Honore de Balzac

CHŁOPI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

Rozdział czwarty 

Rozdział piąty

Rozdział szósty

Rozdział siódmy

Rozdział ósmy

Rozdział dziewiąty 

Rozdział dziesiąty 

Rozdział jedenasty

Rozdział dwunasty

Rozdział trzynasty 

CZĘŚĆ DRUGA

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci 

Rozdział czwarty 

Rozdział piąty

Rozdział szósty 

Rozdział siódmy 

Rozdział ósmy

Rozdział dziewiąty

Rozdział dziesiąty

CHŁOPI

Honore de Balzac

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

CZĘŚĆ PIERWSZA

Rozdział pierwszy

ZAMEK

Do pana Natana

Aigues, 6 sierpnia 1823

Ty, drogi Natanie, dostarczasz publiczności rozkosznych marzeń wytworami swej fantazji: otóż ja rozmarzą cię opisem prawdy. Powiesz mi, czy kiedykolwiek obecna epoka zdoła przekazać podobne sny Natanom i Blondetom roku 1923! Zmierzysz odległość, jaka nas dzieli od czasów, w których Floryny XVIII wieku, budząc się, znajdowały przy łóżku akt darowizny zamku takiego jak Aigues.

Jeżeli, mój chłopczyku, otrzymałeś mój list rano, czy widzisz ze swojego łóżka, o jakieś pięćdziesiąt mil od Paryża, na skraju Burgundii, przy gościńcu, dwa domki z czerwonej cegły, połączone czy rozdzielone zielonymi sztachetami? .. Tam oto dyliżans wysadził twego przyjaciela.

Po obu stronach tych domków biegnie żywopłot, z którego wymykają się głogi podobne do niesfornych włosów na szyjce kobiecej. Tu i ówdzie strzela zuchwałe drzewko. Nad rowem piękne kwiaty kąpią stopy w stojącej zielonkawej wodzie. Na prawo i lewo żywopłot gubi się w lesie, a łączka, którą ogradza, jest z pewnością owocem karczowania.

Przy tych samotnych i zakurzonych domkach zaczyna się wspaniała aleja stuletnich wiązów, których głowy w kształcie parasola pochylają się ku sobie tworząc długą majestatyczną kołyskę. Aleja zarośnięta jest trawą, zaledwie można dojrzeć koleje wyżłobione kołami. Sędziwy wiek wiązów, szerokość bocznych alei, czcigodny wygląd domków, ciemny kolor kamiennych ornamentów, wszystko zdradza pobliże zamku niemal królewskiego.

Zanim dotarłem do tego ogrodzenia, ujrzałem z wysokości jednego z owych pagórków, które my, Francuzi, nazywamy dość pysznie górami, a u którego stóp znajduje się wioska Couches — ostatni postój — ujrzałem tedy długą dolinę Aigues. Z końcem tej doliny gościniec skręca, aby biec prosto do małej podprefektury La-Ville-aux-Fayes, gdzie króluje bratanek naszego przyjaciela des Lupeaux. Olbrzymie lasy porastające hen na widnokręgu rozległe wzgórze, poniżej którego biegnie rzeka, górują nad tą żyzną doliną, okoloną w oddali górami — coś niby mała Szwajcaria! — zwanymi Morvan. Te gęste lasy należą do Aigues, do margrabiego de Ronąuerolles i do hrabiego de Soulanges, których zamki, parki i wsie, oglądane z daleka i z wysoka, przywodzą na myśl fantastyczne pejzaże Breughel-de-Velours.

Jeżeli te szczegóły nie ucieleśnią ci wszystkich zamków na lodzie, które pragnąłeś posiadać we Francji, nie jesteś godny tych zwierzeń zdumionego paryżanina. Nareszcie zakosztowałem wsi, w której sztuka miesza się z naturą, tak iż jedna nie psuje drugiej: gdzie sztuka zdaje się naturalna, a natura jest artystką. Znalazłem oazę, którą śniliśmy tak często na wiarę romansóio, naturę bujną a strojną, rozmaitość bez chaosu, coś dzikiego, rozwichrzonego, tajemniczego, niezwykłego. Przełaź przez płot i idźmy.

Kiedy moje ciekawe oko chciało objąć aleję, gdzie słońce wnika jedynie o wschodzie i o zachodzie, cętkując ją skośnymi promieniami, stanęło mu ' na przeszkodzie faliste wzniesienie gruntu; poza tym zagięciem aleja przecina mały lasek, i wnet znaleźliśmy się na placyku, gdzie wznosi się kamienny obelisk, niby wiekuisty ivykrzyknik zachwytu. U stóp tego pomnika zakończonego kulą ostu (co za pomysł.!) zwisają kwiaty purpurowe albo żółte, zależnie od pory roku. Ani wątpienia, te Aigues musiały być zbudowane przez kobietę albo dla kobiety: mężczyzna nie ma tak wdzięcznych pomysłów, architekt musiał mieć jakieś specjalne zlecenia.

Przebywszy ten lasek, stojący tam niby szyldwach, dotarłem do czarującej kotlinki, w której szemrze strumyczek. Przebyłem go po kładce z kamieni omszonych na cudowny kolor; najpiękniejsza mozaika, jaką kiedy wykonał czas! Aleja biegnie łagodnie wzwyż nad wodą. W oddali widać pierwszy obraz: młyn i śluzę, drogę wysadzoną drzewami, kaczki, rozwieszoną bieliznę, dom kryty słomą, sieci i skrzynię z rybami, nie licząc młynarczyka, który już mi się przyglądał. Gdziekolwiek się znajdziesz na wsi, kiedy przypuszczasz, że jesteś sam, jesteś przedmiotem obserwacji dwojga oczu patrzących spod włóczkowej czapki Robotnik porzuca motykę, winiarz prostuje zgięty grzbiet, mała pastuszka drapie się na wierzbę, aby cię szpiegować.

Niebawem aleja zmienia się w akacjowy szpaler, który prowadzi do kraty z czasów, gdy ślusarstwo wykonywało owe powiewne filigrany, dość podobne do zakrętasów na wzorze kaligraficznym. Po obu stronach bramy ciągną się fosy, których podwójny grzebień zbrojny jest groźnymi lancami i grotami, istne jeże z żelaza! Dalej, również po obu stronach bramy, znajdują się dwa domki odźwiernego, podobnie jak w Wersalu, uwieńczone olbrzymimi wazonami. Złoto arabesków zrudziało, pokryło się miejscami rdzą, ale ta brama, zwana wjazdową i zdradzająca rękę Delfina, któremu Aigues ją zawdzięcza, wydała mi się tym piękniejsza. Na skraju każdej fosy zaczyna się mur nie tynkowany, w którym każdy kamień, wbity w rudawą glinę, posiada swoją fizjonomię: gorąca żółć krzemienia, to znów kredowa biel, ciemny brąz, najkapryśniejsze kształty. Na pierwszy rzut oka park jest ciemny, mury jego giną w pnących roślinach, wśród drzew, które od pięćdziesięciu lat nie słyszały siekiery. Można by rzec. las, który odzyskał dziewictwo mocą przywileju, który posiadają wyłącznie lasy . . . Pnie spowite są lianami biegnącymi z drzewa na drzewo. Lśniąco zielone jemioły zwisają z każdej odnogi gałęzi, gdzie mogła się utrzymać wilgoć. Widzi się tam olbrzymie bluszcze, dzikie arabeski kwitnące jedynie o pięćdziesiąt mil od Paryża, gdzie ziemia jest na tyle tania, że się jej nie oszczędza. Tego rodzaju twory sztuki wymagają wiele gruntu. Nie ma tu nic wylizanego, nie czuje się gracy ogrodnika, ślady kół pełne są wody, żaby wylęgają tam spokojnie swoje kijanki, rosną tam delikatne leśne kwiaty, a paproć jest równie piękna jak w styczniu na twoim kominku, w bogatym wazonie ofiarowanym przez Florynę. Ta tajemniczość upaja, budzi mętne pragnienia. Zapachy leśne, te wonie tak lube duszom spragnionym poezji, którym podobają się najniewinniejsze mchy, najjadowitsze muchomory, mokra ziemia, wierzby, zioła balsamiczne, zielona woda w kałuży, gwiazda żółtych nenufarów; cała ta bujna roślinność bije ku tobie zapachem, oddając ci w nim wszystką swą myśl, może swoją duszę. Myślałem wówczas o różowej sukni, migającej w tej krętej alei.

Aleja kończy się nagle ostatnim klombem, w którym drżą brzozy, topole i wszystkie gatunki osiki, owa inteligentna rodzina o wdzięcznych łodygach, wytwornej kibici, drzewa wolnej miłości! Stamtąd, mój drogi, ujrzałem staw pokryty nimfeami, roślinami o szerokich rozpostartych liściach albo też o małych drobnych listkach, na których gnije łódź pomalowana czarno z białym, zgrabna jak szalupa wioślarza na Sekwanie, lekka jak łupina orzecha. Powyżej wznosi się zamek datowany 2560, z czerwonych cegieł, z ornamentami z kamienia, z kamiennym obramieniem okien, w których zachowały się jeszcze małe szybki (o Wersalu!). Kamień rżnięty jest w kształt diamentu, ale wklęsło, jak na pałacu doży w Wenecji, na fasadzie Mostu Westchnień. W zamku tym regularna jest tylko środkowa część, do której wiedzie dumny ganek o podwójnych schodach, o okrągłych balaskach, cienkich u nasady, a spłaszczonych w środku. Ta główna część posiada wieżyczki strojne w ołowiane kwiaty, nowoczesne pawilony z galeryjkami i quasigreckimi wazonami. Tam już, mój drogi, nie szukaj symetrii. Te gniazdka skupione przypadkiem są jakby wypchane zielonymi drzewami, których listowie potrząsa nad dachem tysiącami swoich ciemnych grotów, ocienia mech i ożywia poczciwe szczeliny, które bawią oko. Jest tam włoska sosna o rudej korze, ze swoim majestatycznym parasolem; jest cedr liczący dwieście lat; wierzby płaczące, świerk północny, buk, który wyrasta ponad niego; następnie, tuż przed główną wieżyczką, najosobliwsze krzewy, strzyżony cis, przypominający jakiś stary francuski zniszczony ogród, magnolie i hortensje; słowem, jest to Zakład Inwalidów dla bohaterów ogrodnictwa, kolejno modnych i zapomnianych jak wszyscy bohaterowie.

Oryginalnie rzeźbiony komin, dymiący potężnie, w rogu, upewnił mnie, że to rozkoszne widowisko nie jest operową dekoracją. Kuchnia świadczyła, że mieszkają tam żywe istoty. Czy widzisz mnie, mnie, Emila Blondet, który czuję się niby pod biegunem północnym, kiedy się znajdę w SaintCloud, w pełni tego gorącego burgundzkiego pejzażu? Słońce leje swój skwar, zimorodek czai się nad stawem, koniki polne śpiewają, świerszcz krzyczy, łupiny jakiegoś ziarna trzeszczą, maki sączą swój narkotyk — wszystko odcina się wyraziście na ciemnym błękicie nieba Z czerwonej ziemi teraz wzbijają się radosne płomienie owego naturalnego ponczu, który upaja owady i kwiaty, który pali nam oczy i brązowi twarze. Perli się winne grono, liść jego połyskuje siecią białych nici, których delikatność zawstydza fabryki koronek. Wreszcie, wzdłuż domu błyszczą niebieskie jaskółcze stopy, nasturcje, pachnące groszki Tuberozy, kwiat pomarańczowy ślą z dala swoje wonie. Po poetycznym zapachu lasów, który mnie do tego przygotował, przyszły podniecające pastylki tego botanicznego seraju. Na balkonie, niby królowę kwiatów, ujrzysz wreszcie kobietę w białej sukni, bez kapelusza, pod parasolką podbitą białym jedwabiem, ale bielszą niż jedwab, bielszą niż lilie u jej nóg, bielszą niż gwieździste jaśminy, które się pchają bezwstydnie między balaski, Francuzkę urodzoną w Rosji, która mi mówi: — Nie spodziewałam się już pana! Widziała mnie już na skręcie! Jak cudownie kobiety, nawet najszczersze, umieją grać komedię! Zgiełk służby krzątającej się koło stołu oznajmił mi, że opóźniono śniadanie aż do przybycia dyliżansu. Nie śmiała wyjść naprzeciwko mnie.

Czyż to nie jest nasze marzenie, czyż to nie jest marzenie wszystkich miłośników piękna pod wszelką postacią, owego seraficznego piękna, które Luini zaklął w „Zaślubinach dziewicy", owym pięknym fresku w Sarono, piękna, które osiągnął Rubens w swojej „Bitwie pod Termodon", piękna, które pięć wieków spiętrzyło w katedrze sewilskiej i mediolańskiej, piękna Saracenów w Grenadzie, piękna Ludwika XIV w Wersalu, piękna Alp i piękna Limagne?

Do tej posiadłości, która nie ma nic nazbyt książęcego ani nic nazbyt bankierskiego, mimo że mieszkał w niej i książę, i generalny dzierżawca (i to ją objaśnia!), należą dwa tysiące hektarów lasu, park dziewięciusetmorgowy, młyn, trzy folwarki, rozległa wioska Couches oraz winnice, co powinno by dawać dochód siedemdziesięciu dwóch tysięcy franków. Oto, mój drogi, Aigues, gdzie mnie oczekiwano od dwóch lat i gdzie znajduję się obecnie w perskim pokoju przeznaczonym dla najbliższych przyjaciół.

Z górnej części parku spływa w stronę Couches dziesiątek jasnych, czystych strumyków, biegnących od Morvan; wszystkie wpadają do stawu przystroiwszy swymi płynnymi wstążkami doliny parku i jego wspaniałe ogrody Miano Aigues pochodzi od tych uroczych strumieni. Opuszczono słowo „vives", gdyż w dawnej nomenklaturze majątek ów nazywał się Aigues-Vives, w przeciwieństwie do Aigues-Mortes. Staw odpływa strumieniem biegnącym wzdłuż alei, z którym łączy go szeroki prosty kanał, obramiony w całej dłu, gości wierzbami płaczącymi. Przystrojony w ten sposób kanał ów jest uroczy. Płynąc po nim łodzią ma się wrażenie nawy olbrzymiej katedry, której chór stanowią budynki zamykające horyzont. Kiedy zachód słońca rzuci na zamek swoje pomarańczowe światła i cienie i zapali szyby w oknach, myślałbyś, że widzisz gotyckie witraże. Na skraju kanału ujrzysz wioskę Blangy, jakieś sześćdziesiąt domów, typowy kościół francuski, to znaczy licho utrzymany dom, strojny drewnianą wieżą o dachu z popękanych dachówek. Gmina jest zresztą dość rozległa, obejmuje jeszcze ze dwieście chałup, którym miasteczko to służy za stolicę. Wioska poprzecinana jest ogródkami, drogi wysadzone drzewami owocowymi. Prawdziwe ogrody chłopskie: kwiaty, cebula, kapusta, wino, porzeczki i wiele nawozu. Wrażenie naiwnie sielskie, owa urocza prostota, której szukają malarze. Wreszcie, w oddali, miasteczko Soulanges, rozłożone nad brzegiem rozległego stawu, jak fabryka nad jeziorem Thoune.

Kiedy się przechadzasz w parku, który ma cztery bramy, każda wspaniały wzór stylu, wówczas mitologiczna Arkadia staje się dla ciebie płaska jak równiny Beauce. Arkadia jest w Burgundii, nie w Grecji, Arkadia jest w Aigues, nie gdzie indziej. Rzeka urosła ze strumieni wije się w dolnej części parku wężowym skrętem, dając wrażenie chłodu, spokoju, samotności; coś niby pustelnia kartuzów, tym więcej, że na sztucznej wysepce znajduje się istotnie zniszczona pustelnia, wewnątrz bardzo wykwintna, godna lubieżnego finansisty, który ją kazał zbudować. Aigues należały, mój drogi, do owego Boureta, który wydał dwa miliony, aby raz jeden przyjąć Ludwika XV. Ileż namiętności, subtelności, szczęśliwych warunków trzeba było, aby stworzyć tę uroczą siedzibę? Kochanka Henryka IV odbudowała zamek tam, gdzie jest, i przyłączyła doń las. Faworyta Delfina, panna de Choin, która otrzymała Aigues w podarku, powiększyła je o kilka folwarków. Bouret przystroił zamek całym wykwintem paryskich pałacyków dla jednej z gwiazd Opery. Bouretowi zawdzięczają Aigues odrestaurowanie parteru w stylu Ludwika XV.

Stanąłem w osłupieniu na widok jadalni. Najpierw sufit malowany al fresco w stylu włoskim, strojny w przedziwnie kapryśne arabeski. Kobiety ze stiuku rozpływają się w liściach podtrzymujących kosze owoców. W wolnych przestrzeniach między tymi kobietami cudowne malowidła jakiegoś nieznanego pędzla przedstawiające rozkosze stołu: łososie, głowy dzika, skorupiaki, słowem, cały jadalny świat, który mocą fantazji malarza przypomina mężczyzn, kobiety, dzieci, rywalizując z najosobliwszymi wymysłami Chin, kraju, gdzie, wedle mnie, najwyżej stoi sztuka dekoracyjna. Pod stopą pani domu znajduje się dzwonek, aby mogła wezwać służbę, która zjawia się jedynie na żądanie, nie przerywając nigdy rozmowy ani nie mącąc swobody. Supraporty przedstawiają rozkoszne sceny. Wszystkie framugi są z marmurowej mozaiki. Sala ogrzana jest od podłogi. Przez okna rozkoszny widok.

Jadalnia ta sąsiaduje z jednej strony z łazienką, z drugiej z buduarem, który wiedzie do salonu. Łazienka wyłożona jest sewrskimi kafelkami, po sadzka mozaikowa, wanna z marmuru. Alkowa, ukryta za obrazem malowanym na miedzi, który podnosi się za pomocą sprężyny, kryje złoconą kanapkę w najczystszym stylu Pompadour. Sufit z lapis - Iazuli, usiany złotymi gwiazdkami. Kafelki malowane są wedle wzorów Bouchera. Tak więc kąpiel, rozkosze stołu i miłości splatają się razem.

Za salonem, który błyszczy całym przepychem Ludwika XIV, wspaniała sala bilardowa, której nie znam równej w Paryżu. Wejście do tych parterowych komnat stanowi półkolisty przedpokój; w nim znajdują się śliczne schody ze światłem, z góry, wiodące do apartamentów zbudowanych w rozmaitych epokach. I pomyśl, mój drogi, że w roku 1793 poucinano głowy generalnym dzierżawcom! Mój Boże! Jak ci ludzie nie rozumieją, że cuda sztuki są niemożliwe w kraju bez wielkich majątków, bez niewzruszonego dostatku! Jeżeli lewica chce koniecznie zabijać królów, niechże nam zostawi jakieś małe książątka, tycie, tycie, tyciusieńkie!

Dzisiaj te spiętrzone bogactwa należą do kobieciny ze smakiem, która nie tylko że je wspaniale odnowiła, ale utrzymuje je z całą miłością. Rzekomi filozofowie, którzy troszczą się o siebie udając, że się troszczą o ludzkość, nazywają te piękne rzeczy szaleństwami. Rozpływają się nad fabryką perkalików i nad płaskimi wymysłami nowoczesnego przemysłu, jak gdybyśmy byli więksi i szczęśliwsi dziś niż za czasów Henryka IV, Ludwika XIV i Ludwika XV, którzy wycisnęli wszyscy piętna swego panowania w Aigues. Jakie pałace, jakie zamki, jakie dzieła sztuki, jakie złotogłowia, zostawimy my? Spódnice naszych babek poszukiwane są dziś na obicia foteli. My, samolubni i skąpi dożywotnicy, niszczymy wszystko i sadzimy kapustę tam, gdzie wznosiły się cuda. Wczoraj zaorano Persan, które pochłonęło majątek kanclerza Maupeou, młot zniszczył Montmorency, które kosztowało szalone sumy jednego z Włochów bliskich Napoleona; wreszcie Val, dzieło Regnault-Saint-Jean-d'Angely, Cassan, zbudowane dla kochanki księcia Conti, słowem, cztery monarsze siedziby znikły właśnie w jednej tylko dolinie Oise. Gotujemy dokoła Paryża Campagna Romana, na ów dzień spustoszenia, którego burza powieje z północy na nasze zamki z gipsu i ornamenty z kartonu.

Widzisz, drogi, dokąd nas prowadzi nałóg felietonowania w dzienniku: gryzmolę coś w rodzaju artykułu. Czyżby i myśl miała, jak gościńce, swoje wyżłobione koleje? Kończę, okradam bowiem rząd, okradam samego siebie, a ty może ziewasz. Dalszy ciąg na jutro.

Słyszę drugie uderzenie dzwonu oznajmiającego mi soczyste śniadanie, jedno z tych, których tajemnica zatraciła się od dawna w restauracjach paryskich.

Oto dzieje mojej Arkadii. W roku 1815 umarła w Aigues jedna z najgłośniejszych kurtyzan ubiegłego wieku, śpiewaczka zapomniana przez gilotynę i przez arystokrację, przez literaturę i finanse, mimo iż swego czasu żyła blisko z finansami, literaturą, arystokracją i otarła się o gilotynę; zapomniana tak, jak wiele uroczych staruszek, które osiadają na wsi pokutować za rozkoszną młodość. Miłość, która je odbiegła, zastępują inną miłością; mężczyznę naturą. Te kobiety żyją z kwiatami, z wonią lasów, z niebem, z promieniem słońca, ze wszystkim, co śpiewa, błyszczy i rośnie, z ptakami, jaszczurkami, kwiatami i ziołami; nie wiedzą o tym, nie zdają sobie z tego sprawy, ale jeszcze kochają, kochają tak mocno, że zapominają o książętach, o marszałkach, o rywalizacjach, o generalnych dzierżawcach, o swoich szaleństwach i zbytkach, o świecidłach i diamentach, o swych pantofelkach z korkami i o swoim różu: wszystko dla słodyczy wiejskich.

Zebrałem, trzeba ci wiedzieć, cenne szczegóły o starości panny Laguerre, starość bowiem dziewczyn w rodzaju Floryny, Mariety, Zuzi Val-Noble, Tulii niepokoiła mnie od czasu do czasu, zupełnie tak jak to dziecko. które się kłopotało, co się dzieje ze starymi kwadrami księżyca.

W roku 1790, przerażona obrotem spraw, panna Laguerre osiadła w Aigues, posiadłości nabytej dla niej przez Boureta, który spędził z nią tam kilka sezonów. Los pani Dubarry przeraził ją tak, że zagrzebała swoje diamenty. Miała wówczas dopiero pięćdziesiąt trzy lata i zdaniem jej panny służącej, niejakiej pani Soudry (wyszła bowiem za mąż za żandarma i dziś tytułują ją panią m e r ow ą ze wszystkimi honorami), pani była piękniejsza niż kiedykolwiek. Mój drogi, natura ma z pewnością swoje racje, aby traktować tego rodzaju istoty niby pieszczone dzieci; wybryki, zamiast je zabijać, karmią je, konserwują, odmładzają. Posiadają one, pod wątłymi pozorami, nerwy, które podtrzymują cudowny gmach ich ciała; są zawsze piękne przez to, co by zeszpeciło cnotliwą kobietę. Stanowczo los nie jest moralny.

Panna Laguerre żyła tam nieskazitelnie; czyż nie można powiedzieć: jak święta, po jej sławne] przygodzie? Jednego wieczora pod wpływem sercowe) katastrofy wypada z opery w teatralnym kostiumie, biegnie w pole i płacze całą noc przy gościńcu. (1 pomyśleć, jak spotwarzono miłość za Ludwika XV!). Była tak nienawykła oglądać wschód słońca, że wita po intonując swa najpękniejszą arią. Poza jej i strój ściągają wieśniaków, którzy, zdumieni jej gestami, głosem, pięknością, biorą ją za anioła i klękają wszyscy Gdyby nie Wolter, zdarzyłby się pod Bagnelot jeden cud więcej. Nie wiem, czy Pan Bóg policzy te? dziewczynie za zasługę jej spóźnioną cnotę, bo miłość musi być dosyć niesmaczna dla kobiety tak zmęczonej miłością, jak musiała być dziewczyna z dawnej opery. Panna Laguerre urodziła się to roku 1740, najpiękniejsze jej lata przypadały na rok 1760. Panna Laguerre porzuciła swoje imię, zupełnie nieznane w tych stronach, i nazwała się panią des Aigues, aby się lepiej zróść z tą ziemia, której oddala się z pasją artystki. Kiedy Bonaparte został pierwszym konsulem, zaokrągliła swą posiadłość dobrami kościelnymi, sprzedawszy na ten cel diamenty. Ponieważ opera jest nieszczególną szkołą agronomii, zdała cały zarząd majątku na intendenta, zostawiając sobie jedynie park, kwiaty i owoce.

Pani z Aigues umarła, pochowano ją w Blangy Rejent z Soulanges, owej wioski położonej między La-Ville-aux-Fayes i Blangy, miastem powiatowym, sporządził szczegółowy inwentarz i odnalazł wreszcie spadkobierców śpiewaczki, o których ona sama nie miała pojęcia. Jedenaście biednych rodzin spod Amiens, sypiających na barłogu, obudziło się pewnego pięknego poranku na zlotoołowiu. Trzeba było wystawić majątek na licytację. Wówczas kupił Aigues generał Montcornet, który za czasu swego gubernatorstwa w Hiszpanii i Pomeranii oszczędził potrzebną sumę: jakiś milion sto tysięcy franków, łącznie z urządzeniem. Generał odczuł zapewne promieniowanie tego rozkosznego gniazdka: wczoraj jeszcze dowodziłem hrabinie, że to Aigues stało się przyczyną jej małżeństwa.

Mój drogi, aby ocenić hrabinę, trzeba wiedzieć, że generał jest to mężczyzna gwałtowny, krwisty, liczący pięć stóp i dziewięć cali, krągły jak wieża, krótka szyja, bary jak, u kowala, godne dźwignąć kirasjerski pancerz. Montcornet dowodził kirasjerami w bitwie pod Essling (Austriacy nazwali ją „bitwą pod Gross Aspern") i nie zginął, kiedy tę wspaniałą kawalerię zepchnięto do Dunaju. Zdołał przebyć rzekę siedząc jak na koniu na ogromnej kłodzie drzewa. Zastawszy most zburzony, kirasjerzy powzięli na głos Montcorneta szczytną rezolucję, aby zrobić w tył zwrot i stawić czoło całej armii austriackiej, która następnego dnia wywiozła trzydzieści kilka wozów pełnych pancerzy Niemcy stworzyli dla tych kirasjerów jedno słowo znaczące: ludzie z żelaza.. Montcornet ma coś ze starożytnego bohatera Tęgie i muskularne ramiona, pierś szeroka i dźwięczna, głowa lwa, głos, którego komendę słychać w zgiełku bitew. Ale jest to jedynie odwaga sangwinika; brak mu inteligencji, powagi. Jak wielu generałom, którym żołnierski zdrowy rozum, czujność człowieka wzrosłego w niebezpieczeństwach, nawyk komendy dają pozory wyższości, Montcornet imponuje na pierwsze wrażenie Bierze się, go za tytana, ale tytan ten kryje karła, niby ów olbrzym z kartonu, który pozdrawia Elżbietę u wejścia do zamku Kenilworth. Gwałtowny i poczciwy, spęczniały cesarską pychą, nie przebierający w słowach jak prawdziwy żołnierz, język ma chybki, a rękę jeszcze chybszą. O ile był wspaniały na polu bitwy, o tyle nieznośny jest w pożyciu; zna jedynie miłość obozowa, miłość żołdacką, której starożytni, pomysłowi fabrykanci mitów dali za patrona syna Marsa i Wenery, Erosa. Owi rozkoszni kronikarze religii zaprowidowali się w jakiś tuzin rozmaitych miłości. Studiując rodziców i cechy tych miłości, znajdziecie najkompletniejszą nomenklaturę tego przedmiotu: i nam się zdaje, żeśmy cokolwiek odkryli! Kiedy glob przewróci się na drugi bok jak chory, który majaczy, a morza staną się lądem, ówcześni Francuzi, znajdą na dnie naszego obecnego oceanu machinę parową, armatą, dziennik i konstytucję spowite w złom koralu.

Otóż, mój drogi, hrabina de Montcornet jest to kobieta wątła, delikatna i lękliwa. Cóż powiesz o tym małżeństwie? Dla kogoś, kto zna świat, tego rodzaju przypadki są czymś tak pospolitym, że dobrane małżeństwo jest wyjątkiem. Przybyłem tu, aby zobaczyć, jak ta wiotka kobietka przędzie swoje niteczki, aby prowadzić na nich wielkiego, grubego, pieczystego generała, tak jak on prowadził swoich kirasjerów.

Kiedy Montcornet mówi głośno przy swoje) Wirginii, pani przykłada palec do ust i on milknie. Żołnierz ten idzie wypalić swoją fajkę albo cygaro do altany o pięćdziesiąt kroków od zamku i wraca uperfumowany Dumny ze swego poddaństwa zwraca się ku niej jak niedźwiedź opity winnym gronem i kiedy mu proponują cośkolwiek, mówi: „Jeśli żonusia zechce". Kiedy się zbliża do pokoju żony owym ciężkim krokiem, pod którym trzęsie się podłoga, ona zaś krzyknie wystraszonym głosikiem: „nie można!", generał robi wojskowe „w tył zwrot", mówiąc potulnie: „Każesz mnie zawołać, kiedy będzie można .. .", tym samym głosem, jakim nad brzegami Dunaju krzyczał na swoich kirasjerów: „Moje dzieci, trzeba umrzeć, i z szykiem, jeśli się nie da inaczej". Doprawdy wzruszające jest słyszeć, jak mówi o swojej żonie: „Nie tylko ją kocham, ale ją czczę i poważam". Kiedy go chwyci gniew, który burzy wszystkie tamy i rozlewa się niewstrzymaną falą, żonusia idzie do siebie i pozwala mu krzyczeć. Dopiero w kilka dni potem mówi: „Nie irytuj się tak, mogłoby ci coś pęknąć w piersiach, nie mówiąc o przykrości, jaką mi sprawiasz". I wówczas lew spod Essling chowa się, aby otrzeć łzę. Kiedy się zjawi w salonie, a my zajęci jesteśmy rozmową, powiada: „Zostaw nas, pan Emil czyta mi coś", i generał zostawia nas.

Jedynie ludzie silni, rośli i gwałtowni, owi bogowie wojny, dyplomaci o jowiszowej głowie, ludzie genialni zdolni są do tego zaufania bez granic, do tej wspaniałomyślności wobec płci słabej, do tej nieustannej opieki, do tej ślepej miłości, do tej dobroci dla kobiety. Na honor! Dla mnie zręczność hrabiny o tyle wyższa jest od suchej i opryskliwej cnoty, o ile atłasowa kozetka milsza jest od utrechckiego aksamitu głupiej mieszczańskiej kanapy.

Jestem tedy, mój drogi, na tej cudownej wsi od sześciu dni i nie mogę się dosyć napodziwiać cudów tego parku okolonego ciemnym lasem, gdzie wiją się nad wodą tak urocze ścieżki. Natura i jej cisza, sielskie rozkosze, lube życie, jakim się ściele, wszystko mnie urzekło Oto mi prawdziwa literatura, nie znajdziesz błędów stylistycznych na łące! Szczęściem byłoby zapomnieć tu o wszystkim nawet o „Debatach" Domyślasz się, że deszcz? padał rano przez dwa dni Gdy hrabina spała gdy Montcornet objeżdżał swoje majątki, ja dotrzyma łem z musu lekkomyślnej obietnicy i napisałem do ciebie.

Aż dotąd, mimo iż urodzony w Alencon, za sprawą starego sędziego oraz, jak powiadają, pewnego prefekta, aż dotąd, jakkolwiek znałem wieś. uważałem za bajkę istnienie owych majątków, z których ma się co miesiąc cztery lub pięć tysięcy. Dla mnie pieniądz wyrażał się w tych dwóch okropnych słowach: praca i księgarnia, dziennik i polityka. .. Kiedy będziemy mieli wioskę, gdzie pieniądze będą rosły w czarownym krajobrazie? Czego nam życzę w imię Teatru, Prasy i Książki. Amen.

Floryna będzie zazdrosna o nieboszczkę pannę Laguerre. Nasi współcześni Boureci nie mają szlachty francuskiej, która by ich uczyła życia, składają się we trzech na lożę w operze, robią towarzystwo akcyjne na jedną kobietę i nie krają już wspaniale oprawnych im quarto, aby je zrównać z tomikami in octavo w swojej bibliotece; ledwie że kto kupi książkę bez oprawy. Dokąd my idziemy? Bywajcie, moje dzieci! Kochajcie zawsze swego lubego Blondeta.

Gdyby cudownym trafem list ten, dzieło najleniwszego pióra naszych czasów, nie zachował się, nie byłoby prawie sposobu odmalować Aigues. Bez tego opisu owa podwójnie straszliwa historia, która się tam rozegrała, byłaby może mniej interesująca. Niejeden spodziewa się może ujrzeć kirasjerski pancerz eks-pułkownika gwardii oświecony błyskiem światła, ujrzeć jego płomienny gniew spadający niby huragan na wątłą kobietkę, słowem, znaleźć na końcu to, czym się kończy tyle dzisiejszych książek, dramat sypialniany. Czyż nowoczesny dramat mógł rozwinąć się w tym saloniku z supraportami, gdzie szczebioczą miłosne sceny z mitologii, gdzie na suficie i na okiennicach wymalowano fantastyczne ptaki, gdzie na kominku śmieją się na całe gardło potworki z chińskiej porcelany, gdzie błękitne i złote smoki oplatają swym ogonem najbogatsze wazy, których brzeg japońska fantazja spowiła barwną koronką? Diuszesy, szezlongi, sofy, konsole, etażerki stworzyły tam atmosferę owego leniwego dumania,  które odbiera wszelką energię. Nie, dramat nie zamyka się tu w sferze życia prywatnego, rozgrywa się wyżej albo niżej Nie spodziewajcie się namięiności prawda będzie aż nadto dramatyczna Zresztą historyk nie powinien nigdy zapominać, że jego zadanieim jest oddać każdemu, co mu się należy, nędzarz i bogacz równi są w jego obliczu: chlup posiada dlań wielkość swojej nędzy, jak bogacz małostka swych śmieszności. Bogacz ma namiętności, chłop tylko swoje potrzeby; jest tedy podwójnie ubogi; i o ile. biorąc politycznie, zakusy jego trzeba powściągać bez litości, z punktu religii i ludzkości jest święty

Rozdział drugi

SIELANKA ZAPOMNIANA PRZEZ WERGILEGO

Kiedy paryżanin znajdzie się na wsi, czuje się wyrwany ze wszystkich swoich nałogów i mimo najdelikatniejszych starań przyjaciół dni zaczynają mu się dłużyć. Toteż w poczuciu niemożności przedłużania w nieskończoność godzin sam na sam, wyczerpanych tak rychło, gospodarstwo powiadają mu naiwnie: „Będziesz się nudził tutaj". W istocie, aby kosztować słodyczy wsi, trzeba być z nią związanym, trzeba znać jej prace oraz kolejną harmonię trudu i przyjemności, wiekuisty symbol ludzkiego życia.

Skoro raz człowiek się wyspał, skoro wypoczął po trudach podróży i włożył się w wiejskie obyczaje, momentem najtrudniejszym dla paryżanina, który nie jest ani myśliwym, ani rolnikiem i nosi cienkie trzewiki, jest ranek. Między chwilą przebudzenia a śniadaniem kobiety śpią albo są zajęte toaletą i niewidzialne; pan domu wyszedł wcześnie do gospodarstwa. Paryżanin jest tedy sam od ósmej do jedenastej, o której to godzinie przeważnie na wsi śniadają. Otóż spróbowawszy wypełnić czas toaletą, co się niebawem wyczerpie, o ile nie przywiózł z sobą jakiejś pracy — którą zresztą odwozi nietkniętą z powrotem, poznawszy jedynie jej trudności — literat zmuszony jest krążyć po parku, ziewać wniebogłosy, liczyć pnie drzew. Otóż im życie jest łatwiejsze, tym zatrudnienia te są uciążliwsze, o ile się nie należy do szanownej sekty kwakrów, do czcigodnego cechu drwali lub wypychaczy ptaków Gdyby się miało, jak właściciele ziemscy, mieszkać stale na wsi, zapełniłoby się nudę jakąś pasją do motyli, muszli, owadów lub miejscowej flory, ale rozsądny człowiek nie będzie się pakował w nałóg dla zabicia dwóch tygodni Najwspanialsza posiadłość, najpiękniejszy zamek stają się tedy rychło mdłe dla tych, którzy posiadają jedynie ich widok Piękności natury wydają się bardzo mizerne w porównaniu do ich obrazu w teatrze Wówczas Paryż migoce wszystkimi swymi iskierkami Bez osobliwego zainteresowania, które was wiąże, jak Blondeta, do miejsc zaszczyconych krokami, o ś w i e c on y c h oczami pewnej osoby, pozazdrościłoby się ptakom ich skrzydeł, aby wrócić do wiekuistych wstrząsających obrazów Paryża i jego rozdzierających walk.

Długi list dziennikarza pozwoli się domyślić bystrym umysłom, że moralnie i fizycznie doszedł on do tej fazy właściwej zaspokojonym namiętnościom, sytemu szczęściu. Fazę tę wyobraża dość wiernie tuczony drób, kiedy z głową wciśniętą w wydęte wole stoi bez ruchu, nie mogąc już patrzeć na najapetyczniejsze jadło. Toteż ukończywszy swój olbrzymi list Blondet uczuł potrzebę wydobycia się z ogrodów Armidy i ożywienia śmiertelnej luki pierwszych trzech godzin dnia: między śniadaniem bowiem a obiadem czas należał do kasztelanki, która umiała go skrócić. Utrzymać, jak to zdołała pani de Montcornet, inteligentnego człowieka przez miesiąc na wsi, nie ujrzawszy na jego twarzy ani razu fałszywego uśmiechu przesytu, nie podchwyciwszy ani razu skrytego ziewania nudy, to jeden z najpiękniejszych tryumfów kobiety Przywiązanie, które się oprze takim próbom, musi być wieczne. Niepojęte jest, czemu kobiety nie posługują się tą próbą, aby poznać swoich kochanków; głupiec, samolub, człowiek ciasny nie wytrzymają jej Sam Filip II, ów bohater obłudy, zdradziłby swój sekret w miesięcznym sam na sam na wsi Toteż królowie żyją w ciągłym ruchu i nie pozwalają się nikomu oglądać dłużej niż kwadrans.

Mimo delikatnych względów jednej z najbardziej uroczych kobiet w Paryżu, Emil Blondet wskrzesił zapomnianą rozkosz chodzenia „za szkołę", kiedy ukończywszy list kazał się obudzić Franciszkowi, lokajowi specjalnie przydanemu do jego osoby, z zamiarem zwiedzenia doliny Awony

Awona jest to mała rzeczka, która, nabrzmiała powyżej Couches licznymi strumieniami (kilka z nich wytryska z Aigues), wpada pod La-Ville--aux-Fayes do jednego z najznaczniejszych dopływów Sekwany Położenie geograficzne Awony, spławnej na przestrzeni blisko czterech mil, dało, od czasu wynalazku Jana Rouvet, pełną wartość lasom Aigues, Soulanges i Ronquerolles, zarastającym wzgórza, u których stóp płynie ta urocza rzeczka Park Aigues zajmował najszerszą część doliny, pomiędzy rzeką, którą las — nazwany lasem Aigues — okala z dwóch stron, a gościńcem Stare, kręte wiązy znaczą na widnokręgu ten gościniec, biegnący zboczem równoległym do łańcucha gór awońskich, pierwszego stopnia owego wspaniałego amfiteatru zwanego Morvan. Mimo iż porównanie to może się wydać trywialne, park, położony w ten sposób w dolinie, podobny był do olbrzymiej ryby, której głowa dotyka Couches, a ogon Blangy. Park ten, podłużnego kształtu, miał w środku blisko dwieście sążni szerokości, zaledwie zaś trzydzieści w okolicy Couches, a czterdzieści koło Blangy. Położenie tego majątku, między trzema wsiami, o milę od Soulanges, skąd wnikało się w ten Eden, zrodziło może ową wojnę i podszepnęło wybryki stanowiące główny przedmiot naszego opowiadania. Jeżeli raik ten widziany z gościńca, widziany z wysokości La-Ville-aux-Fayes, przyprawia o grzech zawiści podróżnych, jakim cudem bogate łyki z Soulanges i La-Ville--aux-Fayes mieliby być rozsądniejsi, oni, którzy podziwiali ów park bez ustanku? Ten ostatni szczegół topograficzny potrzebny był, aby objaśnić sytuację, pożytek czterech bram, którymi wchodziło się do parku całkowicie zamkniętego z wyjątkiem miejsca, gdzie przerwano mur fosą gwoli widoku. Te cztery bramy, brama Couches, brama Awony, brama Blangy i brama Alejowa, tak dobrze wyrażają ducha rozmaitych epok, w których je wzniesiono, że na pożytek archeologów opiszemy je tutaj, ale tak zwięźle, jak Blondet opisał już bramę Alejową.

Po tygodniu przechadzek z hrabiną znamienity redaktor Debatów znał do gruntu chińską altankę, mosty, wyspy, pustelnię, szalet, ruiny świątyni, babilońską chłodnię, kioski, wreszcie wszystkie wymyślone przez twórcę ogrodów zakątki, jakie można było rozmieścić na dziewięciuset morgach gruntu. Chciał tedy popluskać się w źródłach Awony, które generał i hrabina sławili mu co dzień, robiąc co wieczór projekt wycieczki, zawsze zapomnianej następnego rana. W istocie, ponad parkiem Aigues Awona robi wrażenie alpejskiego strumienia. To żłobi sobie łożysko wśród skał, to grzebie się niby w głębokiej kadzi; tu spada gwałtowną siklawą, tam rozlewa się kształtem Loary, wilżąc piaski i uniemożliwiając żeglugę ustawicznym przemieszczaniem swoich mielizn. Blondet puścił się najkrótszą drogą przez labirynt parku, aby dotrzeć do bramy Couches. Brama ta wymaga kilku słów, brzemiennych zresztą w historyczne szczegóły tyczące tej posiadłości. Założyciel Aigues był to młodszy syn domu Soulanges; ożeniwszy się bogato, chciał puścić fimfę pod nos starszemu bratu. Temu samemu uczuciu zawdzięczamy cudy Isola Bella na Lago Maggiore. W średnich wiekach zamek Aigues położony był nad Awoną. Z zamku tego pozostała brama, złożona z przysionka podobnego jak w warownych miastach i opatrzona dwiema wieżyczkami. Nad sklepieniem przysionka wznosił się potężny mur, strojny roślinnością i przebity trzema szerokimi oknami. Kręcone schody, znajdujące się w jednej z wieżyczek, wiodły do dwóch pokoi, kuchnia zaś zajmowała drugą wieżyczkę. Dach przysionka, spadzisty jak w każdej starej budowli, odznaczał się dwiema chorągiewkami na dwóch krańcach. Niejedno miasteczko nie posiada tak wspaniałego ratusza. Zewnątrz widniał jeszcze herb domu Soulanges, zachowany dzięki trwałości kamienia, na którym rzeźbiarz go wyrył. Blondet wyczytał dewizę JE SOULE AGIR, jeden z owych kalamburów, jakie krzyżowcy lubili czynić ze swoich nazwisk, przypominający piękną maksymę polityczną, nieszczęściem, jak się to okaże, zapomnianą przez generała Montcornet. Brama, którą ładna dziewczyna otworzyła Blondetowi, była stara i drewniana, z ciężkimi okuciami. Obudzony zgrzytem zawiasów, stróż wystawił głowę przez okno, przy czym widać było, że jest w koszuli.

— Jak to! Straż leśna śpi jeszcze o tej godzinie — rzekł do siebie paryżanin, uważając się za bardzo biegłego w leśnictwie.

W kwadrans dotarł do źródeł rzeki na wysokości Couches; oczy jego oczarował jeden z owych krajobrazów, których opis powinno by się zawrzeć tak jak historię Francji: w tysiącu tomach albo w jednym. Zadowólmy się dwoma zdaniami.

Brzuchata skała porośnięta karłowatymi drzewami, podmywana u stóp przez Awonę, co jej daje pewne podobieństwo do olbrzymiego żółwia leżącego w poprzek, tworzy łuk, przez który wzrok ogarnia obrus wody lśniący jak zwierciadło. Awona jest tam niby uśpiona. W oddali widać kaskady biegnące po skałach, gdzie rosną młode wierzby drgające na kształt sprężyn pod naporem wody.

Za tymi kaskadami ze zboczy ściętych niby skała na Renie porosła mchem i paprocią, ale poprzecinanych jak ona złomami łupku, sączą się tu i ówdzie białe pieniące się strumienie, którym wciąż wilgotna i zielona łączka służy za puchar; następnie, jako kontrast do tej dzikiej i odludnej natury, z drugiej strony tego malowniczego chaosu, na skraju łąk, widać ostatnie ogrody Couches wraz z domami i kościółkiem.

Oto dwa zdania; ale wschodzące słońce, czystość atmosfery, świeżość rosy, ale koncert wód i lasów? ... odtwórzcie to sobie.

— Na honor, to prawie tak piękne jak Opera! — wykrzyknął w duchu Blondet idąc wzdłuż owej niespławnej Awony, której kaprysy uwydatniał prosty, milczący i głęboki kanał niżnej Awony, oprawnej w wielkie drzewa lasu Aigues.

Blondet niedaleko zaszedł tego rana; niebawem zatrzymał go wieśniak. Chłopi są w tym dramacie tak ważnymi dla akcji komparsami, że mogą łatwo zasunąć na drugi plan bohaterów.

Dotarłszy do skał, z których główne źródło wypływa niby przez bramę, utalentowany pisarz ujrzał człowieka, którego nieruchoma postawa zdolna była obudzić ciekawość dziennikarza, gdyby już postać i strój tego żywego posągu nie zaintrygowały go głęboko.

Poznał w tym nieboraku jednego z owych starców, tak umiłowanych ołówkowi Charleta; przypominał on wiarusów tego Homera, żołnierzy silną budową, która mogła stać się groźną, a jego nieśmiertelnych zamiataczy twarzą czerwoną, siną, chropowatą, niezdolną do rezygnacji. Pospolity filcowy kapelusz, noszący ślady licznych naprawek, chronił od deszczów łysą prawie głowę. Spływały z niej dwa pasma włosów, które malarz zapłaciłby po cztery franki za godzinę, aby móc skopiować ten olśniewający śnieg, układający się tak jak na klasycznych wizerunkach Boga Ojca. Z zapadniętych policzków można było wnosić, że bezzębny starzec częściej zwraca się do baryłki niż do dzieży. Biała i rzadka broda dawała coś groźnego jego profilowi szorstkością krótko ostrzyżonej szczeci. Oczy jego, za małe na ogromną twarz, skośne jak u świni, wyrażały zarazem chytrość i lenistwo; ule w tej chwili rzucały jak gdyby blask, tak to spojrzenie strzelało prosto na rzekę. Za całe ubranie biedak miał starą bluzę, niegdyś niebieską, oraz spodnie z owego grubego płótna, którego się w Paryżu używa do pakowania. Każdy mieszczuch zadrżałby widząc na jego nogach potrzaskane saboty, nawet bez odrobiny słomy dla złagodzenia kantów. To pewna, iż bluza i spodnie mogły mieć wartość jedynie do kotła w papierni.

Przyglądając się temu wiejskiemu Diogenesowi, Blondet zrozumiał typ chłopów, których widuje się na starych dywanach, starych obrazach, rzeźbach, a który dotąd wydawał się fantazją. Przestał bezwzględnie potępiać szkołę Brzydoty pojmując, że u człowieka piękność jest jedynie pochlebnym wyjątkiem, chimerą, w którą sili się wierzyć.

— Jakie mogą być pojęcia, obyczaje podobnej istoty, o czym on myśli? — powiadał sobie zaciekawiony Blondet. — Czy to jest mój bliźni? Mamy wspólną jedynie postać, a i to! ...

Badał ową osobliwą twardość właściwą tkankom ludzi, którzy żyją na powietrzu, przyzwyczajeni do zmian atmosfery, do zimna lub gorąca, słowem, do znoszenia wszystkiego. Skóra ich jest jak wygarbowana, a nerwy ich stają się aparatem odpornym na fizyczny ból, równie wytrzymałym jak u Arabów lub Rosjan.

— Oto czerwonoskóry Coopera — rzekł sobie; — nie potrzeba jechać do Ameryki, aby obserwować dzikich.

Mimo iż paryżanin był już o dwa kroki, starzec nie obrócił głowy i patrzał wciąż na przeciwny brzeg z natężeniem, jakie fakirzy indyjscy dają swoim szklistym oczom i zesztywniałym członkom.

Znużony tym magnetyzmem, bardziej udzielającym się, niżby ktoś mniemał, Blondet spojrzał na wodę.

— I cóż, przyjacielu, co tam jest? — spytał Blondet po dobrym kwadransie, w ciągu którego nie zauważył nic, co by usprawiedliwiało tę głęboką baczność.

— Cyt!... — rzekł cicho starzec dając Błondetowi znak, aby nie mącił powietrza głosem. — Wystraszy ją pan ...

— Kogo?

— Wydrę, paniczu. Skoro nas usłyszy, gotowa dać nurka! ... Widzi pan, skoczyła, beskurcyja tam, o ! . . o, panocku, tam, gdzie woda zmącona . . . Czatuje, jucha, na rybę; ale kiedy będzie chciała wrócić, mój mały chwyci ją. Ohoho, wydra to rzadkie, bardzo rzadkie. To zwierzyna naukowa, delikatna przy tym, bardzo delikatna: zapłacono by mi dziesięć franków w pałacu, niby przez to, że hrabina pości, a jutro post. Swojego czasu nieboszczka pani płaciła mi do dwudziestu franków i oddawała mi skórkę !... Mucha! — zakrzyknął z cicha — pozieraj dobrze .. .

Po drugiej stronie wody Blondet ujrzał w olszynie dwoje oczu błyszczących jak oczy kota; następnie ujrzał brunatne czoło, rozczochrane włosy blisko dwunastoletniego dziecka leżącego na brzuchu. Dzieciak gestem wskazał wydrę i dał starcowi znak, że jej nie traci z oczu. Blondet, urzeczony palącą nadzieją starca i dziecka, dał się ukąsić biesowi polowania. Ten bies, mający dwa szpony, Nadzieję i Ciekawość, prowadzi człowieka, dokąd zechce.

— Skórę sprzedaje się kapelusznikom — dodał starzec. — To takie delikatne, takie miętkie! Z tego się robi kapelusze !...

— Tak myślicie, stary? — rzekł Blondet z uśmiechem.

— Ba! pewnie że pan musi wiedzieć lepiej ode mnie, mimo że mi już idzie na siedemdziesiątkę — odparł pokornie i z szacunkiem starzec, pochylając głowę ruchem zakrystiana — może mi pan wytłumaczy, czemu to się tak podoba konduktorom i karczmarzom.

Blondet, ten mistrz ironii, już uderzony słowem naukowy, zwietrzył jakieś drwiny starego chłopa; ale naiwna jego poza i bezmyślny wyraz uspokoiły go.

— Za mojej młodości widywało się dużo wydrów, dobra jest tu na nie okolica — podjął stary — ale tyle się ich napolowano, że teraz dobrze, jeśli ujrzymy jeden ogon na siedem lat... Toteż pan podprefekt w La-Ville-aux-Fayes .. . Pan go znają? Mimo że paryżanin, to zacny panicz, jak i pan, lubi osobliwości. Za czym znając mój talent w chwytaniu wydry — bo ja je znam tak, jak pan zna swoje abecadło — powiedział mi tak: „Ojcze Fourchon (powieda), kiedy złowicie wydrę, przynieście 'mi ją (powieda), zapłacą dobrze, a gdyby miała grzbiet biało nakrapiany, dałbym wam trzydzieści franków". Oto, co mi powiedział w porcie w La-Ville-aux-Fayes, tak prawdziwie, jak wierzę w Boga Ojca, Syna i Ducha Świętego. Jest jeszcze jeden uczony w Soulanges, pan Gourdon, nasz dochtór, który składa gabinet historii naturalnej, jakiego nie ma ani w Dijon, pierwszy uczony w całej okolicy; ten by mi zapłacił dobrze za tę wydrę . . . Umie wypychać ludzi i zwierzęta! I właśnie chłopak mi gada, że ta wydra ma białe kłaczki! ... Jeżeli tak, powiedziałem mu, widać, że pan Bóg łaskaw na nas dziś rano! Widzi pan tę wodę, co się tam pieni? ... o tam . . Mimo że ona mieszka w swojej dziupli w ziemi, bywa, że siedzi całe dni pod wodą. Oho! usłyszała pana, paniczu; ma się na baczności, bo nie ma bardziej szczwanego zwierzęcia, to gorsze niż kobieta.

— Dlatego może nazywa się po żeńsku, w yd r a ? — rzekł Blondet.

— Ba! pan, proszę pana, paryżanin, pan to musi wiedzieć lepiej; ale lepiej byłby pan zrobił dla nas, gdyby pan dziś spał sobie do późna, bo widzi pan o, tę niby falę, ona tamtędy pójdzie dołem ... Wojtuś! ona słyszała pana, jucha, i gotowa nas wodzić do północy, chodźmy. Naszych trzydzieści franków poszło z wodą!

Mucha podniósł się, ale z żalem; patrzał na miejsce, gdzie się pieniła woda, pokazując palcem i nie tracąc wszelkiej nadziei. Dziecko to, o kędzierzawych włosach, o twarzy ciemnej jak twarze aniołów na obrazach XV wieku, było niby w majteczkach, bo spodnie jego kończyły się nad kolanem strzępami zdobnymi cierniem i zeschłymi liśćmi. To nieodzowne ubranie trzymało się na dwóch sznurkach z kłaków zamiast szelek. Koszula z podobnego płótna co spodnie dziadka, ale zgrubiała od cerowania, odsłaniała ogorzałą pierś. Tak więc strój Muchy przewyższał jeszcze prostotą strój starego Fourchon.

— Dobrzy ludziska tutaj — powiedział sobie w duchu Blondet. — Draby zza rogatek Paryża porządnie by opyskowali gościa, który by im spłoszył zwierzynę!

Że zaś nigdy nie widział wydry, nawet w muzeum, bardzo był rad z tego epizodu.

— Ej — rzekł ujęty tym, że starzec oddala się nie żądając nic — powiadacie, że z was skończony myśliwy na wydry... Jeżeli jesteście pewni, że wydra jest tam ...

Z drugiego brzegu Mucha podniósł palec i pokazał bańki powietrza, dobywające się z dna i pękające na powierzchni.

— Wróciła tam — rzekł stary Fourchon — odetchnęła, szelma, bo tylko ona robi takie bańki. Jak one robią, aby oddychać pod wodą? Ale te juchy takie chytre, że sobie kpią z nauki!

— Zatem — odparł Blondet, który w tym ostatnim odezwaniu ujrzał jedynie typowe chłopskie przekpiwanie — zaczekajcie i chwyćcie wydrę.

— A nasz dzień, niby chłopaka i mój?

— Ileż liczycie wasz dzień?

— Niby razem chłopaka i mój? ... pięć franków! ... — rzekł starzec patrząc Blondetowi w oczy z wahaniem, które świadczyło o strasznym zdzierstwie:

Dziennikarz wyjął z kieszeni dziesięć franków mówiąc:

— Macie tu dziesięć i dam wam drugie tyle za wydrę...

— Niedrogo to panu wypadnie, jeżeli ma białe na grzbiecie, bo pan podprefekt powiadał, że w naszym muzeum jest tylko jedna taka. Ale też to uczona sztuka, nasz podprefekt! I niegłupi. Ja sobie poluję na wydrę, a pan des Lupeaulx poluje na córkę pana Gaubertin, która ma piękny biały posążek na grzbiecie. O, mój drogi panie, jeżeli łaska pańska, niech pan stanie tam w wodzie, na tym kamieniu. O, tam... Kiedy spłoszymy wydrę, popłynie z wodą, bo to ich sztuka, tych bydląt, że płyną na polowanie powyżej swojej jamy; wiedzą, że z rybą w pysku łatwiej im będzie z wodą. Powiadam panu, że to je mądre .. . Gdybym się od nich nauczył rozumu, żyłbym sobie dzisiaj jak pan ... Za późnom to spenetrował, że trzeba iść w górę rzeki wcześnie rano, aby upolować przed innymi ... Et, ktoś mnie pono urzekł od dzieciństwa. We trzech przechytrzymy może tę wydrę ...

— A to jak, mój stary zuchu?

— A, ba! My chłopi to niby bydlęta, tak że w końcu rozumiemy się z bydlętami. Zrobimy tak! Kiedy wydra będzie chciała wrócić do jamy, my ją nastraszymy stąd, panocek ją nastraszysz stamtąd: spłoszona przez nas, przez pana, rzuci się na brzeg; jeżeli puści się lądem, przepadła. Nie umie to chodzić, umie tylko pływać swoimi pletwiskami. Hehe! ubawi się pan, bo to istna heca! Łowić i polować razem! ... Pan generał, ten, u którego pan mieszka, wracał przez trzy dni z rzędu, tak się uparł!

Blondet, uzbrojony gałęzią uciętą przez starca, który pouczył go, jak na jego rozkaz ma smagać rzekę, zaczaił się w środku rzeki, skacząc z kamienia na kamień.

— O tu, mój dobry panie.

Blondet stał, nie mając poczucia czasu, co chwila bowiem stary podsycał w nim gestem nadzieję szczęśliwego wyniku, nic zresztą lepiej nie wypełnia czasu niż oczekiwanie zdarzeń, które mają nastąpić po długim bezruchu

— Dziadkj — rzekło dziecko zostawszy samo ze starcem — przecież tam jest wydra ...

— Widzisz ją? ...

— O, toli...

Starzec zdumiał się widząc w wodzie brunatne futro wydry:

— Idzie na mnie! — rzekł malec.

— Wytnij ją w głowę i wleź do wody, aby ją przytrzymać na dnie. . .

Chłopak skoczył w rzekę jak wystraszona żaba.

— Dalej, panoczku, dalej — rzekł stary włażąc również w rzekę i zostawiając saboty na brzegu — niech ją pan przestraszy! Widzi ją pan, płynie na pana. ..

Stary ruszył na Blondeta prując wodę i krzycząc nań z powagą, jaką chłopi zachowują nawet przy największym podnieceniu: — Widzi ją pan, tam pod skałą!

Blondet, umieszczony przez starca tak, że słońce padało mu w samą twarz, trzepał z całą ufnością wodę.

— Heee! tam niech pan idzie, ku skałom! — krzyczał stary Fourchon — dziupla jest tam, na lewo od pana!

Podniecony długim wyczekiwaniem, Blondet ześliznął się z kamienia i skąpał nogi w rzece.

— Śmiało, panoczku, śmiało. . . Już pan ją ma. A wciórności! Przemyka panu między nogami! O, przemyka ... przemyka — rzekł starzec z rozpaczą.

I jak gdyby roznamiętniony łowami, starzec dotarł brodząc w wodzie aż do Blondeta.

— Chybiliśmy ją z pańskiej winy! — rzekł stary Fourchon, któremu Blondet podał rękę i który wyszedł z wody jak tryton, ale jak tryton zwyciężony. — Szelma, jest tam, pod skałami! ... Puściła rybę — rzekł stary patrząc w dal i pokazując coś, co pływało ... — Będziemy mieli choć lina, bo to prawdziwy lin!...

W tej chwili lokaj w liberii i konno, wiodąc za uzdę drugiego konia, pojawił się w galopie na drodze do Couches.

— Oho, człowiek z zamku, zdaje się, że pana szuka — rzekł stary. — Jeżeli pan chce wrócić przez rzekę, podam panu rękę . .. Och, mnie to nie szkodzi, że się zmoczę, oszczędzam na praniul...

— A katar? — spytał Blondet.

— A, ba! nie widzi pan, że słońce nas wypaliło, chłopaka i mnie, jak fajkę żołnierską! Niech

się pan wesprze na mnie, panoczku . . Pan jest z Paryża, nie umie pan chodzić po naszych skałach, choć pan umie tyle rzeczy Jeżeli pan tu zostanie dłużej, nauczy się pan wiele rzeczy w księdze natury, pan, który, powiedają, pisujesz do gazet?

We naśnie Blondet przybył na drugi brzeg, kiedy spostrzegł go służący Karol.

— Och, proszę pana — rzekł — nie wyobraża pan sobie, jaka pani jest niespokojna, skoro jej powiedziano, że pan wyszedł bramą Couches; pani myśli, że pan się utopił. Już trzeci raz dzwonią na śniadanie, wołano pana po całym parku; ksiądz proboszcz szuka pana jeszcze . ..

— Któraż to godzina, Karolu?

— Trzy kwadranse na dwunastą...

— Pomóż mi wsiąść na konia ...

— Czyżby pan się dał wziąć na wydrę starego Fourchon? ... rzekł służący widząc wodę ociekającą z butów i spodni Blondeta.

To jedno pytanie otworzyło oczy dziennikarzowi.

— Nie mów o tym ani słowa, Karolu, a będę ci wdzięczny.

— Och, dalibóg, sam pan hrabia dał się wziąć na wydrę starego Fourchon — odparł lokaj. — Skoro tylko ktoś obcy przybędzie do Aigues, stary Fourchon staje na czatach i kiedy gość wybiera się obejrzeć źródła Awony, sprzedaje mu swoją wydrę ... Tak dobrze gra komedię, że pan hrabia wracał tam trzy razy i zapłacił mu za sześć dni, przez które patrzyli na płynącą wodę.

— I ja myślałem, że Pothier, Baptysta Cadet, Michot i Monrose to są najwięksi aktorzy naszych czasów! — rzekł do siebie Blondet; — i czym są oni w porównaniu do tego nędzarza?

— Och, on się zna dobrze na tym rzemiośle, stary Fourchon — rzekł Karol. — Ma oprócz tego inny postronek w zanadrzu, bo powiada, że jest z fachu powroźnikiem. Ma swój warsztat pod murem przy bramie Blangy. Jeśli pan tylko dotknie jego powroza, omota pana tak, że weźmie pana ochota pokręcić wrzeciono i zrobić trochę postronka; wówczas zażąda od pana gratyfikacji należnej majstrowi od ucznia za naukę. Pani się wzięła na to i dała mu dwadzieścia franków. To król spryciarzy — rzekł Karol.

Pod wpływem słów Karola Blondet zadumał się nad chytrością chłopów; przypomniał sobie wszystko, co mu opowiadał jego ojciec, sędzia z Alencon. Przypomniały mu się wszystkie żarty, ukryte pod dobrodusznością starego Fourchon a oświetlone zwierzeniami Karola; zrozumiał, że stary włóczęga zabawił się jego kosztem.

— Nie ma pan pojęcia, proszę pana — mówił Karol, kiedy się znaleźli pod gankiem w Aigues — jak bardzo trzeba nie dowierzać wszystkiemu ze wsi, zwłaszcza że pan generał nie jest tu zbyt lubiany.

— Czemu?

— A, ba! nie wiem — odparł Karol z ową głupawą miną, jaką umieją przybierać lokaje, gdy chcą czegoś odmówić państwu; mina ta dała Blondetowi do myślenia.

— Jesteś tedy, włóczęgo? — rzekł generał, którego tętent koni sprowadził na ganek. — Jest! jest! Uspokój się! — krzyknął do żony, której lekki krok dał się słyszeć w pobliżu. — Brakuje już tylko księdza Brossette, idź go poszukać, Karolu — rzekł do służącego.

Rozdział trzeci

KARCZMA

Brama Blangy, dzieło Boureta, składała się z dwóch grubych, wydętych filarów; na każdym wznosił się pies stojący na tylnych łapach i trzymający w przednich tarczę herbową. Bliskość domu, w którym mieszkał rządca, uwolniła finansistę od konieczności stawiania domku odźwiernego. Między tymi dwoma filarami bogata krata w rodzaju tej, jaką wykuł Buffon dla Ogrodu Botanicznego, otwierała się na brukowaną ulicę, wiodącą do powiatowej drogi, niegdyś starannie utrzymywanej przez Aigues i przez dwór w Soulanges. Droga ta łączy Couches, Cerneux, Blangy, Soulanges z La-Ville-aux-Fayes niby girlandą, tak cała jest usiana dworkami otoczonymi żywopłotem i domkami tonącymi w różach.

Tam, pod ozdobnym murem ciągnącym się aż do fosy, która otwiera widok het na dolinę aż za Soulanges, znajdował się spróchniały słup, stary kołowrotek oraz tyczki stanowiące warsztat wiejskiego powroźnika.

Około wpół do pierwszej, w chwili gdy Blondet siadał do stołu naprzeciw księdza Brossette i słuchał pieszczotliwych wyrzutów hrabiny, stary Fourchon i Mucha wracali do domu. Stamtąd stary Fourchon, pod pozorem fabryczki powrozów, miał oko na Aigues i mógł śledzić każde poruszenie państwa. Tak więc otwarta żaluzja, przechadzki we dwoje, najmniejsze wydarzenie pałacowego życia nie uchodziły szpiegostwa starego, który stał się powroźnikiem dopiero od trzech lat: ani straż w Aigues. ani służba, ani sami państwo nie zauważyli tej drobnej okoliczności.

— Obejdź bramą Alejową, gdy ja będę chował powrozy — rzekł stary Fourchon; — kiedy im wygarniesz całą rzecz, przyślą z pewnością po mnie „Pod Wiechę". Idę się trochę pokrzepić; sakramencko pić się chce od takiego siedzenia w wodzie! Jeżeli się zakręcisz tak, jak ci powiadam, załapiesz dobre śniadanie; staraj się mówić z hrabiną i pyskuj na mnie co wlezie, tak żeby im przyszła ochota wypalić mi kazanie!... Czuję w powietrzu parę szklaneczek dobrego wina.

Po tych ostatnich przestrogach, które drwiąca mina chłopaka czyniła czymś dość zbytecznym, stary powroźnik, trzymając wydrę pod pachą, znikł na drodze.

Na pół drogi pomiędzy tą ładną bramą i wsią, w dobie gdy Emil Blondet przybył do Aigues, znajdował się jeden z owych domków, które widuje się tylko we Francji, wszędzie, gdzie trudno o kamień. Kawałki cegły pozbierane zewsząd, duże kamienie, oprawne jak diamenty w glinę, tworzyły ściany mocne, mimo iż zjedzone czasem. Wszystko podtrzymywały duże dyle; pokrycie było z trzciny i ze słomy. Pospolite okiennice, drzwi, wszystko w tej chałupie było szczęśliwie znalezione albo też wyżebrane.

Chłop buduje swoje mieszkanie z tym samym instynktem, z jakim zwierzę wije gniazdo lub sporządza jamę; instynkt ten objawiał się we wszystkich szczegółach tej chaty. Po pierwsze, drzwi i okna zwrócone były na zachód. Dom, postawiony na małym wzgórku, w najbardziej kamienistym miejscu winnicy, musiał być zdrowy. Wchodziło się tam po trzech schodach, przemyślnie sporządzonych z kołków i desek i wypełnionych kamieniami: woda spływała tedy szybko. Ponieważ w Burgundii deszcz rzadko idzie z północy, żadna wilgoć nie groziła fundamentom, mimo iż bardzo lekkim. Poniżej, wzdłuż ścieżki, biegł prosty płot z palików, tonący w tarninie i głogu. Winna latorośl, pod którą znajdowały się nędzne stoliki i proste ławy, zapraszała przechodniów do spoczynku, osłaniając swym cieniem przestrzeń dzielącą chałupę od drogi. W ogródku róże, lewkonie, fiołki, same kwiaty, które nic nie kosztują. Przewieiścień i jaśmin czepiały się swymi pędami dachu już omszałego, mimo że nie miał lat po temu.

Na prawo od domu właściciel umieścił oborę na dwie krowy. Przed tym budynkiem z cienkich desek ubita ziemia służyła za dziedziniec; w kącie widać było olbrzymią kupę gnoju. Z drugiej strony domu i altany wznosiła się słomiana szopa wsparta na dwóch pniakach, pod którą składało się narzędzia winiarzy, puste beczki, wiązki drew nagromadzone dokoła pieca, którego otwór znajdował się, jak zwykle w chłopskich chałupach, pod okapem.

Do domu przylegał niecały mórg ziemi okolony żywopłotem i zasadzony winem pielęgnowanym tak, jak pielęgnuje się wino u chłopów, zawsze tak starannie nawiezionym, rozpiętym i okopanym, że te szczepy zieleniły się pierwsze na trzy mile wokoło. Kilka drzew: migdały, śliwy i brzoskwinie wznosiły tu i ówdzie swoje chude główki. Między winem uprawiało się najczęściej ziemniaki albo fasolę. Od strony wsi, za dziedzińcem, należał jeszcze do tej zagrody kawałek gruntu wilgotny i nisko położony, sprzyjający hodowli kapusty, cebuli, czosnku, ulubionych jarzyn klasy robotniczej, i zamknięty furtką, przez którą przechodziły krowy depcąc grunt i zostawiając na nim swoje plastry.

Dom ten, składający się z dwóch izb na parterze, miał drzwi od strony winnicy. Drewniane schody, przylegające do muru i pokryte słomianym dachem, biegły aż na strych, oświetlony małym okienkiem. Pod tymi sielskimi schodami piwnica, cała z burgundzkiej cegły, mieściła parę beczek wina.

Mimo iż sprzęt kuchenny chłopów składa się zazwyczaj z dwóch narzędzi, w których robi się wszystko, z pieca i żelaznego kociołka, tu, w tej chałupie, znajdowały się wyjątkowo dwa olbrzymie rondle zawieszone u okapu kominka ponad przenośnym piecykiem. Mimo tej oznaki zamożności sprzęt był w harmonii z zewnętrznym wyglądem domu. Tak więc, na przechowanie wody — garnek; jako „srebro" — drewniane lub cynowe łyżki; ciemne gliniane talerze bielone wewnątrz, ale poszczerbione i drutowane; wreszcie, dokoła mocnego stołu białe drewniane stołki, a jako podłoga ubita ziemia. Co pięć lat ściany bieliło się wapnem, zarówno jak chude belki pułapu, gdzie wisi słonina, pęczki cebuli, paczki świec oraz worki, w których chłop przechowuje ziarno; koło dzieży starożytna szafa orzechowa mieści nieco bielizny, odzież na zmianę oraz odświętny strój dla całej rodziny.

Nad kominem błyszczała prawdziwa strzelba kłusownika; nie dalibyście za nią ani pięciu franków, drzewo jest jakby spalone, niepokaźna lufa wydaje się nie oczyszczona. Myślicie sobie, że obrona chałupy zamkniętej na skobel, gdzie bramy w parkanie nigdy się nie zamyka, nie wymaga więcej; pytacie niemal, do czego może służyć podobna broń? Przede wszystkim, o ile drzewo jest bardzo pospolite, lufa starannie wybrana pochodzi z kosztownej fuzji, darowanej zapewne jakiemuś leśniczemu. Toteż właściciel tej fuzji nie chybia nigdy, istnieje między jego bronią a nim ścisła zażyłość, taka jaka łączy robotnika i jego narzędzie. Jeśli trzeba opuścić lufę o milimetr poniżej celu lub też podnieść ją wyżej, bo strzelba góruje lub dołuje, kłusownik wie o tym i przestrzega tego prawa bez omyłki. Sam oficer artylerii znalazłby zasadnicze części broni w dobrym stanie: nic za dużo, nic za mało We wszystkim, co sobie przyswaja, we wszystkim, co mu ma służyć, chłop rozwija siłę odpowiednią do celu: tyle co trzeba, nic ponadto. Doskonałości zewnętrznej nie zrozumie nigdy. Nieomylny sędzia wszelkiej potrzeby, zna wszystkie stopnie siły i umie, pracując dla ciaracha, dać najmniej, biorąc jak najwięcej. Fakt jest, że ta nędzna strzelba odgrywa wielką rolę w wyżywieniu rodziny, a zaraz dowiecie się jak.

Czyście dobrze ogarnęli tysiąc szczegółów tej chaty usadowionej o pięćset kroków od najładniejszej bramy Aigues? Czy widzicie ją przycupniętą niby żebrak pod pałacem? Wiedzcie tedy, że ten dach pokryty aksamitnym mchem, te gdaczące kury, wałęsająca się świnia, cała ta sielska idylla miała swój okrutny sens. U wrót ogrodzenia, na pewnej wysokości wznosił się na żerdzi zwiędły bukiet złożony z trzech gałęzi sosny i z liści dębowych, związanych szmatą. Nad drzwiami wiejski malarz namalował, za cenę śniadania, takiż bukiet, poniżej zaś napis nie wymagający komentarza: „Pod Wiechą". Na lewo od drzwi błyszczał jaskrawymi kolorami ów pospolity szyld: „Dobre piwo marcowe", gdzie po dwu stronach dzbanka tryskającego strumieniem piany stoi kobieta w głęboko wyciętej sukni i huzar; oboje namalowani jaskrawymi farbami. Toteż mimo kwiatów i wiejskiego powietrza dobywał się z tej chałupy silny i mdły zapach wina i jadła, jaki was uderza w Paryżu, gdy przechodzicie koło szynku na przedmieściu.

Znacie tedy miejsce. A oto ludzie i ich dzieje, kryjące niejedną naukę dla filantropów.

Właściciel szynku „Pod Wiechą", mianem Franciszek Tonsard, godzien jest uwagi filozofów przez sposób, w jaki rozwiązał problem próżniactwa i zatrudnienia, tak aby uczynić próżniactwo zyskownym, a zajęcie żadnym.

Majster-klepka, znający się na wszystkim, umiał uprawiać ziemię, ale tylko dla siebie. Dla innych kopał rowy, wiązał chrust, odzierał drzewa z kory albo je ścinał. W tych robotach mieszczuch wydany jest na łup robotnika. Tonsard zawdzięczał swój kawałek ziemi hojności panny Laguerre. Od dziecka niemal odrabiał Tonsard robotę za ogrodnika pałacowego, bo nie miał sobie równego w strzyżeniu drzew, szpalerów, żywopłotu, kasztanów indyjskich Nazwisko jego dostatecznie świadczy o dziedzicznym talencie. Na wsi istnieją przywileje zdobyte i utrzymywane z taką samą sztuką, jaką rozwijają kupcy w zdobywaniu swoich zysków. Jednego dnia w czasie przechadzki pani dziedziczka usłyszała Tonsarda, chłopca na schwał, jak mówił: „Wystarczyłby mi jeden mórg ziemi, aby żyć i być szczęśliwym". Poczciwa dziewczyna, nawykła do uszczęśliwiania, dała mu ten mórg wina tuż koło bramy Blangy w zamian za sto dni roboczych (delikatność, która pozostała niezrozumiana!), pozwalając mu zastać w Aigues, gdzie zżył się z ludźmi, uchodząc za najlepszego chłopca w całej Burgundii.

Poczciwy Tonsard (tak o nim mówili wszyscy) odrobił jakieś trzydzieści dni ze stu, które był wiwinien; resztę baraszkował z dworkami pani, a zwłaszcza z panną Cochet, pokojówką, mimo że była brzydka jak wszystkie pokojówki ładnych aktorek. Baraszkować z panną Cochet oznaczało tyle rzeczy, że Soudry, szczęśliwy żandarm, o którym była mowa w liście Blondeta, jeszcze dziś po dwudziestu pięciu latach koso patrzał na Tonsarda. Orzechowa szafa i łóżko z kolumienkami były z pewnością owocem tego baraszkowania.

Raz wszedłszy w posiadanie swego pola, pierwszemu, który wspomniał, że pani mu je dała, Tonsard odpowiedział: „Kupiłem je, do kroćset, i dobrze zapłaciłem. Alboż ciarachy dają nam kiedy coś? Sto dni roboczych, czy to nic? Kosztuje mnie to trzysta franków, a dostałem same kamienie!" Oświadczenie to nie wyszło poza koła ludowe.

Wówczas Tonsard zbudował sobie sam ten dom, biorąc materiały to tu, to ówdzie, prosząc o pomoc tego i owego, ściągając z pałacu odpadki albo też prosząc o nie i dostając zawsze. Jakaś nędzna brama, zburzona celem przesunięcia dalej, stała się bramą obory. Okno pochodziło ze starej zburzonej cieplarni. Szczątki zamku posłużyły tedy do wzniesienia tej nieszczęsnej chałupy.

Ocalony od wojska przez Gaubertina, rządcę Aigues, którego ojciec był oskarżycielem publicznym departamentu i który zresztą nie mógł niczego odmówić pannie Cochet, Tonsard ożenił się, skoro dom był gotów, a winnica zaczęła się rentować. Ten dwudziestotrzyletni chłopak, zadomowiony w pałacu, hultaj, któremu pani darowała mórg ziemi i który wydawał się pracowity, umiał wyśrubować wszystkie swoje negatywne wartości i dostał za żonę córkę dzierżawcy z Ronąuerolles, majątku położonego za lasem Aigues.

Dzierżawca ten trzymał „do połowy" kawał ziemi, który marniał w jego rękach z braku gospodyni. Niepocieszony wdowiec próbował, modą angielską, utopić zgryzoty w winie: ale kiedy wreszcie zapomniał o swojej drogiej nieboszczce, był już zaślubiony, wedle wiejskiego żarciku, z butelką. W krótkim czasie z gospodarza teść stał się z powrotem wyrobnikiem, ale wyrobnikiem pijakiem i leniem, złym i kłótliwym, zdolnym do wszystkiego, jak każdy prosty człowiek, który z niejakiego dobrobytu osunie się w nędzę. Człowiek ten, który przez swoje wiadomości praktyczne, przez swoją lekturę oraz umiejętność pisania stał wyżej od innych wyrobników, ale który przez swoje przywary osunął się na poziom żebraków, zmierzył się, jak to widzieliśmy nad brzegiem Awony, z jednym z najinteligentniejszych ludzi w Paryżu. To była właśnie owa sielanka zapomniana przez Wergilego.

Stary Fourchon, niegdyś nauczyciel ludowy w. Blangy, stracił miejsce z powodu swego prowadzenia i swoich pojęć o obowiązkach nauczyciela. Więcej pomagał chłopcom sporządzać okręciki i latawce z elementarza, niż uczył ich czytać: tak oryginalnie ich łajał, kiedy ściągali owoce, że jego kazania mogły się wydać lekcją przełażenia przez mury. Cytują jeszcze w Soulanges jego odpowiedź małemu chłopcu, który się spóźnił i który tak się tłumaczył: „Musiałem kunie napoić, proszę pana! — Mówi się konie, k u n i u jeden!"

Z nauczyciela zrobiono go listonoszem. Na tym stanowisku, które bywa emeryturą dla tylu starych żołnierzy, ojciec Fourchon otrzymywał codziennie reprymendy. To zapominał listów w karczmie, to zatrzymywał je przy sobie. Kiedy był pijany, oddawał pakiet z jednej gminy w drugiej, a kiedy był trzeźwy, czytał listy. Rychło tedy złożono go z posady. Nie mogąc być funkcjonariuszem państwowym, stary Fourchon puścił się na przemysł. Na wsi biedacy uprawiają jakieś rzemiosła, wszyscy mają pozór uczciwego zajęcia. Mając sześćdziesiąt osiem lat starzec założył domową fabryczkę powrozów, przemysł, który wymaga najmniej kapitału. Pracownię stanowi, jak to widzieliśmy, pierwszy lepszy mur, „maszyny" kosztują ledwie dziesięć franków, uczeń sypia wraz z majstrem w szopie i żyje z tego, co znajdzie. Zachłanność podatku od drzwi i okien kończy się sub dio Wypożycza się surowiec, aby oddać gotowy wyrób. Ale główny dochód starego Fourchon i jego ucznia Muchy, naturalnego syna jednej z jego naturalnych córek, pochodził z polowania aa wydry; następnie ze śniadań i obiadów, na jakie go zapraszali ludzie, którzy nie umiejąc czytać ani pisać, posługiwali się talentami starego Fourchon do listów lub rachunków. Wreszcie umiał grać na klarnecie i dotrzymywał kompanii przyjacielowi swojemu nazwiskiem Vermichel, skrzypkowi z Soulanges, na weselach wiejskich albo też w dniu wielkiego balu w miejscowym „Tivoli".

Vermichel nazywał się Michel Vert, ale kalambur zrobiony z jego prawdziwego nazwiska stał się tak popularny, że w aktach swoich Brunet, woźny przy sądzie pokoju w Soulanges, pisał: Michał Jan Hieronim Vert, zwany Vermichel, praktyk. Vermichel, wielce uzdolniony skrzypek dawnego pułku burgundzkiego, w odpłatę usług, jakie mu oddawał stary Fourchon, wyrobił mu miejsce praktyka, dawane na wsi tym, którzy umieją się podpisać. Stary Fourchon służył tedy za świadka czy za praktyka do czynności sądowych, kiedy pan Brunet sporządzał protokoły w gminach Cer-neux, Couches i Blangy. Vermichel i Fourchon, związani przyjaźnią liczącą dwadzieścia lat butelki, stanowili niemal urzędową spółkę.

Mucha i Fourchon, zespoleni grzechem, jak niegdyś Mentor i Telemak byli zespoleni cnotą, wędrowali jak oni za chlebem, Panis angelorum, jedyne wyrazy łacińskie, które przetrwały w pamięci starego wiejskiego Figara. Żyli resztkami z karczmy „Pod Wiechą", resztkami z pałacu, bo we dwóch razem, w najpracowitszych, najpomyślniejszych latach, nie mogli sporządzić ani trzystu sześćdziesięciu sążni sznurka. Zresztą, żaden kupiec w promieniu dwudziestu mil nie powierzyłby paczesiu ani Fourchoiaowi, ani chłopcu. Wyprzedzając cuda nowoczesnej chemii, stary umiał zanadto dobrze zamienić pacześ na błogosławiony sok winny. Przy tym jego potrójne funkcje publicznego pisarza w trzech gminach, praktyka sądu pokoju i klarnecisty szkodziły, jak powiadał, rozwojowi jego przemysłu.

Tak więc Tonsard rychło się zawiódł w dość tkliwie pieszczonej nadziei dojścia do dobrobytu przez zaokrąglenie swej posiadłości. Zięć próżniak trafił, dość pospolitym przypadkiem na teścia nieroba. Interesy szły nietęgo, zwłaszcza że Tonsardowa, typ wiejskiej piękności, rosła i dobrze zbudowana, nie lubiła pracować w polu. Tonsard żywił pretensję do żony za ojcowskie bankructwo i znęcał się nad nią z ową chłopską mściwością, tak częstą u ludu, którego wzrok, wyłącznie zaprzątnięty skutkiem, rzadko troszczy się o dochodzenie przyczyn.

Czując ciężar swego łańcucha, kobieta ta zapragnęła go uczynić lżejszym. Posłużyła się przywarami Tonsarda, aby nad nim zapanować. Sama, łakoma i leniwa, podsycała lenistwo i łakomstwo męża. Przede wszystkim umiała sobie zaskarbić łaski służby pałacowej, a Tonsard, widząc rezultaty, nie pytał się jej o środki. Bardzo niewiele troszczył się, co robi żona, byleby robiła to, co on chciał. Jest to tajny kompromis połowy małżeństw. Tonsardowa stworzyła tedy szynk „Pod Wiechą", którego pierwszymi kundmanami była służba z Aigues, gajowi i leśniczowie

Gaubertin, intendent panny Lagucrre, jeden z pierwszych klientów pięknej Tonsardowej, dał jej kilka beczułek wybornego wina dla zwabienia gości. Powab tych darów periodycznych, dopóki rządca był kawalerem, oraz sława niesrogiej piękności, jaką pani Tonsard zyskała u wiejskich donżuanów, zapewniły sukces karczemce. Dzięki swemu łakomstwu, Tonsardowa stała się wyborną kucharką, mimo że jej talenty wyrażały się jedynie w daniach mających odbyt na wsi, jak królik, potrawka z zająca, sos z dziczyzny, omlet. Uchodziła w okolicy za osobę znakomicie umiejącą przyrządzać owe zakąski, które się je prawie stojący, mocno zaprawne korzeniami, pobudzające do picia. W ten sposób w ciągu dwóch lat opanowała Tonsarda i pchnęła go na złą drogę, na którą zresztą wszedł bardzo chętnie.

Hultaj ten uprawiał stale kłusownictwo zupełnie bezkarnie. Stosunki jego żony z rządcą, z leśniczymi pałacowymi i z władzami gminnymi, jak również rozluźnienie praw w owej epoce zapewniły mu bezkarność. Skoro dzieci podrosły, uczynił z nich narzędzia swego dobrobytu, równie mało okazując skrupułów wobec nich co wobec żony. Miał dwie córki i dwóch chłopców. Tonsard, który żył, zarówno jak jego żona, z dnia na dzień, rychło ujrzałby koniec tego wesołego życia, gdyby nie przestrzegał w domu drakońskiego, niejako prawa, mocą którego wszyscy musieli pracować dla jego dobrobytu, w którym zresztą rodzina miała udział. Skoro wychował rodzinę na koszt tych, z których żona jego umiała wyłudzać podarki, oto, jak się ukształtowały konstytucja i budżet gospody „Pod Wiechą"

Stara matka Tonsarda i jego dwie córki, Katarzyna i Maria, udawały się stale do lasu i wracały dwa razy dziennie obładowane chrustem, który sięgał im aż po pięty i wyrastał o dwie stopy nad głowę. Mimo iż na wierzchu było suche drzewo, wnętrze składało się z zielonych gałęzi, wyciętych często z młodych drzew. Dosłownie Tonsard zaopatrywał się w drzewo na zimę w lesie Aigues. Ojciec i dwaj synowie polowali ciągle. Od września do marca zające, króliki, kuropatwy, drozdy, rogacze, wszystką zwierzynę, której nie spożyli w domu, sprzedawało się w Blangy, w stolicy powiatowej Soulanges, dokąd córki Tonsarda dostarczały mleka i skąd przynosiły co dzień nowiny, zanosząc tam plotki z Aigues, Cerneux i Couches. Kiedy nie było już można polować, trzej Tonsardowie zastawiali paści. Jeżeli paści dawały zbyt obfity połów, Tonsardowa sporządzała pasztety, które wysyłała do La-Ville-aux-Fayes. W czasie żniw siedmioro Tonsardów, stara matka, dwóch chłopców, póki nie mieli siedemnastu lat, dwie córki, stary Fourchon i Mucha chodzili „na kioski", zbierali blisko szesnaście półćwiartek dziennie, łasując żyto, jęczmień, pszenicę, wszelakie ziarno.

Dwie krowy, pasane zrazu przez młodszą z dziewcząt przy drodze, wymykały się przeważnie na łąki dworskie; że jednak za najmniejszym przekroczeniem, zbyt jawnym, aby strażnik mógł nań przymknąć oczy, dzieci bito lub pozbawiano łakoci, nabyły one osobliwej zręczności w nasłuchiwaniu kroków nieprzyjaciela. Prawie nigdy polowy ani też strażnik gminny nie zaszli ich na gorącym uczynku. Zresztą stosunki tych godnych funkcjonariuszy z Tonsardem i jego żoną sprawiały, że mieli bielmo na oczach. Bydlątka prowadzone na długich sznurach były posłuszne pierwszemu wołaniu, specjalnemu krzykowi, który sprowadzał je na wspólny teren, świadome, iż skoro minie niebezpieczeństwo, będą mogły dokończyć uczty u sąsiada. Stara Tonsard, coraz słabsza, objęła funkcje Muchy, od czasu jak Fourchon trzymał naturalnego wnuka przy sobie pod pozorem czuwania nad jego wychowaniem. Maria i Katarzyna zbierały trawę w lesie. Wypatrzyły tam miejsca, gdzie rośnie owa leśna trawa, delikatna, świeża, którą żęły, suszyły, wiązały i chowały do spichrza; czerpały stamtąd w zimie dwie trzecie pożywienia dla krów, które zresztą w ładne dnie prowadzono na paszę w dobrze znane miejsca, gdzie trawa była zielona. Istnieją w pewnych okolicach doliny Aigues, jak we wszystkich miejscowościach okolonych górami, miejsca, które, jak w Piemoncie i w Lombardii, dają trawę w zimie. Te łąki, zwane we Włoszech marciti, mają wielką wartość, ale we Francji nie znoszą ani zbyt wiele lodu, ani zbyt wiele śniegu. Zjawisko to wynika zapewne ze szczególnego położenia, z infiltracji wód, które utrzymują ciepło.

Para cieląt dawała około osiemdziesięciu franków. Mleko, skoro się odciągnie czas, w którym krowy karmiły albo cieliły się, przynosiło około stu sześćdziesięciu franków po zaopatrzeniu domu w nabiał. Tonsard zarabiał jakieś pięćdziesiąt talarów na robociznach. Kuchnia i sprzedaż wina dawały, po. pokryciu wszystkich kosztów, jakieś sto talarów, gdyż biesiady te, bardzo nieregularne, zdarzały się w pewnych porach i w pewnych sezonach; zresztą przygodni goście uprzedzali Tonsardową i jej męża, którzy brali wówczas w mieście trochę mięsa z potrzebnych zapasów. Wino Tonsarda sprzedawało się w zwykły rok po dwadzieścia frsnków beczka (bez beczki) karczmarzowi w Soulanges, z którym Tonsard był w stosunkach. W pomyślne lata Tonsard zbierał dwanaście beczek ze swego morga; ale przeciętnie było osiem beczek, a Tonsard zachowywał połowę dla swej gospody. W okolicach, gdzie się uprawia wino, istnieją też „kłoski" winne: dzięki temu Tonsardowie zbierali blisko trzy beczułki wina. Ale, pod ochroną zwyczaju, nie robili sobie skrupułów, włazili w winnice, nim zbierający wino je opuścili, tak samo jak rzucali się na pola, kiedy zebrane snopki czekały na wozy. Tak więc siedem do ośmiu beczułek wina, zarówno zebranego, jak złasowanego, sprzedawało się po niezłej cenie. Ale z tej sumy trzeba potrącić to, co wypili Tonsard i jego żona, nawykli zjadać najlepsze kąski, pić wino lepsze niż to, które sprzedawali. Wina tego dostarczał kupiec z Soulanges na rachunek wymienny. Suma, jaką zarabiała ta rodzina, sięgała tedy dziewięciuset franków rocznie, tuczyli bowiem co roku dwie świnie, jedną dla siebie, drugą na sprzedaż.

Robotnicy, nicponie z całej okolicy, upodobali sobie z czasem szynk „Pod Wiechą" zarówno dla talentów Tonsardowej, jak dla zażyłości, jaka istniała między tą rodziną a ludkiem okolicznym. Dwie córki, obie wybitnej urody, przejęły obyczaje matki. Starożytność wreszcie gospody „Pod Wiechą", istniejącej od roku 1795, czyniła z niej rzecz uświęconą w okolicy. Od Couches do La-Ville-aux-Fayes robotnicy przychodzili tam dobijać targu, dowiadywać się nowin upolowanych przez młode Tonsardki, przez Muchę, przez starego Fourchona, przynoszonych przez Vermichela, przez Bruneta, najbardziej renomowanego woźnego w Soulanges, kiedy zachodził po swego praktyka. Tam stanowiło się ceny siana, wina, cenę dniówki i robót na akord. Tonsard, wytrawny sędzia w tej materii, udzielał rad trącając się z pijącymi. Soulanges, wedle miejscowego określenia, uchodziło jedynie za miejsce rozrywek życia towarzyskiego, Blangy zaś było miasteczkiem handlowym, zasuniętym wszakże w cień przez La-Ville-aux-Fayes, które w ciągu dwudziestu pięciu lat stało się stolicą tej wspaniałej doliny. Targ na bydło, na zboże odbywał się na rynku w Blangy, a tamtejsze ceny były miarą dla powiatu.

Przesiadując w domu, Tonsardowa pozostała świeża, biała, pulchna, co jest wyjątkiem u wiejskich kobiet, które więdną równie szybko jak kwiaty, stare już w trzydziestym roku. Toteż Tonsardowa lubiła się ładnie ubierać. Była tylko schludna, ale na wsi schludność to zbytek. Córki, odziane nad swój stan, szły w tym za przykładem matki. Pod sukniami, niemal wykwintnymi, nosiły bieliznę cieńszą niż u najbogatszych wieśniaczek. W święto paradowały w ładnych toaletach, zdobytych sam Bóg wie jak! Służba w Aigues sprzedawała im, za cenę łatwą do uiszczenia, paryskie suknie pokojówek, które przerabiały dla siebie. Te dwie córki, istne wioskowe Cyganki, nie dostawały ani szeląga od rodziców, którzy dawali im jedynie życie i nocleg na ohydnych tapczanach, gdzie spały wraz z babką na strychu. Bracia sypiali tam również, wtuleni w siano jak bydlęta. Ani ojciec, ani matka nie troszczyli się o tę wspólnotę.

Wiek żelazny i wiek złoty podobniejsze są do siebie, niżby kto myślał. W jednym nie zważa się na nic; w drugim zważa się na wszystko; dla społeczeństwa rezultat jest może ten sam. Obecność starej Tonsard, która bardziej była koniecznością niż rękojmią, była jedną niemoralnością więcej.

Toteż ksiądz Brossette, przejrzawszy obyczaje swoich parafian, rzucił w rozmowie z biskupem tę głęboką uwagę:

„Ekscelencjo, kiedy się widzi, jak oni sobie czynią broń ze swej nędzy, pojmuje się, że ci chłopi drżą, aby nie stracili pozoru do swego nierządu".

Mimo że wszyscy wiedzieli, jak mało ta rodzina ma zasad i skrupułów, nikt nie gorszył się obyczajami z „Pod Wiechy". Na początku tego opowiadania trzeba wytłumaczyć raz na zawsze ludziom przywykłym do moralności mieszczańskiej, że chłopi w zakresie domowych obyczajów nie mają żadnej delikatności. Gdy im kto uwiedzie córkę, krzyczą o moralności jedynie wtedy, gdy uwodziciel jest bogaty a łatwy do zastraszenia. Dzieci aż do chwili, w której państwo je wydrze, są kapitałem, narzędziem dobrobytu. Interes stał się, zwłaszcza od r. 1789, jedyną sprężyną ich postępków; nie chodzi im nigdy o to, czy uczynek jest prawy lub niemoralny, ale czy jest zyskowny. Moralność, której nie trzeba mieszać z religią, zaczyna się z dobrobytem; tak jak w wyższej sferze widzimy, iż subtelność zakwita w duszy, skoro fortuna pozłociła meble. Człowiek bezwarunkowo uczciwy i moralny jest wśród chłopów wyjątkiem. Ciekawi zapytają czemu? Ze wszystkich przyczyn, jakie można by przytoczyć w tej mierze, oto główne: z racji swoich funkcji społecznych chłopi żyją życiem czysto materialnym, zbliżonym do stanu dzikości, w jakim utrzymuje ich ciągła styczność z naturą. Praca, wyczerpująca ciało, odejmuje myśli, zwłaszcza u ludzi ciemnych, jej oczyszczające działanie. Słowem, dla chłopów nędza jest ich racją stanu, jak powiadał ksiądz Brossette.

Wmieszany we wszystkie interesy, Tonsard słuchał skarg każdego i kierował oszustwami korzystnymi dla biedaków. Żona, kobieta dobra na pozór, objawiała sympatię okolicznym drabom, nie odmawiając nigdy uznania ani nawet czynnej pomocy swoim klientom, co bądźby czynili przeciw ciarachom. W tej karczmie, istnym gnieździe os, hodowała się tedy żywa i jadowita, ciepła i czynna nienawiść proletariusza i chłopa do pana i bogacza.

Szczęśliwe życie Tonsardów stało się bardzo złym przykładem. Każdy pytał, czemu nie brać. jak Tonsardowie, z pańskiego lasu drzewa na opał, do kuchni i na zimę? Czemu nie mieć paszy d!a krów i nie zdobywać, jak oni, zwierzyny dla siebie lub na sprzedaż? Czemu, jak oni, nie zbierać, nie siejąc, zboża i wina? Tak więc tajemna kradzież, która pustoszy lasy, dziesiątkuje łany. pola i winnice, stawszy się w tej dolinie czymś powszechnym, wyrodziła się rychło w prawo w gminach Blangy, Couches i Cerneux, na Których rozciąga się obszar dworski Aigues. Rana ta z przyczyn, które wyjaśnimy w swoim czasie i miejscu, dotknęła o wiele bardziej Aigues niż dobra Ronquerolles'ów i Soulanges'ów

Nie sąd docie zresztą, aby kiedykolwiek Tonsard, jego żona, dzieci i stara matka powiedzieli sobie wręcz: będziemy żyli z kradzieży i wyćwiczymy się w jej praktykach. Nałogi te wzrosły zwolna. Do chrustu rodzina domieszała nieco świeżego drzewa; następnie, ośmielona nawykiem i rozmyślną bezkarnością potrzebną do planów, które poznamy w dalszym ciągu opowiadania, w ciągu dwudziestu lat doszła do zbierania swojego drzewa, do kradzieży obejmującej niemal wszystkie potrzeby życia! Pasza dla krów, nadużycie „kiosków" i grabieże winnic utrwaliły się także stopniowo. Skoro raz rodzina Tonsard i okoliczni próżniacy zakosztowali dobrodziejstw tych czterech praw zdobytych przez wiejskich nędzarzy i dochodzących do łupiestwa, można pojąć, iż chłopi nie mogli się ich wyrzec, chyba zmuszeni siłą większą od ich zuchwalstwa.

W chwili gdy się zaczyna to opowiadanie, Tonsard był to mężczyzna około pięćdziesięcioletni, duży i silny, raczej zażywny; włosy czarne i kędzierzawe, cera krwista, z fioletowymi cętkami, oko żółtawe, uszy odstające i silnie powyginane. Był niby to muskularny, ale w gruncie ciało to było wiotkie; czoło płaskie, dolna warga obwisła. Ukrywał on swój prawdziwy charakter pod tępotą przeplataną błyskami, które tym podobniejsze były do inteligencji, ile że w towarzystwie teścia Tonsard przejął jego kpiący sposób mówienia. Nos spłaszczony na końcu, jak gdyby palec boży chciał go naznaczyć, sprawił, iż głos wychodził niby z podniebienia, jak u wszystkich, których zniekształciła choroba zatykając komunikację dróg nosowych. Górne zęby, skrzyżowane, ujawniały tym lepiej tę skazę, straszliwą zdaniem Lavatera; zęby te były białe jak u psa Gdyby nie fałszywa dobroduszność nieroba i beztroska wiejskiego kłusownika, człowiek ten przeraziłby ludzi nawet najmniej przenikliwych.

Jeżeli portret Tonsarda. jeżeli opis jego szynku i jego teścia występują na pierwszy plan, wierzcie, że ten człowiek, ten szynk i ta rodzina zasługują na to. Po pierwsze, życie to, tak drobiazgowo odmalowane, jest typem egzystencji, jaką prowadziło sto innych rodzin w dolinie Aigues. Następnie Tonsard, nie będąc niczym innym jak tylko narzędziem czynnych i głębokich nienawiści, miał olbrzymi wpływ w bitwie, która miała się rozegrać; był bowiem doradcą wszystkich niezadowolonych z niższe klasy. Karczma jego służyła stale, jak się to okaże, za punkt zborny napastnikom, tak samo jak on stał się ich wodzem mocą grozy, jaką budził w tej dolinie nie tyle przez swoje uczynki, ile przez to, czego spodziewano się wciąż po nim. Groźba tego kłusowika budziła zawsze tyleż lęku, co sam czyn, nie potrzebował nigdy jej wykonać.

Wszelki bunt, jawny czy ukryty, ma swój sztandar. Sztandarem włóczęgów, nierobów, gadułów była tedy straszliwa żerdź z „Pod Wiechy". Bawiono się tam! Rzecz równie poszukiwana i rzadka na wsi jak w mieście. Nie było zresztą karczem na przestrzeni czterech mil drogi powiatowej, które naładowany wóz robił z łatwością w trzy godziny, toteż każdy, kto jechał z Couches do La-Ville-aux-Fayes, zatrzymywał się „Pod Wiechą", bodaj po to, aby się pokrzepić Wreszcie młynarz z Aigues, zastępca mera, oraz jego parobcy zachodzili tam. Nawet służba generała nie gardziła tą norą, której córki Tonsarda dodawały powabu, tak iż „Wiecha" miała podziemną komunikację z pałacem przez służbę i mogła o nim wiedzieć wszystko, co służba wiedziała. Ani dobrodziejstwami, ani interesem nie podobna zerwać wiekuistej łączności między służbą a ludem. Liberia wychodzi z ludu, sympatyzuje z nim. To nieszczęsne koleżeństwo samo już tłumaczy oględność ostatnich słów, jakie Karol wyrzekł na ganku do Blondeta.

Rozdział czwarty 

INNA SIELANKA

— A niech was choroba, ojczulku — rzekł Tonsard, widząc teścia wchodzącego i podejrzewając go, że jest na czczo — śpieszno ci z gębą dziś rano. Nie mamy nic dla ciebie ... A ten powróz? Ten powróz, który miał być gotów? To osobliwe, jak ty je robisz w wilię, a jak mało jest zrobione nazajutrz. Już od dawna powinieneś był skręcić ten, który położy koniec twemu istnieniu, bo zaczynasz nam wypadać diabelnie drogo ...

Dowcip chłopa i robotnika jest na wskroś attycki. polega na tym, aby wyrazić całą myśl przesadzając ją komicznym obrazem. Nie inaczej postępuje się w salonach. Subtelność dowcipu zastępuje się tam malowniczym grubiaństwem: oto cała różnica.

— Nie ma żadnego teścia! — rzekł stary. — Mów do mnie jak do klienta, dawaj mi butelkę, i to najlepszego.

To mówiąc Fourchon zastukał pięciofrankówką, błyszczącą w jego ręce jak słońce, o lichy stół, przy którym usiadł, a któremu warstwa tłuszczu dawała tyleż charakteru, co czarne wypalone znaki, plamy od wina i nacięcia. Na dźwięk srebra Maria Tonsard, wygięta niby Korweta gotowa do drogi, objęła dziadka dzikim spojrzeniem, które strzeliło z jej oczu jak iskra, Tonsardowa, ściągnięta dźwiękiem metalu, wyszła z sąsiedniej izby.

— Zawsze łajesz biednego ojczulka — rzekła do męża — a przecież on zarabia od roku dosyć pieniędzy; dałby Bóg, aby uczciwie. Pokażcie? ... — rzekła rzucając się na pieniądz i wydzierając go z rąk starego.

— Idź, Mario — rzekł poważnie Tonsard — na półce jest jeszcze wino w butelkach.

Na wsi wino jest zawsze jednego gatunku, ale sprzedaje się je pod dwiema postaciami; z beczki i z butelki.

— Skąd to macie? — spytała Tonsardowa wsuwając pieniądz do kieszeni.

— Filipino, ty źle skończysz — rzekł starzec potrząsając głową i usiłując odebrać pieniądze.

Widocznie Fourchon zrozumiał już daremność walki między swoim straszliwym zięciem, córką a nim.

— Znowu sprzedajecie mi butelkę wina za pięć franków! — dodał z goryczą. — Ależ tez to będzie ostatnia. Przeniosę się do „Kawiarni Pokojowej"

— Cicho siedź, ojczulka — odparła biała i tłusta karczmarka dość podobna do rzymskiej matrony.

— Trzeba ci koszuli, czystych portek innego kapelusza, no i chcę wreszcie widzieć cię w kamizelce

— Mówiłem ci już, że to by była ruina — wykrzyknął starzec. — Kiedy będą myśleli, że jestem bogaty, nikt mi już nic nie da

Butelka przyniesiona przez jasnowłosi) Marię powstrzymała wymowę starca, któremu nie zbywało na swadzie właściwej tym, których język pozwala sobie wszystko powiedzieć i którzy nie cofają się przed wyrażeniem żadnej myśli, choćby była okropna.

— Nie chcesz tedy nam powiedzieć, gdzie ty łowisz tyle pieniędzy?... — spytała Tonsardowa — my byśmy także poszli na to polowanie!

Otwierając butelkę, drapieżny karczmarz obserwował spodnie teścia i niebawem spostrzegł okrągłość, jaką wysklepiała się druga pięciofrankówka.

— Twoje zdrowie! Staję się kapitalistą — rzekł stary Fourchon.

— Gdybyś chciał, byłbyś — rzekł Tonsard. — Ty masz głowę, ho, ho! Ale diabeł ci wywiercił w twarzy dziurę, którą wszystko wycieka!

— Et! nabrałem na sztuczkę z wydrą tego lalusia z Aigues, co to przyjechał z Paryża, ot, i wszystko.

— Gdyby dużo ludzi przyjeżdżało oglądać źródła Awony, bylibyście bogaci, dziadku — rzekła Maria.

— Tak — odparł wychylając ostatni łyk. — Ale póty bawiłem się z wydrami, aż się wydry pogniewały, i złapałem taką, która mi przyniesie więcej niż dwadzieścia franków.

— Załóżmy się, ojczulku, żeś ty zrobił wydrę z konopi — rzekła Tonsardowa spoglądając chytrze na ojca.

— Jeżeli mi dasz portki, kamizelkę, szelki, abym nie robił wstydu Vermichelowi na estradzie w „Tivoli", bo stary Socąuard zawsze pyskuje na mnie, zostawię ci tych pięć franków, moja córko; twój pomysł wart jest tego. Będę mógł złapać jeszcze raz tego ciaracha z Aigues, który może zapali się do wyder!

— Idź, przynieś jeszcze jedną butelkę — rzekł Tonsard do córki. — Gdyby miał wydrę, pokazałby ją nam — odparł zwracając się do żony i starając się podrażnić ambicję starego.

— Nadto się boję, aby się nie znalazła na waszej patelni! — rzekł stary mrugając zielonkawymi oczami i patrząc na córkę. — Filipina już mi zwędziła moich pięć franków, a ile takich sztuczek utonęło u was pod pozorem, że mnie ubieracie, że mnie żywicie. I powiadacie mi, że się śpieszę z gębą i chodzę wciąż nagi.

— Sprzedałeś, ojczulku, swoje ostatnie ubranie na słodkie wino w „Kawiarni Pokojowej" — rzekła Tonsardowa — aż Vermichel chciał cię wstrzymywać...

— Vermichel?... którego zaprosiłem? Vermiche] niezdolny jest zdradzić przyjaciela. To chyba ten połeć starej słoniny na dwóch łapach, którego nie wstydzi się nazywać swoją żoną.

— On albo ona — odparł Tonsard — albo Bonnebault...

— Gdyby to był Bonnebault — odparł Fourchon — on, który nie rusza się z kawiarni, ja bym... go... ja bym mu pokazał.

— Ależ, do kroćset, cóż to znaczy, żeś ojciec sprzedał swoje rzeczy? Sprzedałeś, bo sprzedałeś, jesteś pełnoletni! — rzekł Tonsard klepiąc starego w kolano. — No, dalej, ojczulku, łyknij no sobie jeszcze. Ojciec pani Tonsard ma do tego prawo, to lepiej niż nosić swoje talarki do Socquarda!

— I pomyśleć, że od piętnastu lat grasz do tańca w „Tivoli", a nie mogłeś wypatrzyć sekretu słodkiego wina u Socąuarda, ty, taki sprytny! — rzekła Tonsardowa. — Wiesz przecie, że z tym sekretem stalibyśmy się tak bogaci jaki Rigou!

W Morvan oraz w tej części Burgundii, która rozciąga się u stoku gór od strony Paryża, owo „słodkie wino", które Tonsardowa wymawiała staremu Fourchon, jest to napój dosyć drogi, odgrywający znaczną rolę w życiu chłopów. Szynkarze i kawiarze — tam gdzie istnieją kawiarnie — umieją mniej lub więcej smacznie przyrządzać ten napój. Błogosławiony ten trunek, złożony z wyborowego wina gotowanego z cukrem, cynamonem i innymi korzeniami, cieszy się większym uznaniem od wszystkich przetworów czy mieszanin wódki, zwanych ratafią, kassis, vespetro itd. Słodkie wino spotyka się aż na pograniczu Szwajcarii. W górach Jura, w owych dzikich okolicach, gdzie docierają zapaleni turyści, oberżyści dają, na wiarę komiwojażerów, miano wina syrakuskiego temu sztucznemu produktowi, wybornemu zresztą, za który płaci się z przyjemnością po trzy i cztery franki za butelkę pod wpływem wściekłego głodu, jaki rodzą wycieczki w górach. W Morvan i w Burgundii najlżejszy ból, najmniejszy wstrząs nerwów jest pretekstem do słodkiego wina. Przed porodem, podczas i po porodzie kobiety popijają to wino zagryzając grzanką z cukrem. Słodkie wino pochłonęło całe fortuny chłopskie. Toteż niejeden raz ten kuszący likwor był powodem małżeńskich swarów.

— Ani dudu! — odparł Fourchon. — Socąuard zamyka się zawsze, kiedy sporządza słodkie wino! Nie zdradził sekretu nawet swojej nieboszczce żonie. Sprowadza wszystko z Paryża do tej majsterki.

— Nie męczże ojca — wykrzyknął Tonsard. — Nie wie, to cóż, to nie wie, nie można wszystkiego wiedzieć!

Fourchon doznał uczucia niepokoju widząc, że fizjonomia zięcia złagodniała tak samo jak jego słowa.

— Co ty chcesz mi zwędzić? — spytał naiwnie starzec.

— Ja? — rzekł Tonsard. — Ja zyskałem moje mienie uczciwą drogą, a jeżeli ojcu coś biorę, to na pokrycie posagu, który mi przyrzekłeś.

Fourchon, uspokojony tą brutalnością, spuścił głowę jak człowiek pokonany i przekonany.

— Prawda, ładna pastka — podjął Tonsard zbliżając się do teścia i kładąc mu paść na kolanach. — Oni będą potrzebowali zwierzyny w Aigues  i będziemy mogli sprzedać im ich własną, alboby Boga nie było na niebie...

— Rzetelna robota — rzekł stary oglądając złowrogi sprzęt.

— Pozwól nam ciułać grosze, ojczulku — rzekła Tonsardowa — wykroimy sobie kawał kołacza z Aigues.

— Och! te gaduły! — rzekł Tonsard. — Jeżeli mnie powieszą, to nie przez moją fuzję, ale przez język tej baby.

— Myślicie tedy, że Aigues sparcelują dla twego pięknego nosa? — odparł Fourchon. — Jak to, przez tych trzydzieści lat, przez które stary Rigou wysysa wam szpik z kości, nie zrozumieliście jeszcze, że łyki będą gorsi niż panowie? W całej tej sprawie, moje dzieci, taki Soudry, taki Gaubertin, Rigou zagrają wam do tańca na nutę: „Tańcowała figa z makiem"! Narodowa nuta bogaczy, tak!... Chłop będzie zawsze chłopem! Czy nie widzisz (ale co ty się rozumiesz na polityce!...), że rząd nawalił tyle podatku na wino jedynie po to, aby nam zagrabić nasze talary i trzymać nas w nędzy! Ciarach i rząd, to jedno. Co by się z nimi stało, gdybyśmy wszyscy byli bogaci?... Czyby orali swoje pola, czyby zbierali zboże? Trzeba im biedaków. Byłem bogaty dziesięć lat i wiem dobrze, co myślałem o dziadach!...

— I tak trzeba polować z nimi, skoro robią obławę na wielkie majątki — odparł Tonsard. — A potem obrócimy się przeciw panom Rigou. Na miejscu Kuternogi, którego on zjada, od dawna porachowałbym się z nim inną monetą niż tą, którą ten nieborak w niego wpycha...

— Masz słuszność — rzekł Fourchon. — Jak powiada stary Niseron, który został sam jeden republikaninem, lud ma twarde życie, nie umiera, i ma czas!...

Fourchon popadł w zadumę, a Tonsard skorzystał z tego, aby zabrać swoją paść: ale biorąc ją, naciął nożyczkami spodnie, podczas gdy Fourchon podnosił szklankę do ust, i przystąpił nogą pięciofrankówkę, która stoczyła się na ziemię, zawsze wilgotną w miejscu, gdzie pijący wylewali szklanki. Operacja ta, mimo iż zgrabnie wykonana, byłaby zwróciła uwagę starca, gdyby nie zjawienie się Vermichela.

— Tonsard, czy wiesz, gdzie jest ojczulek? — spytał praktyk z ogrodu.

Krzyk Vermichela, zniknięcie pięciofrankówki i wychylenie szklanki nastąpiły równocześnie.

— Rozkaz, kapitanie — rzekł stary Fourchon podając rękę Vermichelowi, aby mu pomóc wejść na schodki.

Ze wszystkich burgundzkich fizjonomii Vermi-chel wydałby się wam najbardziej burgundzką. Praktyk ten był nie czerwony, ale szkarłatny.

Twarz jego, jak niektóre tropikalne okolice globu, wybuchała w licznych punktach małymi, wyschłymi wulkanami rysującymi się owym płaskim i zielonkawym mchem, który Fourchon nazywał dość poetycznie kwiatami wina. Ta płonąca głowa, której wszystkie rysy wyolbrzymiały nadmiernie pod wpływem ciągłego stanu pijaństwa, wydawała się cyklopią, rozświecona z jednej strony żywą źrenicą, a zgaszona z drugiej okiem pokrytym żółtawym bielmem. Rude włosy stale rozczochrane, broda podobna do brody Judasza czyniły Vermichela równie groźnym z pozoru, jak był łagodiny w rzeczywistości. Nos w kształcie trąby podobny był do znaku zapytania, na który szeroko rozcięte usta jak gdyby wciąż odpowiadały, nawet kiedy były zamknięte.

Vermichel, nieduży człeczyna, nosił podkute trzewiki, zielonkawe aksamitne spodnie, starą kamizelkę łataną rozmaitymi materiami i wyglądającą tak, jakby ją zrobiono z kapy na łóżko, surdut z grubego niebieskiego sukna i szary kapelusz szerokimi brzegami. Tego zbytku wymagała godność miasta Soulanges, gdzie Vermichel skupiał funkcje odźwiernego w ratuszu, dobosza, stróża więziennego, skrzypka i praktyka, a podtrzymywała go pani Vermichel, straszliwa przeciwniczka rabelesowskiej filozofii. Ta herod-baba, z wąsami, szeroka na metr, ważąca sto dwadzieścia kilo, a mimo to ruchliwa, wzięła w garść Vermichela, który, bity przez nią wówczas, gdy był pijany, ulegał jej i wówczas, gdy był trzeźwy. Toteż stary Fourchon mawiał wzgardliwie o stroju Vermichela: „To liberia niewolnika".

— Kiedy mowa o słońcu, widać jego promienie — odparł Fourchon powtarzając koncept natchniony błyszczącą twarzą Vermichela, który podobny był w istocie do owych złotych słońc, jakie spotyka się na szyldach na prowincji. — Czy pani Vermichel zauważyła zbyt dużo kurzu na twoim grzbiecie, że uciekasz przed twymi czterema piątymi, bo nie można przecież nazwać tej kobiety twoją połową... Co cię tu sprowadza tak wcześnie, ty bity bębnie?

— Zawsze polityka! — odparł Vermichel, przyzwyczajony do tych konceptów.

— Hehe! Handel w Blangy licho idzie, będziemy protestowali weksle — rzekł Fourchon nalewając wina przyjacielowi.

— Stary idzie tuż za mną — odparł Vermichel wskazując za siebie łokciem. (W narzeczu robotników stary oznacza pryncypała).

— Czegoż pan Brunet szuka tutaj? — spytała Tonsardowa.

— Hehe, dalibóg — rzekł Vermichel — od trzech lat przynosicie mu więcej, niż sami jesteście warci... A, ba, on was ładnie skubie, ten ciarach z Aigues! Nie żartuje z wami Tapicer!... Dobrze powiada nasz Brunet: „Gdyby było w okolicy trzech właścicieli takich jak on, miałbym starość zapewnioną".

— Cóż oni znów wymyślili nowego na biedaków? — spytała Maria.

— Na honor! — odparł Vermichel — to wcale niegłupie, wcale, i w końcu was dopadną. Cóż chcecie? są w przewadze; od dwóch lat mają trzech strażników, jednego konnego, wszystko skrzętne jak mrówki, i w dodatku leśniczego, istnego smoka. Przy tym żandarmeria ujmuje się teraz straszliwie za nimi... Zgniotą was.

— A, ba! Zbyt płascy jesteśmy — rzekł Tonsard. — Najodporniejsze jest nie drzewo, ale trawa...

— Nie licz na to — rzekł Fourchon do zięcia.

— Słowem — podjął Vermichel — oni was kochają, ci ludzie, bo myślą o was od rana do wieczora! Powiedzieli sobie tak: „Bydlątka tych ludzi wypasają nasze łąki, zabierzemy im ich bydlątka. Kiedy nie będą już mieli bydlątek, nie będą nam mogli sami zjadać trawy na naszych łąkach". Ponieważ są na was wszystkich wyroki, powiedzieli staremu, aby zajął wasze krowy. Zaczniemy dziś rano od Couches, zajmiemy krowę Bonnebaulta, krowę starej Godain i starej Mitant.

Ledwie usłyszawszy nazwisko Bonnebaulta, Maria, zakochana w Bonnebaulcie, wnuku właścicielki krowy, skoczyła w wino mrugnąwszy na rodziców. Prześliznęła się jak wąż przez dziurę w płocie i pomknęła w stronę Couches z szybkością ściganego zająca.

— Będą wojowali póty — rzekł spokojnie Tonsard — aż sobie połamią kości, a szkoda będzie, bo mamusia nie wstawi im innych.

— Możebne, bardzo możebne — dodał stary Fourchon. — Ale widzisz, Vermichel, ja nie mogę iść z wami wcześniej niż za godzinę, mam ważne sprawy w pałacu...

— Ważniejsze niż trzy konstatacje po pięć su?... Nie trzeba pluć na winko, powiedział stary Noe.

— Powiadam ci, Vermichel, że interesy moje wzywają mnie do pałacu w Aigues — odparł stary Fourchon nadymając się pociesznie.

— Zresztą, gdyby i nie to — rzekła Tonsardowa — ojciec dobrze by zrobił, gdyby się przytaił. Czy wy przypadkiem chcecie znaleźć te krowy?

— Pan Brunet jest dobry człowiek, nie ma nic przeciwko temu, aby znaleźć tylko łajno — odparł Vermichel. — Człowiek zmuszony, jak on, często jeździć po nocy, jest ostrożny.

— I ma słuszność — rzekł sucho Tonsard.

— Zatem — podjął Vermichel — powiedział panu Michaud tak: „Pójdę, skoro sesja się skończy". Gdyby chciał znaleźć krowy, poszedłby jutro o siódmej!... Ale musi spełnić swoje Pana Michaud dwa razy nie da się wykiwać, to szczwana sztuka! O, cóż to za bandyta!

— Takie psy powinny były zostać w wojsku — rzekł Tonsard — to dobre tylko, aby ich poszczuć na nieprzyjaciół... Chciałbym, aby on spróbował ze mną! Chociaż mówi o sobie, że jest stara wiara z młodej gwardii, jestem pewien, że gdybyśmy się spróbowali, on by długo dmuchał w palce.

— Ale, ale — rzekła Tonsardowa do Vermiche-la — a afisze jarmarku w Soulanges kiedy się pokażą?... Toć to już ósmy sierpnia...

— Zaniosłem je do druku do pana Bournier w La-Ville-aux-Fayes — odparł Vermichel. — Gadano u starej Soudry o fajerwerku na jeziorze.

— Co tu ludu się zejdzie! — wykrzyknął Fourchon.

— Dobre dni będzie miał Socquard, o ile nie będzie deszczu — rzekł karczmarz zawistnym tonem.

Usłyszano człapanie konia od strony Soulanges i w pięć minut później komornik wiązał konia do palika na polance, gdzie się pasły krowy. Następnie wsunął głowę do karczmy.

— Dalej, dalej, moje dzieci, nie traćmy czasu — rzekł udając pośpiech.

— A, ba — rzekł Vermichel — mamy marudera, panie Brunet. Stary Fourchon ma podagrę.

— Podagrę w czubie — odparł komornik — ale prawo nie wymaga, aby był trzeźwy.

— Przepraszam pana, panie Brunet — rzekł Fourchon — ale czekają mnie z interesem w Aigues, właśnie dobijamy targu o wydrę...

Brunet, nieduży suchy człowieczek, o żółciowej cerze, cały odziany czarno, z okiem drapieżnym, kędzierzawymi włosami, zaciśniętymi ustami, cienkim nosem, jezuickim sposobem mówienia, zachrypły, był z fizjonomii, zachowania i charakteru w zgodzie ze swoim zawodem. Znał prawo lub raczej pieniactwo, tak dobrze, że był równocześnie postrachem i doradcą powiatu; toteż zażywał niejakiej popularności u chłopów, od których pobierał poważne honoraria w naturze.

Wszystkie jego czynne i bierne zalety zyskały mu, dzięki jego zręczności, klientelę z całej okolicy, z uszczerbkiem jego kolegi, pana Plissoud, o którym będzie mowa niżej. Takie istnienie komornika, który robi wszystko, i komornika, który nie robi nic, to zdarzenie dość częste w wiejskich sądach pokoju.

— Pali się zatem?... — zagadnął Tonsard Bruneta.

— Cóż chcecie, zanadto już łupicie tego człowieka!... Broni się! — odparł komornik. — To się wszystko źle skończy, rząd się w to wmiesza.

— Zatem my, biedacy, koniecznie musimy zdychać? — rzekła Tonsardcwa podając komornikowi kieliszek wódki na spodku.

— Biedacy mogą zdychać, takich nie braknie nigdy!... — rzekł sentencjonalnie Fourchon.

— Bo też zanadto niszczycie lasy — odparł komornik.

— Et, tyle krzyku o parą nędznych wiązek — rzekła Tonsardowa.

— Nie dość się wygoliło bogaczy za rewolucji, to i wszystko — rzekł Tonsard.

W tej chwili rozległ się hałas, okropny tym, że niewytłumaczony. Tupot dwóch oszalałych nóg, pomieszany ze szczękiem broni, górował nad szumem liści i gałęzi wleczonych jeszcze śpieszniejszymi krokami. Dwa głosy, równie odmienne jak te dwa tupoty, wydawały urywane okrzyki. Wszyscy obecni w karczmie odgadli, że to pościg mężczyzny i ucieczka kobiety; ale z  jakiego powodu?... Niepewność nie trwała długo.

— To matka — rzekła Tonsardowa zrywając się — poznaję jej dzwonek!

I nagle, przebywszy nędzne schody karczemki, ostatnim wysiłkiem, którego sekret znajduje się jedynie w sercu przemytników, stara Tonsardowa runęła na środek karczmy. Olbrzymia sterta drew, uderzywszy o drzwi, rozsypała się ze straszliwym hałasem na podłogę. Wszyscy się rozstąpili. Stoły, butelki, krzesła zasypane gałęźmi poprzewracały się. Gdyby cała chałupa runęła, nie byłoby tyle hałasu.

— Zabił mnie! Zabił mnie! Ten łajdak mnie zamordował!

Krzyk, zachowanie i pęd starej znalazły wytłumaczenie w postaci leśniczego odzianego w zielony mundur, który zjawił się w progu w kapeluszu ze srebrną pętlą, z pałiszem przy boku, ze skórzaną ładownicą z herbami Montcornetów i Trois-ville'ów, w czerwonej kamizelce i skórzanych kamaszach poza kolano.

Po chwili wahania leśniczy, widząc Bruneta i Vermichela, rzekł: — Mam świadków.

— Na co? — spytał Tonsard.

— Ta kobieta ma w swoim chruście dziesięcioletni dąbek pocięty w Kawałki, istna zbrodnia!...

Skoro tylko padło słowo świadkowie, Vermichel uznał za stosowne iść odetchnąć świeżym powietrzem do ogrodu.

— Czego?... Czego?... — rzekł Tonsard, stając przed leśniczym, gdy żona jego podnosiła teściową. — Wyniesiesz ty się stąd zaraz, Vatel?... Spisuj protokoły, rób zajęcia na gościńcu, tam jesteś u siebie, zbóju, ale stąd się wynoś. Tu chyba jestem u siebie, hę? Człowiek jest panem w swoim domu, nie?

— Zdybałem ją na gorącym uczynku, matką twoja pójdzie za mną...

— Aresztować matkę w moim domu? Nie masz prawa. Mieszkanie prywatne jest nietykalne. Na, tyle znam się na tym. Masz dekret od pana Guerbet, sędziego śledczego?.. Tylko sąd ma prawo wchodzić tutaj. Ty nie iesteś sąd, chociaż przysiągłeś trybunałowi, że nas doprowadzisz do torby żebraczej, ty szpiclu!

Wściekłość leśniczego doszła do tego stopnia, że. chciał chwycić drzewo, ale stara, ohydny czarny pergamin obdarzony ruchem, coś, co można oglądać; chyba na obrazie Sabinek Dawida, krzyknęła:

— Nie rusz albo ci oczy wydrapię!

— No więc! Ośmielicie się rozwiązać chrust w obecności pana Brunet? — rzekł leśniczy.

Mimo iż woźny przybrał ową obojętną minę, jaką praktyka daje funkcjonariuszom, mrugnął na karczmarkę i na jej męża, jak gdyby mówiąc: licha sprawa!... Stary Fourchon pokazał córce znaczącym gestem kupę popiołu nagromadzoną w kominie. Tonsardowa, która zrozumiała w lot niebezpieczeństwo teściowej i radę ojca, wzięła garść popiołu i sypnęła ją w oczy leśniczego. Vatel zaczął ryczeć, Tonsard, zyskując tyleż światła, ile go leśniczy stracił, popchnął go gwałtownie na schodki, na których nogi oślepionego musiały się poplątać, tak iż Vatel, wypuszczając fuzję, potoczył się aż na, drogę. W jednej chwili rozwiązano chrust, wydobyto drzewo i schowano je z szybkością, jakiej żadne słowo nie jest zdolne oddać. Brunet, nie chcąc być świadkiem tej przewidzianej operacji, poskoczył ku leśniczemu, podniósł go, posadził na progu i poszedł zwilżyć chustkę, aby przemyć oczy pacjenta, który, mimo cierpień, próbował się zawlec do strumienia.

— Vatel, zbłądziłeś — rzekł woźny — nie masz prawa wchodzić do domów, wiesz o tym...

Stara, mała, prawie garbata kobiecina ziała tylomaż błyskawicami z oczu, co obelgami z ust bezzębnych i pokrytych pianą, stała w progu i krzyczała tak, że można ją było słyszeć aż w Blangy.

— A łajdak, dobrze mu się stało! Niech go piekło pochłonie!... Mnie podejrzewa o wycinanie drzew! Mnie, najuczciwszą kobietę z całej wsi, pędzić niby dzikie zwierzę! Chciałabym, żebyś stracił oczy, w okolicy byłby wreszcie spokój! Wy tylko ściągniecie nieszczęście, ty i twoi kompani, którzy węszycie samo najgorsze, aby podsycać wojnę między panem a nami!

Leśniczy poddawał cierpliwie oczy woźnemu, który przemywając je, dowodził mu ciągle, że z punktu widzenia prawa nie ma racji.

— Szelma, przegoniła nas porządnie — rzekł Vatel. — Jest w lesie jeszcze od nocy...

Ponieważ wszyscy dopomogli do ukrycia wyciętego drzewa, rychło doprowadzono karczmę do porządku

Wówczas Tonsard stanął we drzwiach z chmurną miną.

— Vatel, mój lalusiu, jeżeli ośmielisz się jeszcze kiedy wtargnąć do mego domu, poznasz się z moją fuzją — rzekł. — Nie znasz swego rzemiosła... Swoją drogą, zgrzałeś się; jeżeli chcesz szklankę wina, możesz się napić, stawiam ci; możesz się przekonać, że w wiązce matczynej nie ma ani kawałka podejrzanego drzewa: sam chrust!

— Kanalie!... — szepnął leśniczy do woźnego, bardziej zraniony w serce tą ironią niż wprzódy w oczy popiołem.

W tej chwili Karol, lokaj pałacowy, ten, którego niegdyś wysłano na poszukiwanie Blondeta, ukazał się w bramie „Pod Wiechą".

— Co panu, panie Vatel? — spytał lokaj strażnika?

— Co? — odparł strażnik ocierając sobie oczy, które zanurzył szeroko otwarte w strumieniu, aby je opłukać do reszty. — Mam tutaj dłużników, których doprowadzę do tego, że będą przeklinali dzień swego urodzenia.

— Skoro pan tak śpiewa, panie Vatel, przekona się pan, że my w Burgundii nie damy sobie dmuchać w kaszę — rzekł zimno Tonsard.

Vatel znikł. Nieciekawy wyjaśnienia tej zagadki Karol zajrzał do karczmy.

— Chodźcie do pałacu ze swoją wydrą, jeżeli ją macie — rzekł do starego Fourchon.

Stary wstał śpiesznie i udał się za Karolem.

— I cóż, gdzież ona jest, ta wydra? — rzekł Karol uśmiechając się z powątpiewaniem.

— Tutaj — rzekł powroźnik kierując się w stronę Thune.

Jest to miano strumienia, którym odpływa nadmiar wody z młyna i z  parku w Aigues. Thune biegnie wzdłuż drogi powiatowej aż do jeziorka w Soulanges, które przepływa i z którego pomyka do Awony, zasyciwszy młyny i pałac w Soulanges.

— Jest tam, schowałem ją w strumieniu z kamieniem u szyi.

Schylając się i podnosząc, stary uczuł brak pieniądza w kieszeni, w której metal był tak rzadkim mieszkańcem, że właściciel musiał czuć dobrze jego obecność jak i brak.

— A łajdaki! — wykrzyknął — ja poluję na wydry, a oni na teścia!... Zabierają mi wszystko, co zarobię, i powiadają, że to dla mego dobra!... O, wierzę, że dla mego dobra! Gdyby nie Mucha, który jest pociechą mej starości, utopiłbym się. Dzieci to zguba rodziców. Pan jest nieżonaty, panie Karolu, nie żeń się pan nigdy! Nie będziesz sobie potrzebował wyrzucać, żeś posiał złe ziarno!... A ja myślałem, że będę mógł kupić kłaków! Mam ładne kłaki! Ten pan, bardzo dobry pan, dał mi dziesięć franków. A, ba! Moja wydra diabelnie podrożała w tej chwili!

Karol tak bardzo nie ufał staremu Fourchon, że wziął jego szczere lamenty za wstęp do tego, co nazywał w narzeczu kredensowym nabieraniem. Popełnił ten błąd, że dał wyraz swojej opinii w uśmiechu, który podchwycił chytry starzec.

— No, no, ojczulku, tylko przyzwoicie, co... Będziesz mówił z samą jaśme panią — rzekł Karol dostrzegając sporą warstwę rubinu płonącego na nosie i na policzkach starca.

— Trzymam się doskonale, Karolu. Chcesz dowodu Jeżeli mnie poczęstujesz w kredensie resztkami śniadania i jedną albo dwiema buteleczkami hiszpańskiego wina, powiem ci słóweczko, które ci oszczędzi guza ..

— Gadajcie, a Franciszek dostanie od pana rozkaz, aby wam dał szklankę wina — odparł lokaj.

— Stoi?

— Stoi.

— A więc ty gruchasz z moją wnuczką Katarzyną pod mostem Avony, Godain kocha ją, widział was i jest na tyle głupi, że jest zazdrosny... Mówię głupi, bo chłop nie powinien mieć sentymentów, które są tylko dla bogaczy. Jeżeli tedy pójdziesz w czas jarmarku w Soiulanges do „Tivoli" tańczyć z nią, potańcujesz lepiej, niżbyś pragnął!... Godain jest skąpy i zły, byłby zdolny złamać ci rękę tak, żebyś go nie mógł zaskarżyć...

— To za drogo. Kasia jest ładna, ale niewarta aż tyle — rzekł Karol. — I o cóż on się gniewa, Godain? Inni się nie gniewają...

— On się chce z nią żenić...

— Ta będzie brała wały! — rzekł Karol.

— To zależy — rzekł stary — ona się wdała w matkę, na którą Tonsard nigdy nie podniósł ręki, tak się boi, aby nie dała nogi! Kobieta, która umie się obrócić, to wielka korzyść. Zresztą, gdyby z Kaśką przyszło co do czego, Godain, mimo że silny, nie wiem, czy byłby górą.

— Macie, ojcze Fourchon, oto dwa franki, napijcie się za moje zdrowie, w razie gdybyśmy nie mogli popić razem alikantu...

Stary Fourchon odwrócił głowę chowając pieniądz, iżby Karol nie mógł spostrzec wyrazu zadowolenia i ironii, których nie podobna mu było zdławić.

— To tęga biboszka, Katarzyna — podjął starzec — lubi malagę, trzeba jej powiedzieć, żeby zaszła po parę buteleczek do Aigues, ciemięgo!

Karol popatrzał na starego Fourchon z naiwnym podziwem, nie mogąc odgadnąć ogromnej korzyści, jaką wrogowie generała mieli w tym, aby wcisnąć jednego szpiega więcej do zamku.

— General musi być rad — spytał starzec. — Chłopi są teraz bardzo spokojni. Cóż on powiada?... Kontent jest z Sibileta?

— Jedynie pan Michaud wziął na ząb pana Sibileta; powiadają, że go wysadzi — odparł Karol.

— Ot, koleżeńska zawiść — odparł Fourchon. — Założę się, że chciałbyś wygryźć Franciszka i zostać kamerdynerem w jego miejsce...

— Ba! ma tysiąc dwieście franków! — rzekł Karol — ale nie da się go wygryźć, zna sekrety generała...

— Tak jak pani Michaud znała sekrety pani — odparł Fourchon spoglądając Karolowi badawczo w oczy. — Słuchaj, chłopcze, nie wiesz, czy państwo mają każde oddzielny pokój?...

— Bagatela! inaczej pan by tak nie kochał pani!... — rzekł Karol.

— Nie wiesz nic więcej?... — spytał Fourchon. Trzeba było zamilczeć, bo Karol i Fourchon znaleźli się pod oknami kuchni.

Rozdział piąty

WROGOWIE MIERZĄ SIĘ OKO W OKO

Z początkiem śniadania kamerdyner Franciszek oznajmił Blondetowi po cichu, ale dość głośno, aby hrabia usłyszał: — Proszę pana, ten malec starego Fourchon powiada, że schwytali wreszcie wydrę, i pyta, czy pan ją chce, nim ją zaniosą podprefektowi do La-Ville-aux-Fayes.

Emil Blondet, mimo że mistrz wszelakiej mistyfikacji, zarumienił się mimo woli jak dziewica słuchająca historyjki nieco pieprznej, której zna zakończenie.

— A! polowałeś na wydrę ze starym Fourchon dziś rano — wykrzyknął generał zanosząc się od śmiechu.

— Co to takiego? — spytała hrabina zaniepokojona śmiechem męża.

— Z chwilą kiedy inteligentny człowiek jak on — podjął generał — dał się wystrychnąć na dudka staremu Fourchon, eks-kirasjer nie ma powodu się wstydzić, że polował na ową wydrę, szalenie, coś mi się zdaje, podobną do trzeciego konia, za którego poczta każe zawsze sobie płacić, a którego nigdy się nie ogląda.

Wśród nowych paroksyzmów śmiechu generał zdołał jeszcze powiedzieć:

— Nie dziwię się, żeś zmienił trzewiki i pantalony, musiałeś być cały w wodzie. Ja nie zabrnąłem tak daleko jak ty w ten figiel; trzymałem się na powierzchni, ale też ty jesteś o wiele inteligentniejszy ode mnie...

— Zapominasz, mój drogi — rzekła pani de Montcornet — że ja nie wiem, o czym ty mówisz...

Na te słowa powiedziane sucho przez hrabinę, która widziała zmieszanie Blondeta, generał spoważniał, a Blondet sam opowiedział swoje polowanie.

— Ależ — rzekła hrabina — jeżeli mają wydrę, ci biedacy nie są tak winni.

— Tak, ale już dziesięć lat nie widziano wydry — odparł nieubłagany generał.

— Panie hrabio — rzekł Franciszek — mały klnie się na wszystkie świętości, że ma wydrę...

— Jeżeli ma ją, płacę — rzekł generał.

— Bóg — rzekł ksiądz Brossette — nie pozbawił Aigues na całą wieczność wyder.

— Och, księżę proboszczu — wykrzyknął Blondet — jeżeli ksiądz wypuści Pana Boga na mnie...

— Kto to przyszedł? — spytała hrabina.

— Mucha, pani hrabino, ten malec, który zawsze chodzi ze starym Fourchon — odparł kamerdyner.

— Wprowadź go tu... jeżeli pani pozwoli — rzekł generał — zabawi was może.

— Trzebaż przynajmniej dowiedzieć się, o co chodzi — rzekła hrabina.

W chwilę później ukazał się Mucha prawie nagi. Widząc to uosobienie nędzy w jadalni, której jedno zwierciadło spieniężone byłoby niemal majątkiem dla tego dzieciaka, boso, z gołymi nogami, z gołą piersią, z gołą głową, nie podobna było obronić się uczuciu litości. Oczy chłopca jak dwa żarzące węgle spoglądały kolejno na wszystkie bogactwa sali i stołu.

— Ty nie masz matki? — spytała pani de Montcornet, która nie umiała sobie inaczej wytłumaczyć podobnego opuszczenia.

— Nie, proszę pani, mamusia umarła ze zgryzoty, że nie ujrzała już tatusia, który poszedł do wojska w 1812 roku, nie ożeniwszy się z nią z papierami, i który, z przeproszeniem pani, zmarzł... Ale dziadzio Fourchon jest bardzo dobry człowiek, chociaż mnie czasem bije na kwaśne jabłko.

— Czemu to się dzieje, mój drogi, że istnieją w twoim majątku ludzie tak nieszczęśliwi?... — rzekła hrabina spoglądając na generała.

— Pani hrabino — rzekł proboszcz — w naszej gminie są jedynie dobrowolni nędzarze. Pan hrabia ma dobre intencje, ale tu jest sprawa z ludźmi bez religii, którzy mają tylko jedną myśl, to jest, aby żyć waszym kosztem.

— Ależ — rzekł Bloudet — drogi księże proboszczu, przecież ksiądz tu jest po to, aby im prawić morały.

— Proszę pana — odparł ksiądz Brossette — biskup posłał mnie tutaj niby misjonarza do dzikich, ale jak miałem zaszczyt mu to powiedzieć, dzicy we Francji są niedostępni, mają za zasadę nie słuchać, co my mówimy, podczas gdy dzikich w Ameryce można wzruszyć.

— Księże proboszczu -- rzekł Mucha — ktoś mnie tam wspomoże czasem, ale gdybym chodził do kościoła, wówczas nikt by mi nic nie dał, jeszcze bym oberwał szturchańce.

— Religia powinna by zacząć od tego, żeby mu dać spodnie, drogi proboszczu — rzekł Blondet. — Alboż w waszych misjach nie uciekacie się do takich sposobów, aby sobie zjednać dzikich?

— Rychło sprzedałby odzież — odparł po cichu ksiądz Brossette — a ja nie mam pensji, która by mi pozwoliła na takie interesy.

— Ksiądz proboszcz ma słuszność — rzekł generał patrząc na Muchę.

Polityka chłopca polegała na tym, aby udawać, że nic nie rozumie, kiedy słuszność była po przeciwnej stronie.

— Inteligencja malca dowodzi, że on umie odróżniać dobre od złego — dodał hrabia. — Jest w tym wieku, że mógłby pracować, a myśli tylko o tym, aby bezkarnie popełniać szelmostwa. Strażnicy znają go dobrze!... Zanim byłem merem, on już wiedział, że właściciel, będący świadkiem przestępstwa popełnionego na jego gruncie, nie może sporządzić protokołu, i pasał bezczelnie na mojej łące swoje krowy, nie ruszając się, kiedy mnie widział, gdy teraz zmyka!

— Och, to bardzo źle — rzekła hrabina — nie trzeba brać cudzej własności, moje dziecko...

— Proszę paniusi, trzeba jeść, dziadek daje mi więcej kuksów niż chleba, a od bicia po gębie strasanie przychodzi apetyt!.. Kiedy krowy mają mleko, doję z nich trochę, to mnie krzepi... Czy jaśnie pan jest taki biedny, że nie może mi dać się napić trochę swojej trawy?

— Ależ on może nic nie jadł dzisiaj — rzekła hrabina wzruszona tą nędzą. — Dajcie mu kawałek chleba i resztkę drobiu, dajcież mu śniadanie!... — dodała spoglądając na kamerdynera. — Gdzie ty sypiasz?

— Wszędzie, proszę pani, gdzie nas ścierpią w zimie, a pod gołym niebem, kiedy jest ładnie.

— Ile masz lat?

— Dwanaście.

— Ależ jest jeszcze czas, aby go skierować na dobrą drogę — rzekła hrabina do męża.

— Będzie z niego żołnierz — rzekł szorstko generał — ma dobrą szkołę. Ja wycierpiałem nie mniej od niego, a żyję.

— Przepraszam pana generała — rzekł malec — Ja nie jestem zapisany, nie będę losował Moją

biedna mama była dziewczyną, zległa w polu. Jestem syn ziemi, jak powiada dziadzio. Mama ocaliła mnie od milicji. Ani mi na imię Mucha, ani co insze... Dziadzio mewi, że to czysta korzyść; nie jestem zapisany w żadnych papierach, a kiedy będę w wieku popisowym, puszczę się w podróż po Francji! Nie złapią mnie.

— Kochasz dziadzię? — spytała hrabina próbując czytać w tym dwunastoletnim sercu.

— Ba! pierze mnie po gębie, jak mu przyjdzie humor, ale zresztą dobry człowiek! Powiada, że mu się coś należy za to, że mnie nauczył czytać i pisać...

— Umiesz czytać?... — spytała hrabina

— Juści, panie hrabio, i pisane także, szczera prawda, tak jak to, że mam wydrę.

— Co tu jest napisane? — spytał hrabia pokazując mu dziennik.

— Cu-o-ssi-dienne — odparł Mucha, zawahawszy się tylko trzy razy.

Wszyscy, nawet ksiądz Brossette, zaczęli się śmiać.

— A, ba! każecie mi czytać gazetę — wykrzyknął Mucha podrażniony. — Dziadek powiada, że to tylko dla bogatych i że zawsze się człowiek później dowie, co tam stoi.

— Ma słuszność; to dziecię, generale, budzi we mnie ochotę ujrzenia mego porannego zwycięzcy — rzekł Blondet. — Widzą, że ma godnego ucznia...

Mucha rozumiał doskonale, że służy za zabawę jaśnie państwu; w tej chwili wychowanek starego Fourchon okazał się godny mistrza, zaczął płakać...

— Jak wy możecie żartować z dziecka, które chodzi boso?... — rzekła hrabina.

— I które uważa za rzecz zupełnie naturalną, że dziadek sobie odbija na jego buzi koszta wychowania — rzekł Blondet.

— Słuchaj, mały, więc schwyciliście wydrę? — rzekła hrabina.

— Tak, proszę pani, tak prawdziwie jak to, że pani jest najładniejsza kobieta, jaką widziałem i jaką ujrzę w życiu — rzekł dzieciak ocierając łzy.

— Pokaż ją... — rzekł generał.

— Och, panie hrabio, dziadzio ją schował, podrygiwała jeszcze, kiedyśmy byli w warsztacie... Może państwo sprowadzą dziadka, bo chce ją sam sprzedać.

— Zabierzcie go do kredensu — rzekła hrabina do Franciszka. — Niech tam co zje czekając na starego Fourchon. Poślesz Karola. Postaraj się o trzewiki, spodnie i kurtkę dla tego dzieciaka. Kto tu przychodzi nagi, powinien wyjść ubrany...

— Niech panią Bóg błogosławi, moja dobra pani — rzekł Mucha odchodząc. — Ksiądz proboszcz może być pewny, że skoro to ubranie pochodzi od pani, zachowani je sobie na święto.

Emil i pani de Montcornet popatrzyli po sobie zdumieni sprytem tej odpowiedzi i spojrzeli na proboszcza, jak gdyby chcąc powiedzieć: ten chłopak nie jest taki głupi!...

— Słusznie, pani dziedziczko — rzekł proboszcz, skoro dziecko wyszło. — Nie należy się rachować z nędzą. Myślę, że ma ona swoje ukryte racje, o których sąd należy tylko do Boga, racje fizyczne, często opłakane, i racje moralne, zrodzone z charakteru, wynikłe z natury, którą my winimy, a która często jest wynikiem przymiotów nie znajdujących, nieszczęściem dla społeczeństwa, ujścia. Cudy dokonane na polach bitwy przekonały nas, że najgorsi hultaje mogą się tam zmienić w bohaterów... Ale tu znajdujecie się państwo w okolicznościach wyjątkowych i jeżeli wasza dobroczynność nie będzie szła w parze z rozwagą, grozi wam to, że będziecie opłacali swoich wrogów...

— Naszych wrogów? — wykrzyknęła hrabina.

— Okrutnych wrogów — powtórzył poważnie generał.

— Stary Fourchon wraz ze swym zięciem Tonsardem — podjął proboszcz — to cała inteligencja tutejszych wieśniaków, radzą się ich w najdrobniejszej rzeczy. Ci ludzie są nieprawdopodobnie chytrzy. Wiedzcie to państwo, dziesięciu chłopów zebranych w karczmie, to jeden wielki polityk... W tej chwili Franciszek oznajmił pana Sibilet.

— To mój minister finansów — rzekł generał z uśmiechem. — Pozwólcie mu wejść, a on wam wytłumaczy powagę sytuacji— dodał spoglądając na żonę i na Blondeta.

— Tym bardziej że jej państwu nie ukrywa — dodał z cicha proboszcz.

W tej chwili Blondet ujrzał osobistość, o której słyszał od swego przybycia i którą pragnął poznać; administratora Aigues. Ujrzał człowieka średniego wzrostu, blisko trzydziestoletniego, z miną niechętną, z niemiłą fizjonomią, której uśmiech był obcy. Pod chmurnym czołem zielonkawe oczy strzelały rozbieżnie, tając swą myśl. Ubrany w ciemny surdut, czarne spodnie i takąż kamizelkę, Sibilet miał włosy długie i gładko zaczesane, co mu dawało wygląd księży. Spodnie wydymały się na grubo wiązanych kolanach. Mimo iż blada cera i gąbczaste ciało sprawiały wrażenie czegoś chorobliwego, Sibilet był silny. Dźwięk jego głosu, nieco głuchy, harmonizował z tą niezbyt korzystną całością.

Blondet spojrzał ukradkiem na księdza Brossette, a spojrzenie, jakim miody ksiądz mu odpowiedział, przekonało dziennikarza, że jego podejrzenia co do rządcy były u proboszcza pewnością

— Oszacowałeś pan, kochany Sibilet — rzekł generał — to, co nam kradną chłopi, na czwartą część dochodu, prawda?

— O wiele więcej, panie hrabio — odparł rządca. — Pańscy biedni otrzymują od pana o wiele więcej, niż państwo wymaga od pana. Taki mały hultaj jak Mucha zbiera dwie półćwierci dziennie. A staruszki, które by państwo wzięli za konające, odzyskują w epoce kiosków zwinność, zdrowie, młodość. Może pan być świadkiem tego cudu — rzekł Sibilet zwracając się do Blondeta — za sześć dni zaczną się zbiory, opóźnione lipcowymi deszczami. Żyto zaczniemy ciąć w przyszłym tygodniu. Nie powinno by się puszczać na kłoski inaczej niż ze świadectwem ubóstwa wydanym przez mera, a zwłaszcza gmina powinna dozwalać kłosków.na swoich gruntach jedynie ubogim; ale gminy jednego okręgu chodzą na kłoski do drugiego, bez świadectwa. Jeżeli mamy sześćdziesięciu biednych w gminie, przyłączy się do nich czterdziestu próżniaków. Wreszcie nawet osiadli gospodarze porzucają swoje zajęcia, aby wychodzić na kłoski i buszować w winie. Tutaj wszyscy ci ludzie zbierają trzysta półćwierci dziennie, zbiory trwają dwa tygodnie, to znaczy w okręgu przepada cztery tysiące pięćset półćwierci. Tak więc kłoski przedstawiają więcej niż dziesięcinę. Co się tyczy bezprawnego wypasania, niszczy ono blisko szóstą część zbioru z naszych łąk. Co zaś do lasów, to jest nie do obliczenia, doszli do tego, że wycinają sześcioletnie drzewa... Szkody, jakie pan ponosi, panie hrabio, dochodzą dwudziestu paru tysięcy franków rocznie.

— I cóż, hrabino — rzekł generał do żony — słyszysz?

— Czy to nie przesada? — spytała pani de Montcornet.

— Nie, pani; niestety nie — odparł proboszcz. — Biedny ojciec Niseron, ten starzec o siwej głowie, który mimo swoich republikańskich przekonań kojarzy funkcje dzwonnika, zakrystiana, grabarza i kantora, słowem, dziadek tej małej Genowefy, którą pani umieściła u pani Michaud...

— Pechina! — rzekł Sibilet przerywając proboszczowi.

— Co Pechina? — spytała hrabina. — Co pan; chce powiedzieć?

— Pani hrabino, kiedy pani spotkała Genowefę na gościńcu w tak nieszczęśliwym położeniu, wykrzyknęła pani po włosku: Piccina!  To słowa przylgnęło do niej i tak się zniekształciło, że dziś cała gmina nazywa pani protegowaną Pechina — rzekł proboszcz. — Biedne dziecko, jest jedynym, które przychodzi do kościoła, wraz z panią Michaud i panią Sibilet.

— I nie wychodzi jej to na zdrowie — rzekł rządca. — Znęcają się nad nią, wymawiając jej religię.

— Otóż ten starzec, blisko siedemdziesięcioletni, zbiera, uczciwie zresztą, blisko półtorej ćwierci dziennie, ale uczciwość jego nie pozwala mu sprzedawać tego, co zbierze, jak sprzedają inni; zachowuje to na własne potrzeby. Przez wzgląd na mnie, pan Langlumé, pański zastępca, miele mu za darmo ziarno, a moja służąca piecze mu chleb wraz z moim.

— Zapomniałam o mojej małej pupilce — rzekła hrabina, którą przestraszyło odezwanie Sibileta. — Pański przyjazd — dodała spoglądając na Blondeta — sprawił, że straciłam głowę. Ale po śniadaniu pójdziemy razem do bramy Awony, pokażę panu w naturze jedną z owych twarzy kobiecych, jakie tworzyli malarze XV wieku.

W tej chwili stary Fourchon, sprowadzony przez Karola, zatupotał swymi połamanymi sabotami, które zostawił pod drzwiami kredensu. Skoro Franciszek go oznajmił, hrabina skinęła głową; za czym stary Fourchon, za którym pojawił się Mucha z pełną gębą, ukazał cię trzymając w ręku wydrę. Trzymał ją na sznurku okręconym o jej czarne nogi, rozcapierzone jak u pletwonogów. Objął czworo państwa siedzących przy stole, jak również Sibileta, owym nieufnym i uniżonym spojrzeniem które służy chłopom za maskę; następnie potrząsnął zwierzątkiem z tryumfalną miną.

— Oto jest — rzekł zwracając się do paryżanina.

— Moja wydra — odparł paryżanin — bo ją sumiennie zapłaciłem.

— Och, mój drogi panie — odparł stary Fourchon — pańska uciekła, jest teraz w swojej dziurze, z której nie chce wyleźć, bo to samica, podczas gdy to, to jest samiec!... Mucha dostrzegł ją z daleka, kiedy pan odszedł. Tak jak prawdą jest, że pan hrabia okrył się chwałą ze  swymi kirasjerami pod Waterloo, tak wydra jest moja, jak Aigues są pana generała... Ale za dwadzieścia franków wydra jest pańska albo ją niosę naszemu podprefektowi, jeżeli panu Gourdon wyda się za droga. Ponieważ polowaliśmy na nią razem dziś rano, daję panu pierwszeństwo, to się panu należy

— Dwadzieścia franków? — rzekł Blondet. — Mówiąc po francusku, tego nie można nazwać daniem pierwszeństwa.

— Ech, drogi panie — zakrzyknął starzec. — Ja tak licho umiem po francusku, że jeżeli pan chce, poproszę pana o nie po burgundzku, bylebym je dostał, to mi wszystko jedno, będę mówił po łacinie,  latinus, latina, latinum! Koniec końców, przyrzekł mi je pan dziś rano! Zresztą moje dzieci zabrały mi już pańskie pieniądze, tak że płakałem idąc tu przez całą drogę. Niech się pan spyta Karola... Nie mogę ich pozywać o dziesięć franków i wywlekać ich łajdactw przed sądy. Jak tylko mam kilka groszy, ściągają mi je upijając mnie... To ciężko musieć iść na lampkę wina gdzie indziej niż do rodzonej córki... Ale to są dzisiejsze dzieci!... Tyleśmy zyskali na rewolucji, wszystko jest dziś dla dzieci, skasowano rodziców! Hoho, ja Muchę wychowuję całkiem inaczej, kocha mnie mały ladaco!... — rzekł klepiąc wnuka po twarzy.

— Zdaje mi się, że robicie zeń złodziejaszka takiego jak inni — rzekł Sibilet — bo nigdy nie położy się spać, żeby nie miał łajdactwa na sumieniu.

— Ej, panie Sibilet, on ma sumienie spokojniejsze niż pańskie... Biedne dziecko, cóż on ukradnie? Trochę trawy. To jeszcze lepiej niż udusić człowieka! Ba! on nie umie jak pan matematyki, nie zna jeszcze odejmowania, dodawania, mnożenia... Pan robi dużo złego, powiem panu w oczy. Pan powiada, że my jesteśmy banda hultajów, i jesteś pan przyczyną niezgody pomiędzy tym oto naszym panem, który jest zacny człowiek, i nami, którzy też jesteśmy zacni ludzie... A nie ma poczciwszej okolicy niż nasza. Bo co? Czy my mamy majątki? Czy człowiek nie chodzi bez mała goły, i Mucha także? W pięknym sypiamy łóżeczku, podmywani co rano przez rosę. Chyba że nam kto zazdrości powietrza, którym oddychamy, i promieni słońca, które pijemy, bo więcej nie widzę, co by nam można odjąć... Ciarachy kradną siedząc przy kominku, to lepsza intrata niż zbierać to, co gdzieś tam poniewiera się w lesie. Nie ma ani strażników, ani żandarmów na pana Gaubertin, który wszedł tu goły jak psi zadek, a który ma dwa miliony! Łatwo to się mówi: złodzieje! Oto już piętnaście lat, jak stary Guerbet, poborca z Soulanges, jeździ przez wieś w nocy ze swymi pieniędzmi i nie poproszono go jeszcze ani o dwa szelągi. Tak się nie dzieje w złodziejskiej okolicy! Niewieleśmy się zbogacili z tej niby naszej kradzieży. Pokażcie nam, kto ma na to, aby żyć nic nie robiąc: my czy wy, ciarachy?

— Gdybyście pracowali, mielibyście majątek — rzekł proboszcz. — Bóg błogosławi pracy.

— Nie chcę dobrodziejowi przeczyć, bo dobrodziej jest uczeńszy ode mnie i potrafi mi to może wytłumaczyć. Widzą mnie państwo, prawda? Ja, leń, nieroba, pijak, ladaco, słowem, stary Fourchon, który miał wykształcenie, który był gospodarzem, który popadł w nieszczęście i nie wydźwigał się... i ot, co za różnica jest między mną a dzielnym uczciwym ojcem Niseron, rolnikiem siedemdziesięcioletnim, bo on ma moje lata, który przez sześćdziesiąt lat uprawiał ziemię i wstawał przede dniem do pracy, który ma ciało jak z żelaza, a duszę jak ten aniołek! Widzę, że jest taki sam dziad jak ja. Pechina, jego wnuczka, jest w służbie u pani Michaud, gdy mój mały Mucha jest wolny jak ptak... Czyż więc ten poczciwina znalazł nagrodą za swoje cnoty tak jak ja karę za moje przywary? Nie wie, co to szklanka, wstrzemięźliwy jest jak święte młodzianki, grzebie zmarłych, a ja przygrywam do tańca żywym. On żył całe życie suchym chlebem, a ja hulałem jak wszyscy diabli. Tyle samośmy urobili, i on, i ja, mamy tak samo siwe kłaki na głowie, to samo płótno w kieszeni, a ja mu dostarczam postronków, aby dzwonił. Czy chłop żyje z dobrego, czy ze złego, wedle waszego gadania, odchodzi, jak przyszedł, w łachmanach, a wy w cienkiej bieliźnie!...

Nikt nie przerwał staremu Fourchon, którego wymowa widocznie płynęła z butelki: zrazu Sibilet chciał mu przerwać, ale gest Blondeta powściągnął administratora. Proboszcz, generał i hrabina zrozumieli ze spojrzenia pisarza, że on chce na żywym materiale zbadać kwestię pauperyzmu, a może znaleźć odwet na starym Fourchon.

— A jak wy rozumiecie wychowanie Muchy? Co czynicie, aby go uczynić lepszym od waszych córek? ... — spytał Blondet.

— Nie mówi mu o Bogu — rzekł proboszcz.

— Och, nie, nie, księże proboszczu, nie uczę go, aby się bał Boga, ale ludzi! Bóg jest dobry i przyrzekł, jak sami gadacie, królestwo w niebie, skoro bogacze zagarnęli dla siebie królestwo na ziemi. Ja mu powiadam: „Mucha! Lękaj się więzienia, bo stamtąd się idzie na rusztowanie. Nie kradnij, staraj się, aby ci dano! Kradzież wiedzie do morderstwa, a morderstwo przed trybunały ludzkie. A brzytwa trybunalska, oto rzecz, której się trzeba bać, ona zapewnia sen bogaczom kosztem bezsenności nędzarzy. Naucz się czytać. Mając wykształcenie, znajdziesz sposoby, aby zebrać pieniądze pod płaszczykiem prawa, jak ten zacny pan Gaubertin; będziesz rządcą, jak pan Sibilet, któremu pan hrabia pozwala wyżyć przy sobie ... Grunt w tym, aby być koło bogaczy, są okruchy pod stołem ..." Oto, co się nazywa dobre wychowanie. Toteż mały ladaco jest zawsze w porządku z prawem... To będzie dobry chłopak, będzie o mnie pamiętał...

— I co z niego zrobicie?

— Na początek, lokaja — odparł Fourchon — bo widząc panów z bliska, dokończy edukacji, nie bójcie się! Dobry przykład zaprowadzi go do majątku, wszystko wedle praw, jak wy!. . . Gdyby jaśnie hrabia zechciał go przyjąć do swojej stajni, żeby się nauczył chodzić koło koni, byłby bardzo rad . . . niby że boi się ludzi, ale nie zwierząt.

— Pan jest inteligentny, panie Fourchon — odparł Blondet. — Wie pan dobrze, co pan mówi, i nie mówi pan nic na wiatr.

— Oj, oj, gdzie mój rozum, zostawiłem go „Pod Wiechą" wraz z mymi dwoma talarami.. .

— W jaki sposób człowiek taki jak pan mógł się osunąć w nędzę? Bo w dzisiejszym stanie rzeczy wieśniak może tylko samego siebie winić o swoje nieszczęście; jest wolny, może się zbogacić. To już nie tak jak dawniej. Jeżeli chłop umie zebrać trochę grosza, znajdzie ziemię na sprzedaż, może ją kupić, jest swoim panem!

— Widziałem dawne czasy i widzę nowe, mój dobry uczony panie — odparł Fourchon. — Szyld się zmienił, to prawda, ale wino jest zawsze to samo! Dzisiaj to jest młodszy brat wczoraj, ale rodzoniuteńki. Niech to pan napisze w swojej gazecie. Czy my jesteśmy wyzwoleni? Przykuci jesteśmy wciąż do tej samej wioski, a pan jest zawsze nad nami: nazywa się Praca. Motyka, która jest całym naszym mieniem, nie wypadła nam z rąk. Czy to będzie na pana czy na podatek, który nam zabiera najczystszy nasz zarobek, trzeba zawsze strawić życie w pocie ...

— Ależ możecie obrać rzemiosło, szukać gdzie indziej szczęścia — rzekł Blondet.

— Gada mi pan o szukaniu szczęścia?.. . A gdzież pójdę? Aby opuścić mój departament, trzeba paszportu, który kosztuje dwa franki. A toć już czterdzieści lat, jak nie czułem w kieszeni jednej nędznej dwufrankówki, która by dzwoniła o drugą. Aby iść w świat, trzeba mieć tyle talarów, ile jest wsi po drodze, a nie ma dużo Fourchonów, którzy by mieli za co odwiedzić sześć wsi! Jedna branka wyrywa nas z naszej gminy.

I na co nam to wojsko? Aby pułkownik żył z żołnierza, jak ciarach żyje z chłopa. Czy zdarza się jeden pułkownik na stu, który by wyszedł z nas, z chłopa? Tam, tak samo jak gdzie indziej, jeden zbogacony na stu innych, którzy padną. Czemu padli?... Czego im nie stało? ... Bóg to wie i lichwiarze także! Cóż więc mamy lepszego niż siedzieć w naszych wioskach, gdzie jesteśmy spętani jak barany przez mus, jak byliśmy spętani przez panów. A diabli mi do tego, co mnie wiąże! Czy skuty prawem konieczności, czy prawem pańszczyzny, zawsze człowiek przygięty jest na wieczność do ziemi. Gdzieśmy się urodzili, tam orzemy ziemię, nawozimy ją i uprawiamy dla was, którzyście się urodzili bogaci, jak myśmy się urodzili biedni. Masa będzie zawsze ta sama, zostaje tym, czym jest... Nasi ludzie, którzy się wznoszą, nie są tak liczni jak wasi, którzy się staczają! . . . My to wiemy dobrze, choć nie jesteśmy uczeni. Nie trzeba się z nami prawować bez ustanku. My was zostawiamy w spokoju, dajcie wy nam żyć . . Inaczej, jeżeli tak pójdzie dalej, będziecie musieli nas żywić w więzieniach, gdzie nam jest lepiej niż w domu, na słomie. Wy chcecie nam panować, będziemy zawsze wrogami, dziś jak przed trzydziestu laty. Wy macie wszystko, my nic; nie możecie jeszcze żądać naszej przyjaźni!

— Oto, co się nazywa wypowiedzenie wojny — rzekł generał.

— Jaśnie panie dziedzicu — odparł Fourchon — kiedy Aigues należały do tej biednej pani, niech Bóg ma zmiłowanie nad jej duszą, bo ponoś figlowała sobie za młodu, byliśmy szczęśliwi. Pozwalała nam zbierać ziarno w polu i drzewo w lesie i nie zubożała od tego! A pan, co najmniej tak bogaty jak ona, ściga nas pan niby dzikie zwierzęta i ciąga biedaków po sądach... Ej! to się źle skończy, będzie pan przyczyną jakiego nieszczęścia! Widziałem właśnie pańskiego polowego, tego dryblasa Vatela, który o mało nie zabił staruszki dla odrobiny drzewa. Zrobią z pana wroga ludu, będą pomstować na pana po chałupach, będą pana przeklinać tyle, ile błogosławiono nieboszczkę panią!... Przekleństwo biedaków, panie dziedzicu, to rośnie! To wyrasta większe niż największy pański dąb,. a z dębu robi się szubienica ... Nikt tu panu nie gada prawdy, masz pan więc prawdę. Czekam co rano śmierci, niewiele ryzykuję, aby panu wygarnąć tę prawdę!... Przygrywam chłopkom do tańca w święto, kiedy pomagam rzępolić Vermichelo-wi w „Kawiarni Pokojowej" w Soulanges, i słyszę, co gadają: ludzie bardzo są zawzięci na pana, mogą panu zbrzydzić życie tutaj. Jeżeli pański przeklęty Michaud się nie zmieni, zmuszą pana, abyś go pan zmienił... Ta przestroga i wydra, to warte dwadzieścia franków, wierzaj pan ...

Gdy starzec wymawiał ostatnie zdanie, rozległy się męskie kroki, i ten, któremu Fourchon tak groził, ukazał się bez oznajmienia. Ze spojrzenia, jakim Michaud objął adwokata ubogich, łatwo było odgadnąć, że dosłyszał groźby. Cała odwaga Fourchona pierzchła. Spojrzenie to wywarło na łowcę wyder takie wrażenie, jak spojrzenie żandarma na złodzieja. Fourchon miał nieczyste sumienie, Michaud wyglądał na człowieka zdolnego pociągnąć go do odpowiedzialności za słowa najoczywiśeiej przeznaczone na to, aby nastraszyć mieszkańców Aigues.

— Oto minister wojny — rzekł generał zwracając się do Blondeta i wskazując pana Michaud.

— Niech mi pani daruje — rzekł ów minister do hrabiny — że wszedłem do salonu nie pytając o  pozwolenie, ale w bardzo pilnej sprawie muszę mówić z panem generałem . ..

Usprawiedliwiając się Michaud obserwował Sibileta, któremu zuchwalstwa Fourchona sprawiały sekretną radość Żadna z osób siedzących przy stole nie dostrzegła tej radości, bo wszystkich zaprzątał Fourchon; ale Michaud, który dla ważnych powodów obserwował stale Sibileta, uderzony był jego miną i zachowaniem.

— Słusznie, panie hrabio — wykrzyknął Sibilet. — Zarobił swoje dwadzieścia franków, wydra nie jest droga ..

— Daj mu dwadzieścia franków — rzekł generał do pokojowca.

— Podkupuje mnie pan? — spytał Blondet.

— Chcę ją dać wypchać! — wykrzyknął hrabia.

— Och, panie dziedzicu, ten zacny pan byłby mi zostawił skórę!... — rzekł stary Fourchon.

— Więc dobrze — rzekła hrabina — dostaniesz pięć franków za skórę, ale zostaw nas. ..

Silny i ostry zapach dwóch włóczęgów tak zapowietrzał jadalnię, że pani de Montcornet, której delikatne powonienie cierpiało, byłaby zmuszona wyjść, gdyby Fourchon i Mucha zestali dłużej. Tej okoliczności starzec zawdzięczał swoich dwadzieścia pięć franków; wyszedł wciąż spoglądając niespokojnie na pana Michaud i kłaniając mu się raz, po raz.

— To, co powiedziałem panu dziedzicowi, panie Michaud — dodał — to dla waszego dobra.

— Albo dla dobra ludzi, którzy cię płacą — rzekł Michaud przeszywając go głębokim spojrzeniem.

— Skoro podacie kawę, zostawcie nas — rzekł generał do służby — a zwłaszcza zamknijcie drzwi...

Blondet, który jeszcze nie widział generalnego strażnika Aigues, doznał na jego widok uczuć zgoła odmiennych niż te, które w nim obudził Sibilet,

O ile rządca budził odrazę, o tyle Michaud nakazywał ufność i szacunek.

Generalny strażnik uderzał od pierwszej chwili ujmującą twarzą o doskonałym owalu, delikatnych rysach, symetryczną: szczegół nieczęsty we francuskich fizjonomiach. Rysy, mimo że regularne, miały wyraz, może dzięki pięknej cerze, w której przeważały owe tony żółtawe i czerwone, znamionujące odwagę. Szare oczy, żywe i bystre, nie ukrywały myśli, patrzały zawsze w twarz. Szerokie i czyste czoło odcinało się od obfitych czarnych włosów. Uczciwość, stanowczość, szlachetna ufność ożywiały tę piękną twarz, na której rzemiosło żołnierza wyżłobiło kilka bruzd na czole. Podejrzenie, nieufność odbijały się na niej natychmiast. Jak wszyscy żołnierze dobierani do najświetniejszych pułków kawalerii, miał kształtną figurę, którą zachował dotąd. Ze swymi wąsami i bokobrodami Michaud przypominał typ żołnierza, omal nie ośmieszonego potopem patriotycznych obrazów i sztychów. Typ ten miał tę wadę, że był pospolity w armii francuskiej; ale może też wspólność jednakich wzruszeń, niedole biwaku, od których nie byli wolni wielcy ani mali, wspólny wysiłek wodzów i żołnierzy na polu bitwy przyczyniły się do stworzenia tej jednostajnej fizjonomii. Przy swoim niebieskim ubraniu Michaud zachewał czarny, atłasowy kołnierz i wojskowe buty, tak jak zachował sztywną nieco postawę żołnierską: ramiona ściągnięte, pierś wypięta, jak gdyby był jeszcze pod bronią. Czerwona wstążeczka legii zdobiła butonierkę. Wreszcie, aby dopełnić jednym słowem moralnej strony tego czysto fizycznego obrazu, o ile rządca, od czasu objęcia obowiązków, nigdy nie omieszkał nazwać swego pryncypała „panem hrabią", o tyle Michaud nigdy nie nazywał go inaczej niż generałem.

Blondet wymienił z księdzem Brossette spojrzenie, które znaczyło: „co za przeciwieństwo!", wskazując wraz oczyma rządcę i generalnego dozorcę; po czym chcąc się przekonać, czy charakter, mowa, gest są w harmonii z tą postawą i fizjonomią, spojrzał na Michauda i rzekł:

— Czy pan wie, wyszedłem wcześnie dziś rano i zastałem pańską straż jeszcze śpiącą.

— O której godzinie? — spytał były wojskowy niespokojnie.

— O wpół do ósmej.

Michaud zerknął na generała niemal złośliwie.

— A którą bramą pan wyszedł?

— Bramą Couches. Strażnik siedział w oknie w koszuli i przyglądał mi się.

— Gaillard pewnie dopiero się położył — odparł Michaud. — Kiedy pan mi powiedział, że pan wyszedł wcześnie, myślałem, że pan wstał o świcie; wówczas, gdyby któryś z mojej straży wrócił do domu, musiałby być chory; ale o wpół do ósmej kładł się właśnie. Czuwamy całą noc — rzekł po pauzie Michaud, odpowiadając na zdziwione spojrzenie hrabiny; — ale to czuwanie zawsze jest niedostateczne! Dała pani oto dwadzieścia pięć franków człowiekowi, który przed chwilą pomagał spokojnie ukryć ślady kradzieży popełnionej dziś rano w pańskim lesie. Ale pomówimy o tym, kiedy pan generał skończy, trzeba bowiem coś postanowić.

— Zawsze masz w ustach tylko prawo i prawo, mój drogi Michaud, a wiadomo, że summum ius, summa iniuria. Jeżeli się nie zrobisz wyrozumiałszy, źle na tym wyjdziesz — rzekł Sibilet. — Chciałbym, żebyś był słyszał starego Fourchon, który pod wpływem wina gadał trochę szczerzej niż zwykle.

— Przeraził mnie — rzekła hrabina.

— Nie powiedział nic, czego bym nie wiedział od dawna — rzekł generał.

— I hultaj nie był pijany, grał swoją rolę, a w czyim interesie? ... Pan może to wiesz — rzekł Michaud przyprawiając o rumieniec Sibileta bystrym spojrzeniem, jakie w niego wlepił.

— O R u s!... — wykrzyknął Blondet spoglądając na proboszcza.

— Ci biedni ludzie cierpią — rzekła hrabina.

— Wiele jest prawdy w tym, co nam tu krzyczał Fourchon, bo nie można powiedzieć, aby on do nas mówił.

— Pani — rzekł Michaud — czy pani myśli, że przez czternaście lat żołnierze cesarscy spoczywali na różach?... Pan generał jest hrabią, jest wielkim oficerem legii, ma dotacje, czy pani widzi, bym mu zazdrościł, ja, prosty podporucznik, który zacząłem jak on, który się biłem jak on? Czy chcę obniżać jego sławę, kraść mu jego dotacje, odmawiać mu należnych honorów? Chłop powinien słuchać tak, jak słuchają żołnierze; powinien mieć uczciwość żołnierza, jego szacunek dla nabytych praw i starać się zostać oficerem uczciwie, pracą, a nie kradzieżą. Pług i karabin, to dwaj bracia. Żołnierz ma to co chłop, i w dodatku jeszcze co chwilę śmierć nad głową.

— Oto, co chciałbym im powiedzieć z ambony! — wykrzyknął ksiądz Brossette.

— Tolerancja? — odparł generalny dozorca odpowiadając na słowa Sibileta. — Mógłbym tolerować stratę dziesięć od sta dochodu brutto, ale tak jak rzeczy idą, pan generał tracisz trzydzieści od sta, a jeżeli pan Sibilet ma procent od obrotu, nie rozumiem jego tolerancji, gdyż wyrzeka się prawie dobrowolnie tysiąca lub tysiąc dwustu franków rocznie.

— Mój drogi panie Michaud — odparł Sibilet opryskliwie — powiedziałem już panu hrabiemu, wolę stracić tysiąc dwieście franków niż życie. Nie szczędzę i panu rad w tym przedmiocie!...

— Życie? — wykrzyknęła hrabina. — Czyżby tu chodziło o czyjeś życie?

— Nie powinni byśmy tutaj roztrząsać spraw stanu — odparł śmiejąc się generał. — Wszystko to, moja droga, znaczy, że pan Sibilet, jak prawdziwy finansista, jest bojaźliwy i tchórz, mój minister wojny natomiast jest zuch i tak samo jak jego generał nie boi się niczego.

— Niech pan powie ostrożny, panie hrabio — wykrzyknął Sibilet.

— Cóż to? Więc my jesteśmy tutaj, jak bohaterowie Coopera w lasach Ameryki, otoczeni zasadzkami dzikich? — spytał drwiąco Blondet.

— Moi panowie, waszym zadaniem jest umieć administrować, nie przestraszając nas szczękiem trybów waszej administracji — rzekła pani de Montcornet.

— Ba! może jest potrzebne, pani hrabino, aby pani wiedziała, ile potu kosztują tutaj te ładne czepeczki, które pani nosi — rzekł proboszcz

— Nie, bo wówczas mogłabym się łatwo obejść bez nich, zacząć czcić dukaty, zrobić się skąpa jak wszyscy wieśniacy; za wiele bym straciła na tym

— odparła śmiejąc się hrabina. — Et, księże proboszczu, proszę mi podać ramię, zostawmy generała z jego ministrami i chodźmy odwiedzić panią Michaud, u której nie byłam jeszcze. Zajmiemy się tam moją małą protegowaną.

I ładna pani, zapominając już łachmanów Muchy i Fourchona, ich nienawistnych spojrzeń i strachów Sibileta, poszła włożyć trzewiczki i kapelusz.

Ksiądz Brossette i Blondet usłuchali wezwania pani domu i wyszli, aby zaczekać na nią na ganku.

— Co ksiądz proboszcz myśli o tym wszystkim — zagadnął Blondet.

— Ja jestem pariasem, szpiegują mnie jako wspólnego wroga, trzeba mi dobrze otwierać oczy i uszy, aby uniknąć zasadzek, jakie mi zastawiają, aby się mnie pozbyć — odparł proboszcz. — Myślę nieraz, mówiąc między nami, czy do mnie kiedy nie wygarną z fuzji .. .

— I siedzi tu ksiądz? ... — rzekł Blondet.

— Nie dezerteruje się spod sztandaru Boga, tak samo jak spod sztandaru cesarza! — odparł ksiądz z prostotą, która uderzyła Blondeta.

Pisarz ujął rękę księdza i uścisnął ją serdecznie.

— Pojmuje pan tedy — podjął ksiądz Brossette — że ja nie mogę wiedzieć, co się knuje. Mimo to, zdaje mi się, że generał jest tutaj, jak się to mówi, w nietęgiej skórze.

Trzeba tu rzec kilka słów o proboszczu z Blangy.

Ksiądz ten, czwarty z rzędu syn dobrej rodziny mieszczańskiej z Autun, był to człowiek inteligentny, noszący z godnością swoją sukienkę. Mały i wątły, okupywał swą niepozorną postać ową zaciętsścią charakteru właściwą Burgundom. Przyjął to podrzędne stanowisko z przekonania, jego zasady religijne bowiem szły w parze z poglądami politycznymi. Był w nim ksiądz dawnego autoramentu, przvwiązany fanatycznie do Ksścioła i do kleru; obejmował całość rzeczy, a egoizm nie kaził jego ambicji: służyć było jego dewizą; służyć Kościołowi i monarchii na posterunku najbardziej zagrożonym, służyć w ostatnim szeregu jak żołnierz, który wie, że prędzej czy później zdobędzie szlify generalskie przez swoje poczucie obowiązku i przez swą odwagę. Brał poważnie wszystkie swoje śluby, czystość, ubóstwo, posłuszeństwo.

Od pierwszego rzutu oka ten niepospolity ksiądz odgadł uczucia Blondeta do hrabiny, zrozumiał, że z córką domu Troisville i z pisarzem monarchicznym powinien się okazać człowiekiem szerszych pojęć, ponieważ zawsze uszanują jego sukienkę. Prawie co wieczora zachodził na czwartego do wista. Pisarz, który umiał się poznać na księdzu Brossette, miał dlań tyle szacunku, że rozkochałi się w sobie wzajem, jak zdarza się każdemu inteligentnemu człowiekowi, uszczęśliwionemu, że znalazł bratnią duszę lub, jeśli wolicie, słuchacza. Każda szpada kocha swoją pochwę.

— Pańskie poświęcenie przynosi panu zaszczyt, księże proboszczu. Ale czemu ksiądz przypisuje ten stan rzeczy?

— Nie chcę panu mówić banalności po takim komplemencie — odparł z uśmiechem ksiądz Brossette. — To, co się dzieje w tej dolinie, dzieje się wszędzie we Francji i wynika z nadziei, jakie rok 1789 obudził w chłopach. Rewolucja głębiej się rozwinęła w pewnych okolicach niż w innych, a nasz kąt Burgundii, tak bliski Paryża, należy do tych, gdzie ruch ten pojęto jako tryumf Galów nad Frankami. Historycznie, chłopi są zaledwie nazajutrz po wojnie chłopskiej; porażka ich wyryła się w ich mózgu. Nie pamiętają już faktu, przeszedł w stan półświadomego instynktu. Pojęcie to jest we krwi chłopa, jak pojęcie wyższości było niegdyś we krwi szlachty. Rewolucja z 1789 była odwetem zwyciężonych. Chłopi chwycili w ręce grunt, którego prawo feudalne broniło im od tysiąca dwustu lat. Stąd ich miłość do ziemi, którą dzielą między siebie tak, że krają zagon na dwie części, co nieraz udaremnia ściąganie podatku, gdyż wartość gruntu nie pokryłaby kosztów sądowych! ...

— Ich upór, ich nieufność, jeśli ksiądz woli, jest w tej mierze taka, że w tysiącu kantonów na trzy tysiące, z których składa się terytorium francuskie, nie podobna jest bogaczowi kupić ziemi od chłopa — wtrącił Blondet. — Chłopi, którzy odprzedają swoje ochłapy ziemi sobie nawzajem, nie wyzbędą się ich za żadną cenę i pod żadnym warunkiem na rzecz pana. Im więcej właściciel ziemski ofiaruje, tym bardziej wzmaga się podejrzliwość chłopa. Jedynie wywłaszczenie wciąga ziemię chłopską w powszechne prawo obrotu. Wiele osób stwierdziło ten fakt, ale nie rozumieją jego przyczyny.

— Oto przyczyny — odparł ksiądz Brossette uważając słusznie, że pauza, jaką uczynił Blondet, równa się znakowi zapytania. — Dwanaście wieków są niczym dla klasy, której historyczny obraz cywilizacji nie oderwał nigdy od jej głównej myśli i która zachowuje jeszcze dumnie kapelusz z wielkim rondem i jedwabną wstążką, noszony niegdyś przez ich panów i porzucony przez modę. Miłość, której korzenie tkwiły głęboko w sercu ludu, owa namiętna miłość do Napoleona, w której osoba cesarza nie odgrywała może takiej roli, jak on sam mniemał, tłumaczy może jego cudowny powrót w roku 1815. Miłość ta wypływała całkowicie z tej myśli. W oczach ludu Napoleon, bez ustanku zespolony z ludem przez milion swoich żołnierzy, jest jeszcze królem urodzonym z łona rewolucji, człowiekiem gwarantującym własność dóbr narodowych. Koronowano go jako pomazańca tej idei. . .

— Idei, którą rok 1814 nieszczęśliwie naruszył, a która powinna być uważana za świętość — rzekł żywo Blondet — ponieważ lud może znaleźć w pobliżu tronu księcia, któremu ojciec jego przekazał głowę Ludwika XVI jako lenno .. .

— Hrabina idzie, odmieńmy rozmowę — szepnął ksiądz Brossette. — Fourchon nastraszył ją, a trzeba ją tu zatrzymać w interesie religii, tronu i nawet tych ludzi.

Michaud, naczelnik straży w Aigues, przybył z pewnością z przyczyny zamachu dokonanego na Vatelu. Ale nim powtórzymy obrady, jakie miały miejsce w radzie stanu, trzeba nam pokrótce przytoczyć okoliczności, w jakich generał kupił był Aigues, doniosłe przyczyny, które uczyniły Sibileta rządcą tej wspaniałej siedziby, racje, które oddały Michaudowi naczelną straż, wreszcie fakty, z których zrodził się obecny stan rzeczy, oraz obawy wyrażone przez Sibileta.

Ten krótki szkic będzie miał tę zaletę, że wprowadzi kilku głównych aktorów dramatu, określi ich interesy i pozwoli zrozumieć niebezpieczeństwo, w jakim znajdował się w tej chwili generał hrabia de Montcornet.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Rozdział szósty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział siódmy

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział ósmy

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział dziewiąty 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział dziesiąty 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział jedenasty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział dwunasty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzynasty 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

Rozdział pierwszy

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział drugi

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział trzeci 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział czwarty 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział piąty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział szósty 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział siódmy 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział ósmy

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział dziewiąty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział dziesiąty

TRIUMF ZWYCIĘŻONYCH

W miesiącu maju, kiedy nastały ciepłe dni i kiedy paryżanie przybyli do Aigues, pewnego wieczora pan de Troisville, którego ściągnęła tam córka, Blondet, ksiądz Brossette, generał, podprefekt La-Ville-aux-Fayes, bawiący w zamku z wizytą, grali jedni w wista, drudzy w szachy; było wpół do dwunastej Józef przyszedł oznajmić panu, że ten odprawiony zły robotnik chce z nim mówić; powiada, że generał mu jest winien pieniądze z dawnej należności. Jest (powiada kamerdyner) zupełnie pijany.

— To dobrze, idę. — I generał udał się na trawnik w pewnym oddaleniu od zamku

— Panie hrabio — rzekł agent — nie wydobędzie się nic z tych ludzi. Wszystko, co mogłem odgadnąć, to że jeśli pan zostanie w tych stronach i zechce, aby mieszkańcy wyrzekli się obyczajów, do jakich wdrożyła ich panna Laguerre, i pana może dosięgnąć kula. Poza tym nie mam co robić tutaj, mają się przede mną na baczności bardziej niż przed pańskimi strażnikami.

Hrabia zapłacił szpiega, który wyjechał, a wyjazd ten usprawiedliwił podejrzenia wspólników śmierci Michauda Ale kiedy generał wrócił do salonu, do rodziny i gości, na twarzy jego malowały się ślady tak żywego i głębokiego wzruszenia, że żona jego, niespokojna, podeszła spytać, czego się dowiedział.

— Droga, nie chciałbym cię przestraszać ale dobrze jest, abyś wiedziała, że śmierć Michauda jest ostrzeżeniem, jakie nam dają, abyśmy opuścili te strony

— Ja — rzekł pan de Troisville — nie usta piłbym, miałem tego rodzaju trudności w Normandii, ale w innej postaci, i wytrwałem; teraz wszystko idzie dobrze.

— Panie margrabio — rzekł podprefekt — Normandia a Burgundia to dwa bardzo różne kraje Winne grono czyni krew gorętszą niż owoc jabłoni Nie znamy tak dobrze prawa i procedury, a mamy dokoła lasy; przemysł jeszcze nas nie wyrobił, jesteśmy dzicy Jeżeli wolno mi dać radę panu hrabiemu, radziłbym mu sprzedać majątek i  umieścić pieniądze w banku, podwoi swoje dochody i nie będzie miał żadnego kłopotu Jeżeli lubi wieś, kupi sobie w okolicach Paryża pałac z parkiem równie piękny jak zamek w Aigues, otoczony murem, gdzie mu nikt nie wejdzie. Będzie miał jedynie grunty wynajęte ludziom, którzy będą przyjeżdżali w kabriolecie płacić czynsz w banknotach, i nie będzie potrzebował w ciągu roku sporządzać ani jednego protokołu .. Będzie tam mógł pojechać i wrócić w ciągu trzech czy czterech godzin, a pan Blondet i pan margrabia będą nas mogli odwiedzać częściej, nieprawdaż, pani hrabino? ...

— Ja, cofać się przed chłopami, kiedy nie cofnąłem się nawet przed Dunajem!

— Tak, ale gdzie są pańscy kirasjerzy? — rzekł Blondet.

— Taki piękny majątek! ...

— Dostanie pan dziś za niego więcej niż dwa miliony!

— Sam zamek musiał kosztować tyle — rzekł pan de Troisville.

— Jedna z najpiękniejszych posiadłości, jakie istnieją na dwadzieścia mil wokoło! — rzekł podprefekt — ale znajdzie pan jeszcze ładniejsze w okolicach Paryża.

— Ile to daje renty, dwa miliony? — spytała hrabina.

— Dziś, około osiemdziesięciu tysięcy franków — odparł Blondet.

— Aigues nie przynoszą gotówką ani trzydziestu tysięcy — rzekła hrabina — a i to w ciągu tych lat zrobiłeś olbrzymie wkłady, otoczyłeś lasy rowem . . .

— Można mieć dzisiaj — rzekł Blondet — królewski pałac za czterysta tysięcy franków w okolicach Paryża. Kupuje się po prostu szaleństwo cudze.

— Myślałem, że ci zależy na Aigues? — rzekł hrabia do żony.

— Czy nie czujesz, że tysiąc razy więcej zależy mi na twoim życiu — odparła. — Zresztą od śmierci mojej biednej Olimpii, od czasu zamordowania Michauda ta okolica stała mi się wstrętna; każda spotkana twarz wydaje mi się zbrojna jakimś posępnym lub groźnym wyrazem.

Nazajutrz rano w salonie mera w La-Ville-aux-Fayes pan Gaubertin przyjął podprefekta tym zdaniem:

— I cóż, panie des Lupeaulx, wraca pan z Aigues? ...

— Tak — odparł podprefekt z miną dyskretnego tryumfu, obejmując tkliwym spojrzeniem pannę Elizę — boję się, że stracimy generała, sprzeda swój majątek . ..

— Mężusiu, polecam ci moją willę. .. nie chcę już tego hałasu, tego kurzu w La-Ville-aux-Fayes; jak biedny uwięziony ptak wdycham z daleka powietrze pól, lasów — rzekła omdlewającym głosem pani Izaura z na wpół zamkniętymi oczyma, pochylając głowę na ramię i kręcąc niedbale pierścienie swoich blond włosów.

— Bądźże ostrożna ... — rzeki po cichu Gaubertin — takie paplanie nie pomoże mi do kupienia pawilonu... — Następnie zwracając się do podprefekta: — Więc wciąż nie ma sposobu odkryć sprawców morderstwa? — spytał.

— Zdaje się, że nie — odparł podprefekt.

— To bardzo zaszkodzi sprzedaży Aigues — rzekł Gaubertin głośno — ja bym ich nie kupił .. Ludzie tutejsi są zbyt niesforni, nawet za czasu panny Laguerre miałem z nimi spory, a przecież sam Bóg wie, jak ona na wszystko pozwalała.

Z końcem maja nic nie zwiastowało, aby generał miał zamiar sprzedawać Aigues, był niezdecydowany. Pewnego wieczora około dziesiątej wracał z lasu jedną z alei wiodących do myśliwskiego pawilonu. Znalazłszy się blisko zamku odprawił swego strażnika. Na zakręcie człowiek uzbrojony w strzelbę wyszedł z krzaków.

— Generale — rzekł — trzeci już raz znajdujesz się na muszce mojej strzelby i trzeci raz darowuję ci życie . ..

— I czemuż ty mnie chcesz zabić, Bonnebault?— rzekł hrabia nie okazując najmniejszego wzruszenia.

— Na honor, nie ja to zrobię, to zrobi kto inny, a ja, widzi pan, kocham ludzi, którzy służyli Cesarzowi, nie mogę się zdobyć na to, aby pana zabić jak kuropatwę. Niech mnie pan nie pyta, nie powiem nic ... Ale ma pan wrogów potężniejszych, chytrzejszych od pana, którzy w końcu pana zgniotą; jeśli pana zabiję, dostanę tysiąc talarów i ożenię się z Marią Tonsard. Więc dobrze, niech mi pan da parę morgów ziemi i byle chałupę, a będę mówił to, co mówię, że nie zdarzyła się sposobność ... Będzie pan miał jeszcze czas sprzedać swój majątek i wyjechać, ale niech się pan śpieszy. Ja jestem jeszcze niezły chłopak, mimo że wielkie ladaco; ale inny mógłby panu zrobić krzywdę.

— A jeżeli ci dam to, o co prosisz, czy powiesz mi, kto ci przyrzekł trzy tysiące?

— Nie wiem; a osobę, która mnie do tego popycha, zanadto kocham, aby ją zdradzić. Zresztą gdyby pan i wiedział, że to Maria Tonsard, nie na wiele by się to panu zdało; Maria będzie niema jak mur, a ja zaprę się, że to panu powiedziałem.

— Przyjdź do mnie jutro — rzekł generał.

— Wystarczy — rzekł Bonnebault — gdyby . uważano, że jestem niezręczny, uprzedzę pana.

W tydzień po tej osobliwej rozmowie cały powiat, cały departament i Paryż były pokryte olbrzymimi afiszami oznajmiającymi sprzedaż Aigues na działy, w kancelarii pana Corbineau, rejenta w Soulanges. Wszystkie działy przysądzono panu Rigou; doszły sumy dwóch milionów stu pięćdziesięciu tysięcy franków. Nazajutrz Rigou kazał przepisać nazwiska: Gaubertin wziął lasy. a Rigou i Soudry winnice i inne działy. Zamek i park odprzedano czarnej bandzie, z wyjątkiem pawilonu z przyległościami, które sobie zastrzegł pan Gaubertin, aby nim uczcić swoją poetyczną i sentymentalną towarzyszkę.

W wiele lat po tych wypadkach, w zimie roku 1837, jeden z najwybitniejszych pisarzy politycznych owego czasu, Emil Blondet, doszedł do ostatniego stopnia nędzy, którą ukrywał aż dotąd pod pozorami świetnego i wykwintnego życia. Wahał się jeszcze z obraniem rozpaczliwego postanowienia, mimo iż widział, że jego prace, jego inteligencja, jego wytrawna wiedza polityczna nie doprowadziły go do niczego, jak tylko do tego, że był machiną funkcjonującą na cudzy pożytek. Widział, że wszystkie miejsca są zajęte, czuł, że doszedł wieku męskiego bez sławy i bez majątku, widział głupich i tępych mieszczuchów zajmujących miejsce dworaków i głupców Restauracji, widział rząd wskrzeszający najgorsze tradycje sprzed roku 1830. Pewnego wieczora, kiedy był bliski samobójstwa, które tylekroć ścigaj swą ironią, kiedy rzucając ostatnie spojrzenie na swą smętną egzystencję, spotwarzaną i przeciążoną o wiele bardziej pracą niż tymi orgiami, które mu wymawiano, widział szlachetną i piękną postać kobiety, tak jak się widzi posąg, który pozostał czysty i nieskalany pośród najsmutniejszych ruin. Wtem odźwierny oddał mu list z czarną pieczęcią: to hrabina de Montcornet oznajmiała mu śmierć generała, który od dość dawna wrócił do służby i dowodził dywizją. Była jego spadkobierczynią, nie miłta dzieci. List, mimo iż pełen godności, mówił Blondetowi, że czterdziestoletnia kobieta, którą kochał był młodą, wyciąga doń braterską rękę i znaczny majątek.

Kilka dni temu odbył się ślub hrabiny de Montcornet i pana Blondet, mianowanego prefektem. Aby się udać do swej prefektury, obrał drogę, na której znajdowały się niegdyś Aigues. Kazał się zatrzymać w miejscu, gdzie znajdowały się niegdyś dwa dworki, chcąc odwiedzić wioskę Blangy, kryjącą dla obojga podróżnych tyle słodkich wspomnień Okolica była nie do poznania. Tajemnicze lasy, aleje parkowe, wszystko było wykarczowane; wieś podobna była do kartonu z próbkami u krawca. Chłop objął w posiadanie ziemię jako zwycięzca i jako zdobywca. Była już podzielona na więcej niż tysiąc działek, a ludność Couches i Blangy potroiła się. Zamiana na orną rolę tego pięknego parku, tak rozkosznego niegdyś, odsłoniła pawilon myśliwski, który stał się willą il Buen Retiro jejmość pani Izaury Gaubertin: był to jedyny budynek, który pozostał i który wznosił się nad krajobrazem lub — aby rzec lepiej — nad chłopskimi polami zastępującymi krajobraz. Budynek ten wyglądał na zamek, tak nędzne były domki zbudowane dokoła, typowe budynki chłopskie.

— Oto postęp — wykrzyknął Emil. — To stronica Umowy społecznej Jana Jakuba! I ja jestem zaprzężony do machiny społecznej funkcjonującej w ten sposób!... Mój Boże, co będzie niedługo z królami! Ale co będzie, przy tym stanie rzeczy, za pięćdziesiąt lat z samymi narodami? ...

— Kochasz mnie, jesteś koło mnie, teraźniejszość wydaje mi się bardzo piękna, a mało troszczę się o tak odległą przyszłość — odparła żona.

— Przy tobie niech żyje teraźniejszość! — rzekł wesoło zakochany Blondet — a do diabła z przyszłością!

Dał znak woźnicy, konie puściły się galopa, nowożeńcy zaś pogrążyli się z powrotem w słodyczach miodowego miesiąca.