Franciszek Lasocki

CAŁOPALENIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

OSOBY:

Prolog.

OBRAZ I.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

OBRAZ II.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

OBRAZ III.

Scena I.

SCENA II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

OBRAZ IV.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

CAŁOPALENIA

poemat dramatyczny w czterech obrazach z czasów powstania r. 1863.

Lasocki Franciszek

Wielmożnemu Panu

Zygmuntowi Dzohojowskiemu

w dowód

najgłębszej czci

poświęca tę prace

autor.

WSTĘP

Autor poematu dramatycznego "Całopalenia" usiłuje nam w kilku obrazach scenicznych odżwierciedlić krwawą tragedję, rozgrywającą się w Polsce, pod zaborem rosyjskim zostającej, w r. 1863.

Powstanie, które rozstrzygnąć miało o dalszych losach kraju uciemiężonego, ogarnęło wszystkie umysły. Ofiarą powstania pada rodzina Darskioh, padają maluczcy i wielcy, ale idea sama stłumioną być nie może choćby i w krwi strumieniach — bo jest nieśmiertelna. Autor, pochodzący sam z kongresówki, zużytkował swoją świadomość stosunków, aby nam nakreślić jeden z tych obrazów ponurych i strasznych, ale porywających siłą uczucia i wyrazu, dla której mu przebaczamy drastyczne, nieraz nawet zanadto drastyczne wyrażenia, szarpiące niemile ucho niejednego zbyt delikatnego sprawozdawcy dziennikarskiego.

Upadło powstanie: najdzielniejsi jego obrońcy polegli, ginąc na szubienicy albo w kopalniach; ale umierając nie wyrzekli się swoich ideałów. Dla tych ideałów miła im śmierć męczeńska, nie straszy ich groza powolnego konania. Wszyscy są jednej myśli, czy to urodzeni w pałacach, czy w prostej chałupie chłopskiej.

Takie to typy nakreśla nam autor w osobach nietylko Darskich ojca i syna, Heleny Darskiej i Jana Eolskiego, urodzonych w wyższych sferach, ale także w szewcu Topniaku i jego synie, w żydówce Hanie, w wójcie Chmarze, w stajennym Staszku i wielu innych. Sympatyczne wrażenie wywołuje rola, jaką autor w swoim poemacie żydom nadaje: nie idąc utartym szlakiem antisemitów, którychbyśmy raczej antichrześcianami nazwali,podnosi on zalety żydowskie, wdzięczność dla ziemi,która żydów chowała, wspólne ofiary na rzecz kraju zdziałane.

Naprzeciw garstki szlachetnych stoją złe duchy, walczące gwałtem i obłudą: taki pop Jermył Wołkow, taki naczelnik powiatu Nikita Nikiticz Hitrow i inni. Ich to dziełem liczne mordy i pożogi, ich to dziełem sądy wojenne, które autor z taką siłą żywotną nam przedstawia w trzecim obrazie czyli akcie swego poematu dramatycznego. Ale idea wyższa nie może zaginąć, sprawiedliwość musi zwyciężyć, jak mówi poeta:

"Niech nas zdepce, zrówna z prochem
Dziki zastęp carskich sług,
Z poza trumny, popod lochem
Życie z nowych tryśnie strug!
Gdy się skruszy miecz ostatni,
W śmierci puścić nam się tan,
Z kości naszych i krwi bratniej
Wstanie mściciel naszych ran!"

Takim to mścicielem bywa nieraz sama przewrotność złoczyńców. Osławiony Hitrow dostaje się do tych samych kopalń, na które skazał tylu niewinnych, a idea sprawiedliwości zwycięża. Ostatnim jej wyrazem jest porażka moralna smotritiela kopalńi korzenie się obłąkanego Hitrowa przed potęgą duszy Heleny Darskiej, konającej w kopalniach sybirskich.

Sambor, 3. Lutego 1896.
G. Kohn.

OSOBY:

DARSKI, dziedzic Brzezin, wdowiec.

HELA, jego córka.

ADAM, syn Darskiego.

JAN ROLSKI, narzeczony Heli — sąsiad.

STASZEK, stajenny Rolskiego.

