Jakub Jasiński

CIAŃCIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Pieśń pierwsza

Pieśń druga

CIAŃCIA

Jasiński Jakub

Pieśń pierwsza

I

Niech kto chce śpiewa wojenne rozprawy,

Rycerzów męstwo, Fortuny odmiany,

Jak hardy w głodzie dla chleba i sławy

Biega za śmiercią żołnierz obłąkany.

Nie takich laurów Muza moja szuka

Ani zazdroszczę, kto się nimi wsławi,

Nie jestem autor, nie znam. co jest sztuka,

Piszę to, co chcę, i to, co mnie bawi;

Pochwał nie szukam, a na złość naganie

Powiem o Ciańci, Ciapuci, Ciachanie.

II

Pewnie by jaki ciekawiec zapytał,

Skąd mi do głowy przyszedł wymysł taki;

Że w żadnej książce tych imion nie czytał,

Czy to są ludzie, zwierzęta czy ptaki?

Jeśli się tylko czytaniem nie  znudzi,

A błędy dzieła łaskawie wybaczy,

Imię jest ptastwa, obrazy są ludzi,

A o co chodzi, to zaraz zobaczy:

Ja czy zabawię, znudzę czy rozgniewam!

Com sobie zaczął, to śmiało wyśpiewam.

III

W pewnym miasteczku (mniejsza o nazwisko,

W rzeczy to żadnej nie czyni odmiany)

Leży folwarczek, pieszczoty igrzysko,

Strugą przejrzystą nakoło oblany,

Natura pierwszy rysunek wydała,

Niewinna sztuka dała przymilenie,

Co oko darzy, co by myśl żądała,

Wszędzie ma rozkosz, wszędzie zadziwienie:

Po sztucznych płotkach, wysmukłych gałązkach,

Rzekłbyś, żeś w raju albo żeś w Powązkach.

IV

Nie przymus krzesał szpalery wygięte,

Nie koszt foremne kanały prowadził:

Miłość trwożliwa wiodła ścieżki kręte,

Dowcip budował, czas krzewił, gust radził;

Próżno się sadzi wymyślna struktura,

Piękność się zawsze przed nauką kryje,

Prawdziwa piękność jest sama natura,

A sztuka na tym, gdy jej kto użyje;

Niewinny gaik albo woda żywa

Im mniej kunsztowna, tym bardziej porywa.

V

W tym folwareczku mieszkała samotna

Ciańcia kokoszka, cud swego plemienia,

Zabawna, grzeczna, wesoła, ochotna,

Szczupła z figurki, poważna z wejrzenia;

Piórka pstrokate, oczki gdyby strzały,

Perłowym dziobkiem skrzydełka, głaskała,

Grzebyk w koralu, kędziorek wspaniały,

Kuperek w górę, czubek najeżała;

Co świat ma wdzięków, co niebo stworzyło,

Wszystko się w jednej Ciańci połączyło.

VI

Folwark był sławny w całej okolicy:

Świeccy, duchowni, szlachta, elegańci,

Słudzy, panowie, poddani, dziedzicy,

Wszystko gadało o Ciańci, o Ciańci;

Co komu instynkt do serca powiada,

Podług wrażenia każdy czegoś żąda:

Ten chce być grzędą, na której zasiada,

Ten byłby wodą, w której się przegląda;

Lecz nikt nie złamie wyroków natury:

Ciańcia kokoszka, a oni nie kury.

VII

Wszystko dla Ciańci nowym duchem żyje,

Wszystko w jej oczach szczęścia swego szuka,

Dla niej się chętniej powój w górę wije,

Dla niej się róża ochotniej rozpuka;

Czyli się niebo zachmurzy pomrokiem,

Czy wiatr przeciwny pogodą zachwieje,

Ciańcia rozkaże, Ciańcia rzuci okiem:

Wiatry się uśpią, niebo się rozśmieje.

Wszystko się hasłem rozkoszy odzywa;

Lecz Ciańcia wzdycha: Ciańcia nieszczęśliwa!

VIII

Kiedy Wszechmocność naturę tworzyła

I wszystkim wiekom wyrok miał być dany,

Niebo zagrzmiało, ziemia się wzruszyła

I taki odgłos z góry był słyszany:

«Wszystkim się jeden cel szczęścia naznacza,

Natura w ludziach nie chce znać różnicy,

Niechaj ubogi  w nędzy nie rozpacza

Ani się tyran chełpi w swej stolicy:

Szczęśliwszym w świecie nikt nie będzie zwany

Jak ten, co kocha, nawzajem kochany».

IX

Miłości święta, jakże twoje tchnienia

Szczęśliwym serca zapałem przejmują!

Ty wprzęgasz w jarzmo najdziksze stworzenia,

Żywioły nieme twoję władzę czują;

Cokolwiek żyje w ogromie natury,

Wszystko pod hasłem kochania szczęśliwe;

Przy nim lwów srogich niegroźne pazury,

Smoki łaskawe, żmije nieszkodliwe,

Tyś pod twym prawem wszystko porównała;

Niestety! Ciańcia jeszcze nie kochała.

X

Już po kilkakroć głos wdzięcznej rozkoszy

Wzniecał w jej sercu poprzednie płomyki,

Gdzie szukać kurów dla gładkiej kokoszy?

Słyszała nieraz żwawe kikiryki;

Niebo każdemu skryte czucie dało,

Głos taki łatwo do serca się wtłacza,

Oczki się skrzyły, serduszko pukało,

Na głos natury nie trzeba tłumacza;

Lecz bojaźń, przesąd, wstyd, próżność, szkrupuły

Te ludziom nieraz pierwszy krok zepsuły.

XI

Pewnego razu, gdy Ciańcia strapiona

Oczki spłakane ku niebo zwracała.

Staje w jej oczach baba pochylona,

Kijek sękaty w prawej ręce miała.

Po gęstych zmarszczkach, zapadłej źrenicy,

Po zębach, które po dziąsła przyjadła,

Poznała obraz możnej czarownicy,

Zlękła się, wrzasła i zemdlona padła.

Miłość, co na to z daleka patrzała,

Śmiała się w duchu i w ręce klaskała.

XII

Tak kiedy Flory kwiatek ulubiony

Wietrzyki płoche igrając złamały,

Pochylił główkę, ale choć schylony,

Niemniej ozdobny, niemniej okazały;

Baczna bogini, gdy na to przyśpieszy,

Chociaż się pierwszym wejrzeniem zmieszała,

Wnet rzuca troskę i znowu się cieszy,

Nowe ozdoby w swym kwiatka ujrzała;

Potem mu daje pomoc ku potrzebie:

Podobnie Ciańcia wnet przyszła do siebie.

XIII

— Nie bój się, pani — rzekła do niej mara —

Niech cię nie trwoży to nagłe widzenie,

Jeślim nieładna albo jeślim stara,

Nie ja w tym winna, ale przyrodzenie;

Lecz choć się moja postać mniej podoba,

Charakter duszy nic na tym nie traci,

Serce mam dobre, to moja ozdoba,

A duch szlachetny nie szuka postaci;

Szkodzić nie umiem, lękasz się daremnie,

Pomóc ci mogę siłą, co jest we mnie.

XIV

Tak gdy przechodnia znienacka uderzy,

Drogiej zdobyczy blask niespodziewany,

Już dobrze widział, a jeszcze nie wierzy,

Lęka się zmysłów, czy nie oszukany?

Ciańcia zdziwiona, jak nieżywa stała,

Tysiąc przywidzeń w umyśle się roi,

Oczki widziały, oczkom nie ufała,

Miesza się, cieszy, spodziewa i boi,

Chciałaby mówić, coś jej serce ściska,

Czy to na jawie, czy senne igrzyska?

XV

Nie chciała babka długo jej zasmucać,

A jako dobrze ludzkie serce znała.

Zręcznie zaczęła męstwo w jej ocucać,

Słówek łagodnych i pieszczot dodała;

Ażeby jednak znała, kto jej sprzyja,

Dała jej razem dowód swojej siły:

Podniosła w górę kruczek swego kija —

Wszystkie się drzewa Ciańci ukłoniły;

Ustała bojaźń, bladość ustąpiła,

Krew się na twarzy przez mleko przebiła.

XVI

— Ktokolwiek jesteś — rzekła ośmielona —

Czy ty śmiertelna, czy jaka bogini?

Pewnie od niebios jesteś mi zdarzona,

Żadna moc ludzka tych cudów nie czyni,

Bądź mi życzliwa; ach! oby to zdarzyć,

Żebym twą łaskę kiedy odwdzięczyła;

Pani!... lecz nie wiem, na co się mam skarżyć.

Potem powtórnie oczki w dół spuściła;

— Jestem nieszczęsna, jestem umartwiona,

Czy byłaś kiedy młoda i chwalona?

XVII

Szczęśliwych latek mile przypomnienie

Pogodę babie na twarzy rozsiało,

Po bladym licu przeszły jej promienie,

Oko zapadłe jeszcze się rozśmiało.

— O Boże mocny! — mówiła z westchnieniem

Któż się wyrokom sprzeciwić wydoła!

Byłam, ach, byłam inakszym stworzeniem!

Byłam powabna, młoda i wesoła;

Niestety! próżno człek się dzisiaj smuci,

Młodość się moja na wieki nie wróci!

XVIII

Ale ty, której niebo przeznaczyło

Tę smutną podróż dopiero przebywać,

Słuchaj poprzednich, co im się zdarzyło,

A ucz się z innych, jak czasu używać;

Żywot nasz krótki, młodość nie wieczysta,

Nikt sobie chwili nad wyrok nie doda,

Traci czas ten, kto z czasu nie korzysta,

Wnet miną wdzięki, wiek, młodość, uroda;

A jeśli życie kto sobie przedłużył,

Ten żył najwięcej, kto najwięcej użył.

XIX

Pierwszego człeka niżeli postawił

Na tym padole Twórca sprawiedliwy,

Taki mu wyrok niezmienny objawił:

«Żyj, mnóż się, rośnij, panuj, bądź szczęśliwy,

Oto jest Rozkosz, oto jest Zmartwienie,

Chcę, żeby zawsze ciebie były blisko,

Będziesz ich panem na każde skinienie,

W twym sercu obu zakładam siedlisko:

Co chcesz — utrzymaj, czego nie — uciekaj,

Bierz, ą na losy nigdy nie narzekaj».

XX

— Ale niestety! tego przeznaczenia

Mało kto w życiu jak trzeba używa;

Człek sobie roi dziwne tłumaczenia:

Nadzieja mami, a życie upływa!

Chciwy za złotem pławi się za morze,

Żołnierz dla sławy krew drogą poświęca,

Dumny dla wstęgi czołga się przy dworze,

Mądrego wieniec nikczemny przynęca,

Rzadki cnotliwy, różniąc się od tłumu,

Idzie za czuciem serca i rozumu.

XXI

O Ciańcio! długo byłoby powiadać

Błędnej ludzkości błędne zaślepienia;

Nie mnie to mówić, nie tobie to badać,

Zły tobie postrach, mnie ciężkie wspomnienia;

Bo co Opatrzność kontu naznaczyła,

Nikt się od tego w życiu nie uchyli,

Ty idziesz na świat, a jam go przebyła,

Mój czas już przeszedł, twój przejdzie po chwili?

Lecz to ci zawsze w sercu mieć należy,

Że szczęście ludzkie od ludzi zależy.

XXII

To wymówiwszy staruszka zgrzybiała

Trzy kroki nazad od niej odstąpiła;

Trzy koła laską na ziemi pisała;

Trzy koła w górze na niebie kreśliła;

Polem wzywała niesłychane wrogi

I srogich potwór straszliwe imiona,

Przedwieczny Chaos i piekielne bogi,

Groźną Chymerę, srogiego Tyfona;

Na głos potężny natura zadrżała,

Słońce przygasło, a ciemność nastała.

XXIII

O! Nieba! dziwnym zrządzeniem uroku

Widzi cud nowy Ciańcia zadziwiona:

Powietrzny wózek spuszcza się z obłoku,

Koncha na srebrnych sprężynach zwieszona;

Cztery gołębie ciągną zaprzężone,

Szory perłowe i jedwabne lejce,

Błyszczą się osie i piasta złocone,

Na tyle Rozkosz, a Wdzięki woźnice,

Na rozkaz babki Ciańcia na nim siadła,

Oczki zmrużyła, westchnęła i zbladła.

Koniec pieśni pierwszej

Koniec wersji demonstracyjnej.

Pieśń druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej