Henryk Ibsen

BUDOWNICZY SOLNESS

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT I.

Scena pierwsza.

Scena druga.

Scena trzecia.

Scena czwarta.

Scena piąta.

Scena szósta.

Scena siódma.

Scena ósma.

Scena dziewiąta.

Scena dziesiąta.

Scena jedenasta.

Scena dwunasta.

AKT II.

Scena pierwsza.

Scena druga.

Scena trzecia.

Scena czwarta.

Scena piąta.

Scena szósta.

Scena siódma.

Scena ósma.

Scena dziewiąta.

Scena dziesiąta.

AKT III

Scena pierwsza.

Scena druga.

Scena trzecia.

Scena czwarta.

Scena piąta.

Scena szósta.

Scena siódma.

Scena ósma.

Scena dziewiąta.

Scena dziesiąta.

Scena jedenasta.

BUDOWNICZY SOLNESS

Sztuka w trzech aktach

Henryk Ibsen

Tłum. Jana Kasprowicza

OSOBY:

HOLVARD SOLNESS, budowniczy.

PANI ALINA SOLNESS, jego Żona.

DOKTÓR HERDAL, lekarz domowy Solnessów.

KNUT BROVIK, budowniczy, pomocnik Solnessa.

RAGNAR BROVIK, jego syn, rysownik.

KAJA FOSLI, siostrzenica Knuta Brovika, buchalterka.

PANNA HILDA WANGEL.

DAMY. — Tłum uliczny.

Rzecz dzieje się w domu budowniczego Solnessa.

AKT I.

Skromnie umeblowana pracownia u budowniczego Solnessa. — Podwójne drzwi w lewej ścianie prowadzą do przedpokoju, z prawej — drzwi do dalszych pokoi. W głębi drzwi otwarte do pokoju rysunkowego. Na przodzie sceny z lewej strony pulpit z księgami, papierami i potrzebami do pisania, za drzwiami piec, w rogu po prawej kanapa, przed nią stół i kilka krzeseł. Na stole karafka z wodą i szklanka, na przodzie sceny po prawej mniejszy stolik, fotel na biegunach i drugi fotel. Lampy pozapalane w pokoju rysunkowym, lampy na stole w rogu i na pulpicie.

Scena pierwsza.

Knut Brovik i jego syn Ragnar siedzą w rysunkowym pokoju, zajęci planami i obrachowaniami. Knut Brovik jest starcem mizernym, z białemi włosami i brodą, ubiór jego jest czarny, wytarty, ale schludny; ma okulary i biały, nieco przyźółkły, krawat. Ragnar Brovik ma około lat trzydziestu, starannie ukrany blondyn, z figurą lekko naprzód podaną. Kaja Fosli w pracowni przy pulpicie wpisuje coś w księgę główną. Jest to delikatna, dwudziestoletnia dziewczyna, z chorobliwym wyglądem. Nosi na oczach zielony daszek Wszystko troje pracują jakiś czas w milczeniu.

STARY BROVIK  

(podnosi się nagle niespokojnie i podchodzi do drzwi otwartych). Już dłużej wytrzymać nie mogę!

KAJA  

(podchodzi do niego). Bardzo ci niedobrze dziś wieczorem, wuju?

BROVIK.

Zdaje mi się, że mi codzień gorzej.

RAGNAR  

(który się przybliżył). Idź już, ojcze. Sprobuj trochę zasnąć.

BROVIK

(niecierpliwie). Może mam się położyć? Czy chcesz, bym się udusił?

KAJA.

Przejdziesz się trochę.

RAGNAR.

Chodź, ojcze, odprowadzę cię.

BROVIK  

(gwałtownie). Nie wyjdę, dopóki on nie przyjdzie. Dziś wieczór właśnie mam pomówić (z powstrzymaną wściekłością) z nim — z szefem.

KAJA  

(niespokojnie). Ach! nie, wuju! zaczekaj.

RAGNAR.

Tak, ojcze, lepiej czekać.

BROVIK  

(z trudnością chwytając oddech). Ha! ha! — ja nie mam czasu długo czekać.

KAJA  

(nasłuchując). Cicho! słyszę go na wschodach.

(Wszyscy wracają do swojej roboty. Krótkie milczenie. Solness wchodzi przez przedpokój. Jest to człowiek starszy, zdrów i krzepki, z krótko ostrzyżonemi kędzierzawemi włosami, ciemnym wąsem i ciemnemi, krzaczystemi brwiami. Ubrany jest w zielonawy, szczelnie zapięty żakiet ze stojącym kołnierzem i szerokiemi wyłogami, ma miękki, popielaty, filcowy kapelusz, pod pa-

chą niesie parę tek).

Scena druga.

POPRZEDNI, SOLNESS.

SOLNESS  

(we drzwiach wskazuje na rysunkowy pokój i pyta szeptem). Czy już poszli?

KAJA  

(po cichu, wstrząsając głową). Nie. (Zdejmuje daszek).

(Solness przechodzi przez pokój, rzuca kapelusz na krzesło, kładzie teki na stoliku w rogu i zbliża się znów do pulpitu. Kaja ciągle pisze, ale jest widocznie zdenerwowana i niespokojna).

SOLNESS  

(głośno). Pozwól pani, niech zobaczę. (Nachyla się nad nią, jakby zaglądając w książkę i szepcze). Kajo!

KAJA  

(pisząc, po cichu). Cóż?

SOLNESS.

Czemu zawsze zdejmujesz daszek, gdy ja wchodzę?

KAJA  

(po cichu). Bo w nim szkaradnie wyglądam.

SOLNESS  

(z uśmiechem). A ty tego nie chcesz, Kajo?

KAJA  

(patrząc na niego z pod oka). Za nic w świecie w pańskich oczach.

SOLNESS  

(gładząc lekko jej włosy). Biedna, biedna mała Kaja.

KAJA  

(spuszczając głowę). Cicho! mogą usłyszeć.

SOLNESS  

(idzie niedbałym krokiem na prawo, powraca i zatrzymuje się we drzwiach pokoju rysunkowego). Gzy nikt nie pytał o mnie?

RAGNAR  

(podnosząc się). Byli ci młodzi ludzie, którzy chcą mieć zbudowaną willę w Löwstrand.

SOLNESS  

(mrukliwie). Aha!... Muszą poczekać; ja sam jeszcze nie mam na nią planu w myśli

RAGNAR  

(zbliżając się, z wahaniem). Bardzo im na tem zalety ażeby mieli plany w jaknajkrótszym czasie.

8OLNESS  

(jak wprzódy). Ma się rozumieć. Wszyscy tego żądają.

RAGNAR  

(spoglądając na niego). Pragnęliby jak najprędzej urządzić się we własnym domu.

SOLNESS.

Tak, tak, znamy się na tem. Muszą wziąć, co im się zdarzy; szukają sobie jakiegokolwiek mieszkania, jakby tymczasowego schroniska, i na tem poprzestać. Dziękuję. Jeżeli chcą, niech się zwrócą do kogo innego. Powiedz im to pan, jeśli się jeszcze zgłoszą.

BROVIK  

(przesuwa okulary na czoło i patrzy na niego z niedowierzaniem). Do kogo innego!... Czyby pan oddał tę robotę?

SOLNESS  

(niecierpliwie). No tak, do dyabła, gdyby do tego przyjść miało. To lepiej, niż budować na niepewne, (stanowczo) Tak mała znam tych ludzi.

BROVIK.

Są to ludzie bardzo pewni. Ragnar ich zna, bywa u nich. Bardzo pewni ludzie.

SOLNESS.

Pewni! pewni! Nie o to mi chodzi. Dobry Boże! czy mnie już pan nie rozumie? (gwałtownie) Nie chcę mieć nic do czynienia z obcemi. Mogą się zwrócić, do kogo im się podoba.

BROVIK

(podnosząc się). Pan to mówi na seryo?

SOLNESS  

(zły). No tak, na ten raz. (Przechadza się po pokoju). (Brovik spogląda na Ragnara; ten daje mu ostrzegające znaki).

BROVIK  

(wchodzi do pracowni). Czy pozwoli mi pan zamienić z sobą słów parę?

SOLNESS.

Bardzo chętnie.

BROVIK  

(do Kai). Idź tam na chwilę.

KAJA  

(niespokojnie). Ale wuju...

BROVIK.

Zrób, co ci mówię, dziecko, i zamknij drzwi za sobą. (Kaja wychodzi, ociągając się, do rysunkowego pokoju, rzuciwszy ukradkiem na Solnessa błagalne spojrzenie).

BROVIK

(przyciszonym głosem). Nie chcę, by te biedne dzieci dowiedziały się, jak źle jest ze mną.

SOLNESS.

Bo też pan rzeczywiście w tych dniach bardzo źle wygląda.

BROVIK.

Ze mną wkrótce będzie koniec. Siły opuszczają mnie z dnia na dzień.

SOLNESS.

Siadaj-że pan.

BROVIK.

Skoro pan pozwala...

SOLNESS  

(zwraca lekko ku niemu fotel). Proszę... no, siadaj pan.

BROVIK

(siadłszy z trudnością). Idzie mi już tylko o Ragnara. To rzecz najtrudniejsza. Cóż z nim będzie?

SOLNESS. 

Pański syn naturalnie pozostanie przy mnie, jak długo będzie chciał.

BROVIK.

Właśnie on tego nie chce, a raczej zdaje mu się, że nie może.

SOLNESS.

Przecież płacę mu dobrze. Jeśli żąda więcej, jestem skłonny...

BROVIK

Nie, nie o to idzie. (Niecierpliwie) On musi przecież raz pracować na własną rękę.

SOLNESS  

(nie patrząc na niego). Czy sądzisz pan, że ma ku temu potrzebne zdolności?

BROVIK.

Otóż widzi pan: to najstraszniejsze, iż sam zacząłem o chłopcu powątpiewać. Pan nigdy mu nie powiedział jednego słowa zachęty. A jednak zdaje mi się znowu rzeczą niemożliwą, aby on nie posiadał zdolności.

SOLNESS.

No tak, ale on się niczego nie uczył gruntownie. Ma się rozumieć prócz rysunku.

BROVIK  

(patrzy na niego z tłumioną nienawiścią i mówi z większem ożywieniem). Pan także nie wiele miałeś fachowych wiadomości, gdyś przy mnie pracował, a przecież utorowałeś sobie drogę. (Oddycha z trudnością). Wybiłeś się, zostawiając za sobą mnie i wielu innych.

SOLNESS.

Widzi pan, mnie się tak udało.

BROVIK.

Ma pan słuszność; wszystko panu służyło. Nie możesz pan jednak pozwolić, abym zeszedł do grobu, nie przekonawszy się, co Ragnar uczynić potrafi. Chciałbym wówczas pożenić tych dwoje, zanim ich porzucę.

SOLNESS  

(niepewny). Czy ona tego pragnie?

BROVIK.

Kaja nie tak bardzo, ale Ragnar myśli o tem nieustannie. (Prosząc). Pan musi mu teraz dopomódz do otrzymania jakiej samodzielnej pracy. Słyszysz pan? ja muszę raz zobaczyć, co mój chłopiec zrobić potrafi.

SOLNESS  

(zaskoczony). Ależ, u dyabła! nie mogę mu przecież sprowadzić obstalunku z księżyca.

BROVIK

Właśnie teraz mieć może powierzoną sobie dużą robotę.

SOLNESS  

(niespokojny). On?

BROVIK.

Jeśli pan tylko na to pozwoli.

SOLNESS

Cóż to za robota?

BROVIK

(ociągając się trochę). Mógłby otrzymać budowę tej willi w Löwstrand.

SOLNESS.

To ja przecież mam ją budować.

BROVIK.

Ale pan nie ma do tego chęci...

SOLNESS  

(wybuchając). Nie mam chęci! Ja? Któż to mógł powiedzieć.

BROVIK.

Sam pan to mówił przed chwilą.

SOLNESS.

Któż uważa na to, co ja mówię — tak sobie. Czy Ranar może otrzymać budowę tej willi?

BROVIK.

Może. Zna tę rodzinę. A potem, tak na próbę tylko, przygotował rysunki, anszlagi i wszystko, co potrzeba.

SOLNESS.

A ci, co mają tam mieszkać, zadowoleni są z planów?

BROVIK.

Są zadowoleni. Gdyby pan tylko chciał je przejrzeć i uznać za dobre...

SOLNESS.

Powierzyliby Ragnarowi budowę willi?

BROVIK.

Jego plany bardzo im się podobały. Wydały im się czemś zupełnie nowem. Tak mówili.

SOLNESS.

Aha! nowem! To nie takie stare graty, jakie ja zwykle stawiam.

BROVIK.

Przynajmniej wydało im się to czemś innem.

SOLNESS 

(z tłumioną goryczą). Więc oni tu przyszli do Ragnara w czasie mojej nieobecności?

BROVIK.

Przyszli, aby się z panem rozmówić, oraz zapytać, czyby pan nie chciał się cofnąć.

SOLNESS,

Cofnąć? ja?

BROVIK.

W razie, gdyby pan znalazł, że plany Ragnara...

SOLNESS.

Ja miałbym się cofnąć przed pańskim synem?

BROVIK.

Mówiłem o cofnięciu przedwstępnej umowy.

SOLNESS.

Cóż znowu? to na jedno wychodzi! (Śmieje się gorzko). Tak, tak, Halvard Solness ma się teraz cofać, ustąpić tym, co są od niego młodsi. Może nawet ustąpić najmłodszym. Ustąpić tylko, ustąpić, zrobić im miejsce...

BROVIK.

Dobry Boże! na świecie jest przecież miejsce nie dla jednego tylko.

SOLNESS.

Miejsca niema przecież tak wiele... Niech jednak będzie jak chce, ja się nigdy nie cofam, nigdy nikomu nie ustępuję, Dobrowolnie nigdy! nigdy! dopókim żyw!

BROVIK   

(podnosząc się z trudnością). Mam więc zejść ze świata bez nadziei, bez radości, bez wiary w Ragnara? nie widząc ani jednego jego dzieła? Czy tak być musi?

SOLNESS   

(odwraca się, na wpół mrucząc). Hm! Nie pytaj pan teraz o to.

BROVIK.

Jednakże odpowiedz mi pan, czy mam w takiej nędzy zejść ze świata?

SOLNESS   

(zdaje się walczyć sam z sobą, wreszcie mówi stłumionym, ale stanowczym głosem). Musisz pan zejść ze świata, jak umiesz i możesz.

BROVIK.

Więc niech się tak stanie. (Przechodzi przez pokój).

SOLNESS   

(idąc za nim, jakby niepewny). Nie mogę postępować inaczej, rozumiesz pan. Jestem takim i zmienić się nie mogę.

BROVIK.

Nie, nie, możesz pan. (Słania się i opiera na stole przed kanapą). Pozwól pan, bym wypił szklankę wody.

SOLNESS.

Proszę! (Nalewa szklankę wody i podaje mu).

BROVIK.

Dziękuję. (Wypija i stawia szklankę).

SOLNESS   

(idzie do drzwi pokoju rysunkowego i otwiera je). Ragnarze! trzeba ojca odprowadzić do domu.

(Ragnar podnosi się szybko i wraz z Kaja wchodzi do pracowni).

RAGNAR.

Co tobie, ojcze?

BROVIK.

Podaj mi rękę i chodźmy.

RAGNAR.

Chodźmy. Zabieraj się, Kajo.

SOLNESS.

Pannę Fosli muszę chwilkę zatrzymać. Mam list, na który odpowiedzieć trzeba.

BROVIK   

(patrząc na Solnessa). Dobranoc! Śpij pan dobrze, jeżeli tylko możesz.

SOLNESS.

Dobranoc!

(Brovik i Ragnar wychodzą przez przedpokój).

Scena trzecia.

SOLNESS, KAJA.

(Kaja idzie do pulpitu, Solness stoi ze spuszczoną głową po prawej stronie

przy fotelu).

KAJA   

(niepewnym głosem). Czy list?

SOLNESS   

(krótko). Wcale nie. (Patrzy na nią ostro), Kajo!

KAJA   

(cicho, niespokojnie). Co?

SOLNESS   

(rozkazująco, wskazując ręką, ziemię). Przyjść tu, natychmiast!

KAJA   

(ociągając się). Tak?

SOLNESS   

(jak wprzódy). Bliżej!

KAJA   

(posłuszna). Czego pan chce ode mnie?

SOLNESS   

(patrzy na nią przez chwilę). Czy tobie zawdzięczani tę całą sprawę?

KAJA.

O, nie! nie sądź pan tak.

SOLNESS.

za mąż chcesz iść zaraz?

KAJA   

(cicho). Jesteśmy już zaręczeni z Ragnarem od lat czterech, czy pięciu.

SOLNESS.

I myślisz, że to raz powinno się skończyć. Czy nie tak?

KAJA.

Ragnar i wuj mówią, że tak być musi, więc ja opierać się nie mogę.

SOLNESS

(miększym tonem). A ty, Kajo, w głębi serca sprzyjasz trochę Ragnarowi?

KAJA.

Ragnarowi sprzyjałam bardzo — bardzo — dawniej zanim tu przybyłam.

SOLNESS.

A teraz już nie, wcale nie?

KAJA

(składając przed nim ręce, namiętnie). Ach! wiesz pan dobrze, że teraz sprzyjam tylko jednemu, nikomu więcej na całym świecie i nigdy nikomu innemu sprzyjać nie będę.

SOLNESS.

Tak się to mówi, a pomimo to odchodzisz i zostawiasz mnie tutaj samotnym.

KAJA.

A czyż nie mogłabym tu pozostać, chociażby nawet Ragnar...

SOLNESS

(zaprzeczając). Nie, nie, to się zrobić nie da. Gdy Ragnar odejdzie i rozpocznie coś na własną rękę, będzie cię sam potrzebował.

KAJA

(łamiąc ręce). Ach! czuję to, że nie mogę się z panem rozstać. To przecież rzecz niemożebna.

SOLNESS.

Postaraj się więc wybić Ragnarowi z głowy te wszystkie głupstwa. Idź sobie za niego, jeśli chcesz... (Zmienionym tonem). No, to znaczy, namów go, żeby pozostał na dobrem stanowisku, jakie ma przy umie. Wówczas, droga Kajo, mogłabyś także tu pozostać.

KAJA.

Ach! gdyby się to zrobić mogło, byłaby to rzecz cudna.

SOLNESS 

(kładzie jej ręce na głowie szepcząc). Bo ja nie mogę żyć bez ciebie, rozumiesz. Muszę cię zawsze mieć przy sobie.

KAJA

(zdenerwowana, pociągnięta). Ach, Boże! Ach, Boże!

SOLNESS

(całując jej włosy). Kajo... Kajo!

KAJA

(upadając przed nim). Och! jak dobry jesteś dla mnie, niewymownie dobry.

SOLNESS

(gwałtownie). Podnieś się, podnieś-że się, do... Zdaje mi się, że ktoś nadchodzi (pomaga jej wstać. Kaja idzie chwiejnie ku pulpitowi. Pani Solness ukazuje się we drzwiach z prawej strony. Jest to kobieta nosząca ślady wielkiej piękności, dziś chuda i wyniszczona. Elegancko ubrana w czarnej sukni, ma długie blond loki; mówi nieco powolnie i tonem płaczliwym).

Scena czwarta.

POPRZEDNI I PANI SOLNESS.

PANI SOLNESS

(we drzwiach) Halvardzie!

SOLNESS

(odwracając się). Ach, to ty, droga...

PANI SOLNESS

(spojrzawszy na Kaję). Jak widzę, przychodzę nie w porę.

SOLNESS.

Wcale nie. Panna Fosli ma tylko krótki list do napisania.

PANI SOLNESS.

Tak, widzę to.

SOLNESS.

A czegożeś chciała, Alino?

PANI SOLNESS.

Chciałam tylko powiedzieć, że jest doktór Herdal. Możebyś przyszedł, Halvardzie.

SOLNESS

(patrząc na nią niedowierzająco). Hm! Czy doktór koniecznie ze mną widzieć się musi?

PANI SOLNESS.

Tak koniecznie, to nie, przyszedł mnie odwiedzić i naturalnie chciałby cię także pozdrowić.

SOLNESS

(śmiejąc się po cichu). Tak się spodziewam. No, to poproś go o trochę cierpliwości.

PANI SOLNESS.

Więc przyjdziesz niedługo?

SOLNESS.

Może. Niedługo, Alino, za chwilkę.

PANI SOLNESS

(patrząc znowu za Kają). Nie zapomnij tylko, Halvardzie (cofa się i drzwi zamyka).

Scena piąta.

SOLNESS, KAJA.

KAJA.

Ach! Boże, ach, Boże! ona pewno źle myśli o mnie.

SOLNESS.

Cóż znowu! W każdym razie nie więcej niż zwykle. Teraz jednak lepiej już odejdź!

KAJA.

Tak, tak, muszę odejść.

SOLNESS

(surowo). I przyprowadź do porządku tamte sprawy. Słyszysz.

KAJA.

Dałby Bóg, żeby mi się udało to...

SOLNESS.

Mówię ci, że chcę, aby tak było, i jutro tak być musi.

KAJA

(pełna niepokoju). Jeżeli nie może być inaczej, zerwę z nim chętnie.

SOLNESS

(wybuchając). Zerwać z nim, czyś oszalała? Z nim zrywać!

KAJA

(niepewna). Lepiej to niżeli... Bo ja muszę, ja muszę tu pozostać. Ja od ciebie odejść nie mogę. To czyste niepodobieństwo.

SOLNESS

(jak wyżej). A cóż u dyabła będzie z Ragnarem, przecież to o Ragnara, nie...

KAJA

(patrząc na niego z przerażeniem). Więc to głównie z powoda Ragnara?...

SOLNESS

(panując nad sobą). Ależ nie, co za myśl, wcale nie. Ze też ty nic nie rozumiesz (cicho i miękko). Naturalnie, że chcę ciebie mieć tutaj, naprzód ciebie, Kajo. Właśnie dlatego musisz namówić Ragnara, by został przy swojem zajęciu. No, ułagodź tę sprawę a teraz wracaj do domu.

KAJA.

Dobrze więc, dobranoc.

SOLNESS.

Dobranoc (gdy ona przygotowuje się do wyjścia). Posłuchaj, czy tu są plany Ragnara?

KAJA.

Tak sądzę, a przynajmniej nie uważałam, by je brał z sobą.

SOLNESS.

Idź i przynieś mi je. Możebym je przejrzał.

KAJA

(uradowana). Zrób to.

SOLNESS.

Zrobię to dla ciebie, droga Kajo. Przynieś mi je tylko pr).dko.

KAJA

(idzie do rysunkowego pokoju, szuka niespokojnie w szufladzie, znajduje tekę i przynosi ją). Oto są wszystkie rysunki i plany.

SOLNESS.

Dobrze. Połóż je na stole.

KAJA

(Madzie przed nim tekę). Dobranoc (błagalnie). Proszę o mnie myśleć dobrze i przyjaźnie.

SOLNESS.

Myślę tak zawsze. Dobranoc, droga Kajo (patrzy ukradkiem na prawo). No, idźże już. (Pani Solness i doktór Herdal wchodzą z prawej strony, Herdal jest człowiekiem starszym, pulchny z okrągłą zadowoloną twarzą, bez brody, ma rzadkie jasne włosy i nosi złote okulary).

Scena szósta.

POPRZEDNI, SOLNESS, DOKTÓR HERDAL.

PANI SOLNESS

(we drzwiach otwartych). Halvardzie, nie mogę dłużej zatrzymać doktora.

SOLNESS.

To niech tu przyjdzie.

PANI SOLNESS

(do Kai). Czy list już skończony?

KAJA

(która gasiła lampę przy pulpicie zmieszana). List?

SOLNESS.

Był to list bardzo krótki.

PANI SOLNESS.

Rzeczywiście, musiał być krótki.

SOLNESS.

Możesz pani już odejść, panno Fosli, a nie spóźnij się jutro.

KAJA.

Nie spóźnię się, z pewnością. Dobranoc łaskawej pani (wychodzi przez przedpokój).

PANI SOLNESS.

Możesz się doprawdy cieszyć, Halvardzie, żeś dostał taką osobę jak ta panna.

SOLNESS.

W istocie jest mi bardzo użyteczną.

PANI SOLNESS.

Widać to.

HERDAL.

A czy przytem zdolna w buchalteryi?

SOLNESS.

Tak... od dwóch lat nabyła trochę wprawy, ma przytem dobre usposobienie i chętnie spełnia wszystko, czego się od niej żąda.

PANI SOLNESS.

To musi być bardzo przyjemne.

SOLNESS.

W istocie tem więcej, gdy się nie jest do tego przyzwyczajonym.

PANI SOLNESS

(ze słodką wymówką). Czy możesz tak mówić, Halvardzie?

SOLNESS.

Ależ nie, nie, droga Alino, proszę o przebaczenie.

PANI SOLNESS.

Więc doktorze, przyjdziesz do nas na herbatę?

HERDAL.

Przyjdę, skoro tylko załatwię się z choremi.

PANI SOLNESS.

To ślicznie z pana strony. (Odchodzi drzwiami na prawo).

Scena siódma.

SOLNESS, DOKTÓR HERDAL.

SOLNESS.

Śpieszysz się, doktorze?

HERDAL.

Wcale nie.

SOLNESS.

Możemy więc trochę pogawędzić.

HERDAL.

Z przyjemnością.

SOLNESS.

Siadajmy więc (wskazuje doktorawi miejsce na biegunowem krześle i sam siada na fotelu. Z badawczem spojrzeniem). Czy pan zwrócił uwagę na Alinę?

HERDAL.

Trochę. Czy pyta pan, kiedy była tutaj?

SOLNESS.

Tak, gdy była ze mną, Zauważył pan?

HERDAL

(z uśmiechem). Słuchaj pan, każdy zauważyć może, iż pańska żona.. hm.

SOLNESS.

Cóż?

HERDAL.

Pańska żona nie żywi wielkiej miłości do tej panny Fosli.

SOLNESS.

I nic więcej? To już ja sam zauważyłem.

HERDAL.

Niema tu nic dziwnego.

SOLNESS.

W czemże?

HERDAL.

Że jej nie miło widzieć ciągle obok pana inną kobietę.

SOLNESS.

W tym względzie możesz pan mieć słuszność i Alina także. Ale inaczej nie będzie.

HERDAL.

Czemuż nie weźmiesz pan buchaltera?

SOLNESS.

Jakto, pierwszego lepszego? Ślicznie dziękuję, to dla mnie na nic.

HERDAL.

Skoro jednak pańska żona, osoba tak słabowita, nie może tego znosić...

SOLNESS.

Tak przecież być musi, powiedziałem to raz, zatrzymam Kaję Fosli, nie potrzebny mi nikt inny tylko ona.

HERDAL.

Nikt inny?

SOLNESS.

Nikt.

HERDAL

(przysuwając swój fotel). Zechciej posłuchać, kochany panie Solness, czy pozwolisz mi postawić sobie pytanie?

SOLNESS.

Pytaj pan.

HERDAL.

Widzi pan, kobiety mają w niektórych razach przenikliwość zadziwiającą.

SOLNESS.

To wielka prawda. W wielu razach ją mają. Więc cóż?

HERDAL.

Słuchaj pan dalej, skoro na nieszczęście pańska żona tej panny Fosli znosić nie może.

SOLNESS.

I cóż?

HERDAL.

Czy niema jakiego maleńkiego, choćby najmniejszego powoda do tej mimowolnej niechęci?

SOLNESS

(patrzy na niego i podnosi się). Oho!

HERDAL.

Nie bierz mi pan tego za złe. Ale czy niema?

SOLNESS

(krótko i wyraźnie). Nie.

HERDAL.

Jakto? Żadnego powodu?

SOLNESS.

Żadnego innego, prócz własnej podejrzliwości.

HERDAL.

Wiem przecież, iż w ciągu życia znałeś pan wiele kobiet.

SOLNESS.

Temu nie przeczę.

HERDAL.

A wśród nich były takie, w których miałeś pan upodobanie.

SOLNESS.

Temu także nie przeczę.

HERDAL.

Tu zaś z panną Fosli, czy nie zachodzi nic podobnego?

SOLNESS.

Nic absolutnie, przynajmniej z mojej strony.

HERDAL.

A z tamtej strony?

SOLNESS.

Zdaje mi się, doktorze, iż nie masz prawa o to pytać.

HERDAL.

Za punkt wyjścia służyła nam przenikliwość pańskiej żony.

SOLNESS.

Właśnie. A w tym względzie (zniża głos) co pan nazywa przenikliwością Aliny, jest rzeczą wypróbowaną.

HERDAL.

Widzi pan sam.

SOLNESS

(siadając). Doktorze, opowiem ci szczególne zdarzenie, ma się rozumieć, jeśli chcesz posłuchać.

HERDAL.

Słucham zawsze chętnie szczególnych wydarzeń.

SOLNESS.

Dobrze więc. Przypomina sobie pan zapewne, że przyjąłem za pomocników Knuta Brovika i jego syna, wówczas, kiedy tak już źle szło staremu.

HERDAL

Coś o tem słyszałem.

SOLNESS.

Wierzaj pan, Obadwaj są to istotnie ludzie dzielni i zdolni, każdy w swoim zakresie. Tymczasem syn się zaręczył, potem naturalnie chciał się ożenić, chciał sam zostać budowniczym. Wszyscy młodzi ludzie bez wyjątku myślą tylko o takich rzeczach.

HERDAL

(śmiejąc się). Rzeczywiście, mają oni ten zły zwyczaj, że każdy pragnie się wybić po nad drugich.

SOLNESS.

Dobrze, ale mnie to nie na rękę, bo sam potrzebuję Ragnara i starego także, ten wybornie obrachowywa siłę oporu zawartości sześciennych i t. p. dyabelskie rzeczy.

HERDAL.

No tak, to należy do jego fachu.

SOLNESS.

Naturalnie, ale Ragnar chciał jakimbądź kosztem rozpocząć pracę na własną rękę i wszelkie rozumowania byłyby daremne.

HERDAL.

Jednakże pozostał przy panu.

SOLNESS.

Słuchaj pan dalej. Któregoś dnia przyszła tu do niego z jakimś interesem Kaja Fosli. Nigdy tu wprzódy nie była, a gdym zobaczył, jak ci dwoje byli w sobie rozkochani, przyszła mi nagle myśl, że gdybym miał w mojem biurze dziewczynę, może przy niej Ragnar pozostałby także.

HERDAL.

Była to słuszna myśl.

SOLNESS.

Tak jest. Na razie przecież nie mówiłem o tem ani słówka, tylko patrzyłem na nią i pragnąłem usilnie, ażeby tu została. Przytem powiedziałem jej parę grzecznych wyrazów — zresztą były to rzeczy obojętne. Ona odeszła...

HERDAL.

No i cóż?

SOLNESS.

Na drugi dzień jednak, wieczorem, gdy Brovik i Ragnar skończyli robotę, przyszła tutaj znowu i zachowywała się tak, jak gdybyśmy byli zawarli umowę.

HERDAL.

Umowę? Jakaż to?

SOLNESS.

Właśnie taka, o jakiej myślałem, ale o której jednego słówka nie wyrzekłem.

HERDAL.

To dziwne.

SOLNESS.

Nieprawdaż? Chciała wiedzieć, jaką będzie miała robotę, czy ma przyjść zaraz od jutra i t. p.

HERDAL.

Czy nie sądzisz pan, że chciała być razem z narzeczonym?

SOLNESS.

Z początku przyszło mi to także na myśl. Ale tak nie było. Zachowanie jej zdawało się świadczyć, że przyszła tu tylko dla mnie.

HERDAL.

Okazywała więc panu swą skłonność?

SOLNESS.

Najzupełniej. Uważam, że odczuwa, kiedy patrzę na nią, chociaż jest odwrócona. Drży i miesza się, kiedy się zbliżam. Cóż pan na to powie?

HERDAL. 

Hm... to można wytłómaczyć.

SOLNESS.

A choćby. Ale tamto, ten fakt, iż zdawało jej się, jakoby słyszała to, com tylko zapragnął myślą, w głębi duszy, nikomu nic nie mówiąc. Czy możesz mi to wytłómaczyć, doktorze?

HERDAL.

Nie, tego nie rozumiem.

SOLNESS.

Tak sądziłem i dlatego nie śmiałem o tem mówić. Z czasem jednak cala ta rzecz stała mi się bardzo przykrą, jak pan łatwo pojmie, muszę dzień po dniu postępować tak, jak gdybym... Tym sposobem grzeszę przeciwko tej biednej dziewczynie (gwałtownie). Ale czynić to muszę, bo inaczej, rzuciłaby mnie a za nią poszedłby Ragnar.

HERDAL.

Czy opowiadałeś pan żonie tę całą sprawę?

SOLNESS.

Nie.

HERDAL.

Dobry Boże, czemuż pan tego nie zrobi?

SOLNESS

(patrzy mu pilnie w oczy i mówi stłumionym głosem)! Bo mam uczucie — że niesprawiedliwość, jaką pozwalam sobie wyrządzać przez Alinę, stanowi rodzaj zadość uczynienia.

HERDAL

(wstrząsając głową). Tego już absolutnie zrozumieć nie mogę.

SOLNESS.

Bo widzi pan — to tak jakbym dźwigał choć cząstkę odpowiedzialności za nieokreśloną winę.

HERDAL.

Przeciw żonie?

SOLNESS.

Tak. A to sprawia mi pewną ulgę, pozwala swobodniej oddychać.

HERDAL.

Nie, Bóg widzi, że ani słowa nie rozumiem.

SOLNESS

(krótko, przerywając rozmowę i podnosząc się znowu). Dobrze więc — nie mówmy o tem (chodzi zwolna po pokoju, wraca i stojąc przy stole, spogląda na doktora z żartobliwym uśmiechem).

Teraz doktorze, cieszysz się zapewne, żeś mnie gładko wyciągnął na słówka?

HERDAL

(trochę gniewnie). Na główka? Tego także wcale nie rozumiem.

SOLNESS.

Och! mów pan otwarcie, zauważyłem to od razu, zaręczam.

HERDAL.

Cóż to pan zauważył?

SOLNESS

(powoli stłumionym głosem). Że mnie pan niby niechcący objeżdżał, nie spuszczając z oka.

HERDAL.

Ja? Wielki Boże, dlaczegóżbym to robił?

SOLNESS.

Bo widzisz pan, że ja... (wybuchając). No do dyabła, bo sądzisz pan o mnie to samo co Alina.

HERDAL.

A cóż żona sądzi o panu?

SOLNESS

(panując nad sobą). Ona myśli, że... jakże to powiedzieć... że jestem chory.

HERDAL.

Chory? Pan? Nigdy mi o tem nie powiedziała słowa. A cóż panu brakuje?

SOLNESS

(nachyla się nad nim i szepcze). Alinie przyszło do głowy, że jestem obłąkany, oto, co o mnie sądzi.

HERDAL.

Ależ kochany, drogi panie...

SOLNESS.

Jak prawda, że "żyję, " ona tak sądzi... i to w pana wmówiła. O, zaręczam ci, doktorze, tak jest, dobrzem to zauważył i nie dam się tak łatwo wyprowadzić w pole, mogę wam to powiedzieć!

HERDAL 

(spoglądając na niego ze zdumieniem). Nigdy panie, przenigdy podobna myśl nie postała mi w głowie.

SOLNESS

(z uśmiechem niedowierzania). Czy tak? Doprawdy, nigdy?

HERDAL.

Nie, nigdy! I pańskiej żonie także nigdy, zdaje mi się, że mogę to bezpiecznie zaprzysiądz.

SOLNESS.

Lepiej pan tego nie rób, bo właściwie mówiąc, miała w pewnej mierze do tego powody.

HERDAL.

Co... już wyznać muszę...

SOLNESS

(przerywa mu wymownym ruchem). Dobrze już, kochany doktorze. Nie zagłębiajmy się w tej rzeczy, niech każdy swój pogląd zachowa (przechodzi do bardzo przyjaznego usposobienia ). Ale posłuchajno. doktorze — hm.

HERDAL.

Co takiego?

SOLNESS.

Jeżeli nie wierzysz, że jestem chory — obłąkany — szalony i t. p.

HERDAL.

To cóż pan chcesz powiedzieć?

SOLNESS. 

To naturalnie musisz sobie wyobrażać, że jestem nadzwyczaj szczęśliwym człowiekiem.

HERDAL.

Alboż tak nie jest?

SOLNESS

(śmiejąc się). Przeciwnie, jakżeby inaczej być mogło. Pomyśl pan tylko. Być budowniczym, Solnessem! Halvardem Solnessem! To coś znaczy.

HERDAL.

No, muszę przyznać, że miałeś pan zawsze szalone szczęście.

SOLNESS

(powstrzymując smutny uśmiech). Miałem je, przyznaję, iż w tym względzie nie mogę się uskarżać.

HERDAL. 

Naprzód, spalił się panu ten szkaradny stary zameczek, a to samo już było jakby wygranym losem.

SOLNESS 

(poważnie). To dom rodzinny Aliny się spalił. Nie zapominaj pan o tem.

HERDAL.

Musiało to być smutnem dla pańskiej żony.

SOLNESS.

Nie przebolała tego do dziś dnia, chociaż to już stało się dwanaście czy też trzynaście lat temu.

HERDAL. 

Najcięższym jednak dla niej ciosem było to, co nastąpiło później.

SOLNESS. 

Jedno przy drugiem.

HERDAL.

Ale pan, pan sam, wybiłeś się z tego wszystkiego. Rozpocząłeś swój zawód, jak biedny chłopiec z prowincyi, a dziś stoisz pan jako najpierwszy w swoim fachu. Wiesz pan, że miałeś szalone szczęście.

SOLNESS

(rzucając mu niepewne spojrzenie). Tak, ale właśnie dlatego lękam się tak okropnie.

HERDAL. 

Lękasz się pan dlatego, że masz szczęście.

SOLNESS.

I rano i wieczór trawi mnie niepokój, bo raz przecie musi się to odwrócić. Rozumie pan?

HERDAL.

Co znowu? Skądże ma być ten przewrót?

SOLNESS

(z siłą i pewnością). Sprowadzi ją młodzież.

HERDAL.

Phi! młodzież. Nie jesteś pan przecież wyczerpany. O nie! a stoisz teraz tak silnie, jak nigdy dotąd.

SOLNESS.

Nadchodzi przewrót, ja go przeczuwani, ja wiem, że się zbliża. Coraz ktoś nowy wysuwa się naprzód ze swemi pożądaniami, odwraca się odemnie, a wszyscy inni cisną się za nim krzycząc: Miejsca! miejsca! Tak, doktorze. Któregokolwiek dnia młodzież do drzwi moich zapuka.

HERDAL

(śmiejąc się). Boże mój! To i cóż z tego?

SOLNESS.

Cóż z tego? Oto budowniczy Solness przepadnie.

(Ktoś stuka do drzwi na lewo).

SOLNESS

(wybuchając). Co to jest? Słyszałeś pan?

HERDAL.

Ktoś stuka.

SOLNESS

(głośno). Proszę.

(Hilda Wangel wchodzi przez przedpokój, jest średniego wzrostu, dobrze zbudowana, giętka, trochę opalona, Nosi zwykłe ubranie turystek suknię nieco krótką, wywinięty kołnierz marynarski, takiż kapelusz, mantelzak na plecach, pled w troczkach i kij alpejski w ręku).

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena ósma.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena jedenasta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dwunasta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena pierwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena pierwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziewiąta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena dziesiąta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena jedenasta.

POPRZEDNI bez SOLNESSA.

PANI SOLNESS  

(stojąc przy balustradzie, woła za nim). Proś jednak tego człowieka, żeby był ostrożnym, gdy będzie wchodził na szczyt wieży. Przyrzecz mi to, Halyardzie.

HERDAL   

(do pani Solness). Widzi pani, że miałem słuszność. Ani mu jest w głowie to szaleństwo.

PANI SOLNESS.

Ach! jakże mi lekko na sercu. Dwa razy zdarzyło się naszym ludziom spaść z góry i Obadwaj zabili się na miejscu (zwraca się do Hildy). Serdecznie pani dziękuję, żeś go od tego wstrzymała, bo z pewnością, nie byłabym w stanie znieść tego.

HERDAL

(wesoło do Hildy). Tak, proszę pani, umiesz dobrze trzymać ludzi, skoro chcesz tylko. (Pani Solness i doktór łączą się z grupą pań, stojących przy wschodach i patrzą w ogród, Hilda pozostaje przy balustradzie).

RAGNAR

(idzie do niej i mówi półgłosem, wstrzymując śmiech). Widzi pani tych wszystkich młodych ludzi, tam na ulicy?

HILDA.

Widzę.

RAGNAR.

To zebrali się towarzysze, ażeby zobaczyć mistrza.

HILDA.

Dlaczegóż chcą go zobaczyć?

RAGNAR.

Chcą zobaczyć, jak on sobie nie dowierza i boi się wejść na szczyt własnego domu.

hilda. To na to czeka ta niedojrzała młodzież?

RAGNAR

(z szyderczym mruknięciem). Trzymał nas on tyle czasu w poniżeniu. Chcemy i my też zobaczyć, jak łaskawie zostanie na dole.

HILDA.

Niedoczekanie wasze, byście to zobaczyli. Nic z tego.

RAGNAR

(z uśmiechem). Czy tak? A gdzież go zobaczymy?

hilda.

W górze. Tam wysoko, zobaczycie go przy chorągiewce.

RAGNAR

(śmieje się). Jego? Błogosławieni wierzący.

HILDA.

On wejdzie na szczyt wieży i wszyscy go tam ujrzycie.

RAGNAR.

Chciałby wejść. Tak, temu to wierzę, ale nie może. Zakręci mu się w głowie, zanim wejdzie do połowy i runie na ziemię.

HERDAL

(wskazując w górę). Patrzcie! Oto majster wspina się na drabinę.

PANI SOLNESS. 

A do tego jeszcze musi nieść wieniec. Ach! żeby on przynajmniej uważał.

RAGNAR

(patrzy z niedowierzaniem i woła). Ależ to jest..

HILDA

(z wybuchem radości). To sam budowniczy.

PANI SOLNESS

woła z przerażeniem). Tak, to Halvard. Wielki Boże! Halvard! Halvard!

HERDAL.

Cicho! Nie wołaj go pani...

PANI SOLNESS

odchodząc od zmysłów). Ja tam pójdę. On żyć musi.

HERDAL

(trzymając ją). Niech się nikt ruszyć nie waży, niech nikt nie krzyczy.

HILDA. 

(nieporuszona nie odrywa wzroku od Solnessa). On się wznosi, wznosi coraz wyżej, coraz wyżej. Patrzcie! Patrzcie!

RAGNAR

(przejęty, bez tchu). Teraz musi się wrócić. Inaczej być nie może.

HILDA.

Wznosi się, wznosi, wkrótce dosięgnie szczytu.

PANI SOLNESS.

Umieram z trwogi, nie mogę znieść tego widoku.

HERDAL.

To nie, patrz pani.

HILDA.

Teraz stoi na najwyższym szczeblu. Na samym szczycie.

HERDAL.

Niech się nikt nie rusza. Słyszycie!

HILDA

(z uczuciem szczęścia). Nareszcie! Nareszcie! Widzę go znowu swobodnym i wielkim.

RAGNAR

(prawie bez głosu). Ależ to jest...

HILDA.

Takim widziałam go przed sobą przez długie lat dziesięć. Z jaką pewnością on tam stoi. Ach! jak to przejmuje. Patrzcie, zawiesza wieniec na szczycie wieży.

RAGNAR.

Zdaje mi się, że widzę niemożliwość.

HILDA. 

Bo też to, co on czyni, jest niemożliwością (z niewypowiedzianym wyrazem w oczach). Czy tam jest jeszcze ktoś obok niego, tam wysoko?

RAGNAR.

Nikogo niema.

HILDA.

Ale on z kimś mówi?

RAGNAR.

Pani się myli.

HILDA.

I nie słyszysz pan w górze tego śpiewu?

RAGNAR. 

Zapewne wiatr skrzypi chorągiewką.

HILDA.

Ja słyszę śpiew, śpiew gwałtowny (woła z dziką radością). Tam, tam teraz powiewa kapeluszem. Kłania się! Ach! kłania się znowu. Teraz wszystko spełnione (wyrywa doktorowi biały szal z ręki i powiewa nim, krzycząc): Niech żyje budowniczy Solness!

HERDAL.

Przestań! przestań, na miłość Boga! (Panie na werandzie powiewają chustkami. Na ulicy słychać okrzyk: Niech żyje, a zaraz potem krzyk przerażenia; widać wyraźnie pomiędzy drzewami ciała spadające wraz z kawałkami rusztowania).

PANI SOLNESS

I panie (jednocześnie). Spada! Spada! (Pani Solness chwieje się i pada wznak zemdlona, przy krzykach i krzątaniu się pań. Tłum na ulicy wypiera parkan i tłoczy się do ogrodu. Herdal śpieszy na miejsce wypadku, przez ogród. Krótkie milczenie).

HILDA

(patrzy nieporuszona, jakby skamieniała). Mój mistrz!

RAGNAR

(drżący, trzyma się mocno balustrady). Musi być zmiażdżony, zabity na miejscu.

JEDNA Z PAŃ 

(to czasie, gdy inne wynoszą panią Solness do domu). Biegnij pan po doktora.

RAGNAR.

Nie jestem w stanie się ruszyć.

JEDNA Z PAŃ.

To zawołaj pan kogo przynajmniej.

RAGNAR

(probuje wołać). Jakże tam? Czy żyje?

GLOS Z TŁUMU.

Budowniczy nie żyje.

INNE GŁOSY

(bliżej). Cała głowa zmiażdżona, w upadku uderzył nią o kamienie.

HILDA 

(zwraca się do Ragnara i mówi cicho). Nie mogę teraz dojrzeć go na szczycie.

RAGNAR.

To było straszne. Więc on tego nie zdołał.

HILDA 

(jakby z obłąkanym tryumfem). Ale wszedł na sam szczyt i słyszałam harfy tam w górze. (Powiewa szalem i wola z dziką gwałtownością). Mój mistrz! Mój mistrz!