NIKITA NIKITICZ HITROW, naczelnik wojenny powiatu.

JERMYŁ WOŁKOW, pop z Brzezin.

CHMARA, wójt z Brzezin.

PROBOSZCZ Z WOLI, kapelan powstańców.

OJCIEC HANY, żyd młynarz z Brzezin.

HANA.

TOPNIAK, szewc z miasta powiatowego.

GRZELA, syn jego.

KASIA, służąca Rolskiego, narzeczona Staszka.

GRUPA WŁOŚCIAN.

GRUPA MIESZCZAN.

GRUPA ŻYDÓW.

GRUPA KATIORŻNIKÓW.

SMOTRITIEL kopalni.

MAJOR, PORUCZNIK, PODPORUCZNIK - rosyjscy

Powstańcy, wojsko, służba, dozorcy więzień i kopalni. Komisja żandarmska z Petersburga.

Prolog.

Gdzie to mnie wiedziesz — dziewico promienna! Wszak to mogiły?!

Zgasłe ogniska ? czy martwa Gehenna ?

Kości się, stliły.....

Wiedziesz — niegodne twej woli narzędzie —

Maluczką lutnię,

Z której się rapsod tych grobów wyprzędzie,

Jak cień wierutnie,

Więc w pieśni pójdą — prawomocni zbóje

I ofiar rzesza...

Historja maski pośmiertne zdejmuje —

Poezja wskrzesza.

"Exoriare aliquis ex

ossibus ultor".

OBRAZ I.

U Darskiego w Brzezinach. Salon bogato umeblowany i oświetlony.

Scena I.

DARSKI, ADAM, HELA, JAN ROLSKI (w dalszym ciągu rozmowy. )

ADAM.

... Pod Puławami powstańców gromadka

Ku Lublinowi posuwa się żwawo —,

Byłem pośród nich i jestem za świadka,

Że z tą młodzieżą ognistą i prawą

Jak orzeł wzleci to nasze powstanie.

DARSKI.

A koniec jaki ? Och! w trzydziestym roku!....

Niejedną bliznę mam ztamtąd, mosanie!

I całą kulkę pieszczę w moim boku —

Łzy z krwią wyciekły — dziś, płakać nie mogę.

Lecz błogosławię ci synu na drogę.

ADAM

(ściskając ojca za kolana.)

Czcigodny ojcze! nadzieja tak pewna!

Przecież spiskowych i wśród Moskwy mamy...

Nasz Modlin, nasza Warszawa królewna,

Ich to rękami — otworzą swe bramy.

HELA.

Ojczulku drogi — dziś inaczej, lepiej —

Wszyscy do boju tak jak wicher rwą się!

DARSKI

Wszyscy Heluniu? a ci, co są ślepi

Ciemnotą swoją — czy w tym krwawym pląsie

Lud, mówię — poda swe poczciwe dłonie?

ADAM.

Właśnie, że branka (1), którą zgasić chciano

Ten święty ogień, co nam w piersiach płonie..

JAN.

(kończąc słowa Adama. )

Da nam dziś z ludu rozpaczliwe wiano....

Wszyscy rekruci pod nasz sztandar zbiegą.

DARSKI.

Mrzonka — sąsiedzie! jabym wolał więcej

By od cesarza przyszło francuzkiego,

Jak do Italji, choć z kilka tysięcy....

Przecież obiecał! a znów polityka

Piekielne bramy czasami odmyka.

HELA

(gwałtownie).

O! stokroć lepiej dla Polski byłoby,

Własną jej siłą lwią i niespożytą

Rozwalić straszne te nad nami groby

I wypełnić je łupieżcym Moskwitą!

DARSKI.

Tak, moje dziecię — na to czasu trzeba:

Wpierw cały naród niech na duchu wskrześnie!

Niech duchowego będzie syty chleba —,

A dzisiaj głodny.... dzisiaj jest zawcześnie!

JAN.

Zawcześnie? któż to proroczo odgadnie?!

Wulkan, powstanie — to, jakby bliźnięta....

Wre ogień wewnątrz... naraz gromem padnie !

By skruszył nagle cisnące go pęta.

I gdzież ten mędrzec, który rzekłby śmiało,

Że się pośpieszył wybuch chwilkę małą ?

Ni ten, co ziemi myślą zgłębia trzewa,

Ni ów, co dzieje na swą nutę śpiewa....

HELA.

Nikt nie powstrzyma i nikt nie podpędzi

Praw przyrodzonych w ogromie wszechświata —,

Nikt dna nie dostał, nie widzi krawędzi....

Z dojrzałych kłosów tylko wieniec splata.

ADAM.

Po długich wiekach zaledwie.... dopiero....

Nić rdzenna w dziejach — prześwita złocista,

Do cyfer małych wciąż przybywa zero...

I widać, kto był genjalnym artystą!

DARSKI.

Tak, rozum ludzki grzbietem fali pływa —

Niechże się dobrze więc rozpatrzy na niej,

Aby ta podróż była mu szczęśliwa,

Najprostszą droga wiodąc do przystani.

(Słychać tentent koni.)

HELA.

(patrząc w okno.)

Co to ? Moskali na dziedzińcu mrowie!

ADAM.

Jakaś nowina....

DARSKI.

Zimna krew, rozwaga!

JAN.

Pewnie niewinny za winnych odpowie.

HELA.

(z rezygnacją ironiczną. )

Cóż w tem dziwnego, że knut ślepy smaga ?

(1) Wielopolski zamierzył branką uspokoić manifestacje, a przeciwnie pośpieszył tym środkiem powstanie.

Scena II.

CIŻ i NIKITA NIKITICZ HITROW, wpada z kozakami.

HITROW

(szyderczo, )

Majo pocztenje !

DARSKl.

(i wszyscy kłaniają się z godnością, ozięble).

Pana naczelnika

Witamy,

HITROW.

(j. w. )

Ja na rewizja zjechał tu —

Więc pan niech wszystkie skrytki poodmyka,

Pani, nie bojsia — nie zrobi się gwałtu!

HELA.

(z ironją. )

Któż, płonąc w ogniu — bałby się sparzenia?

HITROW.

Wot mądre słowo, choć kole jak żmija...

HELA.

 (j. w. )

Jakże pan trafnie i grzecznie ocenia...

HITROW.

Widzę, że pani iskrenno mi sprzyja.

(do Jana)

Pan co tu robi ?

JAN.

Jestem u sąsiada.

HITROW.

(do żołnierzy.)

K'diełu!

(Ci rewidują, wyrzucając na salon z zajadłością rzeczy z zamknięcia. )

(do Jana)

To sam wiem — ale po co jestem ?

JAN.

W zwykłej gościnie.

HITROW.

To coś źle wypada....

JAN.

(machnąwszy ręką. )

By tyle złego...

HITROW.

(ze złością).

Z buntowniczym gestem,

Naczalstwu, znaj pan, nie odpowiada się —

Pocztenie i cześć carskim się należy !

A siedzieć w domu — mus w wojennym czasie —

Albo tam szczęścia próbować w miatieży.

JAN.

(z ukrytą ironją).

Cóż, gdym nie wiedział nic o tem niestety!

HITROW.

(do Darskiego. )

Gostieprijemstwa i polskie bankiety

Już się skończyły. Rozkazuję srogo,

Nigdzie nie bywać, przyjmować nikogo !

DARSKI.

(z godnością).

Skoro jest rozkaz — będziemy posłuszni.

ADAM.

A do doktora można i po księdza ?

HITROW.

Bez mojej wiedzy — i łoszę z koniuszni

Nie wytknie nosa. Ten bunt was zapędza

Wszystkich do tiurmy !

(odwracając się do Heli niby z galanterją:)

Pani mi przebaczy —

Ja bez wyjątków tę hramotę głoszę.

HELA.

Przeciwnie — wdzięczność winnam panu raczej —

Że mi pozwolisz, cierpieć choć po trosze.

HITROW.

To Laszkom widać areszt bagatelka ?

U nas w Rossji rozkoszniejsze damy!

HELA.

Gdy wszyscy cierpią, to już rzecz tak wielka,

Że osobiste bole za nic mamy.

HITROW.

Wot filozofka!

(do kozaka, wskazując mu puhar złoty:)

Podaj eto!

(do Darskiego, przypatrując się puharowi:)

Co to?

DARSKI.

To starożytny nasz kielich rodzinny.

HITROW.

Da! a co na nim snycerskoj robotą ?

Czy takie dieła być tutaj powinny ?

DARSKI.

(ze zdziwieniem).

Napoleon pierwszy?!

HITROW.

Ten buntowszozyk wściekły,

Co śmiał pięść podniat' na białego cara?

Obmany jego cały świat urzekły...

W bunt zamotały, że aż Moskwa stara,

Matuszka nasza — srom swój w płomień skryła...

Cztob swej monarszej nie kinąć mu krasy!

Bo łuczsza. dla niej ognista mogiła,

Niż z czarownikiem takim — złobne wczasy...

On tutaj u was ? ten mason proklaty!

Snow bezpakajstwia napędzać do głowy,

I po raz trzeci, jak było przed laty,

Urągać przez was potędze carowej ?

ADAM.

Świat cały wielbi genjusz przecież jego.

HITROW.

Jej Bohu! sławne te sobie Polaki!

On był maszennik! moc miał ducha złego...

Za świętych czasów szedł na stosy taki!

(do kozaka, dając puhar)

Nu dierżi eto! Biorę go do domu,

Cztob tam rozumu nie mącił nikomu.

JAN.

A czemuż portret jego się znajduje .

W carskich pokojach?

HITROW

(gwałtownie.)

Użas!! trwoga bierze !

W carskim pałacu — tacy jak on zbóje?!

Za takie plotki zamykam w karcerze!

(Kozak wydobywa z serwantki kolję brylantową i podaje ją Hitrowowi.)

Znów zakazany obrazek tu widno....

DARSKI.

To kolja córki, jeszcze po jej babce.

HITROW.

Że te ikony już wam raz nie zbrzydną!

Nie jeden za nie wysiedział w pułapce....

HELA.

Wszakże to portret króla Stanisława,

Który się łaską zaszczycał carowej.

HITROW

(szyderczo.)

Każetsa, łaska ta — była kulawa...

Bo aż korona upadła mu z głowy —,

Cztob on był wierny dla imperatricy,

Jak mnodzy inni presławni królowie —

To byłby sobie panował w stolicy....

Do swojej śmierci szczastliw, co się zowie!

Że buntowałsia durną polityką

I na dwóch stołkach przysiadywał czasem...

W konfederatów zajrzał bandę dziką —

A w sejmach szumie pozwalał z hałasem!

Za te głuposti i abordaż taki,

Wziali w Petersburg — i paszoł w duraki!

Wot i w tem sztuka: za jego obmanę

Jego portrety są wam zakazane!

(oddając kozakowi kolję)

Słysz! weźmi eto!

(do wszystkich)

łańcuszek ten biorę.

JAN

(d. s.)

A tak, bo kilka kosztuje tysięcy.

HELA

(z rezygnacją.)

Dziś czas zdobyczy — bierzesz go pan w porę —

A jeśli czynów takich zdziałasz więcej,

To pewną jestem, że i order będzie

Za tę gorliwość w szlachetnym urzędzie...

HITROW.

Za mnogo pani, rozprawiasz tu ze mną,

A niechcesz wiedzieć, że ci łaskę czynię —

Bo rzecz tak skwierną przygaszę tajemno,

Po przyjacielsku, kryjąc w ciemną skrzynię....

Donosu całkiem z tego już nie zrobię,

I w spokojności was państwo zostawię —

Będziecie mogli żyć bezpiecznie sobie....

Nie w cytadeli — za portret — w Warszawie.

DARSKI.

Cóż znowu ? za to — siedzieć w cytadeli ?

JAN.

Za dozwolone od pół wieku rzeczy  —

ADAM.

A tożby wszystkich Polaków zamknęli!

HITROW

(z pasją.)

Proszu zamilczeć! niechaj nikt nie skrzeczy!

Bo was tu wszystkich jako rabów zwiążę!

Ja tu panuję jak wszechwładny książę!

(podnosząc pięść)

Śmierć, życie tutaj! to nie durne szutki —

Pokorno słuchać, milczeć — rozkaz krótki!

JAN

(d. s.)

Obym ci szablą odpowiedział kiedy...

ADAM

(d. s.)

Bezczelny!

HELA

(d. s.)

Czarny!

HITROW

(do wszystkich.)

Prowadźcie mnie dalej!

DARSKI.

Bez broni, pośród tygrysiej czeredy!

HITROW

(tryumfując szyderczo.)

Będziemy w kufrach relikwij szukali.....

(Wszyscy wychodzą, kozacy na ostatku, chwytając do kieszeni, co im wpadnie pod rękę.)

Scena III.

HANA

(wbiega z książkami, przerażona.)

Aj! co się dzieje ? drżę z przestrachów cała!

Biedna żydówka, córka ich młynarza —

A jednak życie za nich bym oddała!

Gwałt taki ognie w mem sercu rozżarza!

Kozacy wpadli rabunkować pewnie....

(p. ch.)

Panna mnie uczy, jak bachórka, żaka...

Żeby choć krzywda tej mojej królewnie

Od tych zbójników nie stała się jaka !

Tum się schowała, jak pod skrzydło matki —

Bo ona anioł! ona mnie dorosłą

Uczy mądrości, tak sposobnej, gładkiej....

Co mną kieruje a wiedzie jak wiosło.

(p. chw.) Mówią, wciąż — polskie buntacje wybucha

Cudze się grabi z mocy złego ducha —

Zły zawsze przegra — zapłaci we troje!

Przyjdzie dzień sądny — czy to dziś, czy jutro.

Że go na prochy jako w żarnach utrą!

I nasi kiedyś — szabliści żydkowie —

Na wojnach z Berkiem za Polskę się bili,

Bo żaden prorok już teraz nie powie,

Że to kraj gojów, gdzieśmy się rodzili!

Teraz w Warszawie, kiedy z krzyżem księdza

W czasie processyi sołdat o ziem wali,

Żydek krzyż chwyta, hańby mu oszczędza...

I pod tym znakiem ginie od Moskali!...

Ach! tu tak piękno ! żyć, tak biednym łatwo,

Nikt skibki chleba drugim nie wydziera,

Wszyscy się widzą jednej matki dziatwą —

 A już w nieszczęściu... hojny nawet sknera.

I po swojemu — każdy swoją wiarę

Piastować pyszno i bezpieczno może —

Mowę, zwyczaje — szanują tu, stare —

Toż dobrym ludziom(1) dopomagaj Boże! —

Biegnę do panny — bo się z żalu spalę!

( Szybko wychodzi. )

Scena IV.

DARSKI

(zbliżając się, patrzy na nieład po rewizji), potem JERMYŁ WOŁKÓW.

DARSKI.

Naraz wchłonęli krwiożercze szakale,

I cień nie został z pod ich stopy wrątkiej,

Pustka jak zawsze z pod kiru szarańczy.

Zawsze jednacy — rabunki — ich wodze!

Od wieków prze ich ten sam duch pohańczy...

Połknąwszy tyle, czemuż głodni srodze ? !

Gdzie lud, któryby rozpoczynał boje

Pod cichą strzechą i bezbronną rzeszą ?

Któryby gardła wpierw nasycał swoje,

Zanim go rany do pragnień rozgrzeszą ?!...

I któryż takie ma pancerne czoła,

I z tym bezwstydem wyplęga swe zbrodnie ?

Choć raz sumienia na świadka nie zwoła,

Gdy szpon w pierś ludzką pogrąża wyrodnie ?!

Kto w hordzie mnogiej dzikość ich prześcignie —

Tam, gdzie są pewni zwycięztwa od razu ?

Kto im wyrówna w tchórzostwa malignie —

Gdy wyrok grzmi im z grobowego głazu ?!

LOKAJ

(wchodzi.)

Ksiądz prawosławny(2).

DARSKI.

Prosić,

( sam )

A on po co ?

Nigdy nie bywa —, dziś, jak puszczyk nocą....

JERMYŁ WOŁKOW

( wchodzi, z fałszywą uprzejmością. )

Przepraszam, że w noc... sąsiada mojego...

DARSKI

(podając mu rękę, ozięble).

Dla gościa — zawsze — nasz dom jest otworem.

Proszę siadać.

JERMYŁ.

Das

(odsapnąwszy)

U was jest coś złego..,

Hitrow z kozaków był oddziałem sporym —

(d. s.)

Może się szpaczek z czemś skwiernem wygada....

DARSKI.

Był na rewizyi.

JERMYŁ.

No, proszu sąsiada —

Czegoż on szukał u tak czestnych ludzi ?

DARSKI.

Tego ja nie wiem.

JERMYŁ.

Cóż wyskrobał przecie ?

DARSKI.

I tego nie wiem....

JERMYŁ.

Już on się nie trudzi,

Nikita nigdy po drzazgi i śmiecie...

Sobaczka z wiatrem... chytreńka to sztuka!

Na żyrnyj donos, do drzwi tylko puka.

Proszę otwarcie pomówić dziś ze mną —

 Żyjemy w czasach serjoznych, jej bohu!

A znając dieło — moge nieprzyjemną

Rzecz jaką wcześnie odkinąć potrochu....

DARSKI.

Wierzę — dziękuję za tak dobre chęci...

Jednak nie badam nigdy czynów władzy —

Kto kłębek mota, niech go sam rozkręci...

O los szat swoich spokojni są nadzy...

JERMYŁ.

Otóż to polska skryta polityka!

Chciej im serdeczno dopomódz w potrzebie,

To wsiakij jak żółw, w sobie się zamyka,

Choć wilczy dół mu wróg przed nosem grzebie.

DARSKI.

Gdyby tak było — to nie nasza wina:

Okoliczności — to ludzi snycerze,

Pod których dłutem duch się nasz ugina,

I od swych mistrzów kształty swoje bierze.

JERMYŁ

(zniecierpliwiony.)

Nu, co tu prawić! ot powiem wam szczerze,

Że u naczalstwa w powiecie źle z wami !

Ciągłe donosy, że z powstańców zgrają

Macie konszachty, że zdrada was plami...

By wziąć na Sybir, oddawna czyhają.

DARSKI.

A gdzież dowody? to są tylko plotki.

Dowody? Sławno! Nu — w wojennym czasie

Każdy jak może swą kobyłkę pasie...,

Wy nie dzisiejsi, lubieźnyj sąsiedzie,

Toż wiecie — wojna procesów nie wiedzie,

Ale druhowie pomódz wiele mogą,

Jeden drugiemu, od serca — wzajemno —

Ręką, kieszenią i umną przestrogą,

Jakby pochodnią — w złą drogę i ciemną...

Wy macie kłopot — o ! i bardzo wielki!

Ja was zasłaniać w tych opałach będę —

Nie odmawiajcie tylko bagatelki,

Niech wam się zdaje, żem wszedł po kolędę.

DARSKI.

Z mej strony panu pomogę, i owszem!

O cóż to chodzi ?

JERMYŁ

(z fantazją).

Nasz brat wsiegda zdrowszym....

(pokazując na gardło)

Jak tam podkuti... czasami niemnożko;

W kartoczki pogra — sielodkę obliże,

Potańczy sobie z ucieszną kumoszką,

Potłucze szyby, przepłoszy alkierze....

Do tiurmy pójdzie jak durak niektóry...

By tem dokazał szerokiej natury!

DARSKI

(z ironją).

A więc, coż panu w udziale przypadło ?

JERMYŁ.

Ja wracał z balu, pełny doskonale !

Ledwo się we mnie nie zajęło sadło....

Czterej na wóz mnie dźwigali drągale!

Dwóch z nich na kolki w szpitalu już leży —

A trzeci, co się zsunął w wóz podemnie?

Nie mogąc wybrnąć, choć pragnął najszczerzej,

Gdy zwoszczyk pijak wywrócił nikczemnie,

Polazł na czterech... bo dwie miał za mało....

Lecz mu z tej prasy — coś w rozum się stało!

Tfu! skandał bolszyj ! ale od tej pory

Nasz brat w powiecie odbiera honory....

DARSKI.

Zapewne — bo to w Europie całej

Podobne sceny światła nie widziały....

Ale z tem wszystkiem — gdzież tu pomoc moja

Potrzebna panu ?

(d. s.) Na stryczek opoja!

JERMYŁ.

Ot, przy kartach draka:

Przegrać musiałem!... no, panu wiadomo...

Dwieście rubelków! była cena taka...

Synodna ptica wsiegda jest łakomą!

Dwieście też miałem — i wziął je w try miga....

Ja się wykręcił od stołu jak fryga,

Bom był i lżejszy i bardzo radosny:

Że archirejem zrobi mnie tej wiosny.

A on mi snowa — serjozno powiada.

"Jeszczo grać będziem — czasu jest do syta."

Cóż było robić? choć to jawna zdrada!

Siadłem... przegrałem ! On o dieńgi pyta..,

Mówię mu: ojcze najprzewielebniejszy!

Odeślę pocztą, bo nie mam przy sobie,.

A przez tę zwłokę kwota się nie zmniejszy,

I kredyt u nas słownością wyrobię.

 — W duch on, jak skoczy! za warkocz nie chwyci!

"A ty swołoczu! tobie nosić wodę !

(Mówi) tak czynią łotry i bandyci !"

I won mnie za drzwi wyrzucił jak kłodę!...

Więc pojechałem, jak panu mówiłem...

O archirejstwie marząc ciągle miłem,

A teraz pana proszę o tych dwieście....

Trzeba odesłać — bo probostwo stracę —,

Gdy archirejem zostanę nareszcie,

Oddam — wszak pewnym jest, za taką płacę?...

DARSKI

(dając mu pieniądze.)

Służę — niechaj się droga po nich mości...

JERMYŁ.

Doznasz pan nieraz za to mej wdzięczności!

DARSKI.

Tego nie żądam — i na to nie liczę.

JERMYŁ

(żegnając się.)

No, potem o tem — teraz późna pora,

Uciekać trzeba, — bandy miatieżnicze,

Zwykle jak Wilki snują się z wieczora.

( Wychodzą obydwaj.)

(1) Izraelici w Królestwie Polskiem sprzyjali powstaniu od początku do ostatka.

(2 ) Za czasów Mikołaja I. niektórych Rusinów rząd za pomocą obietnic, rozpajania i przekupstwa przeprowadzał na schizmę, jak np. pod Tarnogrodem małą, część wsi Potoka i całą wieś Luchów.

Scena V.

Wchodzą HELA i JAN ROLSKI.

JAN

(w dalszym ciągu rozmowy.)

.... Tak w naszem życiu — antrakt, jak w teatrze

Do innych czynów zasłona się wzniesie...

Z uśmiechem przez łzy na tę zmianę patrzę —,

Jutro pod bronią — na mrozie i w lesie.

HELA.

Mój duch przy tobie, jak jest, tak i będzie..

W oku cię barwną przyhołubi tęczą.

Szept jego — zawsze usłyszysz — i wszędzie,

Którego echa w twem sercu zadźwięczą.

Ni wrzawa boju, ni piorun armatni,

Ni jęk konania i zgrzyty boleści —

Nie pozbawią cię mojej duszy bratniej,

Bo w niej się miłość, jak Bóg w niebie, mieści.

JAN.

Tylem szczęśliwy, że choć mam anioła,

Co mnie czarownie powiedzie przez piekło,

W ślad bohaterów — w tan śmierci powoła,

Bym się z nią zmierzył, duszą nieulękłą !

Wskazując swoją promieniąca dłonią —

Że tej Ojczyzny tylko mężni chronią.

HELA.

O tylko mężni! i przez krew zbawienie!

Ona jak czarę, krwią nas napełniła,

Niewyczerpana, hojnie nieskończenie,

W której kolebka nasza i mogiła

Ma nieodstępną — miłośnie i czule,

Najpierwszą z wszystkich wieczyście matulę!

JAN.

Ach tak, a blask jej cudownie olśniewa!

Bo gdy jej spojrzysz w przenajświętsze lico,

To wszystko w bezdni zapada się trzewa...

Brylanty gasną i słońca nie świecą...

Namiętność stygnie — zbrodnia w skrusze ginie,

Pycha z jagnięcą pokorą uklęka.

Chciwość otwiera żarłoczne swe skrzynie,

A wroga bratnio uściska nas ręka.

Na jej ratunek i w jej gromkie imię

Walą się w gruzy świątynie olbrzymie !

HELA

(w ekstazie.)

Jestem sierotą, matka moja w grobie,

Święte jej szczątki mam Ojczyzno w tobie !

I oto jeszcze na twój ołtarz kładę

Krew najdroższego na wdowią biesiadę....

(Opiera głowę na Jana ramieniu.)

JAN

(wzruszony.)

Ach, gdyby tyle szczęścia, tyle błysło

I po doszczętnej zagładzie Moskali —

I nasze dłonie taką spójnią ścisłą,

Jak są już dusze — kiedyś nam związali!

HELA.

Och! gdyby, gdyby... serce mi zadrżało....

JAN

(biorąc ją za ręce)

Bądź mi spokojne, me ptaszę najsłodsze!

Jak orzeł w słońce, patrz w tę przyszłość śmiało!

Nie każdy ginie, choć się o grom otrze....

HELA

(tuląc się do niego.)

Żeby choć razem!... jak mi w oczach ciemno!

O Jasiu! chciałbyś tam... być razem ze mną ?...

JAN.

Najmilsza! tylko — z twoim duchem społem,

A nie z cielesnym wśród boju aniołem!

Twoję rączęta nie do ciężkiej zbroi,

Dłoń ta niech rany ćwiertowanych goi.

HELA.

Któż jasno odgadł tajnie przeznaczenia ?

Nie według woli rola się nam zmienia...

I my przed rokiem nie wiedzieli o tem,

Że się rozłączym... wojennym namiotem.

JAN.

Marzenia nasze w inną stronę biegły,

Gmach my stawiali — z lodu... a nie z cegły.

HELA.

Wtenczas weseli i szczęścia tak pewni...

JAN.

Heluniu, czemu coraz mówisz rzewniej ?

HELA.

Serce mam pełne dziecinnej żałości —

Jakieś mi w oczach mglą się katakumby...

JAN.

Niech razem z darem żal się nie zagości —

Bo zginąć wtedy, trzeba wspólnie dwómby...

(po chwili, biorąc ją w objęcia. )

Byłem szczęśliwy nad wyraz, za wiele,

Skorom w twych oczach, upojon do szału,

Mógł tonąć duszą, przeczysty aniele!

Za twoją myślą wznosić się pomału..,

Z tej cielesności, w swej martwocie tęgiej,

Jak za orlicą cień jej nakształt wstęgi.

Że mogłem lilje twej rączki do skroni

Tulić jak wieńce, królewskie diadema —

Zbliżyć się usty płonącemi do niej,

Na której brudnych pocałunków nie ma —

I tylko dla mnie — tak, dla mnie jedynie

Rozkosz z pieszczoty jej do serca płynie.

Tę kibić objąć jak raju kolumnę,

I na mej piersi — swą czystością dumne,

Czuć czoło twoje, gdyś niem promieniąca

Błysła, jak w chmurach, srebrna twarz miesiąca,

I słyszeć serca twego dla mnie tętna,

I mieć go blisko, tak blisko... w swem łonie...

Że z mojem — jedno! o chwilo pamiętna!

Duch twój... wraz z ciałem, w grobie nie utonie...

HELA

(nagle drgnęła).

Co mówisz ? w grobie! jak straszne to słowo ?

Ze snuś mnie zbudził... jam była w Edenie,

O Jasiu miły! w krainęś tęczową,

Na skrzydłach wzniósł mię... ja słyszę ich drżenie...

Ach tak, osłabłam, duch się mój coś mroczy...

Jasiu! Jasieńku! nie patrzaj mi w oczy...

JAN

(klęka.)

O tak, nie pora! dzisiaj inne hasło!

Błogosławże mi w drogę, cherubinie !

Oby twe światło nademną nie zgasło,

Jak w pierwszej, tak i w ostatniej godzinie !...

HELA

(robi krzyż nad nim.)

Wstań i chodź ojca pożegnać mojego — (zasłania oczy.)

Niech łzy cię moje od zguby ustrzegą!

(Wychodzą oboje)

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZ II.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZ III.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZ IV.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej