschodzie łatwo sobie zdobyć królestwo. Korony rosną tam jak grzyby. Trafiało się że prosty rycerz pojechał na Krucjatę, i nie wraca, nie wraca. Żona w głowę zachodzi, chce już za jego duszę sprawić nabożeństwo, niema czem dzieci żywić, bo jako wdowę już ją wszyscy rabują, a tu zjawia się od męża poseł: "Żono kochana, zabieraj się z dziećmi i przyjeżdżaj co żywo, zostałem cesarzem Trebizondy."

Na takie słowa pielgrzyma, słuchacze otwierali usta, a z oczu błyskała im gorąca zazdrość. Ale kiedy znów zaczął opowiadać, jakie to znęcania się i męki muszą nieszczęśliwi pielgrzymi znosić od synów piekielnego Mahometa, — jakie to w Palestynie są trzęsienia ziemi co widocznie aż się wzdryga na tyle okropności, — jakie to nad Martwem morzem rosną dziwne owoce, które z wierzchu wyglądają nakształt soczystej gruszki, a gdy je nadgryziesz to ci usta zasypią popiołem, — jakie to na końcu świata siedzą przeraźliwe narody, jakoweś Tatary i Mongoły, co jadają dzieci pieczone i myślą całą ziemię zawojować, — wtedy wszyscy jęczeli jak w kościele, i nawet Jaś wypuściwszy z ręki kapelusz, wlepiał w pielgrzyma osłupiałe oczęta.

Było-by to rzeczą niezmiernie ciekawą, gdyby można spisać wszystko co opowiadał, ale cóż? zrobiła-by się powieść w powieści, jak ów pokoik w pokoju, a wtedy nasza xięga dorosłaby do grubości owoczesnych murów, dzisiaj zaś to już nie popłaca; dziś i ściany i xięgi wiotsze, i cierpliwość słuchaczy mniej hartowna.

Mieszkańcy zamkowi byli-by słuchali do nocy, ba! i całą noc do świtania, ale pielgrzym, zobaczywszy przez okno czerwoność zachodzącego słońca, zerwał się ku wyjściu, bo mu jeszcze porządny kawałek drogi zostawał do wiadomego klasztoru, gdzie miał noc przepędzić i z Przeorem radzić o swoich, przyszły cli losach.

Ruszyło się wszystko w sali; a pierwsza ruszyła się pani zamku, aby nagromadzić pożegnalne dary dla pielgrzyma, Kazała przynieść zimnego mięsiwa, dodała i dwa złociste chleby żytnie, i pozostałą całą połowę placka, a kiedy to wszystko zaczęto pakować do sakiew, to strach brał aby nie popękały. Kazała też przynieść miękkie, nowiuteńkie obuwie, które pielgrzym zaraz przymierzył i nadział, stare zawiesiwszy na kiju; dała mu i kawał domowego płótna, i pas szeroki z czarnej skóry, spinany mosiężną, sprzączką, który miał wewnątrz misterną kryjówkę na pieniądze; a piękna Ludmiła sięgnęła do płaskiego woreczka co jej wisiał u boku na łańcuszkach, dobyła z niego dwie sztuki złota i wsunęła je do kryjówki.

Pielgrzym rozczulony niewiedział jak dziękować i czem się odpłacić? Zdarł ze swego ubrania muszelkę dla Jasia, pomiędzy domowych rozdał kilka poświęconych krzyżyków, ale cóż samym paniom ofiarować?

Szczerze mówiąc, nie chciało mu się rozpruwać płaszcza i po drodze rozdawać kosztownych relikwi, któremi kiedyś miał nadzieję okupić sobie zbrojną pomoc przyjaciół ojcowskich, albo przynajmniej schronienie na starość przy jakim klasztorze.

Szczęściem, przyszła mu w porę myśl wyborna: sięgnął do zanadrza i wydobył małą, maleńką paczuszkę. Wszyscy zaglądali ciekawie. On powoli, ostrożnie, odwijał płatek po płatku, aż wyjął drobną gałązeczkę o kilku ramionach, zupełnie martwą, szarą jak ziemia, zwiniętą w twardy pokręcony kłębuszek.

Podniósł ją wysoko, pokazał zgromadzonym i odezwał się uroczyście:

— Czem-że można was obdarzyć, moję zacne i urodziwe dobrodziejki? Czegóż wam na świecie brakuje? Macie wszystko czego łaknie ciało, czego pragnie dusza. Wasze życie usłane różami.....

Tu chwilo się zatrzymał, jakby czekał na słówko potwierdzenia ze strony dobrodziejek.

Któż-by uwierzył? Te nie wyrzekły ani słówka, owszem, podniosły ku niemu wzrok żałosny, wyraźnie przeczący.

Ale pielgrzym niechciał zważać na to przeczenie, które mu psuło piękny zwrot przemowy, i kłaniając się ciągnął dalej:

— Życie wasze usłane różami. Otóż ja do róż tych dodam jeszcze jedną, ale taką jakiej nie widziałyście nigdy, jakiej w naszym kraju nikt jeszcze nie widział. Słyszeliście wy też kiedy o róży Jerychońskiej?

Kilka głosów odezwało się z nieśmiałością:

— A juści, słyszeliśmy. To podobno kwiat Matki Boskiej.

— Dobrze mówicie, kwiat Matki Boskiej, kwiat niebiański. Otóż to jest właśnie róża Jerychońska, taka jaka rośnie na ziemi, ale tylko na ziemi Świętej, pod miastem Jerycho, którego-to mury porozpadały się na zatrąbienie Jozuego. Byłem tam. Na własne oczy widziałem kamienie z owych murów leżące jeszcze w poczerniałych kupach. Wokoło miasta pustynia. Gdzie-nie-gdzie kopami rosną przecudowne palmy, zresztą wszędzie szczery piasek, żółty jakby złoto, a na piasku takie oto różyczki leżą porozrzucane; niewiedzieć zkąd się tam biorą, jakby je kto z nieba wysypał. Tę którą widzicie, własnemi rękami wyjąłem, a nie trudno wyjąć, bo — rzecz dziwna — ten kwiatuszek wcale nie wrasta w ziemię, ale tylko po wierzchu troche sio piasku trzyma, zaczepiony tą łodyżką jakgdyby haczykiem. To też lada wiatr go wyrywa i roznosi po całej Ziemi Świętej, tak że tam naprawdę padają deszcze z róż.

Tu ruch rosnący przerwał mowę pielgrzyma.. Słuchacze zaciekawieni coraz ciaśniej go napierali; musiał każdemu z osobna pokazywać osobliwszą roślinkę. Nakoniec wszyscy przyjrzeli się do syta.

— No — rzekł — już tedy wiecie, jak to wygląda i gdzie rośnie. Ale czemu jest poświęcone Matce Boskiej, a! tego nie wiecie. I nie zawsze też to nosiło taką świętą nazwę, dawniej to był kwiat Ewy, kwiat "matki człowieczej". Powiadają, że kiedy Cherubin uzbrojony mieczem gorejącym wypędzał naszych rodziców z rajskiego ogrójca, biedny ojciec Adam był taki zgryziony, że już na nic nie patrzył i na nic nie pomniał: szedł z oczami wlepionemi w ziemię, więcej podobno żałując straconej łaski Pana Boga, niżeli wszystkich prześliczności Edenu. Ale Ewa zapobiegliwsza, troszczyła się już w sercu jak to tam będzie dalej z niemi, i koniecznie chciała z tej dawnej siedziby wynieść sobie coś, choćby najmniejszego, na nowe gospodarstwo. A tu strach, niełatwo rękę ściągnąć, bo Cherubin patrzy ognistemi oczami. Jednak już przy samej bramie rajskiej, uchwyciła chwilę kiedy się zapędził za mężom, i uszczknęła różę, jedną małą różyczkę, taką malusią, że ją schowała w dłoni. Użytek z takiego kwiatka niewielki, zawsze jednak — myślała sobie — jak się te róże rozrodzą, będzie czem ozdobić nasze nowe gniazdo, będzie co wpleść we włosy, jak za dni szczęśliwości. (Bo to, z przeproszeniem dobrodziejek, białogłowie zawsze strój na myśli.) Sądziła biedna matka nasza, że z tej różyczki wyrosną po dawnemu cuda. Ach, jakże się strasznie oszukała! Róża przesadzona z ziemi edeńskiej na ziemię wygnania, straciła całą krasę, pokurczyła się i uschła zupełnie. Jednak jako z raju pochodząca, nie mogła się pozbyć swego nieśmiertelnego przyrodzenia, rosła więc dalej, bo nic mogła nierosnąc, ale szara, karłowata i suchuteńka. Pamiątka z raju, ale utraconego. — Aż po wielu tysiącach lat, kiedy Panna Maią a i Józef Święty powracali z Egiptu, Pan Jezus, który już miał kilka latek, biegając po złotej pustyni, ulitował się nad losem wygnańczego kwiatka, zerwał kilka takich martwych gałązek, i siadł sobie przy drodze ażeby dla Matki upleść z nich koronę. A gdy plotąc zaczął rozmyślać jaki to grzech ciężki sprowadził śmierć owego kwiatka, i w ile złości ów grzech się rozrodził, i jak przyjdzie to wszystko na krzyżu okupić, tak się Najdroższemu Dzieciątku i na plącz zebrało. Boskie łzy upadły na gałązkę. i wtedy stal się cud: róża odżyła, w mgnieniu oka wydała listki i kwiateczki, i kiedy Jezunio włożył Matce na głowę koronę, to już zieloniuteńką i kwitnącą. I niedość na tem; odtąd cud się powtarza, bo w rękach Pana Jezusa klątwa grzechu pierworodnego ustala nad kwiatkiem, jak ustała nad rodem ludzkim. I już nawet nie potrzeba łez, ale dość jest kilku kropel wody, ażeby róża odżyła.

Tu powstał między zgromadzonemi jeden okrzyk:

— Jakto? wody? Zwyczajnej wody? Czy to być może?

— Atak. Naprzykład oto patrzcie: tę gałązkę zerwałem przed laty dwoma, wszak zeschnięta jak wiór, nieprawdaż? A jednak włóżcie ją w miseczkę albo w dzbanuszek z wodą, a zobaczycie co się stanie.

— No, cóż? Cóż? — pytano dokoła.

— Nie upłynie połowy, ba! i ćwierci dnia, ale gdzież tam! i to za wiele

dosyć tyle czasu,. ile trzeba ażeby odśpiewać Nieszpory, a ten wiórek zmięknie, pokurczone gałązki wyprostuje do góry, i rozwinie się w taki szeroki krzaczek, że kiedy teraz można go schować w dłoni, to potem dwiema rękami ledwie się zakryje. Wyjmijcie go z wody a napowrót uschnie; włóżcie go po raz drugi, znowu się rozwinie; i tak samo będzie za rok, za lat dziesięć, za sto i zawsze.

— A to dziwne ! A to niepojęte! — Wołali słuchacze.

— Proszę dobrodzieja — wtrąciła ochmistrzyni — czy-by to nie lepiej było tę różę zasadzić na grządce, albo włożyć w doniczkę?

— A! Moja matulu — odparł pielgrzym z uśmiechem — to nie była-by sztuka. Na grządce lub w donicy lada ziele wyrośnie. Ale tu właśnie chodzi o rzecz cudowną. Ta róża nie jest kwiatem ziemskim, więc jej nie trzeba ziemi, dość aby kilka kropel przypomniało jej łezki Jezusowe, a budzi się jakby wskrzeszona. O! W tym kwiatku jest wielka dla nas nauka i pociecha: umiera i zmartwychwstaje, pokazuje nam czem jesteśmy i czem zostaniemy. Dawniej kwiat Ewy a dzisiaj kwiat Marji.

Nastało milczenie.

Przerwała je piękna łowczyni:

— Ja bo jeszcze chciała-bym coś wiedzieć. Mówiliście że roża włożona w wodę robi się jak żywa i podnosi gałązki. Ale czy wypuszcza świeże listki, czy wydaje kwiaty ?

— O... to cud rzadszy — odpowiedział pielgrzym z niejakiem wahaniem. — Jednak słyszałem że i to się trafia. Kiedy Matka Boska chce komuś okazać wielką łaskę, pozwala aby róża wypuściła zieloniuteńkie listki i bieluteńkie kwiatki. Ale taka łaska bardzo rzadka. Błogosławiony to już dom, w którym róża Jerychońska zakwitnie.

Wymawiając te słowa, pielgrzym przystąpił do Elżbiety i wręczył jej gałązeczkę.

— Trzy takie róże — dodał — wyniosłem z Palestyny. Jedną dałem pewnej mauretańskiej dzieweczce, którą chciałem nawrócić na wiarę naszą świętą; drugą dałem królowej Blance, kiedy nas dwunastu pielgrzymów zaprosiła do swego stołu w Wielki Czwartek; trzecia, ostatnia jaką posiadam, niech-że tu zostanie. Oby zakwitła i szczęście wam niosła!

Jaś uczepił się sukni matczynej, wyciągnął rączki i wołał:

— Daj,. matuniu, daj!

Ale matka wysoko podniosła gałązko, łagodnie odmawiając:

— Nie, Jasiu, tego psuć nie można, to kwiat święty.

Pielgrzym tymczasem wychodził, odprowadzany przez wszystkich domowników, żegnany chórem dziękczynień i życzeń.

Kiedy przeszedł napowrót bramę i znalazł się za mostem, gdzie go ów pazik ostatni odstąpił, — znowu nad głową posłyszał trąbę z wieży; obejrzał się na wszystkie strony aby znaleźć powód owego trąbienia., i poniżej góry dostrzegł poczet myśliwych, tłumnie i szumnie wysuwający się z lasu.

Na czele jechało dwóch mężów ogromnych, wspaniałych, jeden w czerwonym, drugi w białym płaszczu; kaptury od nich, nasunięte na głowę, zaokrąglały się z tyłu swoim nieodzownym sznurem, jakby jakiemś uchem od dzbana. Wiatr czasem igrał z połami płaszczów, a wtedy można było rozeznać uzbrojenie jeźdźców; u lewego ich boku świeciły miecze długie,. szerokie, z rękojeścią w krzyż, — u prawego wisiały kołczany, złocistemi ćwiekami nabijane, głębokie i pakowne, ale w tej chwili próżne; polowanie musiało być obfite, kiedy je ze wszystkich strzał ogołociło.

Widocznie to sam pan zamku powracał z jakimś znacznym gościem.

Za niemi jechali dwaj giermkowie, trzymający pańskie włócznie i łuki, dalej niezliczeni strzelcy i obławnicy, w kożuszkach i włochatych skórach różnych zwierząt; jedni mieli proce, topory, długie noże, inni proste oszczepy w ogniu osmalone. A co psiarczyków, prowadzących pstro, zziajane sfory! A co ptaszników z sokołami! Było ich tak wielu, że pierwsi już zaczęli wstępować pod górę, kiedy ostatni dopiero wyjeżdżali z kniei.

Pielgrzym niemiał wielkiej ochoty spotykać się na wązkiej drożynie z tyloma konnemi, co mogli go stratować albo strącić, tem bardziej że ciężko był obładowany. Postanowił zejść z góry inną stroną, i szukając jakiejkolwiek steczki, zaczął krążyć wokoło zamku.

