Edward Lubowski

CICHY JANEK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

X.

CICHY JANEK I GŁOŚNY FRANEK

powieść w dwóch tomach

Lubowski Edward

CXXVI.
Our life is' a false nature — this not in
The harmony of things — this hard decree,
This uncradicable taint of sin,
This boundless upas, this all — blasting tree,
Whose roote is earth, whose leaves and branches
The skies which rain their plagues on men like dew
Disease, death, bondage, — alle the woes we see —
And worse, the woes we see not — which throb through
The immedicable soul, with heart — aches ever new,

Child-Harold's pilgrimage

I.

SZKOŁA.

Purpurowa kula zaognionego nieba podczas pięknego lubo chłodnego wrześniowego wieczoru, odrzucała blask swój krwawy na część miasta, nawprost niej leżącą.Część ta, położona niżej, stulona i ścieśniona, ponurego wyglądu, drgała teraz tysiącem promieni jaskrawego opalu, które przedzierając się przez okna domostw, ubierały wnętrza ich fantastycznie.

Jesienna ta chwila, to płomień dojrzalszego wieku, wybuchający po raz ostatni namiętnie, lecz nierozgrzewając ani nierozweselając tak jak ogień pierwszej młodości.

Mimowoli patrzymy wtedy w niebo z pewną tęsknotą i z żalem za stygnącem słońcem, które budziło tyle życia i tyle ruchu.

Któż wróci co pozostało za nami, kto cofnie co się stało, kto wskrzesi radość, która niedawno jeszcze kołysała serce?

I radość i nadzieje i bujność przedsięwzięć i siła zamiarów, przepadły wraz z obrotem słońca, a biedny człek stoi długo jeszcze nieruchomy na miejscu i szepcze sam do siebie wylękniony: Gdzież moje uczucia, gdzież zachwyty i zapał, gdzie skrzydła, co mnie ponieść miały wysoko nad ziemię?

A w odpowiedzi na to, słyszy wicher jesienny, świszczący przeraźliwie i zmiatający liście z wierzchołków drzew, pędzący je w dalekie od rodzinnego pnia strony; — słyszy i drży z zimna, które go przejmuje niespodzianie, wtedy gdy jeszcze obliczał że mu słońce przygrzewać powinno.

Gdyby choć był zgrzybiałym starcem, cieszącym się z krwawego zachodu światła, jak z jednej chwilki więcej, darowanej mu jeszcze przed pewnym, nieuniknionym grobem! Ale ten starzec zatracił już pamięć tego czem był niegdyś, gdy on... pamiętając stokroć lepiej od innych bo przetrwanem cierpieniem, wie że z życia należało mu się wiele....

Lecz cóż pomoże gorycz cierpienia i przekonanie o swej niemocy?... żyć trzeba!

Żyć trzeba przy złamanej woli, potarganych marzeniach, zmarnowanej lub źle użytej sile i dojmującym bólu, zatapiającym szpony w sercu.... Żyć trzeba i patrzeć obojętnie lub samolubnie jak ten starzec, — na niejeden jeszcze zachód słońca, zanim ostatni zaświeci przymykającej się, powiece!....

* * *

Jesień więc była i wieczorna godzina.

W środku wielkiego miasta gwar, turkot karet, dorożek i ciężko obładowanych wozów, zmięszany z krokami śpieszących się ludzi, z nawoływaniem stangretów, z krzykiem urywanych głosów i śmiechów, z brzmieniem piskliwem ochoczej kapeli, przygrywającej gdzieś w szynku i nareszcie z lamentującym tonem czułej katarynki, wytwarzał ową głuchą wrzawę, której echo zagasa po odległych i pustych ulicach, jakimś dziwnie ponurym szmerem. Ten ruch tłumów ludzkich, kipiący i pryskający jak fala, wypychana na wierzch nieustannie z głębin morza, smutnym odbija kontrastem od ciszy przedmieść, złożonych po większej części z samych, poczerniałych od brudu i wilgoci domków.

W jednym z takich, większym od innych dwupiętrową oficyną — siedziało przy dużym, drewnianym stole, dwoje ludzi. Kobieta średnich lat, w żałobnej sukni i tuż obok niej, trzynastoletni chłopiec.

Kobieta szyła z nadzwyczajnym pośpiechem, spoglądając kiedy niekiedy na zegar stojący na komodzie, a wyróżniający się złoceniami i misterną rzeźbą, od reszty sprzętów, pospolitych i najprostszych.

Chłopiec zaczytał się w książce z taką uwagą, że się nieodwrócił nawet wtedy, gdy go matka zcicha — niechcąc budzić dwojga dziewczątek śpiących tuż obok na wąskiej kanapce, — zawołała po imieniu. Musiała się odezwać głośniej.

— Co mamo? — spytał, ocknąwszy się chłopiec i patrząc z żalem na książkę.

— Moje dziecko, kończę już robotę którą zaraz odnieść muszę, popilnujże tu dzieci gdyby się obudziły.

— Dobrze mamo — ale czy nielepiejby było, gdybym ja odniósł — przecież znam ulicę a przebiegnę szybko?

— Nie mój Janku, bałabym się.

— Cóżto, ja taki mały? — rzekł z pychą, podnosząc się z miejsca.

— Słuchajno Janku — spotkałam dziś na uhcy gdy szedł do nas, pana "Wolickiego. Poczciwy to człowiek i jedyny nasz przyjaciel. Gdyby nie on, byłabym marnie przepadła z biedy...

— Gdybyśmy mogli przyjąć służącą — przerwał Janek, śledząc oczyma nieodrywającą się od igły rękę matki — mój Boże, dawniej niepozwalałaś Maryannie szyć wieczorem żeby sobie wzroku nie psuła, a teraz sama szyjesz po całych nocach!

— Dawniej moje dziecko, byliśmy szczęśliwi, ojciec twój najlepszy pracował za nas....

Zamilkła, zalawszy się łzami. Chłopiec przybliżył się i całował matkę po rękach, mówiąc:

— Zobaczysz mamo, niech ja tylko dorosnę, a zarobię tyle pieniędzy, tyle pieniędzy, że będziesz sobie wielką panią.

— Ale nim dorośniesz, ileżto jeszcze lat mój Boże — a tu żyć trzeba!

Westchnęła ciężko podczas gdy chłopiec obliczał coś na palcach, a potem rzekła:

— Widzisz Janku, pan Wolicki i o tem pomyślał, bo pytał mi się czy ty masz ochotę do nauki. Powiedziałam mu że wielką, że cię trudno oderwać od książki, ale on odpowiedział, że to niedosyć, że ty w domu pozostać dłużej niemożesz.

— A gdzie? — krzyknął wystraszony chłopiec.

— Że cię trzeba posłać koniecznie do szkoły publicznej.

— Do szkoły?... mnie?... niechcę mamo, niechcę... niepójdę!

I zesunąwszy się jej do kolan, wypraszał się takim błagalnym głosem, jak gdyby go miała spotkać najcięższa kara.

— Przecież będziesz przychodził do domu, tylko pół dnia przesiedzisz w szkole....

— Ja się dziesięć razy tyle uczyć będę w domu, ale mnie tam nieposyłaj, moja droga mateczko!

Matka zdziwiona tym oporem, rzekła jednak z mocą:

— Mój Janku, masz zastanowienie i rozsądku więcej nad swój wiek, zrozumiejże więc że jeżeli chcesz się uczyć, to mi łatwiej posyłać cię do szkoły, bo tam taniej. Zkądżebym ci wzięła na nauczycieli?... wstydź się, masz już lat trzynaście, a boisz się, sam niewiesz czego.... No, bo powiedz dlaczego niechcesz chodzić do szkoły?

Chłopiec spuścił głowę i milczał, lecz na wyrazistej jego twarzyczce, malowała się taka przykrość, taka prawie boleść, że matka niewyszła już nigdzie z domu, siedząc z nim tak długo, dopóki się do snu nie ułożył.

Późno dopiero w noc, gdy już wszystko troje, zasnęło twardym i szczęśliwym snem dzieciaków — odłożyła na bok robotę, ale nieudała się zaraz na spoczynek.

Alboż niemiała nad czem, zadumać się długo, gorzko i posępnie?

Co robić samej kobiecie, opuszczonej, bez majątku i sposobu utrzymania — jak wyżywić troje tych dzieci i wychować?

Trzy miesiące jeszcze temu, miała pani Władzicka dom swój własny, męża z którym się czuła najszczęśliwszą i przyszłość przed sobą jasną, której nie groziła najdrobniejsza chmurka.

Pewnego dnia jednak, cały ten gmach bezpiecznego i spokojnego szczęścia, runął w gruzy. Mąż jej, przemysłowiec, człowiek uczciwy i najlepszego serca, nierozważnie poręczywszy za przyjaciela, odpowiedział za jego bankructwo całym swym majątkiem, niechcąc ukryć niczego, jednak tej strasznej ruiny przeżyć niemógł. Rażony apopleksyą, w jednym dniu skonał niepożegnawszy się nawet z żoną, która niemiała pojęcia co to jest ubóstwo, tak jak niemiała pojęcia co to jest praca.

Odurzona i zgnębiona, niepomyślała zrazu że w tym stanie biernej boleści, pozostać niemoże, że trzeba się ratować.... Przyszedł jej wprawdzie z pomocą buchalter męża, p. Wolicki, który z resztek fortuny zdołał jej ocalić niewielką sumkę, wyszukał taniego mieszkania i nastręczył robotę — a jakąż mogła być ona, jeżeli nie szycie? — dodawszy sporo rad jeszcze życzliwych i praktycznych.

Lecz na długoż grosz ten wystarczy, a potem co? Zarobkiem z szycia, które zajmuje jej dzień cały niszcząc zdrowie, niemoże zaspokoić pierwszych nawet potrzeb życia.

Załamała ręce...

* * *

Janek przez noc całą, na pół we śnie na pół na jawie, widział tę straszną szkołę, której się bał tak instynktownie. Przedstawiała mu się raz jak mrowisko małych jak on ludzi, wytrzeszczających nań złośliwie przenikliwe oczki, wykrzywiających mu się i podrzeźniających, szturchających i popychających, ilekroć błagał o to, iżby go zostawiono na boku — to znów jak głęboki loch, w którym siedział zanurzony po szyję w piasku, głodny i spragniony, trzymający przed sobą książkę, której mimo iż mu pękało w mózgu, nic a nic zrozumieć niezdołał — to nareszcie jak tortura, w postaci jakiegoś wysokiego kościstego starca, uderzającego go co minuta, kańczugiem po głowie.

Kilka razy przez sen krzyknął przeraźliwie, a matka nadaremnie usiłowała go uspokoić; — nareszcie zerwał się nad ranem z łóżka spotniały, wystraszony i nieczujący kości.

Ubierając się szybko, drżał jak w febrze i skrycie, z obawy iżby matka nie dojrzała, ocierał łzy.

Zwolna ochłodnąwszy trochę na jasnym dniu, wstydził się sam swojej trwogi, przemawiał do siebie jak starszy do dziecka, a jednak czuł, jak mu serce biło gwałtownie. W najwyższym niepokoju, wymknął się na ulicę, na której jeszcze było pusto, i biegał po niej tam i napowrót. Z natury dziwnie rozważny, wiedząc przytem ile matka na nim polega, a wreszcie dumny z tego, że będzie miał kiedyś obowiązek opieki nad siostrami, chciał koniecznie stanąć przed matką spokojny i zimny i niedać nic poznać, ile biedna jego dusza przechodzi utrapień. A jednak była to pierwsza jego boleść w życiu — pierwszy lęk przed czemś nieznanem, które teraz w wyobraźni jego, przybierało potworne kształty. Niewiedział czy to "coś" nazywa się światem, niewiedział co to jest walka i że człowiek zaledwo odrosłszy od ziemi walczyć musi, ale czuł że z jego dotychczasową swobodą skończyło się na zawsze i że odtąd często tłumić będzie musiał łzy i trwogę, ażeby dokonać jakiejś wymaganej od niego pracy czy trudu.

Kiedy rzekłszy matce "dzień dobry" ujrzał jej twarz bladą, słodkim okraszoną uśmiechem, przeczuł że ten uśmiech przybrała dla niego umyślnie, ażeby mu dodać odwagi. — Jakże jej chciał wyrazić za to swoją wdzięczność i swoje gorące przywiązanie, jakże chciał wybuchnąć szlochem niewymownego rozrzewnienia, i u jej piersi zaczerpnąć męztwa na tę pierwszą wyprawę za dom, między obcych! Pohamował się jednak znowu dlatego, bo tajemny głos ostrzegał go ciągle, że tę nieszczęśliwą matkę, trzeba jaknajmniej zasmucać a jaknajwięcej pocieszać.

Zdobywając się więc sam za jej przykładem na wesoły uśmiech, niezwykle wyglądający na jego bladej i melancholijnej twarzyczce, rzekł wskazując książki leżące na stole:

— Mateczko, myślisz że ja sobie z niemi rady nie dam?

— Więc czegóż się tak boisz iść do szkoły, przecież w nocy krzyczałeś przez sen?

— Bo chłopców pana Manilskiego zawsze głowa boli gdy wracają ze szkoły, a gdy tam idą, to pacierze mówią ze strachu.

Matka niewiedziała co odpowiedzieć, sama w duchu lękając się iżby Jankowi nie dokuczali w tej szkole, o której dotąd nic nigdy nie wiedziała, lecz rzekła, patrząc na jego zapałem błyszczące oczy i na łagodny wyraz twarzy:

— Zobaczysz że cię wszyscy pokochają i profesorowie i koledzy — cóżbyś im ty mógł zawadzać, ty na którego ani ja, ani ś. p. ojciec nigdy się nierozgniewali. Moje dobro dziecko, zobaczysz że ci będzie dobrze, bo chybaby ludzie serca niemieli....

I pogłaskała go po głowie, a chłopiec porwał jej ręce i całował tak gorąco, jak gdyby się z nią, rozstawał na zawsze.

W godzinę potem, wchodzili do gabinetu pana prorektora.

Pan prorektor byłto mężczyzna wysoki, chudy, z bakenbardaini siwemi, z czupryną groźnie nastrzępioną nad czołem, głos miał cienki, krzykliwy, ruchy rozkazujące i stanowcze, a spojrzenie srogie, snać długiem umyślnem ćwiczeniem na wywieranie wrażenia, przygotowane. Lubił też chlubić się cokolwiek przed rodzicami z tego, że ujarzmia malców wzrokiem, zupełnie jak Morok ujarzmiający zwierzęta.

Pani Władzicka po przedstawieniu syna i gdy już tenże wyszedł z gabinetu, rzekła nieśmiało do pana prorektora:

— Chłopiec mój łagodny i pojętny, tylko bardzo bojaźliwy. Prosiłabym pana prorektora o pewną względność dla niego w obejściu, przyzwyczajony do delikatności w domu....

— Przecież tu nie menażerya, żeby go źle traktowano — przerwał dosyć szorstko zwierzchnik, patrząc lekceważąco na pokorną wdowę.

— Tak, ale pan prorektor wie najlepiej, że dla jednych dzieci wystarcza łagodne słowo, gdy dla innych zaledwo surowa kara....

— Trudno żebyśmy tu dla pani zmieniali przepisany rygor — przerwał znowu pan prorektor, spojrzawszy na nią swoim wyćwiczonym wzrokiem, który wydał się jej okrutnym.

I pożegnał ją skinieniem ręki napoleońskiem, co ją stropiło do reszty. Janek, który miał przestąpić próg swojej klasy, uwiesił się teraz jej rąk i znowu drżąc jak w febrze, szeptał:

— Byłem tam już raz był, uspokoję się zaraz, ale tak wejść odrazu samemu, między tylu... moja mateczko ja jutro pójdę, daruj mi dziś jeszcze....

— Niemożna Janku, a potem lepiej raz skończyć z tym urojonym strachem. Chcesz, to cię wprowadzę.

I postąpiła ku drzwiom przeciwległym.

— Nie, nie mateczko — prosił się, niepuszczając jej rąk — ja sam wejdę, tylko jeszcze minutkę... jeszcze minutkę....

Pani Władzickiej, tak się teraz smutno zrobiło, jakgdyby dziecko swe na jakieś prowadziła tortury.

Przypomniawszy sobie wzrok pana prorektora, uczuwała taką samą trwogę jak Janek, ale niechciała tego pokazać, a wreszcie trzeba było raz skończyć.

— No Janku idź już — a z obiadem będziemy cię czekali. Zobaczysz że jutro sam się z siebie śmiać będziesz.

Janek odskoczył nagle od matki, wyprostował głowę, i rzekł głośno:

— Już dobrze mateczko — do widzenia. Schwycił szybko za klamkę, nacisnął, i próg klasy przestąpił.

Matka przyskoczyła do drzwi, popatrzała przez dziurkę od klucza, ale nic dostrzedz niemogła; przyłożyła ucho do drzwi, ale dochodził ją tylko szmer głuchy i pomięszany. Chciała się rozśmiać z tego współudziału w dziecinnej trwodze Janka, ale niemogła.... Przeciwnie, wróciła z ciężkiem sercem do swego ubogiego mieszkania.

Janek tymczasem niepodnosząc oczu, niesłysząc nic, chciał jaknajprędzej dobiedz do najbliższej ławki i usiąść cichutko i zniknąć tak, żeby nikt niewiedział o nim.

Ale nie tak to łatwo ukryć się, gdy ośmdziesięciu malców w oczekiwaniu pana profesora, mając zwrócone oczy na drzwi, zamiast niego, ujrzało nagle jakiegoś wątłego nieśmiałego chłopczynę, przesuwającego się zcicha jak mara. Na nieśmiałości lubią ci mali ludzie zaprawiać swój dowcip, a zwłaszcza swoją zuchwałość.

Najprzód więc rozśmiali się chórem, potem kilkunastu otoczyło go w koło i nuż dobywać z niego języka:

— A jak się wabisz olbrzymie? (Janek na swój wiek był bardzo mały).

— Możeś ty panienka przebrana!

— Czegóż sobie ciągle patrzysz na buty?

— Czy cię gęś przyniosła na skrzydłach? "Gęś, " ogromnie się spodobała całej klasie.

— Może on głuchoniemy! — krzyknął tenże sam żartowniś.

— A prawda! pomacajcie-no go! I w tej chwili Janek uczuł kułaka na plecach! Poczerwieniał z gniewu i zerwał się wyprostowany jak struna, a popatrzywszy teraz śmiało na tych swoich towarzyszy i kolegów, rzekł donośnym głosem:

— Cóżem wam zrobił, czego chcecie odemnie?

— Gada, gada! — zaśmiała się wrzaskliwa gromadka.

— Sera z nim!

Nim się opamiętał nasz młodziutki bohater, nim jeszcze ochłonąć mógł z gniewu i zadziwienia, już malcy z jednej i z drugiej strony, zaczęli go ściskać tak szczelnie, towarzysząc sobie ciągłemi śmiechami i wykrzykami, że mu zabrakło oddechu. Przez chwilę zdawało mu się że go chcą udusić, chciał krzyknąć ratunku, lecz w tej chwili zamgliły mu się oczy, jakaś bezwładność opanowała go całego, a wśród tego omdlenia czy zesłabnięcia, przemknęła mu przed wyobraźnią postać ukochanej matki. Chciałby tak umrzeć, byle raz jeszcze ucałować jej nogi. Porwała go taka niewysłowiona za nią tęsknota, że nagle cucąc się z tego sekundę trwającego letargu, szarpnął się z całą siłą i wyskoczył po nad głowy napastników.

Musiał być bardzo blady i dosyć straszny, bo chłopcy odlecieli od niego jak spłoszone wróble, i czemprędzej zasiedli każdy na swojem miejscu, w ławce.

Może się bali odwetu rozpaczy, a może już nasycili swą bezmyślną swywolę. Janek odurzony, ogłuszony, nieprzytomny, popatrzał błędnemi oczami naokoło, a w tej też chwili wszedł pan profesor Walczyński.

Malcy z takiem nabożeństwem zwrócili oczy na rozłożone na ławach kajety, jakgdyby od urodzenia nigdy na nic innego patrzeć nie mieli zwyczaju. Dopiero przypadkiem niby dojrzawszy pana profesora, powstali z uszanowaniem, czekając tak długo, aż pan profesor chrząknąwszy kilka razy, utarłszy nos hałaśliwie i popatrzywszy bystro przed siebie kilkakrotnie, raczył się rozsiąść w katedrze.

Profesor Walczyński był profesorem starego autoramentu, kochającym po swojemu młódź niesforną i krzykliwą, ale zarazem tępiącym złe jej nałogi, i naganiaiącym jej obyczaje, starym tradycyjnym sposobem.

Dwa pokolenia w ten sposób już wychował i w inny system kary i poprawy niewierzył drwiąc sobie z kolegów chcących łagodnością i perswazyą, zaprowadzić ład i pilność. Mawiał często: "dzieciak zwykł był to tylko robić co mu mile, albo co mu robić nakażą pod groźbą. Choćby miał niewiem jaką wrodzoną ambicyą, za mało ma jeszcze wyrobienia ażeby się nagiąć do trudu, lub powstrzymać od złej skłonności. Otóż naginać go i powstrzymywać, mojem jest zadaniem. "

Ponieważ system ówczesny w szkołach tolerował karę doraźną, więc profesor Walczyński poruszał się swobodnie w granicach tego systemu. Poruszał się nawet za swobodnie, gdyż kara ta, stała się w pewnej mierze, jego amatorstwem. Nieużywał jej tak jak z początku, w nadzwyczajnych wypadkach, ale w najzwyklejszych, tak że ani się spotrzegł, jak w malcach zatarł poczucie wstydu, wytworzywszy na to miejsce filuterność i kłamstwo, usiłujące ochronić się od fizycznego tylko bólu. I pomyśleć że system ten trwał lat kilkadziesiąt i że wobec zmienionych stosunków obyczajowych, kara taka zabójczą bywa dla moralnego zdrowia młodego pokolenia!

Pan profesor był przytem usposobienia humorystycznego, lubił apophtegmata, jovialitates, wierszyki klecone naprędce i stosowane do okoliczności, słowem lubił pobaraszkować, czy karę wymierzał, czy promieniał olimpijską pogodą.

Chłopcy przyzwyczajali się do przypowieści, do żartów i do... bizuna. Lecz gdy pana profesora napadła czarna chwila, biada wtedy całej klasie. Najmniejszy szmer, najdrobniejszą pomyłkę w lekcyi, potrzeba było odpokutować boleśnie. Poznawali oni czarną chwilę po zagięciu na tył łysiny dwóch kosmyków siwych, które w chwilach jasnych, spadały wdzięcznie na czoło. Cała wreszcie postać Walczyńskiego, niebyła bynajmniej groźną. Krótki, gruby, z potężnym brzuszkiem, na którym bębnił sobie palcami, na twarzy czerwony, z łysiną świecącą zdaleka, w okularach niebieskich, które ciągle zdejmował i nakładał, obdarzony był nadto głosem basowym głębokim, którym huczał nieustannie.

Kiedy już zasiadł w katedrze wśród grobowego milczenia, zdjął okulary, wyczyścił je fularową czerwoną chustką, potem znowu nałożył na oczy i rozglądnął się bacznie po sali.

Każdy z malców przybrał wtedy odpowiedni wyraz twarzy. Jedni udawali niebiańską pogodę duszy, patrząc z zajęciem w twarz profesora, drudzy nieodczepiali wzroku od kajetów, inni schylali głowę pokornie i trwożliwie. Grali już na małą skalę komedyą... ze strachu, bo pan profesor często z fizyonomii odgadywał o ile który umie lekcyą lub nie. Nareszcie po kilku minutach takiego badania, chrząknąwszy kilkakrotnie, zapytał głośno:

— Czy niebrakuje nikogo?

— Nikogo! — odezwał się piskliwy głosik z pierwszej ławki.

— Kto mówi "nikogo?" Powszechne milczenie.

— Przyznać mi się kto mówił "nikogo, " bo was będę dziesiątkował!

I skrzyżował kosmyki siwych włosów. Chłopcy spojrzeli po sobie ze strachem, wiedzieli że profesor obietnicy dotrzyma.

— Ja — wyjąknął nareszcie ów nieostrożny malec.

— Twoja w tem fortuna żeś uniknął bizuna — odrzekł wierszując pan profesor. — A przyniosłeś preparacyą?

— Przyniosłem — zapiszczał malec drżącym głosem.

— Macie wszyscy preparacyą?

— Mamy — krzyknęli chórem.

— Czego taki wrzask?

Zeszedł z katedry i przystąpił do ławki pierwszej.

Każdy z kolei musiał pokazać preparacyą. (ćwiczenie z łacińskiego języka).

Tak przeszedł dziewięć ławek nieżałując czasu na rewizyę, która przyniosła pożądany owoc, czyli pięciu delikwentów, złapanych niespodzianie. Poszli pod tablicę jako skazańcy.

Na samym rogu dziesiątej ławki, siedział Janek blady, przybity i tak zamyślony, że nic nieuważał, co się naokoło niego dzieje.

— Masz preparacyą? — spytał profesor machinalnie.

— Ja? — zerwał się niewiedząc dobrze o co chodzi.

— A któż?

— Przyszedłem dziś pierwszy raz.

— Więc niemasz preparacyi ?

— Zkądże ją mieć mogę — rzekł rozdrażniony — gdy dziś pierwszy raz przyszedłem do klassy.

Patrzał śmiało profesorowi w oczy — profesor tego nielubił. Poprawiwszy okularów, hukną!:

— Cóż to? rezonujesz mi jeszcze zamiast w pokorze przyznać się do grzechu?!

— Do grzechu? — podjął znów Janek nieprzyzwyczajony do takiego rygoru.

— Do karceresu pójdziesz mi nequam po skończonych lekcyach na godzinę — rozumiesz?

— Za co proszę pana?

— Za co? za co? słyszycie?

Zaśmiała się cała klasa, potakując panu profesorowi i z pogarda, spoglądając na tak zuchwałego kolegę.

Pan profesor tymczasem, skończywszy przegląd, który zabrał kwadrans drogiego czasu, powlókł się napowrót do katedry i rozpoczął lekcye z najczystszem sumieniem, z najgłębszem przekonaniem bardzo energicznie spełnionego obowiązku.

Co mogło go obchodzić, że tam jakiś chłopiec mu nieznany, wije się ze zgryzoty i z osłupienia, niepojmując ani srogości kary ani swego przewinienia, — że ten malec wychowany dotąd na łonie kochającej go rodziny, w tem pierwszem zetknięciu się z obcymi, widzi się odrazu zraniony, niezrozumiany i niewysłuchany. Czyż wreszcie pan profesor Walczyński zdołałby przypuścić, że w tak młodziutkiej duszy tkwi z natury a może z wczas rozwiniętej refleksyi, świadomość złego i dobrego, delikatne przeczucie tego, co się zwie sprawiedliwością i niesprawiedliwością?

Młodziutka dusza, to jak bujna, urodzajna ziemia — każde ziarno złe czy dobre, zasiane tam umyślnie czy przypadkiem, wschodzi szybko, rozwija się i dojrzewa na swoje zbawienie lub zgubę. Nad tem niezawsze zastanawiają się profesorowie łaciny, dbający przedewszystkiem o dobre konstruowanie frazesów, o porządne kajeta, w tym wreszcie wypadku, o zdrową organizacyę, któraby znieść zdołała razy, niby ojcowską wymierzane ręką.

Jankowi wyrwanemu tak nagle z lubego rodzinnego grona w ten światek, gdzie go za jednym zamachem dwa tak dotkliwe spotykały ciosy, zdawało się że trwa w dalszym ciągu okropnego snu ubiegłej nocy. Chwytał się za głowę, przecierał czoło — patrzał błędnie po obcych sobie twarzach, usiłując z nich wyrozumieć co to wszystko znaczy?

A tymczasem lekcya szła dalej swym porządkiem. Jeden z malców odpowiadał przez nos na pytania pana profesora, który właśnie krzyknął na niego jowialnie:

— Nie mów fratri, bo cię wezmą bonifratry.

Janek słuchał, słuchał, ale zamiast wyrazów, dochodził uszu jego szum tylko jakiś świszczący. Spojrzał ku drzwiom chcąc uciec, i już poruszył się z miejsca, lecz w tem przypomniał sobie matkę i upadł napowrót na ławkę. Do kozy jednak niepójdzie, — nie, za co ta kara, ten wstyd? Zamiast pobiedz do matki, przytulić się do jej piersi z radości, że już zaczął uczyć się na dobre tak jak ona pragnęła, ma siedzieć zamknięty w czterech murach, a potem stanąć przed nią ze spuszczoną głową i tłomaczyć się i uniewinniać? Łzy cisnęły mu się do oczu, ale prawie z gniewem na siebie, powstrzymał je, rozmyślając na nowo nad tem co go spotkało. To być niemoże — ten profesor pewnie się pomylił, niezrozumiał jego słów objaśniających, że dziś po raz pierwszy wszedł tu do klasy. On mu raz jeszcze powie spokojnie, grzecznie, bez obawy, i z tą szczerością do jakiej przywykł w domu.

Uspokojony czekał ukończenia lekcyi. Tych dwadzieścia minut czekania, wydało mu się męką niewypowiedzianą. Twarz go paliła a tętna w skroniach tak biły, że o mało niekrzyknął z bólu.

Nareszcie odezwał się głos dzwonka. Profesor zeszedł z katedry, skinąwszy na owych pięciu, których jowialnie nazwał: "pryzonjerami. "

Janek poskoczył i zastąpił mu drogę.

— Proszę pana profesora, ja dziś przyszedłem tu po raz pierwszy....

— To też po raz pierwszy, pójdziesz puer do kozy....

Janek wytrzeszczył oczy i powtórzył drżącym głosem:

— Ja pierwszy raz dzisiaj....

Pan profesor za całą odpowiedź schwycił go za rękaw i oddał woźnemu rozkazując zamknąć go w przeznaczonej dla uczniów celi.

Janek stracił przytomność, nieopierał się, szum tylko w uszach uczuł większy i ból w skroniach.

Zamknięty — upadł bezwładnie na ławkę, nierozumiejąc nic, niewidząc i niesłysząc. Godzina przeniknęła żywo, on sam niewiedział kiedy, ale w tym stanie nieprzytomnej boleści, cierpiał tak dotkliwie jak mężczyzna dojrzały, gdy go wielka boleść przybija do ziemi.

Czyż bowiem jest jaka różnica między tym bólem dzieciaka a bólem mężczyzny? Chyba ta, że dzieciak nic już sobie radzić nieumie, ani niczem pocieszyć się nieda.

Kiedy Janka wypuszczono na wolność, zatoczył się jak błędny. Niechciał iść do domu i pokazać się mateczce tak zgnębionym i nieszczęśliwym — pobiegł więc machinalnie do miejskiego ogrodu, i tam długą jeszcze godzinę chodził po ścieżce, dopóki świeże powietrze i ruch, nieostudziły go i nieukoiły.

Idąc nareszcie do domu, zaciął się silnem postanowieniem niewyjawienia matce przygody z profesorem. Czuł szlachetnym instynktem choć był tylko dzieckiem, że ją biedną zmartwiłby tem niemało.... Chciał nawet udać wesołość, ale na to już zdobyć się niezdołał.

Matka oczekiwała go zatrwożona i niespokojna.

— Gdzieżeś bawił tak długo mój Janku?— spytała, przypatrując mu się bystro.

— Pobiegłem z kolegami na spacer — odrzekł niepewnym głosem.

— Przecież wiedziałeś że czekam na ciebie — a potem tak zaraz w pierwszym dniu, biegać na spacer!

Janek milczał.

— Chodź - że tu; usiądź przy mnie, zjedz co i opowiedz mi jak ci tam było. No przecież, spodziewam się, że jesteś zadowolony?

— Tak... mateczko.

— Siadaj tu bliżej — a widzisz, że ludzie są dobrzy, że niepotrzebnie się ich tak bałeś!

Janek milczał.

Schyliła mu się do twarzy i teraz spostrzegłszy jej bladość, zawołała strwożona:

— Co tobie moje dziecię?

Janek dłużej wytrzymać już niemógł. Zapłakał głośno, tuląc głowę u nóg matki.

Zwolna wyspowiadał się ze wszystkiego, a matka całując go i kojąc jak wtedy gdy go jeszcze nosiła na rękach, próbowała zatrzeć w jego duszy wrażenie doznanej, pierwszej, ale na całe życie pamiętnej niesprawiedliwości.

Czyjej się to udało?

II.

NOWY KOLEGA JANKA.

Pan Wojciech Surszyłło był zamożnym szlachcicem i przystojnym 36 - letnim mężczyzną w chwili gdy, ujrzał na balu u sąsiada hrabiego Bębnickiego, córkę jego szesnastoletnią Izę, prezentującą się po raz pierwszy światu eleganckiemu okolicy.

Pan Surszyłło z zamiłowania był rolnikiem, a choć ukształcenia miał niewiele, ale lubił czytać książki, zajmować się tem co się w świecie dzieje; — miał przytem zdrowy rozum i szlachetne, tylko cokolwiek za nadto miękie serce. Dotychczas nie kochał się nigdy. Ujrzawszy hrabiankę Izę, zbladł choć był ogorzały i rumiany, i opierając się o balustradę, szepnął sam do siebie: "Ta albo żadna, " Gdyby nie to, że hrabia Bębnicki miał obszerne włoście, ale tak zadłużone, że egzystencyę swoją liczył już z dnia na dzień, i gdyby nie to, że Wojciech Surszyłło miał tylko szlacheckie nazwisko, ale za to sześć folwarków pszennej ziemi i kilkakroć gotówki, byłoby się skończyło na tem powiedzeniu: "żadna. "

Ale w tym stanie rzeczy — papa począł silny nacisk wywierać na rozkapryszoną Izę, która lubo niemiała nic przeciw pięknej fizyonomii pana Wojciecha, a tem mniej przeciw jego fortunie — kaprysiła jednak z następnych przyczyn: primo że mu na imię Wojciech, secundo że ogorzały, tertio że hrabiowski jej tytuł, pójść może w zapomnienie.

Wszystko się jednak złożyło w ten sposób, że pan Wojciech odtąd nazwał się Albertem, że gdy ogorzałość zniknie, pod parasolem w pole wychodzić będzie, i że hrabiance Izie wolno jest nietylko na biletach wizytowych, pisać się nie Bębnicka, ale i na karecie i na obrusach, i na szkle i porcelanie, a tem też bardziej na listach, z zamieszczeniem nadto korony dziewięciopałkowej. Na dziewięć pałek kładł również nacisk i papa, utrzymując że bez pałek nie obywało się nigdy w jego rodzie.

Poczciwy i niezmiernie zakochany pan Wojciech, zgodził się na wszystko, choć go w duszy dojmowało to ubliżanie jego osobistej godności. Pomyślał jednak, że drobne takie ustępstwa, poczynić należy dla prześlicznej młodej żony. Wkrótce jednak, a tem też bardziej w kilka lat po ślubie, przekonał się najboleśniej, że drobne ustępstwa w miłości, prowadzą do coraz większych, aż się dochodzi do całkowitego pozbycia własnej woli i własnego... rozsądku.

Śliczna Iza bowiem zostawszy matką tęgiego chłopczyka, zapanowała wszechwładnie nad jego wychowaniem.

Pan Wojciech zaledwo to wyrobić sobie zdołał, że zamiast Ildefonsem, nazwano go przy chrzcieś - tym, Franciszkiem, ku pamiątce rodzonego stryja, byłego wojskowego, a w chwili chrztu będącego już patryarchalnym starcem.

Franio zaledwo paplać zaczął — oddany był ściśle pod nadzór mamy, co wprawdzie dowodziło jej macierzyńskiej miłości, ale ubliżało ojcowskiej miłości pana Wojciecha, gdyż niewolno mu było wziąć go na ręce i huśtać, niewolno było pieścić i całować z obawy sterczących czarnych wąsów, niewolno było mówić mu: Franku, Franeczku lub Franiu, ale "Raniu" lub "Aniu. "

Pan Wojciech chciał też bębna cokolwiek hartować, trzymaniem częstem na powietrzu, kąpielami zimnemi i t. p. — na co pani Iza odpowiadała atakiem nerwowym i potokiem słów następnych: "barbare, " "cruel, " "impossible, " i "va t'en mon Albert. " Zgodził się i na te pozycję p. Wojciech, aż do dnia obchodzonego uroczyście, w którym malec skończył lat sześć.

Wtedy uzbroiwszy się w odwagę, zaczął perswadować cudownej ciągle Izie, że chłopca trzeba czegoś uczyć, zacząwszy choćby od abecadła. Oburzona comtessa, zalała go potokiem wyrzutów, których treścią ostateczną było, że chłopiec potrzebuje fizycznego rozwinięcia, bo co do inteligencyi, ma ją zadziwiającą i to w takim niezwykłym stopniu, że ją prawie przeraża, że wrodzona ta inteligencya przy jakiem takiem "dorzuceniu" czegoś w latach dojrzalszych z dziedziny nauki, wystarczy na wyrobienie mu stanowiska "kompletnego gentlemana. "

Zgodził się i na to pan Wojciech, chociaż co do fizycznego rozwinięcia, chłopiec istotnie zastanawiał. Duży był nad wiek i mocny, — śmiał się ciągle i płatał figle w sposób nadzwyczaj dowcipny, lubo czasami dla niektórych mniej przyjemny. Zapalał naprzykład fartuszki garderobianej, — wlewał atrament czeladzi do mleka, wiązał powrozami małego swego towarzysza, syna kamerdynera, a okazywał zawsze tyle hartu duszy, że nigdy nikogo za nic nie przepraszał, ani się do winy nigdy nie przyznawał.

W rok później, — zaczęła go panna służąca uczyć poznawania liter. Szło tępo — bo "Anio" naginać się nie lubił. Przyjęto tedy korepetytora, który go w ciągu dwóch lat następnych, czytać i pisać nauczył.

Pan "Wojciech lubo zapamiętale zakochany w swej Izie, zaczął jednak surowiej teraz wglądać w postępowanie jedynaka. Zauważył, że chłopiec ma zdecydowany temperament, bo się zawsze śmieje, ale zauważył także, że kiedy inne dzieci płaczą, on ząbkami tylko zgrzyta lub tłucze co mu wpadnie pod rękę. Comtessa ilekroć "Anio" potłukł co z grubsza, zanosiła się od śmiechu, a potem porwawszy chłopca na kolana, całowała go godzinami z najwyższem uniesieniem. Pan Wojciech człek sumienny — przeląkł się tego kierunku wychowania, i po scenie nader gwałtownej ze strony pięknej Izy, która nie szczędziła nawet gróźb separacyi — postawił na swojem o tyle, że uproszono poczciwego księdza dziekana, iżby go wziął na plebanią do siebie, i przykładem religijnym, czujnością nad każdym jego krokiem jakoteż słowem, chłopca do gruntu przerobił.

Przeróbka ta gdy się jej podejmie człek tak szanowny jak ksiądz dziekan, zdawała się wcale łatwą.

Był to starzec siedmdziesiątletni, cichy, bogobojny, oddany całkiem dobru swoich parafian, których znał z ojca i dziada. Słysząc on już o chłopcu z dziwów, jakie ludzie dworscy opowiadali o nim, niebardzo rad był takiemu posłannictwu, lecz ostatecznie wierzył w możność przemiany. Anio zaś nietylko że się zgodzić niechciał na zmianę mieszkania i opiekę księdza dziekana, ale z nadzwyczajnym uporem, dochodzącym do wybuchu niczem nieokiełznanej złości, położył się na ziemi, wyprowadzić się z domu niedając. Niepomogły proźby i pieszczoty mamy, zwyciężyła nareszcie surowość pana Wojciecha.

Pierwszy dzień w cichem i skromnem mieszkaniu księdza dziekana, przeszedł bez żadnego wyskoku ze strony zaciętego chłopca. Usiadłszy bowiem w kącie, milczał uparcie, nieodrzekłszy ani słowa na przełożenia łagodne dziekana, niedotknąwszy się żadnej potrawy przy obiedzie ani przy wieczerzy, owszem odwróciwszy się od zastawionego stołu z pogardą. Kiedy wieczorem miał się położyć w łóżko, zaczął tupać nogami, a potem zdarłszy posianie, rzucił się na krzesło, wybuchnąwszy głośnym szlochem. Ksiądz dziekan niewiedząc jak sobie radzić, zamknął się w swoim pokoju, a malec snując po głowie rozmaite plany zrzucenia nałożonego jarzma, zasnął na krześle, nieobudziwszy się aż nazajutrz gdy mu przyniesiono śniadanie. Głód przemógł nad postanowieniem, lecz zamiast zabrać się do lekcyi, którą opiekun chciał rozpocząć, chłopiec wyskoczył przez okno, pogonił przez pola i zniknął w pobliskim lesie.

Ksiądz dziekan popatrzał zanim mocno zdziwiony, trochę i strwożony, poczem uśmiechnąwszy się, rzekł sam do siebie:

— Lepiej że się malec teraz wybuja.

I licząc na moc swoich perswazyi, oczekiwał spokojnie jego powrotu.

Chłopiec powrócił istotnie nad wieczorem zmęczony, w poszarpanem odzieniu, a gdy ksiądz dziekan spojrzawszy nań litośnie, zapytał:

— Gdzieżeś to tak hulał mój Franeczku? Franek odpowiedział, namarszczywszy się groźnie:

— Tam, gdzie mi się podobało. Nazajutrz od rana, ksiądz dziekan lękając się nowej chłopca wycieczki, pozamykał okna i usiadłszy przy nim, zaczął mu rozpowiadać o dzieciach krnąbrnych i o dzieciach dobrych, którym się potem w życiu wszystko szczęśliwie darzy.

Franek przez cały ten czas, przypatrywał się bacznie wszystkim ruchom mówiącego, nareszcie skoczywszy nagle z miejsca, porwał dziekana za rękę, i wskazując na duży sygnet, zawołał:

— Pokaż mi go!

Staruszek zdjął pierścień z palca i łącząc użyteczne z przyjemnem, zaczął mu wykładać o drogich kamieniach. Chłopiec obracając przez. chwilkę sygnet w rękach, położył go nareszcie i rzekł:

— Ja będę miał sto takich gdy zechcę!

Tu dziekan przytrzymując za rękaw wyrywającego się pupila, uważał za stosowne, wytłomaczyć mu przystępnie, co to jest pycha i jakie złe za sobą pociąga skutki.

Chłopiec wlepiwszy w sufit oczy, zdawał się słuchać spokojnie i cierpliwie, czem ks. dziekan mocno w duchu rozradowany, oskarżał już rodziców o nieumiejętność postępowania z dzieckiem, wprawdzie swywolnem trochę jak każde dziecko, ale zresztą bardzo dobrze usposobionem.

Jeszcze sobie niedokończył tej uwagi, gdy dał się słyszeć tuż koło plebanii tętent kopyt końskich, a w tej też chwili, Franek poskoczył najprzód do okna, potem uderzył we drzwi, które się z trzaskiem rozwarły, a potem jednym susem wybiegł na dwór.

Skonfundowany ks. dziekan pobiegł za nim i stał się świadkiem następnej sceny, która się rozegrała szybciej, niż opisać jesteśmy w stanie.

Na tęgim kucu jechał 12 - letni chłopak stępa, zmierzając prawdopodobnie ku rzece, bo właśnie skręcał ścieżką na dół ku wsi. Chłopak jechał najspokojniej, nieoglądając się po za siebie, gdy nagle ktoś przyskakuje z tyłu, wyrzuca go silnem pchnięciem z siodła tak gwałtownie, że ten z wielkim krzykiem pada na wznak, a sam zająwszy jego miejsce, puszcza kuca w galop i znika w tumanach kurzu, podniesionych kopytami końskiemi.

Tym ktosiem był Franek, a wyrzuconym tak niespodzianie z siodła, syn stajennego, któremu nakazano przejechać i napoić wierzchowca panicza.

Przerażony ks. dziekan wybiegł do jęczącego głośno i widocznie niemogącego się podnieść z ziemi. Zaczął teraz przypuszczać, że pupil jego może niekoniecznie obdarzony tak dobrem usposobieniem, i że swywolny wybryk jakiemu się przypatrzył własnemi oczami, nienosi na sobie cechy figlarnej pustoty, ale dosyć znaczną dozę złośliwej ochoty dokuczenia innym.

Niemiał jednak czasu na dłuższe psychologiczne rozmysły, bo przedewszystkiem trzeba było ratować niewinną i coraz bardziej jęczącą z bólu ofiarę. Przeniosłszy ją do siebie, zastanawiał się cierpliwy kapłan nad tem, czy ma zawiadomić pana Surszyłłę o tym postępku syna, czy też oddziałać na Ania żywym przykładem, zdolnym w nim wywołać skruchę. Wybrał to drugie, tembardziej że potłuczony chłopak czuł się wkrótce lepiej.

W kilka godzin powrócił Franek na zdobytym kucu, i uwiązawszy go przed plebanią, wszedł do pokoju trochę zmięszany, zawstydzony czy pokorny, bo dokładnie niemożna było tego wyczytać z jego twarzy. Wtedy ksiądz dziekan liczący bardzo na przygotowany efekt, chwycił go za rękę, i przyprowadziwszy do posłania, na którem leżał potłuczony, zawołał:

— Czy wiesz przynajmniej, jaką krzywdę wyrządziłeś temu biedakowi?

Franek popatrzywszy w twarz leżącego, mruknął coś niewyraźnie pod nosem.

— Czy ty pojmujesz przynajmniej — prawił dalej ks. dziekan — że to twój bliźni, względem którego masz stokroć większe niż względem innych obowiązki, bo on ubogi, biedny, i bronić się ani śmie ani umie? Czyś się zastanowił, że gdybyś mu był złamał choćby tylko obojczyk, miałbyś kalectwo jego na sumieniu, a ty może niewiesz, że obciążone sumienie, gorsze jest od ciężkiej choroby? No Franiu, przez wzgląd na twoją skruchę (ks. dziekan był jej najpewniejszy) przeproś go pokornem słowem i uściśnieniem mu ręki.

Franek ani drgnął.

— Przeproś go, powtarzam ci — zawołał ostrzejszym głosem, rozburzony cokolwiek starzec.

— Ja chamom niepodaję ręki — oburknął się Franek i odwrócił jak do wyjścia.

— Przeproś natychmiast — grzmiał już coraz donośniej ks. dziekan, coraz więcej wątpiący o dobrem usposobieniu chłopca.

— Nieprzeproszę — wrzasnął z całej siły malec i tupnął nogą.

Wystąpiła czerwona pręga na pomarszczoną twarz zacnego kapłana.

Spojrzał na malca prawie ze zgrozą, porwał czapkę ze stołu i prościuteńko poszedł do zamku, do pana Surszyłło na skargę.

Zastał oboje państwa w salonie, zajętych czytaniem. Pan czytał gazetę, pani książkę, której kartki przecinała sztylecikiem misternie rzeźbionym.

Ks. dziekan nie był dyplomatą i od razu przystąpił do rzeczy, którą mimowoli żywiej ubarwił podnoszeniem rąk w górę i kiwaniem głową.

Pani Iza niewypuszczając książki z ręki, przerwała mu w samym środku opowiadania, gniewnie i niecierpliwie, mówiąc:

— Zwykłe dzieje mój dziekanie, kiedyż będzie broił jeżeli nie w tym wieku?

Ale pan małżonek odparł na to:

— Figle figlom nierówne, a w tym postępku widzę złe jego serce, które dalibóg niewiem po kim z nas odziedziczył.

— Że smarkacza ze stajni, przeprosić niechciał — rzekeła znów z ogniem pani Iza, urodzona hrabianka Bębnicka — niewidzę w tem nic takiego nadzwyczajnego. Ma może dumę zbyt wygórowaną, ale lepiej że ją ma aniżeli gdyby jej niemiał wcale.

— Ależ to przecie człowiek jak inni — szarpnął się ksiądz dziekan.

— Noo!... — podniosła wargi pani Iza.

— Jaki jest taki jest — odezwał się surowo pan Surszyłło, a w każdym razie skrzywdził go i mógł o kalectwo przyprawić, dlatego ukarzę go tak, że popamięta na całe życie.

I zadzwonił pan domu.

— Ksiądz dziekan zbyt się pospieszasz ze skargą — zawołała z przycinkiem pani Iza — a przecie nie na to, oddaliśmy go pod opiekę.

— Ależ ja proszę pani zrzekam się tej opieki, bo na krew żywą tego chłopca potrzeba młodego i energicznego mężczyznę, a nie takiego schorzałego starca jak ja.

— Liczyliśmy jednak na przykład moralny — dorzuciła z ironią, piękna pani Iza.

— On ani mnie słucha, ani na mnie niepatrzy. Dość powiedzieć, że dotąd lekcyi z nim niezacząłem i dlatego przepraszam szanownych moich kolatorów, lecz obowiązek ten za ciężki na moje barki.

— Mój księże dziekanie, bądź jeszcze cierpliwy czas jakiś — prosił gospodarz — po nauczce jaką mu dam, może się poprawi.

Staruszek długo się wzdragał, ale nareszcie naleganiom kolatora ustąpił.

Przy pożegnaniu wszakże, pani domu podała mu rękę martwo, cofając ją gdy chciał na niej złożyć powinny pocałunek.

Ksiądz zafrasowany powrócił do domu, biedząc się nad wynalezieniem nowego systemu prowadzenia chłopca, którego się po trosze lękać zaczął.

Tymczasem ojciec zawezwawszy Franka do siebie, zamknął w ciemnej izbie na cały dzień o chlebie i wodzie, mimo spazmatycznego napadu, jakiemu uległa oburzona takiem tyraństwem, piękna ciągle jeszcze Iza.

Franek przesiedział dzień cały niepłacząc, nieoddając się myślom cnotliwym ani nieobiecując skruchy i poprawy, ale głęboko zastanawiając się nad sposobem pomszczenia się na staruszku, który go przed surowym ojcem zaskarżył.

I wymyślił sposób łatwy.

Wiedział że ks. dziekan miał dwie ziemskie słabostki — kwiaty stojące w doniczkach na wirydarzu i kanarka budzącego go rano, swojem monotonnem ale dla niego niezmiernie ponętnem pieniem. Otóż niedługo się namyślając, doniczki potłukł i poprzewracał, kwiaty podeptał a kanarka w lepszy świat wyprawił.

Staruszek struchlał, nietyle jeszcze bolejąc nad doznaną przykrością, ile dziwiąc się zimnemu i zawziętemu sercu malca. Lecz nienamyślając się dłużej, poszedł do zamku, tym razem oświadczając wręcz, że chce żyć jeszcze czas jakiś dla dobra swych owieczek, że jednak w tych warunkach dalej pozostając, niejest pewny czy spokojnie umrze w łóżku.

Pan Surszyłło zmartwił się tem srodze, utrwalając się w przekonaniu, że syn jego niemając dobrego serca a raczej niemając go wcale, nie wyrośnie na uczciwego człowieka. Pojmował dobrze, że żelazny i rozumny kierunek, możeby go jeszcze przed nim samym ocalił, ale wiedział i to, że kierunku tego, wobec ubóstwiającej go matki, żadnym sposobem nadać mu niezdoła.

Po długich naradach z samym sobą — bo żonie nawet się z tem zwierzyć nieśmiał, — postanowił oddać go do szkół publicznych,

— Tam przecie — wlewał sobie otuchy — wpośród tylu rówienników, wywiąże się emulacya w naukach i braterstwo koleżeńskie. Gdy będzie zły i krnąbrny, ukarzą go koledzy po swojemu, i najlepiej go oduczą egoizmu, pyszałkostwa, i swywoli. Przecież i ja kończyłem cztery klasy i tylu ludzi znakomitych ze szkół publicznych wychodzi.

Zwolna i ostrożnie lubo niezłomnie, zakomunikował plan ten swój, małżonce.

Pani Iza zrazu ani słyszeć nie chciała o tem, choć niewiedziała bynajmniej, co to są szkoły publiczne. Wiedziała tylko, że Ania mąż chce "wywieźć" zdala od siebie. Lecz pan Wojciech naprawdę o przyszłość chłopca przelękniony, następował coraz silniej, oznaczając już z góry termin wyjazdu.

W wielkiej trwodze, jęła się pani Iza rozpytywać o szkoły publiczne, najprzód u najbliższych sąsiadów, lecz z tych każdy trzymał guwernera w domu do syna, a pan Rafał jedynaka od trzech lat wysłał do Paryża, pod opiekę swego brata. Tenże pan Rafał, rzekł jednak w końcu zakłopotany pani Izie, jakby sobie nagle przypomniawszy.

— Ale... ale... zaraz się dowiemy... mój rządca posyła swego chłopaka do miasta.

— Rządca? — skrzywiła się piękna Iza. Zawołano rządcy.

— Panie Pytlakiewicz, gdzieżto posyłasz swego chłopca?

— A do liceum proszę pana — jest już w trzeciej klasie i dobrze się uczy.

— Dużo tam razem chłopców?

— Coś ze sześćdziesięciu.

— Sześćdziesięciu? razem? — w jednym pokoju? — krzyknęła pani Iza.

— W jednej dużej sali, w ławkach, jeden za drugim.

— Ależ to zaduch!

— No juścić jest — rzekł pan rządca drapiąc się w głowę — ale nic to chłopakom nieszkodzi.

— Chłopakom nic, ale... — wykrzywiła twarz pogardliwie, urodzona hrabianka Bębnicka.

— A czegóż tam uczą? — pytał rozciekawiony pan Rafał, który sam kończył tylko pensyonat i szkołę rolniczą.

— Wszystkiego po trosze — historyi i łaciny i matematyki... np uczą dobrze, a przytem jak tak chłopcy są w kupie, to się przecierają prędko i świata trochę poznają.

— Bardzo dziękuję za takie przetarcie — mruknęła pani Iza i w godzinę potem, z najwyższą gwałtownością natarła na męża.

— Czy ty wiesz, że tam chodzą różne chłopaki, synowie rządców, a może szewców i lokai?

— Wiem i dlatego właśnie....

— Mój Anio ma się tam poniewierać?

— Pozwólże że on jest i moim. Tu sobie nikt z nim rady nie da, ale tam, przykład kolegów, emulacya, wstyd że się jest nieukiem, no — czasem i kułak kolegi, nauczą go życie rozumieć i innych szanować.

— Kułak, kułak — qu'est — ce - que ça veut dire? I tyś jego ojciec!

— Tak być musi i tak będzie — zakończył pan Wojciech i wyszedł z pokoju, lękając się własnej miękkości.

— Przed dziesięcioma laty nie powiedziałbyś mi tego! — wołała za nim urodzona hrabianka Bębnicka.

Anio przyjął wiadomość dosyć chętnie — cieszył go urok nowości i zmiany, bo zmianę lubił nadewszystko, niemogąc nigdy półgodziny usiedzieć na jednem miejscu, lub jednym i tym samym zajmować się przedmiotem.

Pani Iza zaś — przekonana że "uporu" męża nieprzełamie, nieodzywała się do niego więcej ani słowem, łzy tylko ocierając ciche, niby nieznacznie i pokryjomu, tak jakoś jednak, że biedny pan Wojciech widzieć je musiał zawsze.

Chciał on sam odwieźć Ania, ale pani Iza stanowczo oświadczyła, że towarzyszyć będzie "swojemu" synowi, zwłaszcza iż chodziło tu. o ulokowanie go na stale u jednego z profesorów.

Trzy dni trwało lokowanie chłopca, niemógł pan Wojciech załatwić się prędzej. Pani Iza nieopuszczała synka ani na krok — oglądała pokój w którym Anio wraz z drugim towarzyszem miał mieszkać, dotykała się ręką materaca czy niezbyt twardy, wymówiła dla niego uroczyście potrawy delikatne, od czasu do czasu ocierając sobie oczy, bogatą koronkową chusteczką.

Pan Wojciech uśmiechał się na pozór dobrodusznie, ale po powrocie do domu, wymknął się pod pierwszym lepszym pozorem i popędził do pana prorektora.

Surowy pan prorektor miewał i łagodne uśmiechy, gdy tego wymagała pozycya społeczna interesantów. Przyjąwszy tedy pana Surszyłłę bardzo uprzejmie, zapytał w czem może mu być użyteczny?

— Powiem krótko panie prorektorze. Oto chłopca mego pieści mi zanadto żona i dlatego niemogąc sobie dać z nim rady w domu, przywiozłem go wam tutaj, ale proszę trzymać go krótko i niefolgować mu w niczem. Wszelkie kary będą dla niego dobre, bo ma on upór i zaciętość, które mnie przestraszają.

— Więc pan dobrodziej pozwala na wszelkie kary? — pytał cokolwiek zdziwiony pan prorektor.

— Owszem proszę o nie, proszę usilnie. Z syna mego może być człowiek, lecz tylko wtedy gdy się go zginać będzie jak stal. Zobowiążesz mnie pan prorektor niezwykle, gdy...

— Życzenie pańskie rozkazem dla mnie — rzekł elastyczny pan prorektor, który niedawno biednej pani Władzickiej ostro przypomniał, że rygor szkolny jest dla wszystkich jednaki.

Pan Surszyłło śmiejąc się w duchu powrócił do domu, ale już żony niezastał. Wymknęła się ona tak samo jak on, do pana prorektora, i dziwna rzecz, że się nawet w drodze niespotkali.

Pan prorektor ujrzawszy tę damę, wykrzywił całą twarz do najpowabniejszego uśmiechu, i usiąść niechciał, dopókiby ona usiąść nieraczyła.

— Wiem już wiem o co chodzi — odezwał się pierwszy — i zastosuję się zupełnie do życzeń państwa.

— Jakto? — zapytała zdziwiona pani Iza.

— Względem synka. Wiem, wiem, trzymać go krótko i niefolgować w niczem, bo duch to krnąbrny i niesforny i potrzebuje kary.

— Kto rzucił na moje dziecko taką potwarz? — zerwała się drżąca i oburzona.

— Był właśnie u mnie pan Surszyłło i....

— On? a rozumiem! Dobrze więc, muszę przed panem oskarżyć własnego męża. Jestto człowiek zacny i godny poważania, ale jedynaka swego wychowywać nieumie, bo nierozumie jego charakteru. Anio mój, to dzieciak z natury najszlachetniejszych porywów, dzielny, odważny, gotowy do poświęceń, a chociaż czasami za gwałtowny, lecz właśnie uleczyć go można tylko łagodnością.

— Łagodnością? — powtórzyl nic nierozumiejąc, giętki pan prorektor.

— Nieinaczej; broń Boże dla niego jakakolwiek kara — niemówię już o ordynaryjnej — ale o najzwyklejszej, chłopiecby zmarniał i przepadł. Nie — panie prorektorze, zanadto szanuję pana i zanadto chcę się poczuwać do wdzięczności dla niego, ażebym z tego względu miała się czegokolwiek obawiać. Wszak mogę być spokojną?

— Najzupełniej zastosuję się do życzenia pani, chociaż pan Surszyłło...

— Nic o tem wiedzieć niebędzie, licz pan na moją dyskrecyą.

I wzszła odprowadzona aż do drzwi przez pana prorektora, który od razu odgadł, że tu należy słuchać żony a nie rnęża.

Po jej odejściu, śmiał się pan prorektor długo, bo sobie wyobrażał fizyonomią zmartwioną profesora Walczyńskiego, gdy mu zechce wydrzeć jedną przynajmniej ofiarę.

Pani Iza przy pożegnaniu z jedynakiem, wylała dużo łez a całując Ania po rękach, niemogła się z nim rozstać.

Anio dotychczas dosyć obojętny, łzy jakoś uronić niemógł, lecz gdy mu ojciec surowym głosem rzekł:

— Sprawuj się dobrze i ucz pilnie, bo inaczej oddam cię do szewca, " — rozbeczał się nie na żarty.

Rozdraźniona jak lwica matka, porwała go w swoje objęcia, a rzuciwszy piorunującem spojrzeniem na swego "Alberta, " zawołała w uniesieniu:

— Niebój się — Ty będziesz miał mój majątek, a jesteś po mnie hrabią, niebój się, niebędziesz nigdy szewcem jak ci grozi niedobry ojciec, — i wsunęła mu trzy dukaty w maleńką jeszcze rączkę.

* * *

Installacya młodego Surszyłły, z matki urodzonej hrabianki Bębnickiej, odbyła się cokolwiek odmienniej od installacyi Janka.

Wprowadził go profesor u którego mieszkał, przed zaczęciem lekcyi i rzekł do jego kolegów, patrzących ciekawie na przybysza:

— Oto wasz nowy kolega, Franio Surszyłło — bądźcie dla niego grzeczni.

Pan profesor wyszedł — a Franio śmiało, zuchwale, prawie z pogardą, spojrzał po malcach. Tem jednem spojrzeniem pewnem siebie, jako i całem wzięciem się, zaimponował od razu.

Na ładnej jego wyrazistej twarzyczce igrał uśmiech dumy, a w dużych oczach błyszczących figlarnie, kryło się wyzwanie i chęć zaczepki. Przytem ubraniem swojem zgrabnem i eleganckiem, odróżniał się tak dalece od swych kolegów, że kilku z nich wyrwało się od razu z szyderstwem:

— Panicz!

Franio spojrzał na nich i rzekł:

— Pewnie że nie oberwus!

— My ci tu damy panicza — krzyknął najbliżej niego stojący.

— Sprobuj — odparł żywo Franio, podnosząc muskularną pięstkę w górę.

Byłoby się może na bójce skończyło a raczej od bójki zaczęło, gdyby nie wejście profesora Walczyńskiego.

— Da on ci pieprzu — zachichotał się tenże sam napastnik, wskazując na profesora.

Istotnie — pan profesor jak zwykle — zaczął od przeglądu preparacyi — Kiedy doszedł do rogu ławki na której siedział Franio, spojrzał na niego ze zdziwieniem i spytał o nazwisko.

Franio głośno je wymienił.

Pan profesor zachmurzył się nagle, zarzucił dwa siwe kosmyki za ucho, i chrząknąwszy, rzekł:

— Pamiętaj mi się uczyć dobrze, bo cię wszyscy święci nie wyproszą od... chciał powiedzieć: "plag, " lecz rzekł: "karceresu. " I mrucząc pod nosem, wrócił do katedry.

Przed chwilą właśnie, miał długą rozmowę z panem prorektorem, w której mu tenże wyraźnie zakazał zastosowania dyscypliny do Frania. Pan profesor bronił się zajadle, dowodził przykładami historycznemi, że jestto jedyny hamulec na krew żartką, że bez tego nigdy chłopcu nie trafi do przekonania; nic nie pomogło, cofając się piędź po piędzi, ustąpił wreszcie o tyle, że mu wolno będzie w zamian za to, rozporządzać się: "karceresem", do woli. Ale z góry już powziął antypatyą do tego jak mówił: "wypieszczonego mamy synka, " a w duchu postanowił sobie, zapoznawać malca jak najczęściej z pustemi ścianami szkolnego więzienia.

W tym punkcie był może znowu profesor Walczyński niesprawiedliwym, ale któż lubi tego, który mu wydziera część władzy z ręki i chroni się za przywilej, umyślnie dla siebie wytworzony?

III.

DLA CZEGO ZAPRZYJAŹNILI SIĘ SZYBKO: JANEK Z FRANKIEM?

Nie myślimy tu bronić systemu karnego, panującego naówczas w szkołach. Był on szkodliwy i demoralizujący, atoli doniosłość jego łagodziło to, że się nim posługiwali wyjątkowo tylko, tacy panowie Walczyńscy. Inni, a rzecby można większość, czuła się związaną z gronem tych młodziutkich ludzi związkiem serdecznym, nacechowanym ojcowską opieką, wglądającą w sprawy domowe tych zwłaszcza, którzy się odznaczali niezwykłym postępem w naukach. I ta większość może, która istniała prawie zawsze, niekierując się urzędowym chłodem i bezbarwną obojętnością, lecz jakąś rodzinną troskliwością jak gdyby im o własne chodziło dzieci, sprawiała to że uczniowie po skończeniu szkół, oglądali się zawsze za tą przeszłością, jak za miłem i niewygasłem wspomnieniem. Tym razem także, z pośród innych, odznaczał się inteligencyą, nauką i nadzwyczajną łagodnością, profesor języka i literatury polskiej, pan Adam Żmujdzki, ukochany przez wszystkich uczniów, którzy ilekroć przewinili, z całą ufnością pod jego udawali się ochronę.

Profesor każdego delinkwenta, zwłaszcza gdy był skazany przez pana Walczyńskiego na nieochybną zagładę, brał pod swój szeroki płaszcz, którym się kiedyś okrywał długo jako dzielny żołnierz i oficer i tak zasłoniętego przeprowadzał pod okiem srogiego profesora, który lubo niezadowolony, zgodzić się na ocalenie musiał.

Pan Adam był starym kawalerem, z włosami białemi jak mleko a gestemi jak szczotka z twarzą ściągła, lekko zakarminowaną, a z oczami wielkiemi i błyszczącemi, jak gdyby nie patrzały na ten świat już od lat sześćdziesięciu przeszło. Żyjąc ze skromnej pensyjki, trzymał jednak u siebie zawsze trzech chłopców najuboższych, jakich wyszukać zdołał w całem liceum i tym poświęcał nietylko czas swój ale i połowę dochodów. Skoro malcy podrośli i pomagać sobie mogli jako korepetytorowie, żegnał się z nimi, biorąc na ich miejsce innych. W ten sposób postępując już przez lat dwadzieścia, nic dziwnego że był przez rodziców ubogich dzieci, nazwany "opatrznością, " a przez młodzież "ukochanym panem Adamem."

Gdyby Janek niebył spotkał na wstępie do tej szkoły której się tak lękał, pana Walczyńskiego ale pana Adama, byłby nieuczuł tak głęboko doznanej niesprawiedliwości, skutkiem tego kto wie, czy niecałkiem odmienniej wyrobiłoby się jego usposobienie i jego charakter. Na swoje nieszczęscie, daleko później dopiero, zapoznał się bliżej z zacnym profesorem literatury, który już tylko wpłynąć mógł na kierunek jego umysłu i wpłynął też rzeczywiście.

Wróćmy jednak do szkoły.

Nielubię nigdy stawiać pewników, opartych niby na własnem doświadczeniu i na porównaniu, ale mimowoli wyrywa mi się jeden, to jest że w szkołe już, można znaleźć prawdopodobne zapowiedzi przyszłych charakterów, — że tu już, w tej pierwszej walce z małym ale sobie odpowiednim światem i przeszkodami, rysują się późniejsi szanowni lub nieszanowni obywatele kraju.

Niech każdy z nas sięgnie pamięcią w przeszłość i przypomni sobie naprzykład takiego Maciusia, który po całych dniach zajadał bułki, orzechy i jabłka, uczył się mało, był nawet tępy, ale mimoto promocye dostawał, przechodząc jak to mówią: "piecem. " Maciuś, ten wygodniś, egoista nieszkodliwy, próżniak zawsze dbały o swą skórę i o nieznaczne lecz konieczne pchanie się naprzód — jest później w życiu zamożnym, poważnym członkiem społeczeństwa, jest konserwatystą, wybieralnym do wszystkich honorowych urzędów, rozjemcą w sprawach drażliwych; — żeni się z posażną panną, przeżywa żonę, doczekuje się wnuków, zawsze zdrów, czerstwy i dobrze trawiący. Ludzie zaś zwą go "człekiem sprawiedliwego sumienia. "

A ten Ignacy ze słodkim uśmiechem, niespokojnym wzrokiem, niebawiący się z nikim, tylko czasem wyrywający się z przykrym docinkiem; przy profesorach układny, nizko się kłaniający, potulny, kajeta i książki oprawiający z krzyczącym porządkiem. Pamiętacie — jak polegała na nim władza szkolna, jak go zawsze wybierała auditorem (przesłuchującym innych) i cenzorem, pamiętacie jak go nie lubili koledzy a jak mu zwłaszcza niedowierzali. Kiedy się przyszło naradzić nad wspólnym figlem, wycieczką za miasto, oglądano się dobrze czy Ignacy nie słucha. W życiu potem, został on dygnitarzem, posuwał się szybko jak na sprężynach, miał zaufanie u osób wysoko położonych, ale zawsze wszyscy przy nim... oglądali się ostrożnie i mówili po cichu.

A ów wybladły, znękany i smutny Kajetan, zapatrzony ciągle w książkę, podczas pauzy przepowiadający sobie lekcyą i na ulicy powtarzający sobie to, czego się tego samego dnia nauczył. W życiu potem — jest on znękanym fizycznie i moralnie małym urzędnikiem, lub pedanckim a lękliwym nauczycielem, a jeżeli się ożenił, jest najpokorniejszym pantoflem.

A ten znowu bystrego oka malec — rozwiązujący zagadnienia matematyczne z piorunującą szybkością, w odpowiedziach zręczny, w rozmowie dowcipny, kolegom pomagający w wypracowaniach, do zabawy skory, a naukę traktujący jak zabawę. W życiu potem — sto razy jest u szczytu karjery, do której się wzniósł własną zdolnością, ale zawsze spada na dół, zawsze w kłopotach i długach, bo zbyt ufa swoim zdolnościom, bo zbyt lekceważy sobie ludzi, bo mu się zawsze spieszy, albo po drodze ciągle go coś odrywa i dla tego nigdy dojść nie może. Ludzie zowią go zmarnowanym talentem — on sam, w połowie życia rozczarowany straciwszy wszystkie złudzenia, zostaje rządcą kamienicy, lub stręczycielem majątków.

A tamten — ładny ognistego oka! Serdeczny, uczuciowy, dzielący się wszystkiem co ma z kolegami, pierwszy do bitki i do zabawy, pojętny i zdolny, przez kolegów kochany. Potem — dziedziczy spory majątek, traci go bardzo szybko, zawsze z innymi i dla innych, kocha się tysiąc razy a zawsze nieszczęśliwie, aż owładnięty tęsknotą która mu nigdy niedaje spokoju, wędruje do Ameryki lub ginie gdzieś na polu bitwy. I nareszcie ten elegancik, który więcej dba o swój tużurek jak o naukę i o kolegów, który tak młodziutki a już chodzi pod oknami pięknych panien i pisze liche wiersze całemi arkuszami — później straciwszy majątek wzięty po mamie, poluje bez skutku na posag, zostaje starym upomadowanym kawalerem i jako sekretarz u wielkiego pana, a właściwie jako pasożyt, pędzi do końca marne życie.

Setki takich przykładów przytoczyćby można, a jeźli się zatrzymuję wyłącznie przy typach przeważnie ujemnych, to dla tego że te, wyraźniejsze są i wybitniejsze w pierwszych tych leciech, które nie są już zupełnie wiekiem dziecięcym, a jeszcze młodością nazwane być nie mogą. Prawda, że późniejsze przygody życia, okrutne nieraz i bolesne, zestalają słabe charaktery, oczyszczają cierpieniem mętne, przeistaczają nawet czasem całkowicie nietylko duchową stronę ale i umysłową, atoli w normalnych warunkach, pierwsze wybitne znamiona, nie zacierają się nigdy.

Między kolegami Janka i Franka, był i taki Maciuś i Kajetan i Ignacy, — lecz byli i chłopcy cisi, pracowici, wiedzący że się im uczyć trzeba, bo w domu głód, bo tam rodzeństwo czeka na ich przyszłość — i tacy, którzy wrodzoną do nauk wiedzeni ciekawością, chcieli je zdobyć, posiąść, dalej poprowadzić, którzy niemogąc jeszcze zdać sobie sprawy z wysokich przeznaczeń nauki, miłowali ją jednak instyktownie, i z mimowolnego naturalnego pociągu. — Byli i próżniacy niewyleczalni i warchoły i malkontenci i komuniści w miniaturze, zazdroszczący porządnego ubrania, i pyszałki — arystokraci, pogardzający wytartym surdutem, lub powtarzający papuzio to, co w domu posłyszeli o swem pochodzeniu. Słowem w małem tem zgromadzeniu, były reprezentowane w mikroskopijnych rozmiarach wszystkie stany, wszystkie zachcenia, a nawet jeżeli wolno użyć tu tego wyrazu, wszystkie: zasady.

Syn rzemieślnika patrzył zawsze bojaźliwie i nieufnie na syna hrabiego, a syn hrabiego z lekceważeniem, na syna rzemieślnika. Mówili sobie: "ty", bo byli na prawach wieku dziecięcego, ale tamten rozumiał już teraz, że później, w życiu towarzyskiem czy społeczeńskiem, rozejdą się w różne strony, a jeżeli spotkają — to niekoniecznie w zgodnych i tych samych poglądach.

A przecież — mimoto, jeżeli gdzie i jeżeli kiedy mówić można o prawdziwej przyjaźni, o szczerej do śmierci trwającej serdeczności, to właśnie tutaj, w tej szkole publicznej, której jedną z pierwszych zalet, jest zacieranie się różnicy pochodzenia, uprzedzeń kastowych, w której ten i ów demokratyzuje się bezwiednie, spaja uczuciem szlachetnem u wspólnego ogniska pierwszych wrażeń, i owija bluszczem tych pierwszych listków, niezapomnianej nigdy młodości.

Franek po kilku dniach uczęszczania do szkoły, mocą swojej dziwnie giętkiej natury, nietylko że się obył z tak nowemi dla siebie warunkami życia, ale co więcej, po dyktatorsku wyrobił sobie pewne przywileje. Przedewszystkiem zaś przywilej mocniejszego. Franek niedarmo się gimnastykował, niedarmo tak długo bujał jak źrebiec po wolnem powietrzu. Ów kolega który krzyknął na niego "panicz" szukał znowu na drugi dzień zaczepki i na swoje nieszczęście, nieszukał jej długo. Zbliżył się do panicza i pociągnął go za fontazie zgrabnie ułożonej krawatki. Jeszcze ręki nieodsunął, a już silne uderzenie powaliło go o ziemię — drugi biegnie mu na pomoc, i jego kładzie pięść wyrobiona, trzeci i czwarty stają w pół drogi, lecz ztamtąd wracają na miejsce. Franek został panem pobojowiska.

Spojrzał z tryumfem w około. Tłum był za nim, widział to po uśmiechach szyderczych, skierowanych ku pobitym i zawstydzonym. Odwaga i siła choć tak źle użyte, zaimponowały jak zawsze i wszędzie.

Koledzy jednak pragnęli jeszcze, zbadać umysłową stronę hardego najeźdzcy. Maleńki odwet na tem polu, bardzo byłby im dogodził.. Ale Franek choć niebardzo zdolny a bardzo leniwy, odpowiadał lekcye przytomnie, a gdy czego nieumiał, niejąkał się i niezagadywał, ale rozumnie milczał. Nawet profesora Walczyńskiego, zadziwił płynną interpretacyą logiczną, ulubionego temuż Liwiusza.

Franek, kierowany oczywiście instynktem zachowawczym, — bo wątpimy iżby już rachubą, którą w późniejszem życiu tak cudownie łączyć umiał z lekkomyślnością, — hamował się w swywolnych zapędach, poskramiał chętkę zaczepki, uczył się nawet dosyć pilnie. Może być, że groźba ojca iż odda go do szewca, stawała przed jego oczyma jak widmo złowrogie.

Ale wnet natura wzięła górę. Niedozorowany surowo w domu, przestał się przygotowywać do lekcyi — i tu zaczyna się pierwszy peryod zbliżenia się jego do Janka.

Kiedy bowiem raz trzeba było pokazać zrobione wypracowanie, Franek obejrzał się z pewnem zakłopotaniem naokoło siebie. Oczy jego zetknęły się z łagodnemi oczami Janka który mimowolnie wyciągnął rękę i podsunął mu swój kajet. Skutkiem tego Franek wyszedł cało, a Janek odpokutował karceresem. Franek niepodziękował nawet za to, nieuczuł wdzięczności jakiejby się po tak młodem serduszku spodziewać należało — owszem, uśmiechnął się dziwnie, gdy "pryzonier" szedł na miejsce przeznaczenia, ale już raczył zwrócić na niego swą uwagę.

"Wkrótce potem, gdy kilku chłopców znęcało się jak zwykle nad biednym Jankiem, znoszącym cierpliwie nietylko przygryzki ale nawet drobne szturchańce, — zawrzała we Franku krew rycerska, siadł okrakiem na ławce i wezwał napastników do porządku, a gdy to niepomogło, porwał najbliższego za kołnierz i zatrząsł jak gruszką.

Janek, za którym się ktoś pierwszy raz ujął tak gorąco, spojrzał z niewymowną wdzięcznością na nowego swego protektora. Gdyby się był nie wstydził, byłby rozrzewniony ucałował jego rękę, lecz pohamował wzruszenie, przysiągłszy sobie w duszy, być mu odtąd czułym i wiernym przyjacielem.

Rzecz ciekawa a jednak prawdziwa, że taki drobny wypadek, taka na pozór nieznacząca chwila, wpływa nieraz stanowczo na życie człowieka, na jego poglądy, spółczucie, przywiązanie i przekozania; — że w taki sposób nieraz zawiązany stosunek przyjaźni lub zażyłości, śmierć zaledwo później rozciąć zdolna, że ten Janek po raz pierwszy w swem młodziutkiem a już tak niewesołem życiu, doznawszy od kogoś po za rodziną spólczucia, uczuł się nagle zobowiązany gorącą wdzięcznością dla swego kolegi, i że teraz wiele zależeć będzie od charakteru tegoż, czy mu ta przyjaźń wyjdzie na złe lub na dobre.

Janek, który od czasu gdy zaczął chodzić do szkoły, pobladł, zesmutniał i stał się małomównym, powróciwszy tego dnia do domu, opowiadał długo i z zapałem matce swej i dwom siostrzyczkom, o swym nowym przyjacielu, o jego odwadze, na którą dosyć obrazów porównawczych wyszukać nieumiał, o jego sercu za którego dobroć ręczył, o jego piękności i elegancyi, dla których z rzeczywistem był uwielbieniem.

Był tak szczęśliwy i wesoły, że matka niemająca w ciężkiej swej pracy zbyt wiele czasu na długie rozmowy, tym razem słuchała uważnie słów jego, a potem z bolesnym jakimś uśmiechem, odgarnąwszy mu włosów z czoła, rzekła:

— Moje dziecię, tylko nietak gorąco! Bardzo dobrze żeś znalazł poczciwego przyjaciela, ale niekochaj się w nim tak od razu, żeby ci później przykro niebyło, gdy się na nim zawiedziesz.

— Nigdy mateczko niezawiodę się na nim, ja dziś tak go już kocham, że go do śmierci kochać nieprzestanę.

— Dzieciaku, co ty wiedzieć możesz co cię jeszcze spotka w życiu!

Janek pomyślał chwilkę, a potem rzekł bardzo stanowczo: Wszystko mi jedno, — ja jego przyjacielem będę do śmierci. —

Odtąd drżał z niecierpliwości, tak mu się śpieszyło okazać wdzięczność swą i przyjaźń Frankowi. Wprawdzie ten ostatni trochę się tej skwapliwości dziwił, trochę nawet tą uprzedzającą gorliwością w usłużeniu mu pogardzał, ale jako dobry sułtan, pobłażliwie w końcu ją znosił.

Gorliwość ta wreszcie, była dlań dosyć wygodną. Janek jakby z urzędu wszystkie ćwiczenia mu odrabiał, nieporządne pisma na czysto przepisywał, podczas lekcyi nadzwyczaj zręcznie a z narażeniem siebie suflował, słowem, spełniał usługi wiernego pieska, którego właściciel często odepchnie lub obojętnie odtrąci, ale czasami znowu gdy jest w dobrym humorze, zlekka pogłaszcze.

Kto zaś raz dla drugiego poświęcać się pragnie, niepotrzebuje znowu czekać zbyt długo na sposobność, zwłaszcza gdy tym drugim jest taki Franek, syn urodzonej hrabianki Bębnickiej.

Franek bowiem otwarcie wyznawał, że się w szkole nudzi. Wyznawał to w listach poufnych do mamy (dla papy pisał oficyałne raporta) — i dawał to samo do zrozumienia panu profesorowi, u którego mieszkał. Mamie zwierzył się, że niemoże sobie w szkole dobrać ani jednego przyzwoitego towarzysza, że profesorowie są osłami najwyższej potęgi a ubierają się śmieszniej od Grzywackiego, starego eksekonoma, będącego u pana Surszyłły na łaskawym chlebie. Na co mama odpisała list długi, z takiem zakończeniem:

— "Wiem dziecię moje co cierpisz, — ale dyssymuluj do czasu, skoro znasz gwałtowne usposobienie papy i jego idee fixe. Za rok najdalej, odbiorę cię ztamtąd, choćby wbrew jego woli, a wtedy postaram się o edukacyą, godną, twego urodzenia i majątku. Zaklinam cię tylko mój Aniu, niewdawaj się z tymi chłopakami, których ci fatalny los za kolegów przeznaczył. Bądź z nimi grzecznie ale trzymaj ich zawsze zdaleka od siebie, i nieprzypuszczaj broń Boże do poufałości. "

Pan profesor zaś u którego mieszkał, lękając się stracić tak dobrze płacącego elewa, prowadził go często ze sobą do teatru, urządzał domowe koncerta, w lecie zaś wyprawiał majówki z prowiantem zimnej cielęciny, zabranej z domu. Franek w teatrze na komedyi poziewał — na koncertach chrapał, a na majówkach huśtał się bezustannie, niedotykając domowej cielęciny. Lecz że pan profesor słodki był niezwykle i traktował go jak dorosłego młodzieńca, więc go Franio tacito consensu tolerował.

Z tem wszystkiem, nawykły do płatania figlów i puszczania wodzy kaprysom, zaczął w szkole broić coraz więcej. To chował czapki kolegom, to książki na wysoki piec rzucał, to wyzywał na rękę tego lub owego i boksowaniem pokonywał, to podczas lekcyi, piszących w łokieć trącał. Wszystkim już prawie wlazł jak to mówią za skórę, ale nikt nieśmiał mierzyć się z nim na siłę — aż raz, jeden czupurniejszy dosiadł go z tyłu i nuż gnieść nielitościwie, a inni chórem, śmiałemu zwycięzcy przyklaskiwać. Rozwścieczony Franek, jak się odwinie, jak machnie wprawną pięścią, tak... odrazu podbił oko biednemu Jankowi, który się właśnie podsunął, ażeby przyjaciela ratować. Chłopak aż krzyknął z bolu — twarz spuchła mu w jednej chwili. Franek przeląkł się, przyskoczył chcąc przyłożyć chustkę, ale w tem wszedł groźny pan profesor Walczyński. Ledwie się na katedrze rozsiadł, wnet czujnego ucha jego, doszedł szmer niezwykły.

Nałożył ukulary, zdjął je znowu, przetarł fularem, znów włożył i takiem przez nie błysnął spojrzeniem, jak gdyby miał odczytać odrazu wszystkie tajemnice tych kilkudziesięciu malców, którzy zdają się zapominać o jego obecności.

— Co to za wrzawa? — spytał nareszcie, gdy ciągle jeszcze brzęczało jak w ulu.

Zrobiło się cichuteńko.

— Co tu zaszło pytam się? — Cenzor główny rekapituluj!

Dygnitarz zaszczycony zaufaniem profesora, powstał i rzekł urywanym głosem: — Dobrze nieuważałem, tylko...

— A od czegoś ty cenzorem? czy niewiesz że masz taką władzę jak niegdyś konsul, a więc twoim obowiązkiem pilnować, ne quid respublica detrimenti capiat. Hę?

— Jeszcze niemiałem czasu sprawdzić... bąkał dygnitarz, czując się już blizkim dymisyi a może i czegoś gorszego, bo pan profesor wkładał łatwo korony na głowę, ale łatwiej jeszcze detronizował.

— Więc nacóżem asana ustanowił? — pytał profesor podchodząc do ławki — ale ja się dowiem i bez acana.

I począł lustrować każdego z osobna. Naturalnie wkrótce dojrzał spuchniętej twarzy Janka..

— Któż to waści napiętnował? — huknął, grzmiąco.

— Sam się uderzyłem — odrzekł z cicha; Janek.

— To się ty bawisz w biczownika? Chłopcy zaśmieli się — z urzędu.

— Więc z kim się pobiłeś? — pytał dalej nieubłaganie profesor.

— Z nikim się niebiłem.

— Dlaczego zmyślasz? Czy niewiesz, że kto. mi skłamie, tego złamię. Mów mi zaraz.

— Pytam się was — rzekł zwracając się do klasy, z kim się bił ten smarkacz?

Milczenie.

— Co to? seditio, tumultus?!

— Z nikim się niebiłem, ja niekłamię. Istotnie nie kłamał.

— Poczekaj nequam, ja, cię przymuszę do mówienia prawdy. Pójdziesz po skończeniu lekcyi zemną do gabinetu — a teraz ruszaj mi na miejsce.

Zimny pot oblał czoło Jankowi — cierpiał ból niewinnie, a tu jeszcze grożą mu... karą, o której myśl sama, wypaliła mu policzki wstydem. Bał się spojrzeć na Franka, żeby się niezdradzić w obec tak strasznej groźby, bał się w tym samym stopniu jak zbrodniarz, wyroku śmierci, a jednak westchnął tylko głęboko, przygryzł usta i milczał.

Przez całą godzinę, chłopiec prosił Boga ażeby go ocalił, ażeby go pod ziemię schował, — prosił z całym zapałem dziecięcej duszy, wierzącej w potęgę i litość Wszechmocnego — a mimoto uczuwał jakąś radość z tego, że da Frankowi nowy a tak bardzo wielki dowód wdzięczności i przyjaźni.

Skończyła się lekcya — Janek skazany przez pana profesora, niepojmującego w swej pedantycznej naiwności, ile krzywdy wyrządza temu tkliwej duszy chłopcu, jak głęboko rani go w poczuciu swej godności, egzaltowanem może ale niezwykłem, — odcierpiał karę głupią, upokarzającą, obrzydłą. Zaciąwszy zęby — niewymówił ani słówka, choć pierś wzburzona łkaniem, omało niepękła.

Kiedy powrócił do klasy — koledzy porwani szlachetnością poświęcenia, otoczyli go wieńcem, ściskali za ręce, całowali i krzyczeli: vivat, dzielny Janku! I Franek... także, zbliżył się trochę zmięszany i mruczał jakieś słowa niezrozumiałe, ale koledzy popatrzeli nań teraz z nietajoną pogardą, a ów czupurny, za którego Janek otrzymał sińca, splunął śmiało przed siebie i krzyknął:

— Tyś paniczu mocny w pięści ale tchórz i podły!

Gdyby się na tem było skończyło, gdyby Janek był zrozumiał, że niewarto się poświęcać dla takiego, który nawet miary tego poświęcenia ocenić nieumie! — ale niestety stał się on odtąd kozłem ofiarnym hardego Franka, który jakby już znał się na charakterach, bo korzystał z jego usług bezustannie i bez najmniejszego skrupułu. Kiedy więc raz znowu osadzono Franka w karceresie na pierwszem piętrze, Janek wieczorem z drugiego podwórca, przeniósł cicho drabinę, przystawił pod okno, i w ten sposób przyjacielowi do ucieczki pomógł, a kiedy Franek przeziębiwszy się położył w łóżko, Janek siedział ile tylko mu zbywało czasu przy nim i bawił go jak mógł i czem mógł.

W taki sposób zacieśniał się coraz więcej, węzeł między obydwoma. Szereg drobnych i większych usług w ciągu lat kilku, — bo Frankowi ojciec niepozwalal wracać do domu tak jakby sobie życzył on i mama, urodzona hrabianka Bębnicka — przywiązał zwolna nawet jego, tak zimnego i obojętnego wygodnisia.

Czuł on potrzebę codzień mówić z Jankiem, poradzić się go, pożartować z niego, nadokuczać mu, nakłócić się z nim, posłużyć się jego pracą i fatygą, ale ostatecznie być z nim razem. Czy to była przyjaźń prawdziwa, wypróbowana, czy tylko egoizm przyzwyczajenia, na teraz rozstrzygać nie pora, wiemy tylko, że ze strony Janka, owo postanowienie dotrzymania przyjaźni Frankowi, przeszło u niego w krew i kości, a raczej w rozum i serce, że z upływem tych kilku lat, stało się niezmiernie silną potrzebą jego istnienia i uroczystym aktem jego wiary w ludzi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

VIII.

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej