Kazimierz Laskowski

CHŁOPSKA DOLA

Konwersja: Nexto Digital Services

CHŁOPSKA DOLA

Z notatek hreczkosieja.

Laskowski Kazimierz

Od chwili, gdy literatura nasza, ostrząsnąwszy się z naśladownictwa zagranicy, sięgnęła po tematy z wiejskiej miedzy, — wieś, jej mieszkańcy, ich życie i obyczaj zapełniły niemało szpalt drukowanego papieru.

Nic dziwnego — kraj rolniczy, społeczeństwo wyrosłe przy pługu, zawdzięczając przez szereg wieków pierwiastek swej intelligencyi wsi jedynie, zwijając "swych uczuć przędzę i swych myśli kwiaty," nie mogło pominąć kłosów, które je chlebem powszednim wykarmiły, zagonu, który je zrodził, ani rąk, które ten zagon uprawiły. Piętno pracy i dążeń zawodowych, piętno rolnicze, więc wiejskie, przebłyska ze wszystkich utworów naszej literatury. Dwór i chata, stosunek wzajemny pana do chłopa za czasów patryarchalnych, jak i z doby reform agrarnych, dostarczały dostatecznej kanwy, na której wyobraźnia autorska dzierzgała malownicze, ale najczęściej o szarym podkładzie obrazki. Szlachcic o sumiastym wąsie, chłopek w opasanej krajką świtce, ekonom koniecznie z batogiem, czasami sylwetka żyda arendarza lub faktora, jednem słowem ów światek zapadły, pędzący żywot cichy na mazowieckich piaskach, błotach poleskich i krakowskiem podgórzu, owa parafiańszczyzna, pełna rodzimych typów, charakterów i postaci, poczęła zapełniać karty naszej belletrystyki powieściowej i poetyckiej.

Zaczęto ów świat poznawać, starano się odczuć jego pragnienia, wymiarkować potrzeby, obliczać błędy i zalety, ważyć pracę, jaką ustrojowi społecznemu daje.

Weszli tedy szlachcic z chłopem i nieodłącznym żydkiem najpierwsi do literatury nadobnej i jakoś im tam nieźle było początkowo, póki pióro autorskie równą sympatyą darzyła wszystkie stany; z czasem jednak szlachcic większym był zawadyaką w powieści niż w życiu, satyryczna chłosta zastąpiła objektywizm odzwierciadlenia, wady i usterki "pana brata" rosły jak na drożdżach, a natomiast postać chłopka, walczącego z dnia na dzień o "chlebuś czarny, " rozrastała się w promieniach litośnej aureoli do wielkości jakichś gladyatorów nędzy domowej, skazanych na byt twardy, na dni znojne i noce niespane, roszących potem własnym zagon macierzysty i wzdychających ukradkiem wobec zawiści "starszej braci" do lepszej, jaśniejszej doli. Poczęły się przejawiać (zawsze na papierze czarne charaktery, samolubne instynkty mieszkańców dworka, z którymi szła w zapasy ślimacza cierpliwość i mrówcza zabiegliwaść maluczkich.

Dlaczego i skąd zrobiła się ta dziwna nadczułość na "dolę chłopską, " czy przyczyn tego objawu szukać należy w echach jedynie, czy że niesprawiedliwe zwierciadło fałszywie odbijało istotny stan rzeczy, wybielając jednych, a poczerniając drugich? dość, że z potrącanych mimochodem w powieściach i poezyi kwestyi społeczno-wiejskich, po owych Frankach bezdomnych, Kubach, Michałkach i całej plejadzie bosych pacholąt, idących w świat z rodzinnej wioski za czarnym kęsem chleba, opłakana już dostatecznie "dola chłopska, " stosunek dworu z chatą przedostały się do artykułów poważnych społeczno - ekonomicznych

Pod mikroskopem "naszych społeczników" blizny na owej "chłopskiej doli" dostrzeżone wymagały gwałtownie anielskich leków ad koc wytworzonego humanizmu, moralnej opieki całego społeczeństwa, przeciwko tym z krwi i kości najbliższym, którzy ze swego strupieszałego ja, ze szkodą ogółu, nic na korzyść jedynego elementu wytwórczego ustąpić nie chcieli.

Podniesiono liryczne larum! i hajże na Soplice!

Zdawało się, że od tych wrzaskliwych głosów trybunów ludowych, jak od trąby jerychońskiej, rozsypią się w gruz dwory szlacheckie, a nad chatą włościańską zaświeci jutrzenka doczesnego szczęścia.

Tymczasem całe rodziny Bartków żyły sobie spokojnie pod słomianą strzechą, nie bez trosk powszednich, ale bez tej łzy wieczystej w oku. Płynęły lata za latami, stosunek dworu z chatą, ulegając przeróżnym modyfikacyom, w gruncie rzeczy pozostał niezmienionym, a i "dola chłopska" do żadnych zmian nie poczuwała jakoś ochoty. Chłopek, jak dawniej tak i teraz, wzdycha do gruntu, a czy jego poletko graniczy z posesyą demokraty, czy z obszarem pana z panów, zupełnie mu to jest obojętnem, skoro swych posiadłości rozszerzyć nie może.

Niech mi wybaczą szanowni autorowie, że na temat "chłopskiej doli" rozpisałem się tak wiele, uderzył mię bowiem daltonizm pojęć, gwałtem przerabiających naszego chłopka w jakąś istotę nieszczęśliwą, z nieuniknionym bólem w piersiach — gdy tymczasem...

Przypatrzmy się bez szkieł "doli chłopskiej, " czy wieśniaczej, jeżeli o grzeczność chodzi.

Lud wiejski rozdzielić można na trzy kategorye: 1) właścicieli zagród (t.z. drobną własność); 2) bezrolnych lub małorolnych, żyjących z wyrobku; 3) służbę dworską.

Przyjrzyjmy się najpierw "doli chłopskiej, " zaprzęgniętej w jarzmo służby na dworze.

CZELADŹ DWORSKA.

Rozkazujący jest stroną czynną, przyjmujący rozkaz — bierną, wyrzekającą się w danej chwili swej woli, stroną zależną. Przejęcie się cudzą wolą, oddanie w moc rozkazu drugich, będąc cząstkową abdykacyą z własnego ja, nie przychodzi nigdy bez oporu. Poza posłuszeństwem, sługi, choćby najdobrowolniejszem, stać będzie zawsze mus, obowiązek zawartej umowy, narzucony siłą konieczności, oddanie swej pracy pod jakąkolwiekbądź formą i zużytkowanie jej na korzyść chlebodawcy za nadanym przez tegoż popędem. Wyrównanie stosunku między panem a sługą, między nadającym wolę czynnościom a poddającym się jej, przy najsłuszniejszem oszacowaniu, jak tego wiekowa praktyka dowodzi, było dotychczas zadaniem nie do rozwiązania. Przykładu niwelacyi moralnej przy zetknięciu się stron obu nie mamy; zależność, choćby w ułamkowym rozmiarze, zawsze odczuwana była, nawet w najidealniej szych warunkach materyalnego równoważnika.

.... I dużo jeszcze szczeźnie ludzkich kości,

Zanim potomność, wciąż krocząc przez stopnie,

Wyłoni z siebie ideał ludzkości,

Co wymarzonych ideałów dopnie!

Nie sięgam do czasów dawnych, do epok zamierzchłych, zaznaczę jedynie, że oba czynniki, pan i sługa, najpierw pojawiły się na roli, gdyż — rzecz prosta — rolnictwo jest najstarszą pracą zawodową człowieka. I tu na pochwałę rolnictwa przytoczyć muszę, że w dużo młodszych gałęziach wytwórczości ludzkiej, jak przemysł fabryczny, chociaż zrodzone i rozkrzewiające się w chwili, gdy życie społeczne ujęte było już w klamry praw i ustaw obowiązujących ogół, a tamujących wyskoki indywidualnych pojęć, stosunek sługi do chlebodawcy częściej i jaskrawiej odskakiwał od dającego się osiągnąć ideału.

Choćby już to samo, że ten nie wyssany z palca wzór "starego sługi" w wiejskiej wzrósł atmosferze, może poniekąd służyć za nieomylny dowód, że musiał on również znajdować grunt odpowiedni, z którego wyssał swe cnoty i zalety. Z jałowej gleby wyrastają tylko chwasty.Że w obecnej chwili wiele się zmieniło, fakt niezaprzeczalny. Typ starego sługi, oddanego swemu chlebodawcy duszą i ciałem, do wyjątkowych należy, bo wytwarzał on się w warunkach odmiennych, potrzebował się zżyć z pokoleniem chlebodawców, ku czemu w bieżącej dobie częstego przechodzenia własności ziemskiej z rąk do rąk, gdy w wiejskich dworach coraz rzadziej po ojcu syn zasiada, wprost czasową znajduje przeszkodę, w każdym jednak razie służący lat kilkanaście w jednym dworze nie jest jeszcze rara avis, gdy wyrobnik fabryczny przy lada okazyi zmienia miejsce zarobkowania. Nie chcąc być posądzonym o chęć idealizowania tak panów, jak i sług wiejskich, z góry zaznaczę, że mimo dodatnich wyjątków, każących różowo oceniać całość, brak służby wiejskiej, emigracya wiejska do miast za zarobkiem jest na porządku dziennym. Przyczyn tego zjawiska postaram się dotknąć na innem miejscu, wpierw rozpatrzywszy byt służby dworskiej, co nam do dalszych wniosków niektórych danych dostarczy.

Wśród czeladzi folwarcznej znajdujemy dwa odłamy: 1) parobków i dziewki na stole dworskim, 2) tzw. ordynaryuszów, ludzi żonatych, którym dwór daje utrzymanie in natura.

Przeciętne wynagrodzenie parobka na stole wynosi 28 rub. rocznie, prócz rubla tak zwanej kolędy. Poza tem ma on jeszcze swoje "obrywki. " Więc najpierw "strawne, " gdy parobek wysłany jest poza granicę wioski, następnie przyjętym po dworach zwyczajem za żniwa rodzaj nagrody od 2 — 3 rubli; fornale dostają, również wynagrodzenie za starannie utrzymaną uprząż i troskliwą pieczę nad powierzonym inwentarzem, pastuch kopytkowe i rogowe od sprzedanych sztuk, tak jak stangreci uzdeczkowe za pozbytego konia. Bez przesady dochód poboczny w ciągu roku służącego najniższej dekasteryi liczyć można na 10 rubli, co łącznie ze stałą płacą wynosi 39 rubli.

A teraz wydatki parobka:

1 para butów 4 rub. 50 kop.

Podszycie i reparacya I rub. 50 kop.

2 pary spodni 2 rub.

Sukmana 7 rub.

Kożuch 6 rub.

Inne wydatki 2 rub.

Kapelusz i czapka 2 rub.

4 koszule 3 rub.

Razem 28 rub.

Jak to z przybliżonego rachunku widać, pozostaje parobkowi 11 rub z pieniężnego dochodu na inne wydatki: tytuń lub rozrywkę. Nawiasem dodam tu jeszcze, że opierunek służącego na stole należy do dworu. Prania podejmują się zwykle baby ze wsi, za co dwór im wydziela kawałek ziemi pod. kapustę lub kartofle.

Stół — wikt dworski składa się ze śniadania, obiadu, kolacyi, a w czasie robót polnych na dłuższym dniu i z podwieczorku. Oprócz tego dostaje parobek trzy bochenki razowego żytniego chleba tygodniowo — mniej więcej 15 funtów.

Menu dworskich stołowników przedstawia się w następujący sposób:Śniadanie (jedno danie):

Barszcz z kartoflami, polewka z mleka z kartoflami, latem mleko z kartoflami.

Obiad (dwa dania):

1) Kluski z mlekiem, kasza na mleku, barszcz, grochówka, w niedziele, święta i czwartki rosół lub krupnik.

2) Kapusta, kasza, kluski kładzione, groch, prażucha, w święta, niedziele i czwartki prócz tego po kawałku mięsa.

Kartofle wogóle uważane są za przystawkę. Za okrasę służy w dni twardego postu olej, w dni mięsne słonina lub sadło, a przeważnie masło.

Kolacya (jedno danie):

Mleko z kartoflami, barszcz, kluski, kasza na mleku, mleko kwaśne lub maślanka.

Podwieczorek:

Chleb z bryndzą, serem, ogórkiem lub owocami.Ów wikt dworski, jak widzimy, składa się z potraw prostych, lecz zdrowych, bo przyrządzonych z artykułów naturalnych, bez żadnej domieszki sztucznego zafałszowania. Nie będąc chemikiem, nie umiem naukowo wykazać składowych części odżywczych w wikcie dworskim, jednakże najlepszym chyba sprawdzianem wartości jakościowej tegoż są czerstwe, pełne zdrowia fizyognomie parobków dworskich, chociaż praca, przez nich wykonywana, wymaga dość znacznego fizycznego wysiłku.

Potwierdzenie mego poglądu znajduje się również w rezultatach poboru wojskowego. Z młodzi włościańskiej, stającej do superrerwizyi, najlepszy procentowo stan zdrowia i rozwinięcia sił wykazują poborowi ze służby dworskiej, jak to właściwa rubryka dowodzi. Większość też wziętych do wojska parobczaków, służących we dworze, przeznacza władza wojskowa dla zalet cielesnych do pułków gwardyi lub do czołowych batalionów armii.

Wracając jeszcze do odżywiania służącego na stole, nadmienić muszę, że posiłek, oprócz chleba, nie bywa mu na porcye wydzielany. Parobcy jedzą ze wspólnej misy i każdy może w zupełności zaspokoić apetyt, a niema prawie wypadku, aby na misie coś nie ostało...

Ku zgorszeniu naszych feministek, utyskujących na męską przewagę, prawda każe mi wyznać, że praca kobiet w najpierwotniejszej nawet formie mniej jest szacowaną od męskiej.

Dziewka na dworze, równouprawniona na punkcie wiktu, mniej jednakże pobiera pensyi, bo przeciętnie od 18 do 24 rubli.

Ma jednakże swoje fory płeć piękna, mianowicie schludniejszy nocleg w tak zwanej izbie czeladniej, podczas gdy schronieniem nocnem dla parobka są komórki i wyrki w stajniach lub oborach.

Pomimo, iż locum na "wyrku" (umyślnie używam tego wyrażenia) stajennym pod względem efektu ornamentacyjnego pozostawia wiele do życzenia, hygieniczniejszem jest bez wątpienia od mieszkań w suterenach lub klitek, w których się mieszczą stróże, wyrobnicy i drobni rzemieślnicy warszawscy z rodzinami. Nawiasowo zaznaczę jeszcze na tem miejscu, iż nie tylko służba dworska, ale nawet gospodarze włościanie, z nadejściem cieplejszej pory sypiają zwykle pod gołem niebem na rozciągniętej słomie nie z konieczności, lecz z własnego upodobania, które bodaj że zdrowiu nie jest przeciwnem.

Oto jak się przedstawia w ogólnych zarysach bytowanie "doli chłopskiej" na "dworskim chlebie. "Jakim wysiłkiem, natężeniem i rodzajem pracy zdobywa siermiężna brać ów byt, co w zamian daje — pomówimy poniżej, z kolei rozpatrzywszy warunki życia drugiego orszaku służby dworskiej: ordynaryuszów.

Ordynaryą zwie się wymiar zboża, dawany przez dwór służącemu. Ordynaryą zazwyczaj wynosi korcy 12 twardego zboża, w wyjątkowych warunkach nieco więcej. Co do jakości ordynaryę dwunastokorcową, wydawaną w kwartalnych ratach, stanowią:

4 korce żyta,

4 korce jęczmienia,

2 korce pszenicy,

2 korce grochu.

Poza ordynaryą dwór daje służącemu pół morga uprawionej roli pod kartofle i dwa zagony pod kapustę. Przeciętny zbiór z tej przestrzeni wynosi od 80 do 95 korcy kartofli i dwie fury kapusty, co po zakiszeniu daje minimalnie dwie beczki kiszonki (szrutówki), prócz główek, użytkowanych zazwyczaj w stanie naturalnym, bez poprzedniego kiszenia. Służący i fornal, pisarze, polowi i karbowi (na ordynaryi) mają wydzielone pomieszkania w czworakach lub ośmiorakach dworskich, składające się z jednej izby i komory, czyli spiżarki. Przy nowszych tego rodzaju budowlach znajdują się pod oknami lub w pobliżu kilkuprętowe ogródki na warzywo, przy wszystkich prawie przystawki z chlewikami na trzodę. Bydło — jedną sztukę dużą, czasami i jałówkę — utrzymuje służącemu dwór na swojej oborze i paszy. W niektórych folwarkach wprowadzono inowacyę: zamiast utrzymania krowy, chlebodawca daje służącemu mleko w ilości dziennej pół garnca latem, a półtorej kwarty zimą. Nowość tę niezbyt przychylnie służba przyjmuje.

Pensya służącego na ordynaryi mniejsza jest nieco od wynagrodzenia parobków "na stole, " wynosi bowiem od 15 do 20 rubli; co do dochodów pobocznych w gotówce, te są mniej więcej też same, a nawet wyższe niż u "stołowników, " gdyż "ordynaryusze" przeważnie znajdują lepsze miejsce w dekasteryi służbowej. Chowu trzody chlewnej nie ogranicza dwór niczem: daje plew w miarę potrzeby, wydzielając atem odpowiednie pastwisko; natomiast gęsi tylko w niektórych miejscowościach wolno służącym trzymać. Poza tem wszelki drób ma służący prawo hodować.

Realizując na gotówkę wszystko to, co fornal na ordynaryi dostaje ze dworu, otrzymamy w przybliżeniu następujący rachunek:

Pensya.........20 rub.

Wartość ordynaryi

4 kor. żyta.

4 kor. jęczm.

2 kor. pszenicy.

2 kor. grochu.

Przeciętne ceny bież.

14 rub.

12 rub.

9 rub.

5 rub.

Plon kartofli po strąceniu własnego nasienia = 24 korce po 80 kop. 19 rub

Dwie fury kapusty.....6 rub

Mieszkanie........12 rub

Utrzymanie krowy, licząc po 1/2 garnca mleka, jak to w niektórych folwarkach szacują przy cenie 19 kop. za garniec..........18 rub

Ogółem stałych wartości.115 rub.

Dochody niestałe:

"Obrywki" (bonifikacya, strawne itd.) w gotówce rocznie.... 10 rub.

Z przeniesienia 10 rub.

Dochód z trzody (jedna sztuka większa i kilkoro prosiąt rocznie). 20 rub

Ze sprzedaży jaj i drobiu... 8 rub

Ogółem.. 38 rub.

Łącznie z dochodem stałym 153 ruble rocznie.

Pochlebiam sobie, iż cyfr przesadzonych nie stawiałem, obliczając niektóre pozycye nawet niżej, niż mi moje osobiste doświadczenie wskazywało.

Dla ludzi żyjących z pracy rąk możność zarobkowania bez przerwy w każdej porze roku — to połowa zapewnienia egzystencyi. Tę pewność posiada fornal dworski w całej pełni, dlatego też zarobki jego rodziny w budżecie dochodowym niemałą grają rolę. Po pierwsze: dworki (żony), wychodząc na pańskie od południa, co się często praktykuje, zarabiają w czasie żniw kilkanaście rubli, a każde dziecko ma przez cały rok zarobek zapewniony. Jednem słowem rodzina służącego, złożona z trzech głów, jest w stanie zapracować na swoje utrzymanie około 1000 rubli. W tych warunkach śmiem stanowczo twierdzić, iż o niedostatku mowy być nie może. Zapobiegliwsi robią nawet dość przyzwoite oszczędności, skoro po kilkunastu latach służby są w stanie nabyć kawałek gruntu, lub wybudować sobie chałupę. Nie przypuszczam, aby owe oszczędności pochodziły li tylko z dochodów niestałych, choćby dlatego, że służący zbytnio pamiętający o sobie długo na jednem miejscu nie usiedzi.

Jeszcze jedna uwaga nasuwa się pod pióro. Jest i pewien awans w służbie dworskiej, będący poniekąd bodźcem do dobrego jej wypełnienia. Stangreci, furmani, polowi i karbowi rekrutują się zwykle z gorliwych fornali, jedynie owczarze stanowią poniekąd fachową kongregacyę.

Jak już powyżej zaznaczyłem, łatwość zapracowania na kawałek chleba jest w zestawieniu z robotnikiem fabrycznym niezaprzeczalnym przywilejem wiejskiego najemnika. Czy to kilkunastoletni wyrostek "na stół, " czy człowiek żonaty na "ordynaryę," nie ma troski o dostanie służby. Najmilej i najwygodniej służyć im u swego pana w rodzinnej wiosce, w ostatecznym razie zgodzić się mogą do sąsiednich folwarków, a tylko obieżyświaty (jak lud zwie ich pogardliwie) szukają służby za dziesiątą granicą.

Służący dworski terminu nie odbywa, bo służba dworska jest, w większości wypadków, dla niego szkołą. Żaden też z chlebodawców godzącego się sługi o kwalifikacye nie pyta, a wydawane świadectwa dają jedynie porękę moralnego sprawowania się, a mimo to niema wypadku, aby najsurowszy materyał, przy wrodzonej chęci i sprycie (a na tem ludowi naszemu nie zbywa), okazał się do spełnienia prostych obowiązków niezdolnym. Boć to praca na roli, na którą z chłopięcych lat każdy wieśniak patrzył, toż to przyrodzone jego zajęcia. Opatrzył się" sił mu nie brak, na ochocie nie zbywa, a reszta sama z siebie przychodzi.

Mówią, o dławidudach miejskich:

"Et haec et ista,

Umie organista. "

Toż samo możesz powiedzied o parobczaku, idącym w pierwszą służbę. Niby to i orka mu nie dziwna, i młockę zna, i wedle gadziny obrządzi, i z siekierą potrafi, ale w gruncie rzeczy widział tylko, jak inni robią; przyznać jednak należy, że się w mig wszystkiego nauczy i po półrocznej służbie jest już fornalem całą gębą, nie ustępującym w niczem starym towarzyszom.

Jak to jest widocznem, służba we dworze specyalnego uzdolnienia nie wymaga, "wkładów naukowych" nie pociąga, a i materyalnych również.

Bat — to jedyne utensylium, jakie parobek, godzący się do obowiązku, przynosi ze sobą.

Pojadę ja do Łowicza —

Kupię sobie łokieć bicza!

Będę strzelał! będę hukał —

Będę sobie służby szukał!

Oto piosenka, nucona przez parobczaków, idących z chaty ojcowskiej na służbę. Charakteryzuje ona dosadnie niekłopotliwą wędrówkę "doli chłopskiej" za chlebem.

Na pochwałę naszego ludu przytoczyć muszę, że, przyjąwszy służbę, garnie się do pracy, jaką mu wyznaczono.

Fornal dobrze orzący, umiejący w takt młócić "ośmiorkę, " żniwiarka "przodownica, " kosiarz raźno koszący, jakby brzytwą golił, u żywają w kole swych towarzyszy zasłużonej sławy. Za istnienia b. Towarzystwa Rolniczego urządzano nawet popisy dla parobków. Sam widziałem u starego fornala otrzymany na konkursie oraczy dyplom. Oprawny w złocone ramki, wyżółkły papier z podpisem, o ile pamiętam, hr. Andrzeja Zamoyskiego, wisiał w chacie na widnem miejscu, a wzmiankowany stary Jan z lubością zwykł był opowiadać, "jak czwórką koni. bez lejca, wyorał sześć skib na zagon, prostych jak strzelił, że aż panowie klaskali!"

Szczegół ten przytaczam, gdyż maluje on wybornie zamiłowanie i szacunek chłopa-sługi dla zawodu, w którym życie pędzi. Jest to jeden dowód więcej, iż praca w służbie dworskiej nie budzi w służącym instynktowej odrazy, że przeciwnie, zajęcie, jakiemu się oddaje, przypada mu do gustu i nadmiernych wysiłków wbrew naturalnym skłonnościom nie wymaga.

Praca, zarówno jak wszelki zresztą towar, jeśli znajduje łatwość zbytu, to i wynagrodzenie jej odpowiada wartości. Popyt, zapotrzebowanie, najlepszym jest tu probierzem szacunku. Jeśli zaś w dodatku praca ta odpowiada skłonnościom, zamiłowaniu, popędowi duchowemu pracownika, jeżeli odbywa się w warunkach nieszkodliwych dla zdrowia i nie wyczerpuje sił, toć chyba tylko opozycyoniści z nawyknienia przeczyć mogą, ie w dzisiejszym przynajmniej ustroju społecznym praca taka dość wygodne dla siebie znalazła łożysko, że można je pogłębić, że należy utrwalić, ale z dobrą wiarą nie godzi się głosić o krzemiennem podłożu, o nurtach i wirach, przez które ten strumień pracy jakoby przepływa, póki w trzęsawisku mielizn nie utonie.

Praca służącego folwarcznego postawiona w odosobnieniu, bez skali porównawczej, stanowczo lekką nie jest, w zestawieniu jednakże z pracą już nie robotnika fabrycznego, ale nawet rzemieślnika, łagodnieje jej ciężar, jej twardość mięknie.

Nie chcę tu głosić paradoksalnych frazesów i postaram się poprzeć swój pogląd dowodem.

W sprawach robotniczych świata kwestya ilości "godzin pracy," jak powszechnie wiadomo, niepoślednią odgrywa rolę; wyjątek pod tym względem stanowi praca na roli. Póki słońce nad naszym globem świecić będzie, robotnik wiejski sprawy tej u siebie nie podniesie. Ma on stały, odwieczny wymiar czasu na robotę i spoczynek — kompas niebieski, słońce.

Tak służba dworska, jak i najemnik, nie ma pracy przy świetle. Wschód słońca — to pobudka do pracy, zachód — to hasło do spoczynku. Pod tym względem panuje ścisła zgodność w przekonaniach tak sług, jak panów, i niema wypadku, aby od tej zasady gdziekolwiek odstąpiono. Wyjątkowe zdarzenia "zarwania" nocy, przy zwózce zboża u żniwa, czasami zdarzają się, ale pobudką doń jest chęć przypodobania się panu i pewna wrodzona troskliwość chłopa o "chlebuś święty. " Wyjeżdżają też fornale po zboże, choć słońce zajdzie, lecz z własnej woli, "na ochotnika, " bo nieładnie dla nich, żeby taka krzyna na polu ostała, a za tę nadprogramową pracę czeka ich, oprócz dobrego słowa, traktament. Wyjątkowe przedłużenie roboty w porze żniw przekropnych przytrafia się nawet dość często, lecz nie wpływa nań nigdy rozkaz pracodawcy, lecz własna wola robotnika, której pobudek szlachetnego współdziałania odmówić nie można.

Za regułę jednak przyjąć można, że, jak w mickiewiczowskim Soplicowie, praca służby dworskiej kończy się o zachodzie słońca. W miesiącach przeto letnich sługa dworski pracuje dłużej, za to na jesieni i zimą, gdy się rozwidnia o godzinie 7-ej, a mroczeje o 4-ej po południu, służący czy najemnik oddany jest robocie stosunkowo przez krótką część dnia, co ze względu na ostrzejszy stan klimatu w tej porze zasługuje tem więcej na zaznaczenie.

Z czasu oznaczonego słońcem na pracę odtrącić jeszcze wypada na odpoczynek latem blizko godzinę, tzw. śniadannych godzin, i 2 — 3 godzin południowego wytchnienia (zazwyczaj od godz. 12-ej do 3-ej), zimą 2 godziny "południa. " W porze zimowej służba już po śniadaniu wychodzi do roboty.

I druga, niemniej ważna kwestya — odpoczynku świątecznego, nie zawsze szanowanego w innych warsztatach pracy ludzkiej, jest w wiejskiem ustroniu nieznaną. Święto na wsi wszelką pracę wyklucza, każdy też dzień świąteczny jest dniem istotnego odpoczynku dla służby dworskiej, która obrządziwszy koło gadziny, może z resztą czasu robić, co jej się podoba. W niektórych dworach przyjął się nawet pochwały i naśladowania godny zwyczaj następujący: W soboty lub wigilie świąt na parę godzin przed zachodem słońca zakończane bywają wyznaczone roboty, a czas ten obracany na przygotowanie paszy i obroków dla inwentarza na święto. Tym sposobem zajęcie w dzień świąteczny ogranicza się na zadaniu obroków i napojeniu inwentarza.

Rozpatrując zatrudnienie robotnika wiejskiego z punktu hygieny, znajdujemy wiele dodatnich danych w porównaniu z pracą innych zawodów. Przedewszystkiem zajęcia gospodarskie odbywają się na świeżem powietrzu, powtóre w jednakowych jednostajnie warunkach atmosferycznej ciepłoty. Kiedy robotnik fabryczny w chwilach zatrudnienia oddycha zaduchem smarów, wciąga w pierś zapoconą tysiące miazmatów, nie mówiąc już o opiłkach metalicznych, kiedy krok nieostrożny może go narazić na kalectwo, robotnik wiejski oddycha czystą, rzeźwiącą wonią pól i lasów.

Kiedy wytwórczość fabryczna zmusza robotnika do przebywania to w nadmiernem gorącu, to w przejmującym do szpiku chłodzie, robotnik wiejski, czy zimą czy latem, może odpowiednim doborem odzieży potrzebne ciepło regulować, bez raptownych przejść i zmian.

Jeszcze słów kilka na temat, z hygieną związek mający.

Niejednokrotnie spotkałem się z zarzutem — powiedzmy z góry: bezzasadnym, — jakoby czeladź dworska w razie choroby pozbawioną była należytej opieki. Nie chcę kruszyć kopii o to, czy w każdym absolutnie wypadku chory służący pomoc lekarską znajduje, lecz o tem stanowczo jestem przeświadczony, że nie tylko służący, ale nawet wieśniak "na swoiem, " w razie zasłabnięcia, pierwszy ratunek odbiera ze dworu, o ile, rozumie się, ten dwór jest o chorobie uwiadomiony. Od tego obowiązku ludzkości nasze panie nie uchylają się nigdy. Śmiem również twierdzić, że służący, przy cięższej niemocy, nawet wbrew swej woli, kosztem dworu z lekarską poradą spotkać się muszą. Pomijając inne, szlachetniejsze względy, prosty interes chlebodawcy tego wymaga, gdyż dotychczas nie było wypadku, aby strącono służącemu za czas jego choroby, a więc niepełnienia obowiązków, potrącono z zasług, jak to się w innych zawodach praktykuje. W razie słabości służący leczy się w domu środkami, jakimi dwór rozporządza, a w razie potrzeby lekarz ordynuje.

Proszę przejrzeć roczniki szpitali publicznych, zwłaszcza wiadomości, dotyczące chorych ze wsi, nadsyłanych przez gminy. Niema pośród nich osobnika, któregoby stan określono: służący dworski. A przecież i służba dworska chorobie podlegać musi. Czegóż to dowodzi? Wniosek prosty. Chorzy tej kategoryi nie mają potrzeby ani przynaglenia do uciekania się pod opiekę szpitalną, znajdując ją na miejscu. Faktu tego tłómaczyć nie można sobie li tylko znanym wstrętem ludności prostej do kuracyi szpitalnej, boć wstręt ten, niestety istniejący, nie jest przecież specyalną przywarą służby dworskiej, lecz ogółu wieśniaków.

W tym przeglądzie "doli chłopskiej" na dworskim chlebie wypada mi jeszcze dotknąć zabawy i rozrywek, bez których najwięcej szary żywot obejść się nie jest w stanie. Juścić trudno tu epikurejską miarę stosować. Według stawu grobla.

Jak w wytrawnym melomanie, nawykłym rozkoszować się dźwiękami symfonii, budzi niesmak lub uśmiech politowania rozjaśniona twarz operetkowicza, poświstującego straussowskiego walca, tak zapewne dla niejednego intelligenta zabawa chłopska byłaby po prostu nudą. A jednakże bawią się oni ochoczo i szczerze.

Wieczorne pogawędki przy misce z płcią piękną zastępują im flirt rautowy; wycieczka na jarmark — to wyjazd za granicę; zapustne pohulanki to niczem nasza herbatka taneczna! a już "okrężne" lub "wyżynek" — to bal całą gębą!

A i innych okazyi do zabawy nie brakuje. Chrzciny, swaty, Zrękowiny, wesele, ba! nawet pogrzeb, wszystko to dla "doli chłopskiej" stanowi w niewybrednych ramach wprawdzie, ale rozrywkę, uciechę, której się z nieudaną ochotą oddaje i która jego upodobaniom i skali pragnień najzupełniej odpowiada. Zabawy, w których dwór bierze udział, należą do najożywieńszych. Śpiewki okolicznościowe sypią się jak z rękawa, taniec idzie ochoczo, a mimo to, że i libacya niepoślednia, nie zdarzyło mi się uczestniczyć w okrężnem zakończonem burdą lub bijatyką. "Co u trzeźwego w myśli, u pijanego na języku" — mówi przysłowie, a jeśli krzta prawdy tkwi w tem przysłowiu, to podchmielony chłopek daje najlepsze świadectwo, że między nim a panem jest "coś, " co nie odpycha, ale łączy, nie odgradza, lecz kojarzy, że braterstwo krwi. czynnikiem ekonomicznym nadwerężone, odradza się w sposobnej chwili w całej pełni, nie sztucznie, lecz za popędem naturalnych uczuć wrodzonych.

Z jakiemże to niekłamanem zadowoleniem hasa wiejska dziewczyna, gdy ją dziedzic pojął w taniec! Z jaką układną grzecznością a zarazem i pewnością, że mu odmówionem nie będzie, kłoni się parobczak-sługa do kolan "swej pani, " zapraszając do oberka! Jak stąpa ostrożnie, żeby nie udeptać! jak mu inni ustępują miejsca, jak później idzie "odbijany" z przyśpiewkami! Kto raz chociaż taką zabawę widział, ten we wrogie ku sobie usposobienie uczestników nie uwierzy, chyba, że tak mieszkańców dworu, jak i siermiężne koło, uzna za najprzewrotniejszych pod słońcem.... faryzeuszów!

Nie chcę dłużej zapuszczać się w drobne, szczegóły i wracam do pierwotnego założenia.

Stosownie do wyrażonych powyżej poglądów, opartych na przyjrzeniu się położeniu służących wiejskich przez soczewkę prawdy, zdaje mi się, iż nie zdobędę się na zbyt optymistyczny sąd, twierdząc, że byt chłopa-służącego nie różni się w niczem od sposobu życia chłopa-gospodarza "na swojem. " Skala życiowa włościan rolnych, czy bezrolnych, nie przedstawia żadnej różnicy: komu się to paradoksem wydaje, niechaj zajrzy do chaty zamożnego włościanina i izby służącego. I jeden i drugi mieszka jednakowo, odżywia się temi samemi potrawami, różnicy w ubiorze niema, rodzaj rozrywek tenże sam, a co więcej nawet, owa wyższość, jaką zwykle beatus possidens na innem polu przejawia, w obcowaniu z chudopachołkom nie istnieje. Chłop-sługa z chłopem-właścicielem zagrody żyie "za pan brat, " uważając się za zupełnie równego. Niema hierarchii w stanie włościańskim, jednakowa jakościowo praca, podobny byt powszedni, strój, usunęły z umysłu chłopa-sługi to mimowolne poczucie niższości społecznej zajmowanego stanowiska, poczucie, wyłaniające się w innych zawodach, np. między czeladnikiem a majstrem, między ślusarzem-wyrobnikiem a ślusarzem właścicielem warsztatu. Ten brak odczucia niższości materyalnej daje dużo do myślenia o "doli chłopskiej" w służbie dworskiej, nie na niekorzyść tych, co na jej ukształtowanie wpływali. Odrzucając na bok wszelką afektacyę i zastrzegając się co do możliwych wyjątków, ze szczerem przekonaniem, na objektywnym opartem poglądzie, do następujących przyjść można wyników:

1. Czeladź dworska nie zna troski "poszukujących pracy, " a co za tem idzie i braku zarobku.

2. Wykonywana praca odpowiada wrodzonym skłonnościom wieśniaka i specyalnego uzdolnienia nie wymaga.

3. Służący dworski pracuje stanowczo mniej w ciągu roku, niż wyrobnik fabryczny.

4. Zysk, który mu daje praca, pokrywa w zupełności jego dotychczasowe dotrzeby życiowe.

5. Praca czeladzi dworskiej nie nadweręża zdrowia pracownika, gdyż odbywa się w warunkach zdrowotnych.

Takie są punkty wytyczne moich spostrzeżeń. Pozwalają one na postawienie pytania: Czy "dola chłopska" na stanowisku najwięcej zależnem służącego dworskiego znajduje się w położeniu budzącem litość — litość jakąś specyalną, nadprogramową, że się tak wyrażę?

Mojem zdaniem, powodów ku temu niema, a owe "litosne duchy, " co z fanfarą pustych słów szukają ujścia dla niepociągających kosztu swych uczuć, robią sobie po prostu igraszkę z pojęć humanizmu, zamiast stosować go prawdą i czynem do całego pogłowia bliźniej rzeszy bez wyjątku.

ROBOTNICY WIEJSCY.

Niejednemu wydać się może zbyt śmiałem twierdzenie, że wytwórczość rolnicza najwięcej zbliża się do ideału ekonomicznego równouprawnienia pracy i kapitału.

Postaram się o dowód cyfrowy, dowód najwymowniejszy, świadczący o podziale zysków między dwa wytwórcze czynniki: kapitał — reprezentowany przez właściciela ziemi, i pracę, — uosobioną w robotniku wiejskim.

Przyjmując za jednostkę rachunkową mórg (300-prętowy) pszenicy przy średnim urodzaju, dojdziemy łatwo do podziału zrealizowanych korzyści. Zysk zatem po odtrąceniu kosztów produkcyi, będzie dochodem kapitału, tę zaś część kosztów produkcyi, która wpływa do kieszeni robotnika — wynagrodzeniem pracy.

Rachunek tak się przedstawia:

Dochód brutto:

Normalny plon z jednego morga 8 korcy,

po przeciętnej cenie z ostatnich lat dziesięciu 5 rub. za korzec — 40 rub.

Koszta produkcyi:

Trzechkrotna orka (3 dni konne) ... 3 rs.

Bronowanie ... 1 rs

Wartość siewu (1 korzec garncy 4) ... 5 rs 4 kop.

Zasiane ... 10 kop.

Kośba ... 60 kop.

Związanie ... 30 kop.

Zwózka ... 75 kop.

Wywiezienie nawozu ... 3 rs.

Rozrzucenie nawozu. 1 rs

Pomoc w stodole przy zwożeniu ... 20 kop.

Omłot i oczyszczenie ... 1rs 40 kop.

Podatek i asekuracye ... 1 rs 50 kop.

Ogółem. 18 rs. 27 kop.

Oto są wydatki bezpośrednie, obciążające wartość płodu, zebranego z morga pszenicy; doliczając do nich wartość nawozu (wyprodukowanego kosztem siły całego majątku) w ilości 30 wozów parokonnych wartości 15 rub., otrzymamy rzetelny koszt produkcyi wynoszący 33 rub. 27 kop. Ponieważ dochód brutto wynosił 40 rub. przeto zysk netto ogranicza się do 6 rubli 73 kopiejek.

Ostatnia cyfra jest dochodem kapitalistywłaściciela.

Teraz przejrzyjmy pozycye dochodów pracy ręcznej.

Kośba ... — rs. 60 kop.

Wiązanie ... — " 40 kop.

Trzech parobków do orki ... 90 kop.

Włóczka i wywózka nawozu ... 1 rs.

Zwózka ... 60 kop.

Omłot i oczyszczenie ... 1 rs. 50 kop.

Rozrzucenie nawozu ... 1 rs.

Ogółem. 6 rs.

Różnica między dochodem pracy a zyskiem kapitału wynosi zaledwie 73 kop. A przecież ten kapitał wkłada, bądź-co-bądź, prócz pieniężnych wkładów, jeszcze płatną pracę fachową, naraża się na ewentualność możliwego ryzyka (nieurodzaju, gradobicia itp.) i ostatecznie czeka na odsetki rok cały.

Niejednemu zapewne przytoczony przez nas rachunek wyda się błędnym lub niedość ścisłym głównie dlatego, że, w razie wyższych cen pszenicy, netto właściciela w innej, zwiększonej przedstawi się cyfrze. Zarzut to w zasadzie słuszny, wypada jednak wobec tego, że w zestawieniu mem wziąłem pod uwagę najdroższy płód gospodarstwa rolnego — pszenicę. Tenże sam rachunek, oparty na handlowej wartości owsa, jęczmienia lub żyta, wypadłby znów ujemniej dla właściciela ziemi niż robotnika. Że prawdopodobieństwo zachwianem nie jest, dowodzi tego i przeciętnie w kraju pobierana renta dzierżawna. Opłata dzierżawna z morga wynosi od 4 do 6 rubli, taką odsetkę daje kapitał ulokowany w ziemi. Powszechnie zresztą wiadomo, że majątki ziemskie, dające 6% od kapitału, należą do bardzo dobrych, i bodaj że żaden właściciel ziemski lepszych wyników w zwykłych warunkach nie osiąga; przyjmując tedy wygórowaną cenę 300-prętowego morga 100 rubli, dochód przeto netto 6 rubli nie przenosi. Z drugiej znów strony za niezbity pewnik przyjąć można, że uprawa, sprzęt, omłot itd z jednego morga gruntu w samej ludzkiej pracy (za wykluczeniem sprzężaju) do 6 rubli kosztuje

W poszczególnych razach obliczenie to musi zapewne uledz niejakiej modyfikacyi na korzyść jednej lub drugiej strony, w większości jednak wypadków zaznaczony równy podział zysków produkcyi rolniczej nie okaże się li akademickiem twierdzeniem, nie popartem dokumentem życiowym.

Kwestyę tę poruszyłem na wstępie dla wykazania, iż praca robotnika wiejskiego nie jest opłacaną tanio, że "ręce robocze" biorą sprawiedliwy udział za ten nakład, jaki produkcyi rolniczej dają.

Wróćmy jednak do "najemników" — pańszczyzny, jak ją po staremu zowią.

Rozróżnić należy dwie kategorye robotnika wiejskiego: 1) najem stały, miejscowy, 2) robotników przychodnich, tzw. bandosów, jako też pracę za wynagrodzeniem dziennem, t.j. "dniówkę, " i pracę wydziałową "na akord. "

Do rzędu robotników stałych zaliczyć należy całą ludność zdolną do pracy (od lat 14-tu) danej miejscowości, żyjącą z zarobku, lub potrzebującą część środków na swoje utrzymanie dorabiać. Więc przedewszystkiem włościan bezrolnych, następnie rodziny komorników, t.j. włościan, mających tylko chałupę z ogrodem, dalej małorolnych właścicieli (pół-gospodarzy), posiadających od 3 do 5 morgów ziemi, co im na wyżywienie rodziny bez postronnych dochodów nie starczy — wreszcie rodziny wieśniaków-gospodarzy, które zbywający czas od roboty u siebie obracają na zarobkowanie na,. pańskiem."

Większość ludności wieśniaczej miejscowej* zarobkuje na "dniówkę," umowę "na wydział" wyjątkowo stosując do niektórego rodzaju zajęć.

Rozmiar wynagrodzenia "dniówki" zmienia się, stosownie do rodzaju zajęcia i pory roku.

Od 1-go listopada do 1-go kwietnia wynagrodzenie za "dzień roboczy" wynosi dla wyrostków i kobiet od 15 do 20 kop., dla najmu męskiego od 20 do 25 kopiejek.

Od 1-go kwietnia do 1-go listopada dla pierwszej kategoryi robotnika od 20 do 25 kop., dla drugiej od 25 do 30 kop. Wyjątek pod tym względem stanowią" żniwa," podczas których robotnik męski zarabia 35 kop., a kobiety i wyrostki 30 kopiejek.

Przytoczyłem tu przeciętną normę wynagrodzenia najmu, a nawiasowo dodać mi wypada, że w pobliżu miast lub punktów fabryczno-przemysłowych płaca ta ulega przyzwoitej zwyżce. Są również niektóre prace, wymagające niejakiej specjalności, opłacane przeto drożej, np. stawianie stert lub brogów, poszywanie stodół, kopanie rowów i t. d.

Do robót wyłącznie "akordowych" należy: kośba, rąbanie sągów, wszystkie roboty ziemne, o ile na wsi zastosowanie znajdują. Za skoszenie morga jarzyny lub trawy pobiera kosiarz 60 kop., oziminy 70 kop.; pomoc tzw. odbieraczy płaci dwór osobno; rąbanie sągów, zależnie od jakości drzewa, uskuteczniane zwykle w zimowej porze, pozwala wyrobnikowi zarobić dziennie do 50 kop., oprócz obrywek in natura pod postacią narączka szczap lub gałęzi. Dobry kosiarz lekko wykasza mórg na dzień.

Regulatorem "godzin pracy" dniówki jest, jak to już poprzednio nadmieniłem, słońce; na tem miejscu zaznaczę jeszcze, że czas, zużyty na dojście do terenu pracy, nic a nic nie obowiązuje najemnika.

O wschodzie słońca zjawia się polowy we wsi, wykrzykując: "wychodź!" Bez tego hasła żaden robotnik się nie pojawia. Na głos polowego grupują, się najemnicy, zbierają się w gromadkę i dążą wolnym krokiem do miejsca przeznaczenia. Wędrówka taka, względnie do odległości, trwa nieraz i całą godzinę. Ślimaczy pośpiech najemnika dążącego "na pańskie, " ma widać dawniej sięgający początek, skoro zasłużył sobie na plastyczną satyrę. Niedźwiednicy, oprowadzający uczonego "misia" po wsiach, przedstawiają następującą scenę:

— Jak chłop idzie "na pańskie?" — pyta sztukmistrz czworonożnego pupila. Wtedy utalentowany smorgończyk staje na dwóch łapach, drapie się przednią łapą po zatyłku łba, przestępuje z nogi na nogę, wreszcie rusza drobnym krokiem, przystając co chwila i oglądając się za siebie...

— A teraz "z pańskiego?" rzuca rozkaz niedźwiednik. Miś trzęsie łbem wesoło i rusza cwałem.

Urywek humorystyczny, który przytoczyłem, dalekim będąc od chęci jakiejkolwiek szykany, maluje wybornie zupełną swobodę najemnika wiejskiego, wobec której rygor, jakiemu podlega robotnik fabryczny, wypuklejszych jeszcze nabiera konturów. Dwie "dole, '" pozycyą socyalną równe, w szermierce życiowej z różnem natężeniem naginają karku.

Robotnik wiejski, opóźniając się do roboty, nie ponosi uszczerbku w zarobkowaniu, według własnego uznania wybierając chwilę rozpoczęcia pracy, gdyż ma możność pracowania nie tylko od świtu, lecz i od "śniadannych godzin, " "od południa, " a quantum zarobione nigdy go nie minie. Ma możność pracowania przez dzień, dwa lub trzy w tygodniu, jednem słowem samoistnie rozporządza swym czasem. Przeciwnie najemnik fabryczny — najmniejsze opóźnienie lub niestawienie się do pracy grozi mu karą i utratą dobrego zarobku; robotnik taki, przestąpiwszy bramę fabryczną, staje się w zupełności zależnym od swego pracodawcy, winien ulegać wszelkim jego wymaganiom i zaprzestać pracy nie może bez uprzedniego w oznaczonym terminie zapowiedzenia.

Komentarz zbyteczny.

Drugą kategoryę najemników wiejskich stanowią robotnicy przychodni, tzw. bandosi.

Dawnymi czasy "bandosi" rekrutowali się przeważnie z galicyjskich górali, obecnie ludność miejscowa z więcej ludnych wiosek udaje się w inne strony kraju za zarobkiem. "Bandos" zarobkuje, począwszy od sianokosów, do końca żniw. Oprócz wynagrodzenia pieniężnego, otrzymują bandosi całodzienne utrzymanie na równi ze służbą, dworską.

Zapłata bandosa-chłopa wynosi 25 kop. dziennie "bandoski'' 20 kop. Za trzechmiesięczny okres pracy "bandos, " oprócz przeżywienia się, zarabia do 25 rubli, "bandoska" z górą 20 rubli.

Pomówić mi jeszcze należy o tzw. "odrobkach. ''

Przed laty rozprawa hr. Stanisława Tarnowskiego, zatytułowana "Porcye, " narobiła wiele hałasu. Autor, o ile sobie przypominam, bryzgnął szlachcie galicyjskiej w oczy zarzutem, że udzielają bezrolnej rzeszy włościańskiej gruntów dworskich na "odrobek, " wznawiają przeszłe czasy pańszczyźniane, wyzyskując chłopa, który za czasową używalność kawałka folwarcznej roli, wbrew rzeczywistej wartości, musi na każde zawołanie dworu nadmierną ilość dniówki odrabiać.

Nie wiem, jak się ta kwestya na galicyjskim gruncie przedstawiała, — u nas o wyzysku mewy być nie może, skoro pseudo-wyzyskując a strona (dwór) niezbyt ochotnie do tego rodzaju kombinacyi przystępuje.

Mimo to, tzw. "odrobek" dość często się zdarza; głównie w folwarkach, pozbawionych zbytu okopowych, a zmuszonych systemem gospodarczym (dla uprawy mechanicznej) objętą płodozmianem przestrzeń zasadzić okopowizną. Część tej przestrzeni, przeznaczonej pod okopowe, której zużytkowanie na własną potrzebę przedstawia niejakie ryzyko, wydziela właściciel na żądanie bezrolnych konkurentów "na odrobek." Warunki tej dzierżawy, opłacanej pracą dzierżawiącego, są z góry oznaczone. Za 15 zagonów (pół morga, 150 prętów) odrabia zwykle wieśniak dni piętnaście w terminie z góry przewidzianym. Mianowicie: 3 dni wiosną, 6 dni w pszenne żniwa i 6 dni przy kopaniu dworskich kartofli. Obliczając wartość dni, odrabianych za pieniądze, po 30 kop. za dzień, uczyni to 4 rub. 50 kop. Weźmy pod uwagę, że ziemia, wydzielana na "odrobek, " jest uprawna, użyźnioną zazwyczaj (pszeniczysko), a czynsz, pobierany pracą, nie wyda nam się wygórowanym.

Pod tym względem, mam prawo mniemać, najlepszym sędzią jest interesowany wieśniak, a już sam popyt na "odrobki" wykazuje, że się za pokrzywdzonego nie uważa.

Wróćmy jeszcze do jądra poruszonej sprawy.

Powołując się na powyżej ujawnione poszczególne dane, uważam za rachunkiem udowodnione twierdzenie, iż rodzina najemników wiejskich, złożona z trzech głów, jest w stanie zarobić rocznie około 200 rubli pracą rąk. Dochód to dla żyjących z "wyrobku" znaczny, a na pokrycie potrzeb życia sam przez się wystarczający; jeśli zaś dodamy doń wpływy, osiągane z najuboższego izdebnego gospodarstwa, z drobiu, trzody, które najuboższy bezrolny wieśniak posiada, to przyjdziemy do przekonania, że tylko brak zarobków lub przerwa w nich może zachwiać budżetem najemnika.

Wobec jednakie chronicznego braku rąk pomieniona ewentualność na "doli chłopskiej" nie zaważy.

Nie od rzeczy będzie uprzytomnić sobie jeszcze, że faktycznie bezrolnych, a tem mniej bezdomnych najemników wiejskich bardzo jest mało. Ludność pozbawiona w zupełności własności nieruchomej najczęściej szuka oparcia w służbie dworskiej. Dla najemnika przeto, mającego chatę i kawałek gruntu, z którego część potrzeb powszednich zaspokaja, owo dorabianie reszty na "pańskiem" w rozmiarach poprzednio wyliczonych nie jest nawet koniecznem i przy licznej rodzinie zarobkującej daje mu możność robienia niejakich oszczędności.

Innych czynników, posiłkujących dodatnio pracę najemników, przyjaznych warunków i okoliczności, jakie jej towarzyszą, przytaczać nie widzę potrzeby, albowiem musiałbym ponownie powtórzyć szczegóły, które już, charakteryzując byt "służby dworskiej," wyczerpałem; nie mogę jednak pominąć "dokumentu życiowego, " dającego stanowczo przewagę najemnikowi wiejskiemu nad wyrobnikiem fabrycznym.

Wyrobnik fabryczny stara się o pracę, o najemnika wiejskiego stara się pracodawca. Nie jest to pusta gra słów, ale fakt jawny, wynikający z zasadniczej różnicy między obydwoma warsztatami i ich produkcyą.

Zakład przemysłowy lub fabryczny może w chwilach nieprzyjaznych dla swego rozwoju czasowo zawiesić działalność, może dowolnie zmniejszyć lub zwiększyć wytwórczość, może chwilową zupełną nieczynność kompensować w pomyślnej dobie spotęgowaniem swoich obrotów, jednem słowem, nie zależąc od czynników stałych, od warunków klimatu lub pory roku, nie ma i terminów swej produkcyi, ani z góry określonych rozmiarów nakładu. Warsztat rolny przeciwnie Praca na roli, jej rozmiar, jakość. czas trwania, prawie co do godziny jest, że się tak wyrażę, zapowiedziana. Fabrykant tkanin bawełnianych jest w możności bez strat materyalnych, w razie braku robotnika lub innych ogólnych przyczyn, zatrzymać wrzeciona; rolnik słonecznych promieni nie zagasi, żniwa nie opóźni, ani siewu nie uskuteczni w innej, niż przez na turę wskazanej porze. Rolnik musi w oznaczonych terminach siać, orać, sprzątać, musi karmić inwentarz; pod tym względem jego wola skazana jest na przymusowe posłuszeństwo, przeto rolnik w odnośnej porze musi starać się. o zgromadzenie potrzebnych sił do wykonania przypadającej w tym okresie pracy.

Zrobiłem porównanie, nie twierdząc bynajmniej, aby podobne fabrycznym bezrobocia przytrafiały się na wsiach; zestawieniem powyższem chciałem tylko wykazać, iż wbrew utartej teoryi o zależności pracy od kapitału w stosunkach rolniczych kapitał raczej, pozbawiony możności dowolnej przemiany swych obrotów, względnej zależności podlega.

Z tych to zapewne przyczyn, które odwiecznemi nazwać można, zarówno ukształtowanie materyalne, jak i popędy etyczne, nie wykazują w rolnictwie tak rażących odskoków, jak w innych zawodach.

Wieś na swoich śmieciach nie wytwarza proletaryatu, nie jest też terenem, sprzyjającym zwyrodnieniu.

Statystyka wykazuje fakt godny uwagi, iż liczba ubogich wzrosła równomiernie z wielkim przemysłem, a ze zmniejszeniem się procentowo ludności rolnej. W Belgii, gdzie ludność rolna wynosi zaledwie 16%, według Moreau Christoph'a, przeciętnie na 7 indywiduów i potrzebuje wsparcia, a w okolicach przemysłowych nawet i na 3-ch. Toż samo smutne zjawisko, według obliczeń P. de Morgeuse, spotykamy w zjednoczonem królestwie Wielkiej Brytanii, gdzie jeden ubogi przypada na 4-ch mieszkańców, ale też i procent ludności rolnej wynosi zaledwie 12. We Francyi wokół wielkich ognisk fabrycznych grupują się (Villiaume, Economie Politique) całe miliony proletaryuszów, nie spożywające wyżej 20 kilogramów mięsa na osobę rocznie.

W miarę zmniejszenia się ludności rolnej, a stopniowego przyrostu warstw rękodzielniczo-fabrycznych, nie tylko, iż w zatrważającym stosunku mnoży się ubóstwo, ale i wszelkie rany społeczne, wytworzone przez nędzę, odnawiają się i szerzą. W wielkiem ognisku przemyslowem niemieckiem, Saksonii, na milion ludności przemysł i handel dostarczają 341, 59 samobójstw rocznie, a rolnictwo tylko 71, 17.

To, co poprzednio o warunkach zdrowotności pracy na roli powiedziałem, znajduje w przeciwstawieniu wyborny komentarz w broszurze A. Bertillon'a Mortalitć des nouveausnes. Według słów tej broszury (wydanej w r, 1866), przeciętna śmiertelność dzieci w Anglii wynosiła 10%, a śmiertelność wśród dzieci robotników tkackich 35%. Pośród ludności przemysłowej — powiada "Villerme — człowiek, który przeżył rok pierwszy życia, posiada szanse przeżycia czterdziestu trzech lat, jeśli jest majstrem, a tylko dziewiętnaście lat i trzy miesiące, jeśli jest robotnikiem.

Jednocześnie z wyludnieniem się wsi gwałtownie spada i przyrost ludności. Według obliczeń M. Błocka (L' Europe politique et sociale) w Rosyi, gdzie ludność rolna wynosi 87, 5% na 100, na milion mieszkańców, rodzi się rocznie 47, 700 dzieci, we Francyi zaledwie 25, 500 Ale bo też Francya już w roku 1876 miała ludności przemysłowej 9, 274, 537 głów, a ludność rolna wynosiła zaledwie 48% ogólnego zaludnienia.

Roczniki naszego sądownictwa karnego wykazują w okręgach wiejskich — pomimo, że do nich wliczone są osady, zamieszkałe głównie przez izraelską ludność handlującą — znacznie niższy procent przestępstw, niż w okręgach wielkomiejskich lub wielko-fabrycznych.Żałować mi wypada, iż co do innych znamiennych szczegółów, uwydatnionych przez zagraniczną statystykę, nie rozporządzam danemi cyfrowemi naszego kraju, dla poparcia osobistej obserwacyi. Wątpliwości jednak nie ulega, że i u nas statystyka nie doszłaby do odmiennych wyników i ujawniła stanowczo wyższość materyalną, moralną i zdrowotną, z całym szeregiem konkluzyjnych następstw, ludności rolnej nad ludnością przemysłową.

Osobiste spostrzeżenia każą mi ponowić przytoczone twierdzenie, że wieś u siebie proletaryatu nie wytwarza, a teorya Malthusa poparcia swej prawdziwości w naszych stosunkach rolniczych nie znajduje.

Wiejskich "dziadów" i "żebraków" nie można brać za jedno z istotami, potrzebującemi wsparcia, pomocy społeczeństwa.

"Dziadostwo" (wyjątki wszędzie być muszą) jest niejako tradycyjnie z ojca na syna przechodzącym fachem.

"Z dziada pradziada dziad jestem, od młodości w tem terminuję" — szczyci się żebrak przed kościołem. Są całe rodziny dziadowskie na gruncie osiadłe, zasobne i nie cierpiące niedostatku, a jednak członkowie takiej rodziny nie wyrzekają się torby żebraczej. Pracują w dni powszednie, a w święto lub niedzielę pukają do serc miłosiernych. Interpelowani, odpowiadają filozoficznym aksyomatem: "dziadem się urodziłem, dziadem mi umrzeć!"

Takie "dziady" mają się dobrze, na gotowiźnie siedzą, bankietują, pożyczają pieniędzy współzawodnikom. Plutokracya to wiejska poniekąd.

Jak u nas świat finansowy wianem swych żeńskich potomków odświeża splendor rodowy "naszych zięciów, " tak i wiejski syn gospodarski, żeniąc się z dziadowską córką, zdobywa potrzebny pieniądz "na spłackę" rodzeństwa.

Oprócz dziadów z "rodu" zawodowych, są jeszcze żebracy przygodni z przypadku. Kalectwo cielesne stanowi jedyną kwalifikacyę. Ułomne dziecko bogatego zagrodnika, choć go prawna część przypadającego spadku w przyszłości ominąć nie może, już od młodu kierowane bywa "na żebry. "

— Do ciężkiej pracy niezdatne, błogo, że sobie co u ludzi uprosi! a chleba za darmo jeść nie będzie!

Taka etyka ma może pobudkę w litosnem współczuciu, jakiem wieśniak wogóle dziadów otacza, ale nierównie więcej wypływa z pojęcia samej żebraniny.

Chłop uważa "dziadostwo" za rodzaj pracy lekkiej, ale zawsze pracy, i nie tylko, że nie zachowuje się względem żebraka z pogardą, lecz ma nawet szacunek i poszanowanie dla dziadowskiej sakwy. W wielu razach "iść na dziady" pojęte jest jako "chleb łaskawy" — panis bene merentium.

Stary wieśniak lub wieśniaczka "wypracowani, " gdy już wnukom w chałupie zawadzać nie chcą, częstokroć puszczają się na jałmużniczą wędrówkę po odpustach i do miejsc cudownych. Według ich pojęć nie przynosi to dyshonoru ani im, ani rodzinie, a i opinia wiejska na to nie sarka.

— Należało wam się słusznie na stare lata wypocząć kościom — wyrokują dobroczyńcy, obdarzając staruszków wytartym trojakiem.

Daleki jestem od czynienia z tego powodu ujemnych wniosków o węzłach rodzinnych naszego włościanina, przytaczam fakty z należnem uwzględnieniem pobudek, które nań wpływały, ograniczając się jedynie na poglądzie, że żebraka wiejskiego z prawdziwie nie mającym środków do życia pod jeden strychulec stawiać nie można.

Jest wprawdzie jeszcze jeden gatunek dziadów, dziadów prawdziwych, stałych kościelnych, rekrutujących się z ex-domowników i ex- grabarzy. są tak zwane babki kościelne, lecz całe to pogłowie ubogich nie nastręcza ani tak często, ani w takim stopniu smutnych obrazów nędzy miejskiej. "Dola chłopska" nawet z koszturem żebraczym może jeszcze imponować losom brukowego lazzarone.

Wobec przekonań, jakie wygłosiłem, najsluszniej mogę się spotkać z całym szeregiem zapytań; Dlaczego w tych warunkach ludność wiejska emigruje do miast za zarobkiem? Skąd się bierze ów chroniczny "brak rąk" na roli? Skąd trudności o dostateczną ilość służby dworskiej? Na pytania te postaram się w miarę możności odpowiedzieć.

Emigracya ludności wiejskiej do centrów miejskich jest przejawem niezaprzeczalnym nie tylko u nas, nie dowodzi to jednak, aby pobudki tego wychodztwa, zwłaszcza na szerszym gruncie, miały swoją słuszną racyę.

Nie da się zaprzeczyć, iż bodźcem do wychodztwa jest owo śpiące na dnie duszy ludzkiej pragnienie "czegoś lepszego, " a czy to nazwiemy auri sacra fames, czy żądzą "szerszych horyzontów, " wszystko jedno. Poza tą ogólnikową genezą stoi jeszcze cały szereg konkretnych, pochwytnych okoliczności, sprzyjających jej rozwojowi. Ułatwiona komunikacya, stąd możność częstszego zbliżania się ze światem miejskim, rozrost przemysłu wielkiego, nadający najmitom ogromne rozmiary, zmniejszenie się płodności miast przy wzrastającej konsumcyi pracy rąk, a, jak u nas, wyjątkowy urodzaj, ponętą chwilowego większego zarobku, prawna wartościowa niepodzielność do pewnego stopnia gruntów włościańskich, trudności spadkowe przy rozdziale schedy chłopskiej, mające poniekąd źródło swe i w braku kredytu dla drobnej własności — są to pobudki, poruszające drzemiącą w piersiach ludzkich chęć i najczęściej zawodną nadzieję wywalczenia lepszego bytu.

Już smutnej pamięci gorączka brazylijska ujawniła, iż rzesza wędrujących za morze nie należała do najbiedniejszych. Tenże sam szczegół, wykluczający konieczność wychodztwa, spostrzedz się daje przy emigracyi ludności wiejskiej do miast wielkich. Nie są to jednostki, pozbawione możności zapracowania kawałka chleba u siebie, a co więcej, rzadko kiedy opuszczający wioskę wieśniak nie jest w posiadaniu skromnego choćby kapitaliku. Synowie włościańscy, którym z ojcowskiej schedy przypada "spłacka, " służący lub najemnik, który dorobił się nieco grosza, chłop rzemieślnik, spodziewający się znaleźć korzystniejszy zbyt dla swego fachu w mieście — oto główny składnik emigracyi.

Zaliczyłem powyżej wyjątkowy urodzaj do przyczyn sprzyjających rozwojowi wychodztwa. Twierdzenia tego nie cofam. Znaczny urodzaj, jak wiadomo, początkuje w naszych stosunkach handlowo-zbożowych raptowny spadek cen zboża. Niepomyślne konjunktury rynku zbożowego z jednej strony stawiają producenta zbożowego w konieczności robienia oszczędności w budżecie gospodarczym, z drugiej zaś taniość artykułów spożywczych podnosi wartość płynnej gotowizny. W tych warunkach zarobek fabryczny, pokrywający normalnie konieczne potrzeby, wzrasta równomiernie z obniżeniem się kosztów, wywołanych codzienną potrzebą. Taki stan rzeczy naprowadza włościanina na smutną zresztą i racyonalna kombinacyę szukania zarobków w mieście, a tanie życie usprawiedliwia w zupełności te wyrachowania.

Znalazłszy się raz na bruku, wyrobnik wiejski, według charakterystycznego określenia zwlecze się, i choć warunki ulegną zmianie, wracać mu do swoich niesporo.

Objaw ten znajduje dowodne potwierdzenie v. latach nieurodzajnych — na odwrót bowiem drożyzna odstrasza najemnika od zajęć fabrycznych, i wówczas najczęściej dają się słyszeć głosy o braku robotnika w mieście.

"Wobec znacznego przyrostu ludności wiejskiej, braku rąk roboczych po wsiach nie można sobie jedynie wychodztwem do miast wytłómaczyć.

Prosta logika naprowadza na wniosek, że jądro tego niedostatku musi mieć inne, ukryte przyczyny, boć przecie i mechanika rolnicza wyręcza dziś pracę milionów rąk ludzkich!

Jedna żniwiarka wykonywa pracę kilkudziesięciu żeńców, młocarnia kilkudziesięciu, a lokomobila kilkuset zastąpi młocków; trzechskibowiec, kierowany ręką jednego fornala, uprawi ziemi tyleż, co trzy dawniejsze pługi, obsługiwane przez trzech ludzi; grabiarka "Tiger" za setkę ręcznych grabi wystarczy.

Przy zastępstwie maszyn i niezaprzeczalnym przyroście ludności włościańskiej, raczej nadmiaru rąk do pracy spodziewaćby się należało. Dlaczegóż dzieje się wręcz odwrotnie?

W broszurze Nędza Galicyi autor St. Szczepanowski wyraził się, iż chłop galicyjski je za ćwierć, a robi za pól człowieka. Pogląd zbytnio pesymistyczny, a w zastosowaniu do tutejszego wieśniaka należałoby go zmodyfikować w ten sposób: "Chłop pracuje tyle, ile mu potrzeba do zaspokojenia wymagań skali życiowej, a wymiar swej pracy stosuje do rozmiaru potrzeb i skłonnym jest raczej do ich zmniejszenia, niż spotęgowania wysiłku na ich pokrycie. "

Kto bezstronnie wejrzał w życie naszych włościan, temu zapewne nie wyda się paradoksem poniżej wyłuszczone pojęcie "oszczędności" chłopskich.

"Oszczędności" chłopskie, dorobek wieśniaczy nader rzadko, a prawie zawsze przypadkowo jedynie, pochodzi ze zwiększonego pracą dochodu. Chłop nasz (znów wypada mi się zastrzedz co do wyjątków) przysparzać nie umie, a raczej nie chce; on się obywa i ta wstrzemięźliwość chroni go od deficytu i stawia w możności kapitalizowania niepochłoniętych potrzebą egzystencyi owoców pracy, której raz nadanego rozmiaru nie zmienia.

Chłop próżnować, "leżeć po próżnicy, " nie lubi, lecz od pracy zarobkowej, gdy mu tylko okoliczności pozwolą, wyłamuje się chętnie. Pod tym względem wieśniak trzyma się pewnej normy, ustalonej przez nawyknienie, a regulowanej potrzebą gotowego grosza.

Czy trawa prosta jak trzcina, czy powalona, kosiarz więcej jednego morga nie wykosi; młocarz, obiwszy półkopek, jednego snopka więcej nie o młóci, chociaż to praca akordowa. Żona najemnika, śpiesząca, gdy ją potrzeba przyciśnie, od południa "na pańskie, " jeśli tylko mąż jej sam "wystarczy, " znajdzie sobie w domu robotę, a na zarobek nie wyjdzie; rodzina, pracująca "trojgiem, " zmniejsza natychmiast ilość rąk zarobkujących; gdy jej bardzo grosza nie potrzeba. Ale rozpatrzmy tę sprawę szczegółowo.

Zarówno brak służby dworskiej, jak i najemnika, to wynik z lat ostatnich, zapoczątkowany równocześnie ze zniżką cen zboża. Służący, trzymający się dotąd klamki dworskiej, uczuł pragnienie zakosztowania "swego chleba, " gdy tylko spostrzegł, że nań zarobić potrafi, że pracą, zbywaną detalicznie "na dniówkę, " zaspokoi swoje potrzeby. Warunki ku temu były przyjazne. Wartość ordynaryi pieniężnej spadła o 25% kartofle przytaniały, cena najmu pozostała w dawnej wysokości, a zarobek zawsze się znajdzie.

Wyrachowanie to najzupełniej proste. Istotnie — chłop, zmieniając zależność służbową na dowolne zarobkowanie, nie naraża się w tych warunkach na materyalne ryzyko, lecz z drugiej strony nie chciał, czy nie umiał, wyzyskać przyjaznych okoliczności dla polepszenia swej doli. Jedynem dążeniem jego i jedynym zyskiem było: wyżyć za zmniejszoną ilość dni roboczych w roku.

Podobną oszczędność w pracy i chęci zarobkowania spotykamy i u najemników. Służący, przekształcający się w wyrobnika, oszczędzał, według swych pojęć, na samej przemianie, wyrobnik zmniejszał po prostu ilość dni zarobkowych.

Weźmy dla przykładu rodzinę wyrobniczą, potrzebującą miesięcznie na chleb dwa korce żyta. W czasie, gdy cena żyta wynosiła 4 rub. 50 kop. za korzec, na zaspokojenie tej potrzeby wymieniona rodzina, licząc płacę dzienną po kop. 30, poświęcała dni roboczych trzydzieści; przy spadku ceny do rubli 3 za korzec, a niezmienionej płacy dziennej, starczył na kupno zarobek dni dwudziestu. Pozostałe dziesięć dni są, w większości wypadków, jako praca zarobkowa stracone.

Chłopek, zdobywszy potrzebną sumę na pokrycie bieżącej potrzeby, jakiej się jego skala życiowa domaga, nie kwapi się do dalszego zarobkowania, a przynajmniej za konieczność, budzoną myślą "o jutrze. " tegoż nie uważa.

Reasumując powyższe poglądy, powiedzieć możemy, iż robotnik wiejski pracuje obecnie mniej, gdyż skala jego zarobków po krótszym niż poprzednio przeciągu czasu pokrywa koszt potrzeb życiowych, jakie z tego źródła zaspokajał, a do kapitalizowania dochodów z zarobku nie przywykł.

Nie chcę bynajmniej przez to powiedzieć, że w mniej zarabiającym najemniku możnaby wywołać reakcyę większym napływem "rąk, " ale mam prawo twierdzić, że rozbudzenie przezornej zabiegliwości, a nadewszystko ulepszenie dotychczasowych potrzeb włościanina, rozszerzenie skali życiowej wieśniaka, nie przeszłoby bez zbawiennego wpływu

Ktoś słusznie zauważyć może iż pomiędzy ostatnim desideratem a poprzednio głoszonem przekonaniem o dobrobycie "doli chłopskiej" zachodzi rażąca sprzeczność.

Sprzeczność to tylko pozorna.

Przez rozszerzenie skali życiowej rozumieć nie należy jedynie lepszego odżywiania się, wykwintniejszej odzieży, lub wytworniej szych statków domowych, choć i przeciwko temu nie można stanowczego założyć feta; jest jeszcze inny odłam potrzeb, mało lub zupełnie obcych naszemu wieśniakowi. Do takich przedewszystkiem należy wykształcenie dzieci.

O wykształcenie dzieci nasz wieśniak — mówie o masach — nie troszczy się zupełnie, kosztów na ten cel żadnych nie ponosi, więc i o fundusze się nie stara. Skromnego wydatku na szkółki gminne, dotąd obowiązującego zresztą tylko posiadaczy własności nieruchomej, przyjętego przez ogół za malum necessarium, jako zrozumienie potrzeby kształcenia dziatwy uważać nie można. Niechby chłop tę potrzebę odczuł, niechby się o środki na jej zaspokojenie postarał, ku czemu ma możność zupełną. Ot! co pod rozszerzeniem jego " skali życiowej" rozumiem i czego "doli chłopskiej" życzę.

DROBNA WŁASNOŚĆ.

A teraz z kolei przyjrzyjmy się chłopom "na swojem" — wieśniakom na gruncie osiadłym,. t. zw. drobnej własności.

Uwłaszczenie nie zmieniło co do formy pierwotnego ustroju gospodarstw włościańskich. Ustawy nadawcze, oparłszy się na status quo, zatrzymały zarówno geometryczny rozmiar, jak i figurę warsztatów drobnej własności. Transformacya, o ile nastąpiła, przejawiła się dopiero w latach następnych, wskutek działów spadkowych lub też dokupna postronnych gruntów przez włościan.

Mamy dwa główne odłamy drobnej własności: 1) gospodarstwa "sprzężajowe, " to jest takie, które włościanie uprawiają własnym inwentarzem i 2) gospodarstwa "ręczne, " których obszar nie wystarcza na trzymanie własnego sprzężaju, a uprawa polna dopełniana jest najętą siłą pociągową.

Do pierwszej kategoryi zaliczają się, według dawnej nomenklatury: a) osady kmieci, b) półrolki, c) zagrody; do drugiej: a) półgospodarze, b) komornicy.

Jednostka gospodarcza kmieca obszaru 40 morgów, już przed uwłaszczeniem bardzo rzadka, niemniej i obecnie w niektórych zaledwie miejscowościach znajduje swych przedstawicieli. Częściej już spotkać się można z osadą włościańską, noszącą nazwę "półrolki, " o obszarze 24 morgów; najliczniejszemi są "zagrody, " od 10 do 12 morgów (300-prętowych) wynoszące.

Pod nazwą półgospodarzy" rozumieć należy właścicieli chałup z kawałkiem roli, nie mniejszym niż 5 morgów; wieśniacy, posiadający mniejszą przestrzeń lub jedynie chałupę z t. zw. ogrodem, noszą nazwę "komorników. "

Za wyjątkiem gospodarstw kmiecych i półrolniczych, o ile pozostały w całości, tak zagrody jak i "półgospodarstwa, " a samo przez się habendy komornicze, nie są warsztatami samoistnymi, to jest takimi, które produkcyą swoją pokrywają w zupełności potrzeby rodziny włościańskiej. Są to gospodarstwa "wyrobnicze, " będące dla właściciela podstawowem źródłem dochodu, z przymusowem jednakże dopełnianiem brakującej reszty przez postronny zarobek.

Nie jest moim celem zgłębiać na tem miejscu, czy i o ile nasz chłop gospodaruje dobrze — nawiasowo jednak zaznaczę, że większości włościan o złą gospodarkę posądzać nie można; przeciwnie, sąd pod tym względem należałoby wyrazić dodatni, z tem jednakże zastrzeżeniem, iż drobna własność rozporządza niektórymi środkami, niedostępnymi dla własności większej. Mianowicie nie uczuwa braku kredytu na kapitał obrotowy, mając możność zdobycia "gotowego grosza" zarobkiem, jako też zastępując część tego kapitału obrotowego ciążącą na własności folwarcznej pod postacią kosztów najmu — własną pracą. Uwagi powyższe dopełnić mi jeszcze należy nadmienieniem, o czem zresztą już kilkakrotnie wzmiankowałem, iż źródło pozarolnych dochodów, zarobkowanie, zawsze dla włościanina jest dostępnem i czas, zbywający mu od zajęć "na swojem, " w każdej chwili spieniężyć może.

Oprócz zarobków ręcznych, właściciel zagrody zarobkuje jeszcze sprzężajem. Odstawa folwarcznego zboża, buraków lub kartofli, dostawy licznych materyałów, przygodne furmanki — to wcale poważny dopływ dochodu w budżecie włościanina-gospodarza.

Można z zupełną pewnością twierdzić, że chłop-gospodarz jest w stanie, bez nadmiaru wysiłku, wszelkie ciężary gospodarcze, jak najem, podatki, naprawę budynków, jako też wydatki na przyodziewek, zaspokoić z dochodów swej pracy, bez uciekania się do zaczerpnięcia z dochodów roli. Wartość produktów rolnych, pozostałych po przeżywieniu się rodziny chłopskiej, jak niemniej i wartość sprzedanej gadziny — chłop-zagrodnik kapitalizuje, a raczej kapitalizować może, bo nie mogę stanowczego wygłaszać pewnika, iż nigdy od tej zasady nie odstępuje. Jak zawsze i wszędzie, tak i tu skłonności indywidualne robią swoje. Ostatecznie chodziło mi jedynie o zadokumentowanie "możności" — i tego poglądu nie cofam. Dowód prosty. Skala życiowa bezrolnego włościanina-wyrobnika, jak to już starałem się stwierdzić, nie różni się w niczem nieomal od potrzeb chłopa gospodarza, osiadłego na roli; jeśli przeto pierwszy swe rozchody z wyrobku zaspokoić bez trudności może, to w równym stopniu i drugi tej możności pozbawionym nie jest, dochód zaś z roli, dochód netto, przedstawia dlań wartość poza koniecznem zużytkowaniem stojącą, którą na czarną godzinę zachować może.

Ponieważ najliczniejszą jednostką gospodarczą małej własności są tzw. zagrody dwunastomorgowe, może nie bez interesu będzie, jeśli się takiemu warsztatowi chłopskiej gospodarki szczegółowo przyjrzymy.

Zabudowania zagrody włościańskiej drewniane, kryte słomą, niekiedy gontem. Chałupy murowane, tzw. murowańce, są rzadkością, napotykaną jedynie w okolicach bezleśnych, lub obfitujących w łomy kamienia Chata zagrodnika nie różni się ani wielkością, ani wewnętrznym rozkładem od innych domów włościańskich. Drzwi frontowe, zamykane na skobel lub wrzeciądz, prowadzą do dużej względnie sieni, z której jest znów wejście do izby mieszkalnej. Częstokroć sień, w połowie przegrodzona, służy za komorę lub skład materyału opałowego, a czasami nawet za chlewik dla drobiu (gęsi). Prócz izby, mieści chata włościańska w swem wnętrzu komorę, czyli spiżarnię, pełną fasek i beczek, z sąsiekiem na zboże. Niektóre obszerniejsze chaty mają dwie izby, rozdzielone sionką.

Góra chaty, tzw. strych, służy chłopu letnią porą na przechowanie różnego statku, pościeli, a czasami i zboża w snopie. W izbie jest zwykle jedno większe okno z małemi szybami i okienko maleńkie z widokiem na obórkę. Komory bez światła. Podłogę z desek nie każda chata posiada, najczęściej zastępuje ją boisko z iłu. Piec z okapem, z tzw. "babą" do regulowania cugu, z wgłębieniem na piec chlebowy.

Obórka na inwentarz, zimą ogacona słomą, dotyka nieomal chaty, a częstokroć jedną z nią stanowi całość. Stodoła o jednem klepisku, mogąca pomieścić około 20 kóp zboża, w niewielkiem oddaleniu od chaty, zamyka okólnik zagrody, opatrzony płotem z tarniny lub parkanem z desek.

Wewnątrz podwórza mieszczą się: obok stajen gnojownik, pod chałupą mała piwniczka, i. jako przystawka do parkanu, chlewiki na trzodę.

Wartość budynków przeciętnej zagrody można oznaczyć na 600 — 800 rub., zależnie od ceny materyału budowlanego.

Inwentarz żywy zagrodnika składa się: z pary koni (rzadziej wołów), 3 — 4 sztuk krów i przychówku, t.j. źrebięcia i cieląt. Trzody hoduje zagrodnik stosunkowo dużo, regulując jej ilość względnie do urodzaju kartofli.

W porównaniu z większą własnością, własność drobna trzyma stanowczo o wiele więcej inwentarza, tak roboczego jak i dochodowego. Kiedy w przeważnej liczbie dobrze zagospodarowanych folwarków jedna sztuka bydła wypada na 6 — 8 morgów obszaru, na chłopskiej zagrodzie stosunek ten dochodzi do 1 sztuki na 2 morgi a nawet na 1 1/2 morga. Toż samo powiedzieć można o sprzężaju. Zagrodnik na 12 morgach utrzymuje parę, a niekiedy trójkę koni. gospodarstwa dworskie liczą przeciętnie 3 pary koni na 100 morgów.

Przyczyna przewagi hodowlanej "na ilość" zagrody nad dworem łatwa do odgadnięcia. Wypływa ona głównie z systemu polowego, którego się włościanin w hodowli inwentarza trzyma, wyzyskując w dodatku korzystne, a dla niego jedynie dostępne warunki lokalne. Od pierwszej wiosennej trawki do późnej jesieni inwentarz włościański żywi się na pastwisku. W dominiach obciążonych serwitutem korzysta włościanin ze wspólnego z dworem pastwiska, gdzieindziej z gromadzkiego wypasu; a gdy się tam "gadzina" nie pożywi, od czegóż miedze lub wygony! Bierze się krowinę na powróz i dalej po rowach i przykopach! A że tam bydlątko czasem garstkę z cudzego chwyci — to trudno! nieme stworzenie nie ma przecież rozumu i granicy nie zna.

Aczkolwiek jakościowo hodowla włościańska przedstawia się w większości wypadków nad wyraz nędznie, na ilość, jak już zaznaczyłem, ma przewagę nad dworską, stąd też i produkcya mięsna w zagrodach włościańskich jest większą, niż po folwarkach.

Względnie znaczna obfitość obornika pozwala włościaninowi trzymać się następującego zmianowania: 1) kartofle na nawozie, 2) jęczmień, 3) żyto (w połowie z koniczyną), 4) koniczyna i groch, 5) (nawóz pod korzeń) pszenica, 6) owies.

Ugorzyć roli chłop nie lubi i czyni to jedynie z konieczności, w braku nawozu, zazwyczaj siejąc wszystkie płody w "popar."

Według wymienionego systemu zmianowania, normalny obsiew 12-morgowej zagrody przedstawia się w następujących cyfrach:

Kartofle — 2 morgi, jęczmień — 2 morgi, żyto — 2 morgi, koniczyna - 1 mórg, groch — 1 mórg, pszenica — 2 morgi, owies — 2 morgi.

Włościanin w swem gospodarstwie główny nacisk kładzie na kartofie i jarzynę; o ile też zauważyć mogłem, plon kartofli i zboża jarego zawsze jest wyższym w gospodarstwach włościańskich niż folwarcznych, za to zbiór oziminy stanowczo na gruntach dworskich lepiej dopisuje.

Podług powyżej przytoczonej normy wysiewu zagrodnik przy średnim urodzaju zbiera w ziarnie: jęczmienia korcy 20, owsa korcy 24, żyta korcy 12, pszenicy korcy 14, grochu korcy 6, kartofli korcy 120 i 5 furek parokonnych koniczyny.

Z osiągniętych z zagrody zbiorów sprzedaje ziarna stosunkowo niewiele; po przeżywieniu rodziny, zaledwie mu przy normalnym urodzaju czwarta część na sprzedaż pozostaje.

W przybliżeniu przeto wartość sprzedanej w ziarnie krestencyi wynosi:

5 korcy jęczmienia po 3 rub. za korzec = 15 rub,

3 korce żyta po

3 rub. 50 k. za korzec = 10 rub. 50 kop.

4 korce pszenicy po 5 rub. za korzec = 20 rub. —

2 korce grochu po 4 rub. za korzec = 8 rub. —

Ogółem 53 rub. 50 k.

Owsa i kartofli in natura zagrodnik nie przywykł sprzedawać, skarmiając wymienionymi produktami inwentarz.

Za to z gospodarstwa hodowlanego włościanin ciągnie przyzwoite zyski.

I tak: w warunkach, jakie powyżej przytoczyłem, wyprowadza na targ w ciągu roku: 1 sztukę bydła rogatego wartości 30 rub., 1 sztukę karmną trzody chlewnej 40 rub., 1 sztukę trzody polowej 20 rub. i kilkoro prosiąt, mniejwięcej 8, wartości 24 ruble. Czyni to razem 114 rubli.

Gospodarstwo fartuszkowe niemniej w budżecie dochodowym zagrodnika nie jest bez znaczenia. Nawet mało zapobiegliwa gosposia wypielęgnować potrafi 10 gąsek, które po sprzedaży (prócz pierza) spienięża, licząc po 90 kop. za sztukę, za 9 rubli. Z masła, serków, jaj uzgania, co najmniej, 30 rubli.

Nadto rodzina zagrodnika jest w stanie zarobić na dniówkę choćby tylko 30 rub. "piechotą," a dziesięć furmanek do roku przyniesie mu jakie 15 rubli

Dodawszy powyższe pozycye dochodu zagrodnika i jego rodziny, otrzymujemy 251 rubli 50 kop. w gotowiźnie, oprócz mieszkania i podstawowych, a z gruntu czerpanych artykułów spożywczych, które jedynie kupnem soli i niekiedy kawałka mięsa uzupełniane bywają.

Zapewne, że powyższy rachunek ulega poważnej zniżce tam, gdzie gospodarstwo włościańskich niedomaga, gdy zagrodnikowi brak inwentarza, lub zagrodę obciążają długi — Jakto zwykle bywa "spłacki" rodzinne. Kwestya to inna. Opieram się na danych przeciętnych, na objawach faktycznych, najczęściej spotykanych, że tak powiem, powszednich; wyjątki niepomyślne, położenie trudne — zawikłania ekonomiczne nie omijające i chaty włościańskiej, nie są przecież li tylko strzech słomianych smutnym przywilejem.

Tak mi się przedstawiła w ogólnych zarysach "dola chłopska" na trzech różnych posterunkach, jakie zajmuje.

— Stronny optymista! — zawołać ktoś gotów. — Więc, twojem zdaniem, ta szara świtka na różach spoczywa? A te czoła znojne, te ręce zgrubiałe, te mięśnie żylaste siermiężnej braci? Czyś ich w życiu nie spotkał? czyś nie słyszał smętnego zawodzenia? czy ci nie wpadła w ucho nigdy rzewna, czula piosenka ludowa? Więc, twojem zdaniem, eden życiowy jest naszego chłopa wyłącznym udziałem? Więc współczucie, litość, rada, opieka, czy pomoc społeczna w chacie włościańskiej potrzebną nie jest?

Tego nie powiedziałem, anibym śmiał powiedzieć. Widziałem i łzy na rzęsach i pot na czole chłopa, widziałem opadłe ręce w pracy znojnej, widziałem i prawdziwą nędzę i pożałowania godne ubóstwo, i nigdy nie poważę się twierdzić, że tam nic już do zrobienia nie pozostaje.

Ale postęp społeczny nie zasadza się na płaczliwym liryzmie, na łataniu dachu jednych gontem, zdartym z dachu sąsiadów.

Jak w zwartym lesie jedne drzewa dają osłonę drugim, tak i rzesza ludzka wspierać się wzajemnie musi. W szeregach zachwianych niema pojedyńczych osobników, których podtrzymywać należy — jest całość, i ta całość ma prawo niepodzielne do zasiłku społecznego, choćby w tak abstrakcyjnej formie, jak litość lub sympatya.

"Doli chłopskiej" w tym szeregu istnień najodporniejsze dostało się stanowisko. Obejrzyjmy ścieżkę, po której kroczy, zmieniajmy ją w bity gościniec pomyślności i rozwoju, nie zaniedbując jednak innych arteryi społecznego życia, a przedewszystkiem "szukajmy prawdy jasnego promienia, " bo tylko w oświetleniu rzeczywistości, nie zaś w słomianym płomieniu sentymentalizmu i sztucznej ekstazy widziana droga rozwoju, postępu i dobra — na manowce nie prowadzi.

KONIEC