Znagła dosłyszał jakieś łkanie, jakby gwałtowny płacz niewieści. Przystanął, nadsłuchując zkąd ów głos pochodzi? Wyraźnie szedł z głębi zamku.

Ciekawość go tknęła; wstąpił na wierzch wału, i przyczajony pod krzakami, zaczął wzrokiem wodzić po murach które tuż za rowem sterczały. Teraz poznał: głos płaczliwy pochodził z okna wązkiego, wysokiego, co się rysowało w najgrubszej części murów. Okiennica była otwarta, pielgrzym dobrze wpatrzywszy się w kratę mógł z łatwością rozeznać wnętrze. Co zobaczył? Temu zrazu prawie niemógł uwierzyć. Było to właśnie okno od tej samej sali w której go przyjęto, z której przed chwilą wyszedł; jeszcze w głębi na kominie ogień dogorewał. Pod oknem we framudze, obie "dobrodziejki" siedziały na owych krzesłach podobnych do tronów biskupich, ale jak siedziały? A mój Boże! Ludmiła oparła głowę na piersiach Elżbiety i zanosiła się od płaczu; tamta starała się ją uspokoić, jednak ciężko jej to przychodziło, bo i z jej oczu łzy perliste spadały, i u niej piersi biły jak u wylęknionego ptaka. Ich rozmowa, pełna wzdychań i przytłumionych wykrzykników, co chwila to rwała się to wybuchała, aż oto z głębi komnaty huknęło jakieś trzaśniecie jakby kto nagle drzwi roztworzył, poczem rozszlochane panie zerwały się i znikły w głębi sali, z której odtąd już tylko gwar niezrozumiały dochodził.

Pielgrzym poczekawszy jeszcze chwilę, oddalił się z wielkiem podziwieniem.

— Co to wszystko znaczy? — Myślał sobie. — Czem te białogłowy mogą się tak okrutnie martwić? Bo gdyby to jeszcze pan zamku się troskał, mniejsza była-by dziwota; on ma wiele na głowie, tu król woła, tam nieprzyjaciel grozi. Ależ one? Wszyscy myślą o ich obronie, o ich wyżywieniu, o ich zabawie. Czegóż w świecie może im brakować? Oto pewnie pan małżonek odmówił jakiego klejnotu, albo rycerz zgubił wstęgę panny, a te zaraz, jak to białogłowy, w płacz. Uważałem ja już bawiąc między niemi, że nie umieją cenić darów Bożych. Zacne, hojne, śliczne, to prawda, ale cóż po wszystkiem kiedy smutne? Już mi się to zaraz niepodobało że mnie częstowały a same nic nie jadły; ludzie prawdziwie gościnni tak nie robią. A przytem i słuchać nie umieją tak dobrze jak to zwykle słuchają, białogłowy. Nieraz w najciekawszych miejscach, kiedy innym ledwie oczy z głowy nie wylazły, one patrzyły w ziemię jakby mnie tam nie było. A przecież mi się udało kilka takich wybornych, krotochwilnych słówek! Owa stara niewiasta, i sam Kapelan, i wszyscy, aż brali się. za boki, a one? Zęby się też choć raz jeden szczerze roześmiały! To źle. Smutek w takiej pomyślności to grzech, to niewdzięczność względem Pana Boga. Oho ! Żeby spróbowały jeden dzień przeżyć w mojej skórze, nie brały-by do serca lada fraszki. Szczęście je popsuło, oto cała rzecz.

Tak mądrze sobie wytłumaczywszy sprawę, pielgrzym ruszył ramionami i chciał o niej zapomnieć ale niemógł. Już napowrót wszedł w ciemne lasy, już dzwonił do furty klasztornej, a jeszcze sobie powtarzał:

— Jak mi Bóg. miły, nie rozumiem czego te białogłowy płaczą?

Część pierwsza.

KOLCE POD RÓŻAMI.

A jednak miały czego płakać.

Ach, gdyby pielgrzym był wiedział że w chwili, kiedy schodził z góry, Ludmiła przystąpiwszy do okna, wskazała go Elżbiecie i rzekła:

— Oto szczęśliwy człowiek! Idzie gdzie chce, robi co chce, a ja?

Wracający w tej chwili do zamku, pan jego Sulisław na Żegnańcu, był to wedle współczesnych, człowiek bez zarzutu. Nie rozbijał na drogach, nic katował swoich dłużników, nie oszukiwał wierzycieli, a co dziwniejsze, niemiał wierzycieli. W czasach kiedy wszyscy ludzie rycerscy (nietylko u nas, ale i w Europie całej,) od giermków aż do Xiążąt, żyli bez rachuby i tonęli w nieprzebrniętyck długach, człowiek co nie miał długów, budził powszechny podziw. Łamali sobie głowę sąsiedzi i przyjaciele, jak on robił aby zawsze związywać dwa końce? Bo że to umieli klerycy i kupcy, nie dziwota; ci zawsze nosili się z xięgami i pisaniami co uczą takich mądrości, kiedy tymczasem Sulisław i czytać nie umiał?

To prawda, ale jako nieodrodny Polak, posiadał w wysokim stopniu zmysł do gospodarki, zmysł prosty, niewyszukany, za pomocą którego rządził się trochę na oślep a wybornie.

Miał też i drugą żyłkę co w sercu polskiem zwykle się razem z tamtą trzyma, żyłkę do wojaczki. Nikt go w bitwie nie widział zmieszanym ani ostatnim; w niebezpieczeństwo szedł także na oślep, gardząc wszelkiemi sztukami i fortelami rycerskiego rzemiosła.

I wiara jego była ślepą. Nielubił słuchać teologicznych dysput, żywo zajmujących świat ówczesny; mawiał że "to podkopuje karność", którą nazywał "wszystkich cnót rodzicielką". Co wieczór modląc się głośno, zanosił do Boga jedną tylko prośbę, ażeby mu pozwolił umrzeć nie na łóżku, nie na gnuśną chorobę, ale w szczerem polu, za kraj albo wiarę.

Miał więc pan na Żegnańcu piękne i rzadkie przymioty; było w nim przecież i niejedno "ale". I tak, owa nieszczęsna miłość karności, czyniła go w stosunkach z ludźmi twardym, a w bliższem pożyciu bardzo trudnym. Rozkazy swoich zwierzchników spełniał święcie, ale i swoje własne chciał widzieć podobnie spełnianemi; a że sam bardzo rzadko miał pole do posłuszeństwa (chyba tylko w obozie), od innych zaś ciągle go wymagał, umiał zatem lepiej rozkazywać niż słuchać, nie znosił ani chwilki opóźnienia, ani słówka uwagi. Drżała przed nim żona, drżeli domownicy, drżeli żołnierze i włościanie. W skrytości serca, Sulisław sam się nieraz dziwował, dlaczego wszyscy go się tak boją, kiedy on przecież tylko ścisłą sprawiedliwość wymierza? Zapominał że szale sprawiedliwości są niezmiernie czuie; w jednem chyba tylko Boskiem ręku mogą zachować zupełną równowagę; w drżącem ręku ludzkiem najczęściej pokazują omylnie; to też choć mniej ścisła, przecież zawsze bezpieczniejsza jest miara miłości.

Ale Sulisław porównywając się z wielu gorszemi od siebie, sądził że i tak jest aż nadto łaskawym dla tego "nędznego świata", co tyle dobrodziejstw doznał od jego rodu, a tak mało umiał je ocenić. Chlubny dziadem co z Henrykiem sandomierskim jeździł na Krucjatę, chlubny ojcem który mężnie walczył z Jaćwieżą i Prusakami, zamknięty w ciasnem kółku wiadomości ograniczających się prawie wyłącznie na wspomnieniach rodzinnych, wyrobił sobie przesadzone pojęcie o znaczeniu i ważności swego domu; chyba jednym Piastom ustępował pierwszeństwa, a i to czynił zdaleka. Nielubił życia dworskiego, gdzie potężniejsze rody zabierały mu pierwsze miejsce. Wolał siedzieć na swoim zamku, gdzie nikt się nie ważył przeczyć jego wielkości ani jej przyćmiewać.

Kiedy się ożenił z Elżbietą, zaczął nieznacznie opuszczać cugle owej grozy rozweselał się i łagodniał. Sam niedostrzegał tey zmiany, i nikt nieśmiał głośno się z niej cieszyć, w obawie aby wszystkiego nie popsuć, bo czyżby nie było ujmą i obrazą, samo przypuszczenie że on, mąż rycerski, głowa rodu, ulega wpływom czyimkolwiek, a jeszcze też niewieścim?

Jednakże ulegał. Jak się to działo? Trudno było zrozumieć, bo Elżbieta wydawała się istotą lękliwą, zahukaną, zajętą jedynie pełnieniem woli mężowskiej. Usta jej nigdy nie wymówiły słowa: "chcę". Była w niej słodycz nie z tej ziemi, słodycz ducha czystego co czuje się wyższy nad ludzkie gniewy i groźby. To też wkrótce otoczyła się jakąś atmosferą anielską, w której Bezwiednie wszystkie serca miękły. A przytem, powoli, mąż odkrywał w niej coraz szacowniejsze zalety: rządność niewiasty Biblijnej, co domowi niemało przyczyniała dostatku i ozdoby; wykształcenie godne królewny, bo nietylko słynęła z biegłości w najcudniejszych kobiecych robotach, ale umiała czytać z xiążki; kto wie nawet czy-by się i wypisać nie umiała? Nakoniec odkrył w niej dziwną trafność sądu, nawet w sprawach obcych niewieście. Nikt się nie domyślał że ta niema istota może mieć własne zdanie, ale zapytana, zawsze odpowiedziała jakby król Salomon, tak że mąż już nieraz potajemnie zasięgał jej rady, i zawsze na niej dobrze wyszedł.

Nie dziwno zatem że coraz więcej żonie okazywał szacunku, a kiedy jeszcze Bóg zesłał im syna" dumny ojciec mało nie oszalał z radości. W tem dziecku widział przyszłe słońce swego rodu, roił dla niego jakąś bajeczną chwałę, dopatrywał w niem wszelkie doskonałości, i pod wpływem tego rozserdecznienia zupełnie się jak to mówią, obłaskawił. O przywiązaniu Elżbiety do dziecięcia trudno ludzkiemi słowy pisać. Taka dusza, kiedy na nią padnie promień miłości macierzyńskiej, rozwija się w kwiat dla którego jeszcze niema nazwy. Ta Elżbieta, zwykle taka spokojna, tak ściśle mierząca wyrazy i wrażenia, wobec dziecięcia traciła miarę, traciła spokojność. I ona poddawała się marzeniom: Jaś miał być wielkim człowiekiem, Jaś miał być najpiękniejszym, najlepszym i najszczęśliwszym z ludzi. Aż oto nagle, wspomniawszy na jakim świecie się urodził, truchlała i czuła nieznane dawniej smutki, z których tylko modlitwą mogła się otrząsnąć.

I tak, w zamku Żegnanieckim dni płynęły dosyć pogodnie aż do przyjazdu Ludmiły. Od chwili tego przyjazdu widnokrąg się zachmurzył.

Czytelnik może sądzi że piękność Ludmiły rzuciła w dom zarzewie wzbronionych uczuć i zazdrości? Bynajmniej. Sulisław do innych cnót surowych łączył i wierność małżeńską nieposzlakowaną; niemial oczu dla żądnej białogłowy prócz dla żony, i pod tym względem Elżbieta mogła się mianować wyjątkowo szczęśliwą. Jednak było w losach napisano, że sierota rzuci tutaj zarzewie niezgody.

Niepróżno stryjcowie przysłali Ludmiłę do Żegnańca. Miała dwóch stryjów, podstarzałych, bezżennych bywalców, którzy na Mazowszu słynęli z odwagi i hulaszczego życia. Liczeni do najpoufalszych przyjaciół xięcia Konrada, od młodości wszystko z nim dzielili, złe i dobre; to ścinając łby pogańskim Prusakom, to szamocąc się z innemi Piastowicami co nie chcieli kochanego ich Konrada uznać najwyższym panem, to uganiając się za żubrami i niedźwiedziami w nieprzebytej puszczy Wiskickiej, to na zamku Płockim dworując żonie Konrada, sławnej xiężnie Agazji, co była przepyszna, przynętna i okrutna jak niegdyś imperatorowe rzymskie.

W nieustannem oszałomieniu bitew, obław i biesiad, życie schodziło im rzęsiście, wesoło, bez pamięci; i byli-by zupełnie z tego świata zadowoleni, gdyby nie jedna troska co ich się z dziwnym uporem trzymała: wiecznie im brakowało pieniędzy.

Każdy wiek skarży się na zbytek i materyalizm jakie w nim panują. Każdemu pokoleniu wydaje się że ono pierwsze dopiero doświadcza prawdziwych finansowych kłopotów, że dawniej obywano się niczem a przynajmniej małem. Tymczasem ci co dobrze wejrzeli w xięgę historji, widzą że tło wszystkich jej obrazków jest malowane złotem, cieniej albo grubiej, ale zawsze złotem. Ślicznie zdaleka wygląda cala ta rycerska poezja, zamki, szarfy, turnieje, — ale co w tych murach było zabiegów o byt codzienny, co w tych głowach pod hełmem snuło się rachunków, tego nie mówią poematy ani romanse. A jednak niemogło być inaczej, przecież ludzie i wtedy nie żyli powietrzem ani rosą, a pyszne zamki i klejnotami wysadzane tarcze nie wyrastały nigdzie darmo? Wprawdzie wszystkie ceny nierównie były niższe od dzisiejszych, ale też i nierównie mniejsza ilość monety krążyła po świecie. Stosunkowo zatem, ludzie ówcześni mieli tyleż co i my wydatków, a kto wie czy nie więcej ? Im wiek wspanialszy, im teatralniejszy, tem drożej kosztuje. W takich właśnie wiekach jak dwunasty i trzynasty, kiedy oświata nagłym rozkwitem wystrzeliła, kiedy Europa zaczęła się okrywać lasem katedr, uniwersytetów i ratuszów, kiedy mieszczaństwo rosło w pierze i szpony, ludzie poczuli mnóstwo potrzeb nowych, mnóstwo nieznanych dawniej żądz dobrobytu i ozdoby życia. Dla dogodzenia tym potrzebom, dla dorównania możniejszym, wielu zaczęło żyć nad stan, wielu nie przebierało w środkach zbogacenia się, byle jak najszybszego. Po cóż drapieżni baronowie spadali z gór swoich i rabowali kupców? Dlaczego właśnie kupców? Chciało im się axamitów na ustrojenie żony albo córek, zamorskich korzeni do poczęstowania gości; więcej tam było chęci zysku niżeli okrucieństwa. A po co trzymali nieprzyjaciół w kamiennych skrzyniach i żelaznych klatkach? Rzadko który pastwił się z samej zemsty; najczęściej chodziło im o wymożenie okupu, a bogactwo tak sobie ceniono, że więzień wolał nieraz całe lata przesiedzieć w lochu, niżeli wyrzec się majątku. Nawet i większe wypadki ówczesne możnaby najczęściej cyframi wytłumaczyć; ileż razy Krucjata zahaczyła się o trudności pieniężne! Ileż razy Genua lub Wenecja, mężniejszych współzawodników zmogły kupionem zwycięztwem! A wie Opatrzność co robi. Ta ogólna chciwość, mimo szkód chwilowych, przyniosła dla następnych pokoleń wielkie, nieobrachowane korzyści. Wszystko stawało się towarem, prawodawstwo milkło. Kiedy pierwej żądano "ząb za ząb i oko za oko", teraz krzywdzący mógł pokrzywdzonemu lub jego rodzinie okupić się pieniędzmi i pokutą kościelną. Swobody, przywileje, wszystko można było wytargować, byłe za gotówkę. Z takich targów cichutko wznosiły się komuny. Włości i miasta kupowały sobie wolność od wiecznie głodnych monarchów i feudalnych panów; kupowały ją wprawdzie za grube pieniądze, ale pieniądze raz dawano, a wolność zostawała na czas nieograniczony. Wszak i sławna "Szarta" angielska, podstawa tylowiekowej pomyślności, została wymuszona takim targiem na przewrotnym Edwardzie, co wcale nie myślał o jakiejś chwale prawodawcy ani o szczęściu ludów, ale z bólem serca sprzedawał narodowi jego prawa, byle ratować pustki skarbca?

"Łaskawa autorko, mieliśmy obiecaną powieść, a dostajemy rozprawę ekononomiczno-polityczną. Wolelibyśmy wrócić do Ludmiły..."

Takie wyrazy słyszę wychodzące jeśli nie z ust, no, to przynajmniej z myśli czytelników. Nieprawdaż?

Macie słuszność. Wracam do Ludmiły i jej stryjców, którzy zupełnie jak dzisiejsi utracjusze, całe życie gonili resztkami. Wszystko jeszcze szło nieźle dopóki żył ich brat najstarszy, ojciec Ludmiły, człowiek nadzwyczaj bogaty, a przytem  taki rozumny i rządny, że mu tych bogactw ciągle przy-bywało. W każdej zlej przygodzie on był dla naszych szaleńców ostateczną ucieczką; wprawdzie zawsze nagadał i nałajał, ale cierpliwie słuchali, bo wiedzieli że po nauczce da i odczepnego. Mogli nawet przypuścić że się w ich losach zanosi na jeszcze łatwiejszą przyszłość: ojciec Ludmiły miał kilku synów, a wszyscy kolejno w dzieciństwie pomarli, tak że nieszczęsnemu ojcu jedna już tylko ta córka została. Stryjcowie nie byli dosyć złemi aby wyraźnie życzyć konni śmierci, albo się cieszyć z czyjej straty, dobrze to jednak wiedzieli i szeroko między sobą ogadali, że gdyby, — po najdłuższem życiu, — "kochany bratunio" na tamten świat ich wyprzedził, mogli-by zgodnie z prawem, jego jedynaczkę wyposażyć ruchomościami i gotówką, a sami wziąć wszystkie wsie, zamki i puścizny. Ale rachuby gorzko ich zawiodły.

Prawa spadkowe tamtych wieków jeszcze nie były z ostateczną jasnością określone; zawierały kilka stopni rozwoju dziejowego, istniejących współcześnie i wikłających się coraz to nowemi potrzebami czasu. W jednych rodach trzymano się starych pojęć, i tylko po mieczu oddawano ziemię, nie bez pewnej politycznej słuszności, bo posiadanie ziemi zobowiązywało do służenia krajowi "mieczem". Inne rodziny postępowsze, bardziej trzymające się sprawiedliwości Bożej niż polityki ludzkiej, przypuszczały już córki do równego działu, przelewając na zięciów obowiązki synowskie.

Tej ostatniej drogi chwycił się ojciec Ludmiły. Tak wielu dostatków, i tak skrzętnie zbieranych, niemiał ochoty oddawać w ręce braci marnotrawców, a przytem po stracie kilkorga dzieci, całą miłość, dumę i marzenia złożył na głowie jedynaczki. Sporządził obszerny testament, gdzie za wiedzą i zgodą xięcia Leszka Białego, wszystkie swoje ogromne włości zapisał; na ukochaną córkę, poczem zaczął dla niej upatrywać jak najchlubniejszego małżonka, co mógł czynić długo i z rozmysłem, bo Ludmiła była jeszcze dzieckiem.

Ale i tu najczulsze przewidywania omyliły. Nim oblubienica dorosła, nim nad wyborem oblubieńca rozmyślił się rodzic, śmierć przyszła po niego, i dzieweczka bez ojca ani matki, została pod opieką stryjców, którzy sierotę umieścili u Panien Norbertanek w Witowie, a sami zajęli się gorliwie zarządem jej majątku.

Woli ojcowskiej, głośniej wszędzie i przez dwór xiążęcy uznanej, niemogli wręcz zaprzeczyć; postanowili przynajmniej obszernie korzystać z lat opieki, i zaraz też wróciły się dla nich błogie dni obfitości. Jednak pomimo nowych dróg do bogactwa, pomimo nieprzebierania w tych drogach, jeszcze nie mogli i nie mogli oczyścić własnych rachunków. Jak wszyscy ludzie żyjący bez ładu, mieli zawsze fundusz na dzisiejsze użycie, a nigdy go nie mieli na zapłacenie dawnych długów. Jeden zwłaszcza dług doskwierał im okropnie. zaciągnęli go niegdyś u człowieka strasznego, u Zyndrama z "Czerwonej Budy", który był rodzonym bratem Sulisława z Żegnańca, bo Sulisław miał brata, wprawdzie tak niepodobnego do siebie jak niebo do ziemi, ależ brak podobieństwa między braćmi to w dziejach nie nowina, Abel i Kain dali pierwszy przykład.

Zyndram szedł z rodu Kainitów. Nie zadawalniał się jak stryjowie Ludmiły hulankami i popisami czczej odwagi, lubił walkę dla mordu, lubił sprawy pieniężne dla różnych przewrotności i zdradnych podchwytywali, lubił wszelkie pastwienie się, które nazywał słusznem zwycięztwem siły nad słabością, rozumu nad głupotą.

W epoce powszechnej zamieszki, nietrudno było znaleźć pole dla takich upodobań, a że swój swego i w korcu maku wyszuka, przyłączył się do szajki Bolesława Łysego, co był tyle nadokuczał ludziom, że go przezwano "Rogatym Djabłem", czyli w skróceniu "Rogatką. " Trudno doprawdy zrozumieć zkąd się w nim tyle złości wzięło, bo przecież był synem tego Henryka Szlązkiego co zasłużył na czcigodny przydomek "Piusa", a co więcej był wnukiem, rodzonym wnukiem tej xiężny Jadwigi, która wówczas jeszcze świeciła wśród żyjących, a wkrótce miała być policzoną w poczet Świętych Patronów kraju. Potwornie się on od nich odrodził i dokazał prawdziwej sztuki, gdy w epoce która tylu złych Xiążąt zaznała, potrafił zasłynąć jako jeden z najgorszych. Ale w chwili tej opowieści niemiał jeszcze tak osławionego imienia, bo jeszcze był bardzo młody i rozpoczynał dopiero swój zawód od różnych pomniejszych rabusiowych wypraw, gdzie Zyndram z wielu innemi pomagał mu całą duszą.

Zyndram także liczył się do młodych. Już był jednak wdowcem, a o tem wdowieństwie różne wieści krążyły. Mówiono że lochy jego zaniku nie opróżniały się od więźniów, że sam pan nieraz lubił bawić się w kata, że śmierć jego żony nie była przypadkową... Mówiono że ten zamek to jaskinia swawoli, gdzie odbywają się Sabbaty godne Łysej Góry. Niektórzy twierdzili nawet jakoby duszę zaprzedał Belzebubowi, który mu za to znosił kupy złota, bo jakżeż było inaczej wytłumaczyć, zkąd człowiek, co nie gospodarował, co Xięciu jeszcze niepanującemu służył, rok rocznie przecież nowe wsie do dawnych przyłączał i do sklepionego skarbczyka coraz to nowe skrzynie zwoził? Wprawdzie drudzy tłumaczyli to inaczej, bardziej po ludzku: szeptali że pan Zyndram bawi się rozmaitą lichwą, że wsie i skrzynie bierze w zastaw od ludzi co nigdy już potem nie mogą z nim dojść do ładu, — nikt nie był pewien co się w tem życiu kryło, to tylko było niezawodne że w nieszczęśliwej godzinie stryjowie Ludmiły przy jakiejś wspólnej uczcie uprosili milczącego Zyndrama o pożyczenie ośmiuset grzywien, które nie wiedzieć kiedy w ich ręku stopniały. Teraz upominał się bez przestanku. Dziwnie był ten człowiek nieużytym; każdy inny przecie dawał się jakoś zmiękczyć, podarkami i uściskami skłonić do czekania, on jeden nie chciał czekać, nastawał i groził, a groźby Zyndrama to nie były żarty.

Aż pewnego wieczoru, znów przy wspólnej uczcie, słysząc o wielkiej urodzie Ludmiły i jeszcze większych jej majętnościach, Zyndram rozsznurował usta.

— Dajcie mi — rzekł — waszą synowicę za żonę. a ja pokażę się miłosiernym, wasz dług w jej posagu przyjmę, i tak już nic sobie nie będziemy winni.

Mądrze wymyślił chytry Zyndram: najprzód mądrze dla siebie, bo posag Ludmiły wielokrotnie przenosił setną wartość owego długu, a mądrze i dla stryjców, którym też jego pomysł niezmiernie się uśmiechnął. Dobrze oni wiedzieli ze i tak ich opieka niedługo się skończy, że dorastająca synowica trochę prędzej lub później całe swoję mienie w obcy ród przeniesie i to bez żadnej dla stryjów korzyści; ten układ przynajmniej zakończał ich największy kłopot. Przystali ledwie mogąc utaić radość tryskającą im z oczu, wytargowali sobie jeszcze nawet jakąś drobną dopłatę za trudy opieki; Zyndram zapalony opisem wdzięków i bogactw dziedziczki; okazał się niezwykle łatwym, Podano sobie ręce, stwierdzono kilkakrotnie obietnice, i tak w pośród orgji, między dwiema czaszami, został rozstrzygniętym los pięknej sieroty.

W każdym innym razie, stryjowie byłi-by jak najdłużej odkładali zamężcie Ludmiły, teraz napierani przez niecierpliwego Zyndrama postanowili co prędzej odebrać ją z klasztoru. Zachodziło tylko pytanie gdzie ją tymczasem umieścić, i z wszelką przyzwoitością przeprowadzić swaty? Młodszy stryj miał ochotę? zawieźć ją na dwór xieżny Agazji; niema wątpliwości że raz tam wpadłszy, sierota byłaby zgubiona. Szczęściem starszy stryjec który jeszcze trochę miał Boga w sercu, zadrżał na myśl aby gołąbkę wepchnąć w gniazdo wężowe, i zapytał czy-by nie było najstosowniej a razem i najzręczniej oddać ją pod opiekę brata Zyndramowego Sulisława i jego przezacnej małżonki? Dom był szanowany, Zyndram u brata mógł bez przeszkody widywać swoją przyszłą, i wszystko-by się tam złożyło gładko, niby samo z siebie.

Najniespodzianiej, stryjcowie pojawili się w Witowskim klasztorze, zabrali zdumioną Ludmiłę, i z licznym, prawdziwie pańskim orszakiem zawieźli ją do Żegnanca. Tam po kilku dniach wesołej gościny, pewnego poranku zamknąwszy się na osobności z panem domu, oświadczyli Uroczyście jako Zyndram prosił o rękę ich synowicy, jako oni stryjowie i opiekunowie zgodzili się na ten związek, a teraz już tylko przychodzą prosić o zezwolenie Sulisława, który będąc starszym bratem oblubieńca, ma przeważnie prawo do głosu.

Sulisław mile przyjął tę wiadomość; nie wahając się dał swoje braterskie przyzwolenie. W głębi duszy radował go niesłychanie ten układ, co spokrewnieniem z chlubnemi imionami i wniesieniem ogromnych bogactw pomnażał świetność rodu i zarazem zapewniał szczęście brata, Nie zastanowił się czy brat godzien takiego szczęścia? Ale jak mu się tu dziwić? Zabłyśniecie niespodzianej pomyślności przygłusza zwykle w człowieku, skrupuły co-by mogły mu tę pomyślność popsuć. Trzeba też dodać na usprawiedliwienie Sulisława, że niemiał jasnego pojęcia o zasadach ani postępkach brata; Zyndram od pierwszej młodości rozpocząwszy zbrojną włóczęgę, dawno zszedł mu z oczu, teraz osiadł gdzieś aż w Wielkopolsce i przez całe lata nie zgłaszał się do nikogo z blizkich. Sulisław zagospodarowany w swoim żegnańcu, niewiele co wiedział o bożym świecie, a jeśli czasem w obozie lub od kogo z przejezdnych posłyszał o bracie jaką wieść niepochlebną, brał ją za potwarz i kładł na karb zawiści jaką według niego inne możne domy pałały do ich rodu. A przytem, uczciwemu człowiekowi tak trudno we złe uwierzyć, jeśli niema dowodów jasnych jak na dłoni! Sulisław miał sobie za obowiązek rodzinny a więc święty, bronić brata przeciwko wszystkim i pomimo wszystkiego. Z początku czynił to dość ostrożnie, z ubolewaniem i zastrzeżeniami, ale im dalej tem więcej nabierał odwagi; póty drugich przekonywał, aż w końcu przekonał i samego siebie. Dzisiejszy wypadek utwierdził go jeszcze, w szacunku dla brata; ofiarowanie tak świetnego związku wydało mu się jednym więcej dowodem jak ludzie wysoko cenili Zyndrama.

Gładko więc i bezsprzecznie sprawa się załatwiła w areopagu męzkim. Nikomu nawet przez myśl nie przeszło, aby się pytać o zdanie samej Ludmiły. Możnaż było zresztą wątpić o tem zdaniu? Czyż-by jedna dziewka śmiała stawić czoło tylu mężom? Prawie wszystkie stadia kojarzyły się wtedy za pomocą takich rodzinnych umów i zaocznych swatań. I nietylko wtedy, ale przez wiele następnych stuleci działo się podobnie.

Jednak są we wszystkiem wyjątki.

Wyjątkowym był charakter Ludmiły, wyjątkowem i jej położenie. Ojciec jej, straciwszy kilku chłopców, marzył ciągle o tem co utracił, i wymarzył sobie aby synowie niejako mu odżyli w córce; ledwo umiała dosiąść konia, już brał ją z sobą na łowy, uczył ją gonić do pierścienia, kazał maleńki łuk naciągać; lubił jej białe czoło przystrajać męzkim kołpaczkiem, lubił ją widzieć harcującą w pośród sokolników, i nieraz patrząc zdaleka, łudził się myślą że odzyskał syna.

Wspaniale też dziewczątko odpowiadało marzeniom ojcowskim. W kolebce jeszcze utraciwszy matkę, pod wyłącznym kierunkiem rycerskiego rodzica, Ludmiła rozwijała się szybko w czerstwe siły i dzielność ducha.

Podobny duch nie był zupełnie obcy kobietom owego czasu. Wojny Krzyżowe i w nich rozbudziły bohaterskie myśli. Klorynda Tassa nie jest czczym utworem wyobraźni. Sławna rycerka Małgorzata, długo kierowała obroną Jerozolimy przeciw Saladynowi, a gdy wróciła do Europy, odwiozła z sobą tylko swój hełm, procę i psałterz. Piękna Floryna, córka Xiążęcia Burgundzkiego, zginęła na polu chwały w Palestynie, walcząc przy swoim narzeczonym Swenonie królewiczu duńskim.

Ludmiła kilkokrotnie zasłyszała o tych rycerkach krzyża i zazdrościła im serdecznie. Przyjaciele ojca podniecali jeszcze jej zapał, wróżąc, że będzie kiedyś podobna do królowey Wandy, albo do Biało-kniehini tej potężnej siostry Chrobrego, co słynęła wojennemi dziwy, i jakiegoś ogromnego rycerza własną białą ręką zabiła.

Nasza bohaterka wprawdzie nie miała ochoty nikogo zabijać. Zabawy z łukiem i sokołami były dla niej tylko zabawką, nie zdołały w niej przygłuszyć prawdziwych popędów niewieściego serca. Dla ojca była uległa jak baranek, dla wszystkich uprzejma i pełna dziecięcych przymileń, a przytem pusta i wesoła jak ptaszek. Zachowała nawet i niektóre inne cechy, aż nadto swojej płci właściwe; kochała się w stroju, przepadała za tańcem.

Nie brakło jej też rozrywek a nawet i nadskakiwali; kilka rodzin obdarzonych synami już zwróciło na nią baczne oko; niejeden próbował już zawczasu skarbie sobie łaski rodzica i przyszłej dziedziczki. Ludmiła jeszcze nie dorosła, a już zamek ojcowski był pełen ruchu, muzyki i gości. W dzień — polowania, wieczór — pląsy. I tak życie uśmiechało się do cudnej panienki, która także uśmiechała się do życia całym rozkwitem koralowych ustek.

Ach, jakże okropnie świat zmienił się dla niej z godziną śmierci ojcowskiej! Jakże grobowym jej się wydał w murach Witowskiego klasztoru!

Osoba znużona już tem życiem, albo. wyłącznie myśląca o przyszłem, była-by tam znalazła wicie słodyczy i duchowych korzyści, bo zgromadzenia Norbertanek zawierały zazwyczaj doborowe a nawet światłe grono. Córki znakomitych rodzin, xiężne z panujących domów, garnęły się do tej reguły, której surowość nietylko nie odstręczała ale owszem nęciła dusze chciwe szybkiego rozwinięcia się w życiu wewnętrznem.

I Ludmiła porażona świeżą stratą, z początku znalazła to miejsce stosownem dla swojej boleści. Ta cisza, to namaszczenie, zgadzały się z jej żałobą. Nowe dla niej, czysto niewieście zatrudnienia, umniejszały nieco ciężar czasu. Jednak nie mogła do nich nawyknąć. Roboty kobiece szły opornie, xiążka jeszcze oporniej; zacne mniszki nigdy nie potrafiły całego abecadła umieścić w jej głowie. A kiedy wyszła z pierwszej osłupiałości, kiedy jeden rok i drugi minął głucho, nie przynosząc ulgi ani zmiany, uczuła niepokój w głębi piersi, jakby trzepotanie skrzydeł źle związanych. Zaczęły ją brać niezmierne tęsknoty do szumiących lasów, do szalonego pędu konia, do wolnego powietrza, do przeszłości i do przyszłości. Mimo zastraszających przestróg swoich wychowawczyń, była ciekawa życia, jego uciech i niebezpieczeństw, nawet jego cierpień.

To też odetchnęła radośnie gdy ją przewieziono do Żegnańca. I tam jednak czekało ją rozczarowanie; Sulislaw już uwiadomiony że jest Zyndramowi obiecaną, niemiał ochoty pokazywać jej światu; życie więc w zamku niewiele różniło się od klasztornego..

Ale znalazła tam niespodzianą i nieznaną sobie pociechę: przylgnęła całą duszą do Elżbiety. Miedzy zakonnicami Witowskieini wiele było zacnych i rozumnych, żadna przecież nie natchnęła jej tyle czci a razem i tyle zaufania co ta dziwnie urocza pani, łącząca świątobliwość mniszki z uczuciami ludzkiemi i wyrozumiałością anioła.

W towarzystwie Elżbiety, Ludmiła odkwitła na nowo. Podzielając wszystkie jej zajęcia, przywiązała się do ślicznego Jasia, zwróciła uwagę na biednych i nieszczęśliwych, którzy dawniej dla jej roztargnionych oczów jakoby nie istnieli, a nakoniec, o dziwo! czego zakonnice niemogły przez lata cale dokazać, tego dokazał odrazu wpływ Elżbiety: po kilku miesiącach, Ludmiła gładko czytała w xiędze o złocistych klamrach.

Błogo teraz dni przepędzały, zawsze razem, zawsze uśmiechnięte, pieszcząc i strojąc złotowłosą dziecinę, wczytując się w Żywoty Świętych, zamieniając zwierzenia czyste jakby łza.

Naraz ruch niezwykły powstał w zamku. Sulisław kazał czynić wielkie przygotowania na przybycie dawno niewidzianego brata. Zjawił się Zyndram w licznym poczcie, z brzękadłami u koni, w stroju wyzłoconym, co przecież nie potrafiło go wielce upiększyć, bo Zyndram był szpetny, nie tyle szpetnością kształtów, ile skłonnościami duszy które przebijały się i na twarzy przez fałszywe oczy i rysy spiczaste, podobne do głowy drapieżnego ptaka.

Po wieczerzy, przy której gość małomówny kłopotał Ludmiłę natarczywością swoich roziskrzonych spojrzeń, obaj bracia pozostawszy sami, siedli przed kominem, i dopijając resztę dzbana weszli w poufną pogadankę.

Sulisław z nieśmiałością, z rozlicznemi osłodzeniami powtórzył bratu przykre wieści jakie o nim krążą, zaklinał go aby się już raz ustatkował, aby zazdrośnikom nie dawał broni w rękę, bo sławnym rodom nigdy zazdrosnych nie braknie.

Zyndram poczerwieniał ceglanym rumieńcem, i chociaż nauka pochodziła od starszego brata, przyjął ją z najwyższem oburzeniem.

Sulisławowi podobało się takie oburzenie; wziął je za wykrzyk niewinności fałszywie oskarżonej. Trudno bo też i rozróżnić prawdziwą niewinność od udanej; sędziowie wszystkich wieków łamali sobie głowę nad wynalezieniem probierzy na tę wątpliwość, i wszystkie znaleźli mniej więcej omylnemi.

Skończyło się jak zwykle, na braterskich przeprosinach ze strony Sulisława, po czem dopiero nieco ułagodzony Zyndram przystąpił do głównego przedmiotu swoich odwiedzin.

Ludmiła odpowiedziała jego oczekiwaniom, jest nawet jeszcze piękniejsza niż mówiono. A więc, kiedy dziewczyna mu się podoba, a starszy brat przystaje, rzecz osądzona i skończona. — Teraz jeszcze odjedzie, aby dom urządzić na przyjęcie żony i zakończyć rachunki z jej stryjami, a potem wróci już prosto na wesele. Wspomniał też i o długu darowanym, ale tylko mimochodem, jakby o dobrym uczynku z którym nie lubił się chwalić.

Sulisław ucieszony i uspokojony, osądził że już teraz może i Ludmiłę uwiadomić o jej przyszłym losie. Nazajutrz po śniadaniu, gdy Zyndram wyszedł do koni i psiarni, gospodarz pozostał sam przy paniach. Dawno nie widziano go już tak rozmarszczonym; przez kilka chwil stroił żarciki, prześladował panienkę swadziebnemi przymówkami, nakoniec wstał, ukłonił się z rycerską powagą, i oświadczył "że to wcale nie są żarty, albowiem opiekunowie Ludmiły wybrali jej Zyndrama za małżonka, z którego to związku on, jako brat i przyszły szwagier, wielce się cieszy i chlubi. "

Poczem raz jeszcze złożył ukłon, i zwrócił się ku wyjściu, nie oczekując żadnej odpowiedzi oprócz milczącego uśmiechu.

Tymczasem znalazła się odpowiedź.

Ludmiła stanęła w płomieniach, zerwała się wyprostowana jak cięciwa, i odrzekła z gorączkowem drżeniem w głosie:

— To nie może być — to nie będzie — ja nie mogę... ja nie chcę być żoną waszego brata, bo...

Tu zastanowiła się i zalękla, a widząc przepaść w jaką leci, wybuchła gwałtownym płaczem.

Piorun upadający u stóp Sulislawa nie był-by go tyle zadziwił ile ta odpowiedź.

Zbladł i wyjąkał niewyraźnym głosem:

— A! Panna nie chcesz iść za mojego brata?

Co rzekłszy spojrzał na żonę, a żona struchlała, bo zobaczyła że został zraniony w swojej dumie rodowej, najczulszej strunie swojej, duszy, jedynej której nie można było bezkarnie zadrasnąć.

Przystąpił do żony.

— Co to znaczy ? — zapytał. — Dziewczyna oszalała. Doprowadź-że ją do upamiętania, inaczej ciężko odpowiesz przed Bogiem — i przed mężem. Ja takich słów bratu nie powtórzę — nadto i mnie i jemu ubliżają — a przytem i z miłosierdzia nie powtórzę — srogo-by je mogła w przyszłości opłacić.

I wyszedł, trzasnąwszy drzwiami, że aż puhary na półkach zadzwoniły.

Elżbieta przystąpiła do płaczącej, zapytując łaskawie ale z głębokiem także podziwieniem, o przyczynę tak niesłychanego postępku? Ludmiła padła u jej kolan, głowę oparła na iei łonie, i zwierzyła się ze wszystkiem co wiedziała o Zyndramie, a wiedziała strasznych rzeczy wiele, może więcej niż było prawdą.

Szczęście czy nieszczęście mieć chciało że między mniszkami Witowskiemi znajdowała się rodzona siostra pierwszej żony Zyndrama, owej ofiary o której zgonie krążyły wieści tajemnicze. Norbertanka twierdziła stanowczo że jej siostra zginęła śmiercią gwałtowną, i to z własnych rąk swego męża. Twierdzenie takie w owych czasach łatwo znajdowało wiarę; zapewne, i wtedy było wielu małżonków uczciwych, szlachetnych, wielu takich co-by i dzisiejszym za wzór mogli służyć, ale bywali też i tacy o jakich dziś już nie słychać w oświeconej warstwie narodu. Samowola społeczna, rozpasanie wszelkich walk i chuci, wyradzały częstokroć osobistości potworne, których szał objawiał się nietylko w bójkach politycznych ale i w trajedjach domowych. Wszak od owego Bolesława Rogatki któremu to Zyndram służył, żona chociaż xiężniczka "piechotą" uciekła? Wszak niedługo miała się zjawić w dziejach owa nieszczęsna Ludgarda, którą spotkał, los podobny do krwawej powieści o żonie Zyndrama? Wierzono więc w Witowio zwierzeniom Norbertanki, a ta pod wpływem rozżalenia, na obrazie mordercy nagromadzała, wszelkie rysy istnego szatana. Według jej zeznań, szeptano sobie o bajecznych katowniach, o czarach i sabbatach w zamku. Wieści te były podawane półgłosem, pod pieczęcią wielkiej tajemnicy, więc tem chciwiej rozchwytywane przez młodsze mniszki i wychowanki. Postać Zyndrama urosła w klasztorze do legendowej grozy, i Ludmiła wychowała się w postrachu tego imienia.

Kiedy jej w Żegnańcu powiedziano że Zyndram jest bratem Sulisława, przelękła się i zasmuciła szczerze; jednak przez uszanowanie dla gospodarstwa domu, smutek ten w sobie zamknęła i jeszcze o niczem nie wspomniała.

Ale teraz, kiedy tego zabójcę, tego potępieńca który duszę piekłu zaprzedał, chciano jej przeznaczyć za rnęża, a! teraz już niemogła milczeć. Elżbieta wysłuchawszy jej długich opowiadań, uśmiechnęła się niedowierzająco. Dotąd nie znała prawie przeszłości Zyndrama; w zamku Żegnanieckim nikt nieśmiał mówić o nim prawdy, zapewniła więc Ludmiłę że wieści muszą być fałszywe, łagodnie ją napomniała za uniesienie wielce niestosowne wobec mężczyzny i to poważnego, radziła jej pokorę, cierpliwość, pocieszała jak mogła, jednak straszne zwierzenia dziewczęcia zostawiły w jej umyśle zasiew niepokoju.

Sulisław dotrzymał obietnicy, nie natracił ani słówka bratu, który też przebawiwszy i przepolowawszy tani kilka tygodni, odjechał najspokojniejszy o serce i posag nadobnej dziedziczki.

Ludmiła w dziecinnem niedoświadczeniu odetchnęła po tym wyjeździe jakby po wygranej. Zdawało się jej że byle zyskać na czasie, a wszystko samo się odmieni; przyjadą nowe swaty, pan domu się rozmyśli, słowem zajdzie jakiś cudowny wypadek co ją wyzwoli bez jej czynnego współdziałania.

I rzeczywiście, zaczęli się zjeżdżać nowi zalotnicy, ale cóż? Pan domu przyjmował ich tak zimno, Ludmiłę tak wyraźnie usuwał im z przed oczu, że smutni albo gniewni odjeżdżali i żaden więcej nie powracał. Może nawet Sulisław im nie taił że już ręka sieroty jest obiecana jego bratu? W każdym razie wcale nie wyglądał na człowieka co się rozmyśla albo mięknie, owszem codzień stawał się posępniejszy. Do Ludmiły już nic a nic nic mówił, udawał że jej nie widzi ani słyszy. Z Elżbietą był także milczący i zniecierpliwiony; ciągle czekał na spełnienie dzieła jakie jej powierzył, czekał na, chwilę w której żona przyniesie mu pokorne przeprosiny dziewki, albo mu ją przyprowadzi skruszoną, dziękującą, — tymczasem, o dziwy! niemógł się tej chwili doczekać.

Elżbieta z początku namawiała Ludmiłę do uległości, do ustąpienia starszym; codzień jednak jej namowy stawały się słabszemi; zapadając w częste zadumy i roztargnienia, coraz widoczniej się wahała.

Położenie dla wszystkich było przykre, ale dla niej może najprzykrzejsze; postawiona między popędliwym Sulisławem a niemniej żywą Ludmiłą, drżała za każdem ich słowem, żyła w nieustannym łagodzeniu stron obu. Tymczasem obie strony zacięły się w oporze, i dobrze widziała że prędzej czy później musi przyjść do stanowczego starcia. W cóż się obróciło jej szczęście domowe tak pracowicie budowane? Przez lata całe kamyk po kamyku doń znosiła, zdawało się już niewzruszone, a teraz dość było jednej chwili ażeby w obcem ręku prysnęło! Swoboda i zaufanie odeszły od jej ogniska, — mąż wrócił do dawnej grozy, — już nawet synka rzadko brał na kolana.

Nieszczęsna sierota dobrze czuła że to jej obecność jest w tym domu kością niezgody. Czuła to i cierpiała niewymownie. Ona która tylko marzyła jakim-by sposobem odsłużyć się pani Elżbiecie za jej dobroć, onaż to właśnie musiała zatruwać jej życie? Ale któż tu był winien? Wszak nie prosiła aby ją przywożono do Żegnańca. Miałaż dla spokoju obcej sobie rodziny, rzucić się na oślep w nieszczęście i zamknąć przed sobą całą przyszłość?

Gdyby jeszcze rozkaz wychodził z ust ojca albo matki, o! wtedy Ludmiła, mimo całego wstrętu, była-by niezawodnie uległa, nawet bez szemrania. Ale rozkaz wychodził od stryjców, i to jakich? Od ludzi których już z dzieciństwa mało sobie ważyła. Ojciec nieraz przy niej utyskiwał nad ich marnotrawstwem i lekkomyślnością. Nieraz także mawiał: "Dziewkę moją chowam jak syna; to też kiedy wyrośnie, sama sobie wybierze najdzielniejszego rycerza za męża." — I dziewka rosła w przekonaniu że "sama wybierze. — Wiedziała też troszkę że jest piękna, wiedziała że bogata, sądziła że będzie mogła nietylko wybierać ale i przebierać. Aż tu nagle, bez pytania, każą jej ślubować jakiemuś potworowi złości i brzydoty!

Złość odstraszała najwięcej; przecież, jeżeli mamy szczerze mówić, w oczach pół-dziecinnej Ludmiły i to Zyndramowi niemało szkodziło że był brzydki.

Może jednak pod naciskiem długiego przymusu, pod wrażeniem zwłaszcza cierpień zacnej Elżbiety, biedna panienka była-by w końcu i uległa, gdyby nie okoliczność nikomu nieznana, jej samej prawie jeszcze niewiadoma, która ją utrzymała w niepokonanym oporze: maleńkie uczucie już kiełkowało w jej sercu.

Bo i ówczesne kobiety miały serce. Pamiętajmy, że już przed stu laty Europa zatrzęsła się od rozdzierającego dramatu Heloizy. Nie chcemy twierdzić bynajmniej, aby nasze niewinne, surowo chowane Polki zakrawały na Heloizy, — nie, broń Boże! — jednak i te niewinne serca, mogły miewać złote marzenia. Średnie wieki nie były-by się stały wiekami rycerstwa, miłości i poezji, gdyby kobiety ówczesne nie nosiły w duszy ideałów.

Ten wyraz "ideał" jeszcze nie istniał, ale rzecz sama istniała od niepamiętnych czasów, od chwili kiedy człowiek zaczął wierzyć i kochać. Niegdyś tak jak i teraz, ideał pozostawał najczęściej widmem podobłocznem i niedościgłem, życie rzeczywiste najczęściej się z nim rozmijało, a jednakże tak wtedy jak i dzisiaj, dusze młode za nim goniły i w jego widoku czerpały siłę do znoszenia twardej rzeczywistości.

Nasza sierota, w głębi duszy także nosiła idealik.

Xieni Witowskiego klasztoru miała siostrzeńca, młodziana w dwudziestu kilku leciech; nazywał się Michał Przedwojowic. Wedle dosłownego wyrażenia kroniki, był to "młodzieniec osobliwszy", i musiał być na prawdę "osobliwszym", kiedy wspominają o nim kronikarze, tak zwykle skąpi we wszelkie wiadomości o ludziach co nie wyszli z panujących domów.

Istotnie, Michał choć tak młody, już dosłużył się rycerskich ostróg, już nadokazywał cudów męztwa przeciw Jadźwingom i Litwinom. Od wodzów ceniony, przez młodzież obwołany królem turniejów i biesiad, szczycił się także wysoką łaską dam. Bo też dość było aby się pokazał, już samą swoją postacią podbijał życzliwość. Wysoki, wcięty w pasie a silny w ramionach, z głową opromienioną słonecznym, pierścienistym włosem, z ogniem i tęsknotą w szafirowych oczach, wyglądał jakby archanioł.

A zdaje się że i dusza nie kłamała postaci. Nigdy nie słyszano aby splamił się jakimkolwiek czynem lub słowem nieszlachetnem. Szczególniejsze miał też nabożeństwo do Przenajświętszej Panienki, i w ten sam dzień kiedy przypięto mu złote ostrogi, wpisał się uroczyście do Różańca.Łatwo sobie wystawić jak cała jego rodzina chlubiła się takim Benjaminem. Ciotka Norbertanka zwłaszcza miłowała go niesłychanie za obyczajność i różaniec, roiła dla niego świetne jakie związki. Wdzięczny siostrzanek od czasu do czasu odwiedzał, najłaskawszą ciocię, i przy tej-to sposobności Ludmiła go kilka razy dostrzegła; wprawdzie tylko przez kratę i tylko przez chwilę; nie zamieniła z nim ani jednego słowa, nie wiedziała nawet czyją zauważył pomiędzy białą ciżbą mniszek? Nie snuła też w sercu żadnych wyraźnych zamiarów na przyszłość, ale dowiedziała się że istnieją ludzie podobni do archaniołów, i ta świadomość uczyniła ją wybredną względem reszty ludzi.

Cóż tu jednak przedsięwziąć?

Prosić panią Elżbietę o czynną obronę?

Ani sposób. Nie godzi się narażać jej na otwartą walkę z mężem i rodziną mężowską.

Udać się do króla?

Tak, to był-by krok najstosowniejszy. Przecież król jest z prawa najwyższym opiekunem wdów i sierot? Zobowiązanym do bronienia ich w takiej właśnie okoliczności jak obecna? Król może jej naznaczyć innych opiekunów, może wybrać dla niej innego małżonka.

Może, — ale czy zechce? Czy opór jej uzna za słuszny? Gdyby żył xiąże Leszek Biały co na jej ojca był tak łaskaw, co potwierdzał testament, a! wtedy można-by rachować na poparcie. Ale teraz już panuje syn jego, wszystko na dworze nowe, obce. Zresztą, jak do króla trafić, jak się do niego dostać? Sulisław pewno nie puścił-by Ludmiły. Zamek Żegnaniecki, z gościnnego przytułku stawał się dla niej prawdziwem więzieniem. Miotana, niepewnością, z dnia na dzień odkładała wszystko. Bieg wy- padków przeciął jej wahanie. Zyndram przyjechał po raz wtóry, tą razą jeszcze z większym trzaskiem, z sutemi darami dla swojej przyszłej. Dumna dziewa prawie nie spojrzała na dawcę ledwo przez ramię patrzyła. Niechęć ta była tak widooczną, ze oblubieniec mimo wysokiej zarozumiałości niemógł jej przeoczyć. Zdumiony, zwrócił pytania do brata, który chcąc nie chcąc, musiał go nakoniec uwiadomić o złej woli dziewczęcia. Czynił to nieśmiało, przekonany ze Zyndram nie będzie się posiadał z gniewu; tymczasem ten uśmiechnął sięswoim niedobrym uśmiechem, i odpowiedział:

— To jeszcze lepiej. Kot lubi długo się bawić z myszką zanim ją ułowi. Uciec mi przecież nie ucieknie?

Tymczasem Ludmiła właśnie przemyśliwać nad ucieczką. Nietylko przemyśliwała, ale nieodwołalnie ją, postanowiła. Z wrodzoną sobie przedsiębierczością wszystko uknuła w ślicznej główce, nikomu się nie zwierzając, nawet pani Elżbiecie. Ach Elżbiecie mniej niż komukolwiek! Byłoż-by szlachetnie żądać onimej wspólnictwa? A gdyby też zaczęła odradzać?

Panowie prawie codzień polowali. Ludmiła nigdy nie chciała należeć do żadnej z tych wypraw. Przecież, pewnego wieczoru po długich naleganiach Zyndrama, dała się namówić na podzielenie zabawy myśliwskiej tak sobie niegdyś ulubionej. Ułożono wielką obławę na dzień następny.

Całą noc nie zmrużyła oka; nazajutrz miała wykonać swój zamiar, ułatwiony zwykłem zamieszaniem łowów. ze starym sługą ojcowskim, Rafałem, który za nią przybył do Żegnańca, chciała nieznacznie wymknąć się manowcami, i uciekać, uciekać, aż dopóki-by nie stanęła w Krakowie, przed królem. Przedsięwzięcie śmiałe, to prawda, ale według opowiadań jakie słyszała od manier i podróżnych, niejednej królewnie i śmielsze się udawały.

Zaświtał nakoniec dzień czekany, ten sam w którym pielgrzym szedł brzegiem Iłżanki.

Elżbieta nigdy nie dzieląca krwawych zabaw, pozostała przy synku i gospodarstwie. Ludmiła siadła na koń gorączkowo rozweselona. Początki łowów poszły raźno; Sulisław cieszył się że dziewczyna wychodzi ze swojej dzikości; Zyndram jakoś dziwnie się uśmiechał.

Około południa kiedy zapał myśliwych dosiegnął najwyższego stopnia, kiedy wszyscy porozbiegali się i potracili z oczu, Ludmiła skinęła na starego sługę.

— Jedź za mną ciągle... — Rzekła, i nie tłumacząc się więcej, puściła konia w cwał. Przyzwyczajona od dzieciństwa do harcowania w puszczach, zręcznie umiała się kierować; a dziś już nawet nie chodziło jej o żaden wytknięty kierunek; chciała Odbiedz tylko jak najdalej od zamku, i gdzieś dopiero w ukryciu wypytać się o drogę do stolicy.

Popędzała konia jak mogła najostrzej, ale gałęzie i pniaki utrudniały drogę po zakrętach leśnych, a wierzchowiec wuczony do łagodnej, damskiej jazdy, przy całej swojej piękności niewiele sił posiadał; uciekająca czuła z przestrachem że jego szybkość nie odpowiada jej woli. Stary sługa niemógł pojąć czemu jego pani oddala się od widowni. łowów ? Kilka razy ją nawoływał, ale zawsze napróżno. Zdziwienie jego urosło kiedy już wyjechali z lasu, kiedy ciche łąki roztoczyły się przed niemi, a pani ciągle biegła, coraz nawet prędzej, bo teraz już na wolnej przestrzeni mogła rozpędzić się co koń wyskoczy. Dobrze ona słyszała nawoływania sługi, ale postanowiła nie odpowiadać, nie stawać, nawet się nie obejrzeć, dopóki nie dopadnie drugiej puszczy, co daleko majaczyła przed niemi niebieskawą pręgą.

Już ubiegła kawał pola, — już zaczyna oddychać. Przedwczesna radość! Nie wiedziała, że był bieglejszy od niej myśliwiec.

Zyndrarn uderzony jej chorobliwą wesołością, zaczął podejrzywał tę nagłą przemianę. Od rana ją śledził; trzymał sio w oddali, niewidzialny ale nie spuszczający jej z oka. Kiedy nakoniec dostrzegł że łowczy ni obiera kierunek wręcz przeciwny prądowi łowów, zrozumiał — skinął na brata.

— Ludmiła chce uciec, — rzekł do niego — tylko patrz.

Mieli, mocniejsze konie, mogli ją zaraz dogonić, — Sulisław niechciał tego czynić.

— E, nie — powtarza!, — musiała zabłądzić, — spostrzeże się i wróci.

Ale kiedy lasy się skończyły a jadąca pierzchała ciągle, zdjął go gniew niewymowny.

Co to znaczy? Ludmiła słyszy za sobą coraz huczniejszy tętet. Nieśmie się obejrzeć, ale słyszy, — to już nie jeden koń Rafała, to dwa konie, trzy konie.

Pył się wkoło niej zakłębił, dopadli ją dwaj mężowie.

Sulisław chwycił za cugle.

— Gdzie to, gdzie? — Krzyknął. — Panna uciekasz od nas? A, to pięknie. Jeszcze nigdy taka obelga nie spotkała mojego domu.

Zyndram swoją żelazną prawicą uchwycił jej rękę, ścisnął tak okrutnie że ból ją przeniknął aż do kości, i wycedził przez zaciśnięte zęby:

— Wszystko to kiedyś będzie odpłacone.

Ludmiła miała dosyć odwagi na wykonanie zamiaru, ale na jego spełznięcie nie była przygotowaną. Zmieszała się — niemogła znaleźć słowa. Jej kłopot i gwałtowny rumieniec, stwierdziły domysł mężów, a chociaż później starała się wszystko w żart obrócić, zawrócili jej konia i wieźli ją między sobą w milczeniu złowróżebnem.

Wkrótce spotkali oddział strzelców, którym Sulisław powierzył Ludmiłę, mówiąc:

— Odprowadźcie pannę do zamku, bo zmęczona. A Rupertowi szepnął:

— Nie spuszczaj z oka tej dziewki, odpowiesz mi za nią. Co też Rupert ściśle wykonał.

Okropnem to było upokorzeniem dla sieroty, zostać tak odesłaną jakby krnąbrne dziecko co psuje zabawę. Nie chciała wobec tylu widzów poniżać się do sprzeczki w której przemoc-by zawsze odniosła zwycięztwo, oddaliła się z głową podniesioną, jakby wracała z własnej woli.

Dopiero w zamku, w objęciu Elżbiety zdziwionej niespodzianym jej powrotem, uderzyła w płacz i wszystko wyznała.

— Ach, drogie, nieostrożne dziecko, czemuż się nie poradziłaś?

To było jedyne słowo napomnienia co wyszło z poczciwych ust Elżbiety; więcej nie śmiała gromić, wzruszona i zmartwiona zgryzotą dziewczęcia.

Nie utyskując więc daremnie nad tem co się. już stało, zaczęły tylko przemyśliwać i radzić między sobą co tu dalej mają nieszczęsne robić, kiedy nagle narady zostały przerwane przez niespodzianą wiadomość: Rupert oznajmił że u bramy jest pielgrzym proszący o gościnność.

Spojrzały po sobie z niezadowoleniem. Już też nie w porę gość przychodził ! Jednak niepodobna odpędzić pielgrzyma, zwłaszcza takiego co idzie z Ziemi Świętej. Podobna odmowa ściągnęła-by na dom obrazę Boską. Tknięta żywo tą myślą, Elżbieta kazała co prędzej prosić podróżnego, a do Ludmiły szepnęła:

— Trudno..... przyjmijmy tę przeszkodę jako umartwienie. Może nam zostanie policzone i dobrą myśl natchnie?

Rozjaśniły jak mogły czoło, przyjęły jak mogły najgościnniej. Żadne jednak wysiłki nie zdołały rozpędzić ich smutku i przemódz roztargnienia, które pielgrzymowi tak mocno w niesmak poszły.

Ach, ileż razy podobnie się dzieje! Każdy z nas mógł być takim natrętem, wpaść w jakąś burzę domową, a potem najniesłuszniej gniewać się i dziwić, czemu go nie przyjęto uśmiechem pogody?

Opowiadania o dalekich krajach, zwykle za krótkie dla słuchaczek, dziś im się wydały martwe i przedwiecznie długie.

Nakoniec pielgrzym odszedł; wtedy wybuchnęły za długo tłumionemi łzami, i uciekły do swego ustronia, truchlejąc na powrót zagniewanych panów.

Miały więc czego płakać piękne białogłowy. Nie wszystko złoto, co się świeci.

ANIELSKA DYPLOMACJA.

Powrót panów był istotnie piorunujący. Sulisław nie chciał nawet patrzeć na Ludmiłę, cały gniew zwrócił na żonę. Sierota widząc ten skutek niespodziany, jeszcze boleśniejszy niż mogła przewidzieć, wzięła się na odwagę, i pierwsza głos podniosłszy, nieustraszenie zaprzysięgła że cala odpowiedzialność na nią samą spada, że Elżbieta o niczem nie wiedziała.

Elżbieta potwierdziła zaręczenie, a mąż zanadto ją szacował aby choć na chwilę zwątpić o jej słowie. Zamilkł, — ale kiedy znalazł się sam z żoną, zaczął gorzko wyrzucać jej obojętność, bezczynność w tej sprawie.

Co chwila powtarza!:

— Jeszcze nigdy taka obelga nic spotkała mojego domu! Cóż to, czy ta dziewucha ma nas uczyć rozumu, nas podsiwiałych na polu i w radzie? Nas, których Xiążęta słuchają? Czy to my nie wiemy co najlepsze dla szczęścia i świetności rodów? Zostaliśmy zelżeni tym odkoszem, tą śmieszną ucieczką. Teraz już choćby tylko dla ratowania sławy domu, trzeba koniecznie ten związek skojarzyć. Cóż ty niewiasto, czy zapomniałaś gadać ? Milczy i milczy jakby z tamtą trzymała.

— Nie gniewajcie się, mężu mój i panie. Milczę, bo mam sumienie zakłócone..... Niewiem czy to co czynimy zgadza się z woła Boską? Słuchaj mój najmilszy: wszak niedawno składałeś przysięgę rycerską? Sam powiedz, gdyby ci doniesiono: "Oto tam, w czarnym lochu, jęczy sierota okuta łańcuchami. " Wszak co prędzej włożył-byś rynsztunek, chwycił włócznię i na skrzydłach leciał aby ją ratować? O, leciał-byś, bo przysiągłeś że będziesz bronił sierot, wdów i wszelkich pokrzywdzonych. Otóż ja biję sie z myślą czy przymus duszy nie jest czasem cięższy od łańcuchów? Kiedy sierota wola do nieba o krzywdę, jej głos mię trwoży i miesza..... Choćby nie miała słuszności, jeszcze jej głos mie trwoży... Ja nic niewiem... nic nie chcę rozsądzać... Ty, jako mąż lepiej wszystko rozumiesz. Ja tylko mam jakby przeczucie że ten związek nie przyniósł-by nam szczęścia... Pójdę pomodlić się, może Pan raczy oświecić moje nędzne człowiecze myśli.

I odeszła, zostawiając męża nietyle już zagniewanym ile zaniepokojonym. Sulisław nieraz doświadczył mądrości swojej małżonki, a zwłaszcza nieomylności jej przeczuć. Te kilka słów przez nią rzuconych, rozbudziło w nim pierwszy, maleńki ruch wahania. Bronił się temu popędowi, ale już sama obrona dowodziła walki. A miał czas do walczenia. Elżbieta przez dwa dni zamknęła się w swojem oratorium; wdziała włosiennicę, nie szczędziła twardych umartwień; godziny jej schodziły w nabożnem rozmyślaniu, aż odezwał się głos wewnętrzny.

Elżbieta już dawno rozumiała dokładnie położenie Ludmiły, bo w sercu nosiła jak Pismo każe, nietylko "słodycz gołębicy" alei "roztropność wężową. " Wiecznie schylona u krosien, zdawało się że tylko dobiera jedwabie a tymczasem ona dobrze umiała uważać i słuchać, z przelotnych słówek zgadywać skryte myśli, zestawiać wypadki na pozór odrębne; a że sie nie spieszyła z sądem, że w nic nie kładła namiętności, więc powoli wyrabiała sobie pojęcie o ludziach i rzeczach bezstronne, prawie nieomylne, a jeśli została zapytana, znalazła prawie zawsze odpowiedź zarówno prostą jak niezbitą.

Wszyscy też sami przyczyniali się, chcący czy niechcący do rozjaśniania jej pojęć. I tak Zyndram, uważając ją za istotę bez żadnego znaczenia, zdradził się kilka razy przy niej słowami niebacznemi, z których odgadła że wieści słyszane przez Ludmiłę musiały zawierać wiele prawdy. Sulisław sam jej opowiedział o darowanym długu, sądził że brata podniesie w jej oczach, a dla niej właśnie ten szczegół stał się promieniem rzucającym na wszystko niespodziewane światło; zrozumiała że swaty stryjowskie były prostym frymarkiem, i wzdrygnęła się na myśl aby oni, uczciwi ludzie, mieli umaczać rękę w takim niecnym spisku.

O! Dawno już ona to wszystko pojęła, dawno już skryte łzy roniła, ale nie śmiała mówić ani działać, z obawy przed mężem, z obawy o przyszły spokój dla domu i dziecka.

Dopiero po dwóch dniach modlitwy usłyszała wyraźnie głos wewnętrzny:

— Nie bój się — stań w obronie słuszności — nie bój się — wszystko co dobre, wyjdzie kiedyś na dobre.

Trzeciego dnia od rana, złote włosy skropiła wonnościami, wciągnęła szaty najśliczniejsze, łańcuchy i rąbki misterne, i jak nowa Ester w pełnym blasku wyszła do sali.

Przez kilka dni, po całych godzinach siadując z Sulisławem przy kominie, wiodła z nim rozmowy długie, codzień spokojniejsze. Coraz mniey słyszano wybuchów głosu mężowskiego, a co sama Elżbieta mówiła, tego nikt nie dosłyszał; mówiła głosem tak cichym i pieściwym, że nawet ucho powieści go nie pochwyciło.

Są pewne rodzaje wymowy działające nie wiedzieć czem, jak muzyka. Samym swoim spokojem uśmierzają, bez widocznej walki umieją rozbroić. Jak Elżbieta przeprowadziła walkę? Trudno zgadnąć. To tylko pewne, że po kilku dniach odniosła tryumf, a jeśli tryumf ten był wielkim zaszczytem dla zwyciężającej, nie mniejszym był i dla zwyciężonego, bo tylko umysł prawdziwie tęgi nie wstydzi się ustąpić, nie lęka się aby go posądzono o słabość, — tylko dusza nawskróś uczciwa umie przenieść prawdę nad wszystko, nawet nad głos miłości własnej, tej potęgi co więcej rządzi ludźmi niż wszystkie inne razem.

Sulisław był rzetelnie prawym. Jak tylko znalazła się ręka co potrafiła otworzyć mu oczy, wnet uznał swoje zaślepienie. Uznał, — ustąpił, ale się i zasmucił... Ach, zwątpił o szlachetności brata którego tak bronił, zwątpił o godziwość! związków które tak popierał, zgryzł się myślą że go użyto za narzędzie w nieczystej sprawie. A gryzł się tem więcej, że nie wiedział jak złe naprawić.

— Wszystko prawda, — mówił do żony, — ale co tu teraz robić? Zabrnęliśmy za daleko..... I ty z twojemi radami za długo czekałaś..... Dałem słowo stryj com Ludmiły, dałem słowo Zyndramowi, zapytają mnie, i słusznie. dlaczego je cofam? Ach, możnaż rodzonemu bratu powiedzieć o co go posądzam? Godziż się rozpowiadać wszystko przed obcemi? Pięknie, to że ujmujesz się za bezbronną sierotą,. ale pomnij że trzeba też ocalić i sławę domu, chociażby dla syna. Jakże to wszystko pogodzić?

I strapiony, zasłonił oczy ręką.

Elżbieta oparła miękką dłoń na jego ramieniu, szepcąc:

— Nie troszcz się tak bardzo, mój najserdeczniejszy. Już ja wszystko biorę na siebie, i daję ci słowo że wszystko da się naprawić bez narażenia sławy twego rodu. W dobrej sprawie Pan Bóg pomaga.

 — Może być, — odparł Sulisław, — ale pamiętaj że i ludzie nie śpią. Stryjcowie Ludmiły teraz właśnie wybrali się do Krakowa, Kiedyż to? Onegdaj, odebrałem od nich pisanie gdzie mi donoszą o swoim wyjeździe. Chcą co prędzej od króla otrzymać pozwolenie na to małżeństwo, i otrzymają, ani wątpię. Czemuż-by nie mieli otrzymać? Cóż króla obchodzi ta sprawa? Będzie na nią patrzył ich własnemi oczami. A przytem pamiętajmy że będą mieli za sobą głos xięcia Konrada, Zyndram znowu przez kochanego swego Bolka wyrobi sobie poparcie xiążąt Szlązkich. Nasze młode królewiątko co ledwo się wyrwało z pod skrzydeł tych wszystkich opiekunów, nie zechce się z nimi pokłócić o jedną dziewczynę. Nie znam nikogo w świecie co-by miał powód albo ochotę do przeszkadzania tej sprawie. Trudno przecież abym ja sam przeciwko bratu występował? A niech raz dostaną pozwolenie, to już wszystko przepadło.

Na taką wiadomość i Elżbieta się zatroskała.

— Czy wiesz, — rzekła po długiej oliwili namysłu — co mi do głowy przychodzi? Był-by sposób.... może się panu mojemu spodoba? Mój brat, xiądz Maciej, donosi mi z Wrocławia że także jedzie do Krakowa, gdzie ma towarzyszyć Xięciu Henrykowi. A gdybym i ja się tam wybrała? Mogę pojechać niby dla spotkania się z bratem, którego rzeczywiście już od naszego ślubu nie widziałam. Taka podróż nikogo nie zadziwi. Rozpatrzywszy się na dworze, może potrafię odrobić to co tam robią ci stryjcowie? Może przy Boskiej pomocy rzeczy tak się dadzą ułożyć, ażeby odmowa tego związku wyszła nie od nas i nie od Ludmiły, ale wprost od samego króla?

Sulisław przeszedł się kilka razy po komnacie.

— Mądry wymysł, nie ma co mówić, — odrzekł, — uratował-by wszystko. A stanąwszy przed żoną, dodał głosem w którym odnalazła się kropla goryczy:

— Ale wywieź z sobą i dziewczynę. Niech jedzie i tu nie wraca, niech zostanie przy swoim dostojnym opiekunie. Nasz zameczek niegodzien tak wielkiej dziedziczki co z niego ucieka... Nieszczęsna godzina w której ta dziewka weszła pod mój dach!

Elżbieta uznała słuszność uwagi mężowskiej; po zerwaniu zamierzonych związków, pobyt Ludmiły w Żegnańcu stawał się niewytłumaczonym, a nawet rażącym.

Jednak Sulisław jeszcze się zawahał.

— A gdyby — rzekł — tamci wymacali wszystko i chcieli się mścić? Stryjowie Ludmiły gotowi nasłać na nas rabusiów xięcia Konrada... a Zyndram... jeśli taki złośnik jak ludzie mówią, będzie mi do śmierci dokuczał. Jak zaczną niszczyć nas... oblegać... Mój Boże! Ten Żegnaniec który od lat całych utrzymałem w pokoju, może czarnych dni się doczekać!

Na ten raz Elżbieta odpowiedziała stanowczo:

 — O! Takie trwogi nigdy mię nie powstrzymają. Mniej się lękam zemsty krzywdzących, niż klątwy pokrzywdzonych. Lepiej naszemu Jasiowi zostawić zamek w gruzach, niż aby miała jedna łza na jego murach ciężyć. Ale — kończyła głosem coraz łagodniejszym — ostateczny wyrok zależy od mego męża i pana. Nic bez jego woli.

Sulisław uścisnął żonę i wyrzekł półgłosem:

— Rób jak cię Bóg natchnął!

Jeszcze tegoż wieczora Elżbieta miała długą rozmowę z Zyndramem. Tutaj usunięcie przeszkód, przynajmniej chwilowe, poszło jej łatwiej niż sądziła. Zyndram od kilku dni zauważył jakiś chłód w bracie; zmianę tę przypisywał ognistym błaganiom Ludmiły, i drżał aby w końcu nie przekabaciła Sulisława. Pobyt w zamku stawał się dla niego coraz nieprzyjemniejszy, wszyscy od niego uciekali, Postanowił zmienić szyki i przyspieszyć sprawę, u króla.

Kiedy więc Elżbieta zaczęła mu przedstawiać jak to było-by z jego strony pięknie i rozumnie, gdyby teraz chwycił się innej drogi, gdyby zechciał zostawić Ludmile nieco czasu na ochłonięcie z chybionej ucieczki, a potem popróbować co może dobroć i cierpliwość, Zyndram oświadczył, że właśnie takim był jego zamiar, "że nie myśli gwałtem brać żony", i nazajutrz opuścił zamek, obiecując sobie prędki powrót, ze stryjcami, z pismem królewskiem, i co najważniejsze — z dobrze uzbrojonym hufcem.

Ludmiła mało nie odeszła od zmysłów z radości, kiedy spostrzegła odjeżdżającego Zyndrama, a zwłaszcza kiedy się dowiedziała że Elżbieta wywozi ją do stolicy, pod opiekę króla.

Co prędzej zaczęto czynić przygotowania do podróży. A byty niemałe; każdej z pań towarzyszył liczny orszak. Szły też za niemi konie dobrze objuczone, szła nawet i furka pełna skrzyń i worów, bo jadąc na dwór królewski, trzeba się było wybierać z najpiękniejszemi strojami, z tysiącem niewieścich fraszek.

Ludmiła pakując te fraszki co żywo, cały dzień śpiewała i popląsywała. Elżbieta była smętna i zamyślona; dobrze czuła trudność zadania jakiego się podjęła, i widząc skaczącą panienkę, mówiła z westchnieniem:

— Ach moja sierotko, nie ciesz się przed czasem... jeszcze nie wiemy co król powie?

ZAMUROWANY.

Xiądz Maciej aż się rozpłakał z radości, kiedy zobaczył siostrę przyjeżdżającą na jego powitanie. Bardzo żałował że nie może jej sam ugościć, ale mieszkał na Zamku, z orszakiem xięcia Henryka Pobożnego. Przychodził tylko jak najczęściej do siostry, która stanęła razem z Ludmiłą w mieście,u znajomych.

Elżbieta nie chciała przedstawiać się na dworze, dopóki dobrze nie wybada gruntu. Nie tłumaczyła się też bratu z prawdziwych celów swojej podróży, ale tylko przez kilka dni słuchała jego szerokich opowiadań o życiu dworskiem i jego zabiegach, i tak, bez żadnych wyraźnych zapytań, znalazła się wkrótce najszczegółowiej objaśnioną.

Bo też nie mogła lepiej trafić. Xiądz Maciej, okrągluchny prałat o dobrotliwym uśmiechu i dowcipnych oczach, miał złote serce dla prostaczków i biednych, ale miał przytem i pajęczy rozum do chwytania ludzkich przewrotności; jak salamandra w ogniu, umiał się obracać wpośród uczonych i światowców. I lubił walkę. Należąc z przekonania do najzapaleńszych realistów, gdzie mógł, toczył dysputy z nominalistami. W polityce był też dziwnie biegły; Henryk Pius, i jeszcze ojciec jego Henryk Brodaty, nieraz go używali w trudnych przedsięwzięciach, gdzie nabył rzadkiej znajomości ludzi.

Z opowiadań xiędza Macieja, nasze panie mogły wywnioskować że w sam czas przybyły do Krakowa; kto wie nawet czy troszkę nie za późno? Stryjcowie Ludmiły bawili tam już od tygodnia, i musieli dobrze oblegać ucho królewskie, bo xiądz Maciej wiecznie ich widział przy królu, a przytem i obecność xięcia Henryka, który był rodzonym ojcem Bolesława Łysego, dodawała niebezpieczeństwa.

Przelękniona Elżbieta zaczęła się podpytywać, kto posiada wpływ najmocniejszy na umysł królewski?

— A! — Zawołał xiądz Maciej. — Kto? Jedna tylko jest pod słońcem istota co posiada u niego wpływ bez granic, to nasza młodziuchna królowa. Xiąże ją nietylko miłuje ale czci z rodzajem nabożeństwa, zrobił-by wszystko w świecie aby ją pogodzić z doczesnością, a to niełatwo, bo ta dziwna i przedziwna pani, choć jeszcze nie umarła, już więcej żyje w niebie niż na ziemi.

Elżbiecie błysnęła myśl promienna. Poprosiła brata, czy-by nie mógł otrzymać dla niej osobnego posłuchania u królowej?

Xiądz Maciej dobrze zmiarkował że siostra musi mieć jakąś ważną sprawę do przeprowadzenia u dworu, ale mając sam wiele sekretów, umiał szanować cudze. O nic nie zapytał, niczem jej nie zakłopotał, zajął się tylko, i to gorliwie, danem sobie zleceniem.

Gorliwie, bo już nazajutrz wieczorem przybył z radosną wiadomością, że posłuchanie otrzymane.

— Kochana siostruniu, masz się stawić jutro, przed południem, o godzinie tercyi. Zobaczysz się sam-na-sam z królową, i możesz iść śmiało, już cię tam tak dobrze obmówiłem, że jak sądzę, niezgorzej będziesz przyjęta.

Xiądz Maciej przesiedział cały wieczór z paniami, bawiąc je na różne sposoby. Jako znawca umysłów ludzkich, wiedział czem którą zaciekawić.

Ludmile wskazywał gdzie są w mieście składy najlepszych bławatów i złotogłowiów, na jakiej ulicy mieszka złotnik wyrabiający najwykwintniejsze pierścienie i kolce.

Dla Elżbiety miał inne ciekawości.

— Niedosyć to, — mówił, — zwiedzić gmachy Krakowa, obejść jego kamienne świątynie, są tu i żyjące kościoły, dusze osobliwsze którym trzeba się zblizka przyjrzeć. I tak naprzykład, na przedmieściu Półwsinie, w klasztorze Świętego Augustyna, jest mniszka słynąca z rzadkiej świątobliwości, Bronisława Odrowążówna. Znam całą tę rodzinę, zwłaszcza jej dwóch braci po stryjcu, Jacka i Czesława; obaj ludzie znamienici, w służbie Bożej dziwni, można-by xięgi o nich pisać, ale muszę przyznać że i siostra im nie ustępuje; odwiedzałem ją i byłem zdumiony jej odpowiedziami, doprawdy jakbym rozmawiał z Doktorem kościelnym. Pójdź do niej siostro, zbudujesz się i pociechy sercu przyczynisz, a przytem, pewno ci zaraz przypnie wianek Świętego Dominika, bo siostra Bronisława bardzo pracuje nad wprowadzeniem do nas tego nowego nabożeństwa. Może i panna się namówi, zwłaszcza kiedy jej powiem że teraz na dworze królowej Kingi trudno się pokazać bez różańca? Nasze panie nawet i z niego potrafiły sobie zrobić nową przyczynę do zbytku; przesadzają się w rozmaitości i kosztowności paciorków. Trzeba więc jak najprędzej do Półwsina się wybrać. — No, a teraz druga osobliwość: ojciec Paweł. O tym przecie musiałyście już słyszeć? Paweł pokutnik, Paweł prorok, cały Kraków go zna i słowa jego powtarza. Może zauważyłyście przechodząc koło kościołka Świętego Wojciecha, to małe okienko przy którem zawsze taki natłok ludzi? Otóż to tam ten osobliwszy człowiek przed dziesięciu laty kazał się zamurować i żyje tylko z datków jakie mu pobożni do okienka przynoszą. Nie wiem za co pokutuje, za własne grzechy, czy za cudze? Najprędzej za cudze, bo mi się wydał bardzo czystą ofiarą, chociaż ani słowa z ust jego nie słyszałem; ile razy podszedłem do okienka,; zawsze był w zachwyceniu. Mówiono mi jednak, że niekiedy odpowiada na pytania, a nawet przepowiada przyszłość. Modlitwy też jego mają posiadać rzadką moc u Boga. Znam wiele osób co przed każdem trudnem przedsięwzięciem idą tam aby się polecić modlitwom ojca Pawła, i podobno proszący nie potrzebuje nawet opowiadać głośno swoich żądań; prorok czyta w jego myślach i sądzi odrazu czy prośba godna orędownictwa, czy nie Tak to niesłychanemi łaskami Bóg nagradza tę niesłychaną mękę, bo doprawdy trzeba nadludzkiej odwagi aby skazać się na podobne życie. Tylko wystawcie sobie: latem i zimą, w celce takiej małej że ledwo można się obrócić, między kamieniami zzieleniałemi od wilgoci, bez ognia, w. jednej, nigdy nie zmienianej sukni, na jednej, dawno zgniłej słomie, ach to zupełnie jakby żywcem w grobie. A przytem każdy dzień jego wisi na łasce ludzkiej. Dotąd wprawdzie jeszcze mu nigdy nie zabrakło pożywienia, pobożni pamiętają o nim, ale niech przyjdzie jakaś zamieszka, jakaś wielka wojna, albo pomór, a ludzie gotowi zapomnieć o nim, i oto śmierć głodowa. A jednak on zawsze uśmiechnięty. Ach, kto go raz widział, nigdy nie zapomni... zwłaszcza tych oczów co patrzą głęboko, daleko, ale nie na nas, tylko jakby wewnątrz. Widok takiego człowieka przeraża i okrutnie zawstydza, szczególnie nas, niegodne sługi boże, co więcej służymy jeszcze światu niżeli Bogu. Ile razy widziałem ojca Pawła, przez kilka dni niemogłem spokojnie jeść wieczerzy, ani zasnąć na wygodnem łóżu... A jak mi się nikczemnemi wydawały nasze xiążkowe spory i matactwa dworskie! O nędzne my robaki! Jakie to szczęście że są jeszcze ludzie co dorzucają ciężar podobnych umartwień na szalę sądów Bożych, inaczej zginęli-byśmy wszyscy!

Takie dziwne rzeczy opowiadał xiądz Maciej. Kiedy odszedł, Ludmiła przybiegła do Elżbiety i całując ją po ramionach, szepnęła:

— A więc jutro?

Elżbieta miała twarz pobladłą i usta zaciśnięte. Życzyła sobie bardzo tej rozmowy z królową, ale teraz kiedy życzenie miało być spełnionem, lękała się niewymownie. Straszno to jest wiedzieć, że od kilku słów naszych, mądrze lub niezręcznie powiedzianych, zależy czyjaś przyszłość, czyjeś całe szczęście. I znikąd pomocy, znikąd rady!

— Tak, jutro... — Powtórzyła w zamyśleniu. — Czy wiesz Ludmiłko, co mi do głowy przychodzi? Chciała-bym poprosić ojca Pawła o słówko modlitwy. Może mi wyprosi odwagę i dobre natchnienie? Ale trzeba nam pójść raniuteńko, póki jeszcze ludzie nie tłoczą się do okienka.

— A i owszem! — Zawołała klasnąwszy w ręce Ludmiła. — Pójdziemy, — on pomoże u Boga, ani wątpię. Kiedy czyta w myślach, to przecież pozna że cel uczciwy i modłów nie odmówi, — a może nam co i wyprorokuje ?

— O, tego nie żądam... — Odrzekła ze wzdrygnieniem Elżbieta. — Niepróżno Pan Bóg zasłonił przed człowiekiem przyszłość. Czasem lepiej nie wiedzieć co nas czeka.

— No tak... Ale jeżeli sam z siebie przemówi?

— Ha... jeżeli sam z siebie przemówi, ukorzymy się i zachowamy jego słowa w sercu.

Istotnie raniutko wstały nazajutrz obie panie. Przy świetle kaganka włożyły mocne obuwie, ciepłe suknie i futrzane szubki, bo mróz ranny dobrze ścinał powietrze. Zakwefiwszy twarze, wyszły z pachołkiem który niósł przed niemi pochodnię.

Ale ulice nie były tak puste jakby wczesność godziny kazała się spodziewać.

Adwentowe Roraty, niedawno w Polsce zaprowadzone, i jak wszelka nowość chciwie uczęszczane, zbudziły już wielu mieszczan. Gromady ludzi, mocno otulonych, uciekających przed zimnem, przesuwały się z głuchym szmerem, z mnóstwem czerwonych pochodni, co wyglądało bardzo zaciekakawiająco w plątaninie ciasnych uliczek; tem ciekawiej, że ruchome to oświetlenie kłóciło się z widokiem nieba, którego jedna półkula jeszcze mrugała zimowemi gwiazdami, podczas kiedy druga już majaczyła niebieskawą szarością świtu. Na tem tle fałszywem, spiczaste dachy, drewniane ganeczki, rusztowania gmachów niepodokończanych, rozrastały się do bajecznych strzelistości i dziwaczyły w powietrzu, tak że Elżbieta, która bezwiednie nosiła w sobie poczucie artyzmu, przystanęła i rzekła do Ludmiły:

— Jakie to wszystko osobliwsze a piękne, jakby sen!

Ludmiła obejrzała, się z podziwieniem i skinęła głową potwierdzająco, ale tylko przez prostą uprzejmość, bo według niej, daleko piękniejszym był rączy rumak, albo puzderko z klejnotami.

Oprócz gości Roratnych, inne także ranne ptaszki już krążyły po mieście: mleczarki z dzbankami, mularze stąpający ordynkiem jakby istne bractwo. Czasem furka chłopska z drzewem albo warzywem jędrnie zatętniła po zmarzniętej ziemi.

Nasze podróżniczki, dotąd przekonane że tylko na wsi ludzie umieją wstawać bardzo rano, dziwiły się tak wczesnemu ożywieniu miasta. Wzięła je nawet obawa, czy i przy pustelniku już nie znajdą tłumów? Ale obawa była płonna; kiedy weszły na uliczkę okalającą kościołek Świętego Wojciecha, zastały ją puściuteńką.

Celkę łatwo było rozpoznać; przybudowana do zewnętrznej ściany, odznaczała się jakby nabrzmiałość muru, tem widoczniej zwracająca uwagę, że tuż przy niej wisiał, na złotem tle świecący, wizerunek Świętego Pawła Pustelnika z lampą tak umieszczoną, aby jej promień padał prosto w okienko. Zawieszenie tej lampki, upozorowanej obrazem, było serdecznym pomysłem kilku nabożnych mieszczek, co chciały tym sposobem rozweselić pustelnikowi okropne ciemnice długich zimowych nocy; pomysł wzruszający troskliwością, chociaż — prawdę mówiąc — niepotrzebny, gdyż ojciec Paweł nosił w samym sobie słońce nigdy nie gasnące, a takie jasne że przy niem ziemskie słońce wydawało się bladem jak ta lampka.

Elżbieta i Ludmiła, zostawiwszy w niejakiem oddaleniu pachołka, przystąpiły nieśmiało do okienka. Przez otwór kraty wsunęły maleńki koszyczek z jedzeniem i dwoma srebrnemi solidarni; koszyczek zatrzymał się w kamiennem wyżłobieniu, żadna ręka go nie pochwyciła, nic się nie ruszyło w celce. Może samotnik spał? A może skostniał od zimna, albo omdlał z głodu?

Zaniepokojone, zaczęły się rozglądać we wnętrzu; długo niemogły nic rozeznać, aż spuszczając oczy coraz niżej, dostrzegły jakieś wielkie białości: broda śnieżna, po pas wisząca, — aureola srebrnych włosów roztrzęsionych nad czołem, — i dwa łuki brwi bielusieukich, z pod których patrzyły oczy przerażającej głębokości. Zdawało się że z tych pierwszych oczu jeszcze jakieś inne wyglądają, — i może to nie było złudzenie? Może to oczy wewnętrznego człowieka, tak rzadko w kim roztwarte, wyzierały tutaj z powłoki doprowadzonej nieledwie do przezroczenia?

Taki wzrok, sądząc po ludzku, nie jest wcale miłym. Zanadto on już trąci innym światem, aby mógł działać przyjemnie na większość ludzi która nie lubi myśleć o "wielkiem przejściu", — ale dla dusz sobie pokrewnych, taki wzrok posiada przepaścistość tajemnic i świateł.

Pokutnik siedział na ziemi, owinięty białym kożuszkiem, oparty o ścianę, nieruchomy jak figura z kamienia.

Elżbieta widząc go czuwającym, odezwała się z wielką pokorą:

— Przychodzę prosić was ojcze... pomódlcie się za nas... o pomoc w trudnem przedsięwzięciu...

Zamilkła oczekując znaku. albo słowa., — a tymczasem Ludmiła dodała pieszczotliwym głosem:

— Ach, dobry ojcuniu, wy przyszłość widzicie... Uspokójcie nas... Powiedzcie nam, czy to przedsięwzięcie szczęśliwie się zakończy?

Pustelnik powstał, wyrósł nakształt kolumny i przystąpił do kraty. Mojżeszowe jego oblicze, w pierwszych blaskach zarania zabielało jak obłok. Wpatrzył się przenikliwie to w jedną, to w drugą, potem oczy podniósł do nieba, i wymówił głosem przytłumionym, jakby idącym z niezmiernej dalekości:

— O! Gdybyście wiedziały co was czeka, nie troskały-byście się o dzień dzisiejszy. — Miłujcie się bardzo w Panu, albowiem On waszę dwie dusze złączył jedną gałązką cierniu. — Jako Izrael czterdzieści lat błąkał się w puszczy, taką przyszłość wasza. — A kiedy powrócicie, nie poznacie nieba ani ziemi, ale odnajdziecie skarb stracony.

CIEŃ ŚWIĘTEJ.

Mojżeszowe oblicze zniknęło z okienka. Siadł, i już znowu zapadł w zachwycenie.

Ludmiła przytuliwszy się do Elżbiety, odciągnęła ją daleko szepcąc:

— Ach! Jak ja się przelękłam!

— Czego ? — Spytała tamta ze słodkim uśmiechem dowodzącym że dziedzina zaświatowa nie była już dla niej obcą.

— Jakto, czego? Mnie się wydało że zobaczyłam ducha... Ale już teraz ten strach mię omija... Przypomnijmy sobie co powiedział? Wszak mówił że gdybyśmy wiedziały co nas czeka, nie troskały-byśmy się o nasze przedsięwzięcie; więc widocznie się uda. Bądźmy dobrej myśli.

Elżbieta nic nie odrzekła, szła z głową spuszczoną. Dopiero kiedy zakręt uliczki postawił je nagle przed wejściem kościelnem, przystanęła pytając:

— Czy-byśmy nie wstąpiły? Wprawdzie ta Msza już skończona, ale może niedługo wyjdzie inna?

Istotnie, Roraty już się zakończyły. Szukanie pokutnika i oczekiwanie na kilka słów jego, musiały trwać długo, bo jutrzenka już się złociła, w kościele właśnie gaszono świece boczne i ową nad niemi królującą siódmą, co w tem nabożeństwie wyobraża Najświętszą Pannę jako jutrzenkę za którą przybywa słońce nieśmiertelne. Z nizkich drzwi szeregami wyciągali pobożni, a że kościołek maty, więc szybko się wypróżnił.

Jednak obie panie jeszcze niemogły dostać się do progu. Nikt już nie wychodził ani wchodził, a przede drzwiami stała ciągle gromada ludzi rojących się i szemrzących jak mrowisko. Przystąpiły aby zbadać przyczynę tego zatłoczenia, i spostrzegły niewiastę otoczoną mnóstwem ubogich, kalek, odartych dzieci, słowem najprzeróżniejszej nędzy. Niewiasta była wzrostu bardzo wysokiego, a choć miała na sobie płaszcz gruby, szary, jaki tylko zazwyczaj kobietom z gminu służył, przecież z pod niezgrabnych jego fałdów przebijała wązka wybujałość tej postaci, podobna — że tak rzeknę — do kształtów gotyckich. Kaptur szary osłaniał jej głowę, rąbek osłaniał oblicze, tylko nic nie osłaniało białości jej rąk migających w nieustannej pracy. Obok niej była inna niewiasta, niższa wzrostem, z twarzą nieładną ale bardzo poczciwą i przyjemną; ta w obu rękach niosła ogromną kaletę, czerwoną axamitną, naszytą półkolami ze złotych wisiorków i frędzli, a wysoka niewiasta zanurzała w tej kalecie swoje cienkie, liljowe ręce, i czerpała z niej całe garście pieniążków, które się rozsypywały po różnych czarnych i wyschniętych dłoniach. A jeszcze hojniej od kruszcu, sypały się z jej ust złote słowa, pełne troskliwych pytań i rzewnych ubolewań, których dźwięk zastanawiał ucho jakimś odcieniem wymowy dziwnym, jakby nie polskim, ale prosto trafiającym do serca. A nie wiedziała rozdawczyni w którą stronę pierwej się zwrócić, tak była oblężona prośbami i wykrzyknikami; każdy jej coś opowiadał, każdy się skarżył lub dziękował; dzieci ją chwytały za kolana, niewiasty całowały jej opończę, jakiś mały garbaty kaleka ukląkł przed nią, o co się wysoka pani srodze rozżaliła, i głosem stanowczym kazała mu powstać. Już też i wyczerpał się wór axamitny, dawczyni raz jeszcze pogłaskała roztargane głowiny dzieci, każdemu rzuciła dobre słowo, tłum się przed nią rozstąpił, odeszła majestatycznie, i długo jeszcze jej postać górowała w dali jakby cień półprzezroczy.

Za nią odeszła i niewiasta z wypróżnioną kaletą, i druga niewiasta trzymająca przecudną xięgę do modlitwy, i czterech jakichś ludzi z węgierska ubranych, którzy nieśli ciężkie, biało pokryte kosze. Dotąd czekali oni w milczeniu pod murem, teraz rzędem ruszyli za wysoką panią.

Szmer błogosławieństw popłynął w jej ślady.

Ludmiła przeciskając się między ubogiemi, zapytała staruszki siedzącej pod kościołem:

— Co to za pani taka dobroczynna?

— A moja panienko, chyba z-za gór przyjeżdżacie, kiedy niewiecie kto ona ? A toż-to nasza królowa!

— Nasza święta! — Zawołał krzywy garbusek. — Powiadam wam: kiedyś... będzie miała ołtarze. Niech ona jak chce się gniewa, ja zawsze gadam że nie grzech przed nią klękać.

— Królowa ? — Zawołała ze szczerym podziwem Ludmiła. — Tak rano ? I w takim ubiorze?

— Co to rano? — Podchwycił dziadek kościelny, który w czerwonej pelerynie paradował u progu. — Ona już od trzech godzin drepce swemi królewskiemi nóżkami po mieście. I to tak codzień. Zanim w Zamku śniadanie podadzą, ona już pól miasta obeszła. A potem ślicznie się ubierze, jak trusia do stołu siądzie, i udaje że nic, że sobie najsmaczniej za swojemi bławatnemi kotarami spała.

Tu wmieszał się do rozmowy jakiś niewidomy.

— Ledwo rok — mówił — jak ją z-za gór przywieziono, a już zna wszystkich nieszczęśliwych całego Krakowa, i wszyscy ją znają, nawet ślepi. I jak jej tu nie poznać? Gdzie tylko nadejdzie, tam powietrze robi się jakieś milsze, jakby przed nią anioł szedł z kadzielnicą.

— A jakie mi ona dała ciastko przeszłej Niedzieli! — Dodał chory, zbiedzony dzieciak. — Jak żyję takiego nie jadłem.

— Co tam ciastko... — Przerwała stara niewiasta, z posępną, spiczastą twarzą. — Masz się też czem chwalić! Mnie ona wnuka wykupiła z niewoli od Jadźwingów. To trochę więcej niż ciastko.

— A mnie, — dodał bielusieńki staruszek o kulach, — mnie dała słoik jakiegoś cudownego miodu, po którym ustał mi ten kaszel, co to myślałem że już duszę od niego wyzionę. Powiadam wam, łyknąłem kilka razy, i jakby ręką odjął.

 — Więc królowa tak codzień kościoły obchodzi? — Spytała Elżbieta.

 — Ale gdzie tam! Czy to same kościoły? — Sarknął czerwony Dziadek. — Dla niej wstąpienie do kościoła, to wypoczynek, to pociecha; — ale gdzie ona chodzi najwięcej to po różnych nędznych domostwach, po piwnicach i strychach, po najjaśniejszych zaułkach, wszędzie gdzie się mieszczą ubodzy, których nazywa swojemi "panami" i "nauczycielami. " Wszędzie każe nieść za sobą przyodziewki i żywność, i to nieladajakie, nie stare szmaty i chleb suchy jak robią inni bogacze, ale ciepluchne sukmany i łakocie które sobie od własnych ustek odejmuje. Widzieliście te kosze za nią? Tam pełno wyborności, leków i przysmaków, a worek pełen denarków, a serce pełne dobrych rad i słów niepojętych co najkrnąbrniejszego pogodzą z krwawą dolą. Co kilka dni też odwiedza lochy więzienne; kogo może to u sędziów i męża wyprosi, a kogo już nie może wyprosić, kto za wiele nabroił, temu przynajmniej ostatnie godziny słodzi, a potem pamięta o jego starych rodzicach albo małych dzieciach, co podobno dla skazanego jest największą pociechą. Tak to ona kocha wszystkich nieszczęśliwych, czy źli czy dobrzy, wszystkich, — a już najbardziej miłuje tych od których cały świat ucieka, trędowatych.

— Czy to może być? Trędowatych I — Zawołała Ludmiła z przerażeniem, a ramiona jej wzdrygnęły się mimowolnym dreszczem.

I nietylko piękna Ludmiła, ale i wszyscy ci żebracy, choć sami odarci, bliznami okryci, chociaż sami tacy wstrętni, na wzmiankę o trądzie syknęli ze wstrętu.

Wtedy garbusek wyskoczył na środek zgromadzenia wołając:

— Otóż właśnie za to ona będzie święta, i już nią jest, już! Bo już cuda się dzieją. Ona z niemi się kryje, zabrania o nich gadać, ale ja niemogę wytrzymać, powiem co się stało niedawno, przed miesiącem. Niech ludzie wiedzą kogo Pan Bóg im zesłał. Mam ja siostrę, starą Brygidę, nieszczęśliwą istotę, od lat kilkunastu trędowatą. Otóż wystawcie sobie, królowa nieraz ją odwiedza. I nietylko odwiedza, ale izdebkę jej uprząta, ach Boże! sama jej rany opatruje. Niewiem już ile razy u drzwi stojąc błagałem ażeby tego nie robiła, bo gotowa sama zachorować. Dosyć szczęścia jeśli przyśle nam jałmużnę. Przecież ja sam chociaż brat rodzony, nigdy nie wchodzę do Brygidy? Przez okienko z nią gadam, na długiej żerdzi podaję co trzeba, i nikt mi tego niema za złe. Ale gdzie tam! Królowa ani słuchać nie chciała, i jakby na przekór jeszcze więcej zrobiła... Uwierzycie mi albo nieuwierzycie, ale ja siostrze wierzę. Pewnego razu... niewiem co się stało Brygidzie, wśród rozmawiania z królową, jak zaczęła wzdychać a narzekać, tak się rozkwiliła, i w płacz. Wtedy ta święta pani rozczulona, przybiegła do niej weseluchno, powiada jej: "E! uspokójcie się matulko! " i na uspokojenie pocałowała ją w samiuteńkie usta. Ale cóż ? Oto zaraz, w mgnieniu oka, na jej królewskich ustach pokazał się trąd.

— A co też ty gadasz ? — Odezwały się zmieszane glosy. — Miałaby dostać trądu? Jakto? Królowa ma trąd?...

— Czekajcie końca. Jak siostra zobaczyła, żal ją przejął okropny, a przytem i strach. No, bo co powie król, co powie cały naród, że przez nią nędzną istotę stało się takie nieszczęście? Wszyscy ją opuszczą i wyklną. Tymczasem królowa mieniła się jak cudowny obraz, widać było na jej twarzy to trwogę to zdumienie, nakoniec przemogła ludzkie strachy, drugi, jeszcze serdeczniejszy pocałunek położyła na ustach mojej siostry, i wtedy... stał się cud: usta jej zrobiły się znowu gładkie i różowe, trąd zniknął.

Po tych słowach nastała wielka cisza. Słuchacze byli porażeni. Za chwilę powstał jeden okrzyk:

— Cud! Dziwny cud!...

A Elżbieta ścisnąwszy rękę Ludmiły, szepnęła:

— O! Teraz się już nie lękam posłuchania. A niewidomy starzec dodał:

— Będzie miała kiedyś ołtarze.

Tymczasem w kościołki! nowe światła już zapalono. Obie panie skierowały się ku podwojom. Przechodząc koło progu, Elżbieta jeszcze zapytała Dziadka:

— A któż to jest owa druga niewiasta o tak miłem wejrzeniu, co za Xiężna niesie jałmużnę?

— A! To panna Agnieszka, kochana panna Agnieszka, druga świętość. — Ozwało się na wyścigi kilka głosów.

— Tak, — potwierdził Dziadek, — to najbliższa powiernica pani, a razem jej prawa ręka. Sama królowa przecie nie może cały dzień siedzieć wśród biedaków? Musi bawić z mężem, z biskupami i wojewodami, musi bywać na ucztach i turniejach, występować w różnych obrzędach, no jak to królowa. Więc nigdy-by nie mogła wiedzieć gdzie jaka nędza się kryje, gdyby nie panna Agnieszka. Ta cały dzień kreci się po mieście, wypytuje, wyszukuje, własnemi oczami sprawdza, a potem swojej pani opowiada gdzie i komu czego potrzeba. A dziwnie roztropna i serdeczna. To też Xiężna Kinga ją miłuje nie jak pannę służebną, ale jakby siostrę.

— I to wielkie szczęście że mamy taką orędowniczkę, — dodała stojąca opodal jakaś dziewczyna bez ręki, — to wielkie szczęście, bo jednakże królowej, chociażby i najlepszej, zawsze człowiek się jakoś stracha. Ja przynajmniej wiem że nigdy nie śmiałam oczu na nią podnieść, a pannie Agnieszce to ze wszystkiego się spowiadam jakby rodzonej matce. Ona tam niema skarbów do rozdawania, ale rozdaje co ma: cały swój czas i całą dusze. Oj! ona także warta ołtarzyka.

W kościele już dzwonek się odzywał, nowa Msza wychodziła. Elżbieta i Ludmiła, rozdawszy między ubóstwo cała jałmużnę jaką. tylko przy sobie znalazły, weszły do przybytku uniesione, zachwycone, wieściami o królowej, i zatopiły się w modłach tak strzelisto lecących ku niebu, że ściany nizki ej świątyńki wydały się za ciasne ich rozpartym piersiom.

Kościołek Świętego Wojciecha był przerobiony ze starej pogańskiej kontyny, jeszcze nawet pod ołtarzem przechowywano popioły ogniska co niegdyś paliło się tu na cześć Nii, a które czeski Apostoł zagasił chrzestną wodą. Tajemniczy i ciemny jak jaskinia wyroczna, niewystarczał on już gorącym wyobraźniom owego wieku. Elżbieta modląc się przymknęła oczy i marzyła sobie jakąś inną świątynię; wysoką, ale to tak wysoką, aby jej szczytu nie można było dojrzeć; świątynię o filarach plecionych dziwnie z giętkich, niebotycznych lilji, o murach budowanych z przejrzystych klejnotów, o sklepieniu błękitnem w gwiazdy; a na tych filarach czepiały się wszystkie rośliny i wszystkie zwierzęta świata, z posadzki nieboszczykowie podnosili się wpół kamienni, a pod sklepieniem anioły wieszały się ze wstęgami i skrzypeczkami, i tak całe stworzenie, żywi i umarli, ziemia i niebiosa, wszystko łączyło się w dziwnem nabożeństwie, wszystko za siebie wzajem się modliło.

I nie jedna Elżbieta śniła taką świątynię; Tysiące dusz ówczesnych marzyły podobnie, i marzenie to póty snuło się po duszach, póty prosiło się ludzkiej myśli, aż nieznani mistrzowie je urzeczywistnili.

Koniec wersji demonstracyjnej.

NIE OD RAZU KRAKÓW ZBUDOWANO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DWÓR KRÓLOWEJ KINGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIOSENKA O RYCERZU SILENTIUSIE I MNISZCE REGINIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIĄŻĘTA ZIEMSCY I NIEBIESCY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRÓCIUTKA HOMILJA O PRZYJAŹNI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZWYCIĘZTWO GOŁĘBIC.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWIĄTECZNE DNI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYSIĘGA NA PAWIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZSTANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FILUTERNOŚĆ PANIEŃSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PARABAZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZY TO KONIEC ŚWIATA?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KYRIE ELEISON.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BITWA O KTÓREJ WIEDZĄ I CHIŃCZYCY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARCHANIOŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W LESIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA POBOJOWISKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CO KOŃ WYSKOCZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OCZEKIWANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PSOTA DZIECINNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZTURM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PODZIEMIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEKŁO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIELGRZYM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej