Helena Janina Pajzderska

CO ŻYCIE DAŁO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Zgubiona.

VII.

Czarne paciorki.

III. PAMIĘTASZ?

Z pamiętników krótkowidza.

Fantazye.

CO ŻYCIE DAŁO

Nowelle i Obrazki.

Pajzderska Helena Janina

Zgubiona.

I.

Więc to nieodwołalnie dzisiaj? — Dzisiaj!

Pytanie wymówił głos męzki, odpowiedź — kobiecy. Oba były młode, dźwięczne i bardzo smutne, jak ci, do których należały.

Mężczyzna siedział w rogu szerokiej, starej kanapy, opierał się łokciem o wytarty, spłowiały adamaszek jej poręczy, i białą, chudą ręką podtrzymywał głowę zwieszoną na piersi. W tem pochyleniu rysy jego regularne i pociągające wydawały się zmęczone i ostre, a ciemne oczy patrzyły prawie ponuro z pod szerokiego, inteligentnego czoła na klęczącą pośrodku pokoju kobietę.

Ta była blada i wątła.

Miała wiele słodyczy w spojrzeniu ciemnych także oczu i wiele stanowczości w rysunku różowych ust. Bujne, złotawe włosy, skręcone w gruby węzeł przytrzymywała z tyłu głowy wielka czarna szpilka, a czarna gładka suknia, niklejszą jeszcze czyniąca jej kibić, roztaczała się na podłodze szeroką żałobną oszewką. Drobne jej ręce napełniały wielki kufer rozrzuconemi dokoła przedmiotami, ale wzrok, odrywając się często od tego zajęcia, spoczywał przelotem na zachmurzonej twarzy młodego człowieka, i wtedy usta jej drgały lekko i zaciskały się jakby dla stłumienia wyrazów, co się na nie cisnęły.

W pokoju, po zamianie powyższych dwóch zdań, panowało zupełne milczenie.

Wązkie podwórze i wysoka frontowa kamienica oddzielały go od ulicznego gwaru i turkotu, który dochodził tu przecież słabym i stłumionym odgłosem, przypominając sąsiedztwo wielkiego miasta. Przez ogołocone z firanek okna płynęło światło jednego z najposępniejszych, październikowych dni, zabarwione od przeciwległego muru żółtawym odcieniem. W tem oświetleniu cały pokój, mający niby pozór saloniku, wyglądał smutno i chorobliwie, począwszy od perłowego niegdyś obicia, a skończywszy na wyblakłej, łysemi plamami poznaczonej posadzce. Sprzęty po kątach stały tak, jakby je w chwili zniechęcenia popchnęła rozdrażniona ręka; jeden tylko fortepian połyskiwał otwartą klawiaturą, jakby zadowolony z siebie poczciwiec żółtawemi zębami w szerokim, dobrodusznym uśmiechu.

Przez otwarte pojedyńcze drzwi widać było drugi, mniejszy pokoik. Stały w nim dwa puste łóżka, na środku tłumok z pościelą i otwarta wypróżniona szafa. Flaszeczki i recepty walające się na oknie i stoliku, oraz nieokreślona woń lekarstw mówiły o niedawnej chorobie, która nie musiała ztąd odejść z niczem, sądząc po żałobnej sukni młodej kobiety.

Ona tymczasem skończyła pakować kufer i wstawszy z klęczek, z lekkiemi rumieńcami utrudzenia na policzkach, podeszła do zadumanego na kanapie mężczyzny.

— Nie bądź tak smutny, Maryanie — rzekła, kładąc mu rękę na ramieniu — przecież nie rozstajemy sie na zawsze. Byłam dziś u panny Waleryi, wiesz, tej staruszki, która czasem odwiedzała mamę, i prosiłam jej, żebyśmy się kiedyniekiedy widywać u niej mogli. Dam ci jej adres, i...

— Widywać u niej kiedyniekiedy — przerwał z goryczą — piękna pociecha, zaiste! To znaczy siedzieć naprzeciwko siebie przez parę godzin pod okiem starej dewotki, prowadzić obojętną rozmowę z uwzględnieniem jej pobożnych uszu i rozejść się po to, żeby za parę tygodni spotkać się napowrót w tych samych warunkach i znowu się rozejść, i tak dalej i dalej, dopóki panna Walerya nie przeniesie się do wieczności, albo...

Urwał i poruszył się niecierpliwie.

— Albo co? — spytała spokojnie kobieta.

— Albo dopóki które z nas, sprzykrzywszy sobie te rozkoszne wizyty, nie obejrzy się za przyjemniejszem spędzeniem czasu — odparł prawie szorstko.

— Sądzisz więc, że cię to tak prędko znudzi? — rzekła łagodnie ona — bo mnie chyba nie możesz mieć na myśli?

Maryan wziął zwolna rączkę, spoczywającą wciąż na jego ramieniu, i przycisnął ją do ust w długim pocałunku.

— Przebacz, Bronisiu — wymówił — jestem zły i niegodziwy: zamiast pocieszać, dręczę cię tylko zawsze, ale gdybyś wiedziała, co się we mnie dzieje, gdy patrzę na ciebie idącą między ludzi, na tę ciężką, niewdzięczną pracę, i nie mogę ci powiedzieć: zostań przy mnie, bo i cóżbym ci dał?... większe tylko troski i cierpienia! Gdybyś wiedziała, jak mnie to strasznie boli!

Obiema dłońmi przycisnął jej rękę do piersi i wpatrzył się w nią z wyrazem, aż nadto prawdziwość słów jego stwierdzającym.

Ona starała się uśmiechnąć drżącemi ustami, które jej odmówiły posłuszeństwa. Zajęła więc tylko miejsce, które jej Maryan na kanapie zrobił, i znowu nastało milczenie.

A gdy tak siedzieli blizko siebie, zapatrzeni w przeciwległą ścianę, zdając się każde z osobna podążać za biegiem myśli posępniejszych niż ten bezsłoneczny, jesienny dzień, trudno było odgadnąć stosunek, jaki ich łączył.

Mogli być zarówno mężem i żoną, jak bratem i siostrą. Nie byli przecież ani jednem, ani drugiem, nie byli nawet parą narzeczonych; pomiędzy nimi stała tylko miłość, dziwna, smutna, wyjątkowa miłość, będąca nie jak ogniwo, lecz jak mur, o który opierali się oboje, ale który spoić ich nie był w stanie.

— Straszna to jednak rzecz — ozwał się pierwszy Maryan — wiedzieć, że jutro koniecznie nastąpić musi, a nie mieć w tem jutrze żadnej przyszłości, żadnej nadziei; szarpać zdrowie, siły, ducha po to tylko, aby mieć usta niegłodne i ciało nienagie i kawałek dachu nad głową; żyć tylko dla przedłużenia życia, które nam, jak wyciśnięta cytryna, ani kropli ożywczego soku dać nie może! I żeby chociaż mieć te pociechę, żeśmy sami kiedyś wycisnęli tę Cytrynę, łatwiejby się teraz umierało z pragnienia, ale tak...

Zerwał się z kanapy, i przeszedłszy parę razy pokój, stanął przed Bronisią, która go słuchała nie podnosząc oczu.

— Patrz, Bronisiu — zawołał gwałtownie — przecież my jesteśmy młodzi, przecież my mamy jakieś prawa do szczęścia, równie dobre, jak każdy kwiat, co się rozwija, ma prawo do słońca! I cóż nam z tych praw? Oto ja ciebie kocham i ty mnie kochasz, a jednak rozejdziemy się jak obcy, bo ten chleb, dla którego sprzedajemy samych siebie, wyżywićby nas nie mógł. W tym wieku, w którym wszystko uśmiechać sie do nas powinno, będziemy musieli poprzestać na garstce wspomnień... tylko wspomnień... i to jakich! Bo czyż nam to wystarczyć może, Bronisiu, że serca nasze zrozumiały się przed trzema laty, żem ja odtąd przychodził tu codziennie popatrzeć na ciebie, posłuchać czytania, którem wieczorami rozrywałaś schorowaną matkę, szepnąć ci czasem, że cię kocham, i pożegnać cię, nie śmiejąc nawet na dobranoc czoła twego dotknąć ustami! Powiesz mi, że to były bardzo piękne i kochane chwile, że teraz, gdy nam ich zbraknie, stokroć nam się droższemi staną. Prawda! Ależ, Bronisiu, jasny wschód słońca dziwnie bladym się wyda, gdy ma być zarazem południem, a my podobno już przeżyliśmy takie południe!

— Maryanie — ozwała się Bronisia, podnosząc na niego wilgotne, lecz stanowczością błyszczące oczy — i pocóż rozdrażniać się takiemi obrazami? poco kłaść więcej kiru na to, co już jest i tak dosyć czarne? Widzisz, ja jestem kobietą, niema tygodnia jak zostałam sierotą, dziś przyjmuję tak mi zawsze wstrętne obowiązki nauczycielki domowej, a przecież nie rozpaczam. Nie spodziewając się niczego, nie zwątpiłam jednak zupełnie, aby już dla nas żadnej przyszłości nie było.

— Przyszłości? — zaśmiał się Maryan z goryczą — jakiej? Przyszłość rodzinie nie kobieta, lecz mężczyzna stwarza, a jam do tego niezdolny. Cóż ze mnie zrobili ci, którym jestem winien to życie, jakie przeklinam? Dali mi chore ciało, wydelikacone nierozsądną czułością, bezmyślnem wychowaniem osłabili umysł, rozegzaltowali i tak wrażliwą wyobraźnię, a potem z pod klosza tej sztucznej egzystencyi wypuścili na mróz rzeczywistości; i cóż dziwnego, że się roślina zwarzyła, że zamiast wydać kwiat i owoc, stała się oto takim bezużytecznym chwastem.

Młoda dziewczyna westchnęła, i chcąc odwrócić rozmowę od niemiłego przedmiotu, spojrzała na zegarek.

— Druga — rzekła — mam jeszcze trzy godziny czasu. Rzeczy moje już spakowałam. Sprzęty zabiorą dopiero po mojem wyjściu. Przykroby mi było patrzeć, jakby je wynosili. Zżyłam się z niemi od lat tylu, z każdym łączy się jakieś wspomnienie...

— Wszystkie sprzedałaś? — zapytał Maryan.

— Wszystkie. Jego tylko zachowałam na pamiątkę — odparła, wskazując oczyma na stojący pod oknem głęboki, staroświecki fotel o wysokiem oparciu, z tak zwanemi uszami, i szufladkowych poręczach.

Podeszła ku niemu i oparła się o jego drewniany, żółtemi gwoździami nabijany bok.

— Biedna mama! — mówiła — ośmnaście lat życia spędzić na jednem miejscu. Ten fotel tak nierozłącznie wiąże się z nią w moich wspomnieniach. Nie pamiętam jej zdrowej i chodzącej. Miałam zaledwie trzy lata gdy ją sparaliżowało. Patrz, tutaj, gdzie skóra bardziej wytarta, opierała zawsze głowę do poobiedniej drzemki. W tej szufladzie leży jej ostatnia robota tak, jak ją po raz ostatni złożyła, a w tej jej okulary i pudełeczko z pastylkami, które tak lubiła... Gdzież jabym mogła rozstać się z tym fotelem...

Przycisnęła obie ręce do wilgotnych oczu, ale je wnet opuściła, wstrząsając głową, jakby dla odpędzenia natrętnych myśli.

— Nie, nie — rzekła — dosyć będę miała na to czasu w samotności. Teraz korzystajmy z tych kilku chwil, jakie nam zostają. Wiesz — ciągnęła dalej, zbliżając się już z uśmiechem do Maryana — nim przyszedłeś zajmowałam się gotowaniem. Nasza służąca wczoraj już odejść musiała, ale kucharka z przeciwka nauczyła mnie jak się gotuje rosół i przyrządziła mięso na befsztyk; teraz go tylko usmażę. Kartofle już się dogotowywują, kompot zrobiłam; wszak zjesz ze mną obiad?

Maryan patrzył na nią, gdy mówiła, i dziwny wyraz przesunął się po jego twarzy.

— Ja ciebie czasem zrozumieć nie mogę — rzekł zwolna — w takiej chwili pamiętać o kartoflach i kompocie... Gdyby to zrobiła Flamandka, nie dziwiłbym się... ale ty! z twoją artystyczną duszą, z twojem usposobieniem pod tylu względami do mego podobnem...

— Pod jednym wszakże różnimy się stanowczo — przerwała Bronisia. — Ty się otrząsasz na wszystko, co pospolite i codzienne, ty pojmujesz tylko szczęście i poezyę na tle włoskiego nieba i marmurowych krużganków, wśród woni kwiatów, szmeru fontann; ja potrafiłabym je znaleźć w czterech ścianach tego oto pokoju. Ty umiesz i chcesz tylko chłonąć piękno w siebie, ja staram się, o ile mogę, roztaczać je na to, co samo przez się pięknem nie jest. I w tem może — kończyła z coraz większym smutkiem w głosie — i w tem może tkwi istotna przyczyna, dla której dzisiaj rozstać się musimy.

— Prawda — zawołał Maryan z ogniem — jestem takim, nie przeczę! Daj mi środki, żebym cię mógł wywieźć tam, gdzie kwitną pomarańcze, otoczyć arcydziełami sztuki, przepychem, a zobaczysz, jak będę umiał czuć, kochać, uszczęśliwiać. Ach! jakabyś ty była piękna, Bronisiu, jaka piękna w greckiej, przetykanej złotem ampehonie, leżąca na futrze pantery, ze złotemi naramiennikami na obnażonych rękach!

— Tak — rzekła — ale ta piękna, przed którąbyś wtedy klęczał i którąbyś uwielbiał, ta piękna wydałaby ci się trywialną, a może nawet śmieszną w gospodarskim fartuszku i przy domowych zajęciach; i w rezultacie uciekałbyś od niej, nieprawdaż ?

Maryan spuścił głowę.

— Pogardzaj mną, jeżeli chcesz — odparł stłumionym głosem — ale zdaje mi się, że takby było.

— Pogardzać tobą! — powtórzyła z bólem — nie wymawiaj nawet tego wyrazu, Maryanie! Mnie tylko ciebie żal, tak, żal...

Zatrzymała się, silnie wzruszona.

— Ale tymczasem — dodała po chwili, przerzucając się w ton żartobliwy prawie — choćbyś mnie miał natychmiast przestać kochać, ja o moich kartoflach pamiętać muszę. Inaczej na nic się przegotują!

Wyszła z pokoju i Maryan usłyszał ją krzątającą się w kuchence za ścianą. Nie mógł jednak widzieć, jak pilnując smażącego się mięsa, przyciskała ręką serce, jak czynią ci, co w niem wielki ból czują, podczas gdy łzy spadały w lśniących, szybkich kroplach na jej sierocą suknię.

Niezadługo wróciła z twarzą zarumienioną od ognia i płaczu, ale już z uśmiechem na ustach i obiadowemi przyborami w obu rękach.

— Ostrożnie — rzekła do Maryana, który jej pomagał w ustawianiu talerzy — ostrożnie, żeby nie stłuc, bo to wszystko już zapłacone i nie moje.

Zasiedli do stołu. Maryan jadł mało; w milczeniu patrzył na siedzącą naprzeciwko niego Bronisię, przygryzał usta i z każdą chwilą posępniejszym się stawał.

— To nasz pierwszy obiad we dwoje — odezwał się wreszcie.

— I ostatni — rzekła Bronisia, a podsuwając mu kompot, dodała — jedz, proszę, wiesz przecie, jaka to była dla mnie przyjemność częstować cię tem, co lubisz. Kto wie, czy jej jeszcze doznam kiedy.

Tymczasem krótkie życie jesiennego dnia gasło zwolna. Gdy Bronisia, pozmywawszy naczynia w kuchni, wróciła do saloniku, było już w nim zupełnie szaro.

Maryan stał przy oknie i patrzył na przeciągające leniwie popielate chmury ponad małem, błotnistemi podwórkiem.

— Zagraj, Bronisiu — rzekł, nie odwracając się. Ona siadła do fortepianu i świetna węgierska rapsodya Liszta zabrzmiała pod jej palcami, które zdawały się umyślnie szukać najhałaśliwszych, najostrzejszych akordów, aby zagłuszyć melancholię, opanowującą duszę grającej. Nieznacznie jednak tony cichły i wolniały, urwana w połowie rapsodya zamieniła się w smętne, jakby w rozmarzeniu płynące po klawiaturze pasaże; Bronisia pochyliła głowę i zaczęła improwizować.

Miała dużo zmysłu muzykalnego i artystycznego poczucia, i prosty motyw piosenki ludowej, z którą zapewne łączyło się jakieś wspomnienie, powracał w coraz innych waryacyach, napełniając ciemnawą ciszę saloniku melodyą tęskną i denerwującą swą śpiewnością.

Maryan, jakby mimowolnie pociągnięty, odstąpił od okna i stanął za krzesłem Bronisi.

Ona nie uważała tego. Nie czuła, jak przyśpieszony jego oddech coraz bliżej owiewał jej włosy.

— Kocham cię — szepnął głos Maryana tuż nad jej czołem.

Bronisia drgnęła lekko, lecz nie przestała grać.

— Kocham cię — powtórzył ciszej — kocham, kocham!

Głowa jej, jakby pod działaniem magnetycznych pociągnięć, chyliła się w tył nieznacznie za każdym wyrazem, aż przechyliła się zupełnie i oparła o piersi Maryana, a on jej usta wziął swemi ustami na własność: chwilową w rzeczywistości, wieczystą w pamięci.

Ręce Bronisi zsunęły się na jej kolana po klawiszach, z których wyszły dźwięki stłumione i fałszywe i skonały zwolna chropowatem echem w głębokiej ciszy saloniku.

W tej chwili zadzwoniono w sieni. Był to stróż, pytający czy już trzeba zawołać dorożkę i znosić rzeczy panienki.

II.

Piątą godzinę wybił srebrny zegar stojący pod wielkiem lustrem, którego mahoniowe ramy były przedłużeniem rzeźbionego kominka w buduarze państwa Augustów X. Nizkie, głębokie fotele, filgranowe krzesełka, rozmaicie powyginane kozetki, obciągnięte ciemno-wiśniową, haftowaną w srebrne kwiaty materyą i przyozdobione srebrnemi sznurami, stały na dywanie tegoż koloru i deseniu, zaścielającym cały pokój, i opierały się o ściany z obiciem również ciemno-wiśniowem, ujętem w ramy szerokich, srebrnych lamperyj. Ciężkie fałdy wiśniowych firanek i portyer podtrzymywały srebrne buliony. Pod oknami na mahoniowych postumentach stały dwa srebrne wazony, w których kwitły pyszne krzewy karmazynowych kamelij. Od sufitu na srebrnych łańcuchach zwieszała się lampa, której ciemno-rubinowe światło nadawało całemu pokojowi dziwnie ciepły a niejaskrawy koloryt.

Naprzeciw kominka, na którym dogasał już ogień, siedziała wgłębiona w otomanke pani domu. Nadzwyczaj jasna blondynka z rozsypującemi się wokoło czoła i skroni kędziorkami, z różową, delikatną cerą, z parą szeroko otwartych zmiennego koloru oczu i z odrobinę zadartym, o ruchliwych skrzydełkach noskiem, wyglądałaby prawie dziecinnie, gdyby nie bogato rozwinięte kształty, które czyniły ją tem, co Francuzi nazywają belle femme.

Obok niej siedział mąż, piękny, w sile wieku mężczyzna. Była z nich bardzo dobrana i bardzo kochająca się para; siedzieli też tuż przy sobie; pan August obejmował ręką kibić żony, a ona opierała mu główkę na ramieniu. Nikt zaś nie mógł ich posądzić o popisywanie się z tą małżeńską czułością dla świata, gdyż w pokoju, oprócz ich dwóch bawiących się na dywanie córeczek, nie było nikogo.

Uważano ich powszechnie za ludzi wyjątkowo szczęśliwych. Pan August był jednym z najwziętszych adwokatów, miał ogromne dochody i opinię człowieka nieposzlakowanej uczciwości: dwie rzeczy rzadko razem chodzące w parze; ożenił się z serdecznego przywiązania, żona mu nigdy nie chorowała na nerwy, dzieci nigdy nie chorowały na krosty, ani na difteritis, miał dużo życzliwych, ale, jak zapewniali najlepiej wtajemniczeni w jego stosunki wewnętrzne, ani jednego przyjaciela domu. Pani Kordula zaś (tak nieestetyczne imię nosiła ta nawskróś estetyczna istota) nie wiedziała co to jest zażądać od rnęża pieniędzy na nową suknię i usłyszeć: "nie mam, moje życie," co znaczy utrudzić się lub zadać sobie jaki przymus, bo wszystko, co ją otaczało, obliczone było na uwygodnienie i uprzyjemnienie jej życia. Lubiła się bawić — i bywała w karnawale na balach, a w poście na rautach: lubiła rozmaitość — i jeździła co lato za granicę: lubiła się pieścić — i miała dwie śliczne córeczki, które jej wskakiwały na kolana i zarzucały rączki na szyję, no — i rnęża gotowego zawsze pocałować ją w usta i objąć ją wpół, jak ot w tej chwili. Jedynem jej zmartwieniem było to nieszczęsne imię, nadane jej przez starą ciotkę, która ją do chrztu trzymała i głosiła, że jej cały majątek zapisze (więc nikt nie zaprzeczy, że miała prawo nazwać ją nawet Bonawenturyą lub Pafnucyą), tymczasem rozmyśliła się przed śmiercią; filantropia wzięła w niej górę nad rodzinnemi uczuciami i niezamożną siostrzenicę przykry spotkał zawód.

Dobrze przynajmniej, że pan August ożenił się z miłości, bo i on byłby mógł mieć pretensye do niestałej ciotki; przyjął to jednak filozoficznie, a żonę nazywał Orcią, z której to przeróbki rzeczywistego jej imienia trudno się było domyśleć; ci zaś, którzy do takiej poufałości prawa nie mieli, mówili do niej "pani Koro, " co brzmiało nawet wcale ładnie i przywodziło na pamięć jakąś rozkosznie ociężałą kreolską piękność.

Przed niedawnym jednak czasem na pogodnem niebie pani Kory zjawiła się lekka chmurka. Córeczki jej podrastały — jedna skończyła lat dziesięć, druga ośm — potrzebowała do nich dobrej nauczycielki, a o tę trudniej jeszcze niż o bonę, która, gdy ma paryzki akcent, zaspakaja wszystkie wymagania. Pani Kora zwierzała się z tym kłopotem przed swemi przyjaciółkami w trakcie rozmowy o szalonych cenach kapeluszy i oryginalnym kroju okryć ostatniego sezonu, i załamując z wdziękiem śliczne rączki, pytała, czy nie wiedzą czasem o jakiej wykształconej a moralnej młodej osobie — ach! zwłaszcza moralnej — dodawała z wyrazem zgrozy na same myśl o czemś przeciwnem — ja się tak boję brać z kantoru! Ces personnes la są teraz tak niemożliwej konduity!

Panie potakiwały, twierdząc, iż przyjąć do domu kobietę młodą i pracującą, a więc z konieczności samej sobie zostawioną, było istotnie wielkiem ryzykiem, i przegląd magazynów szedł w dalszym ciągu. Ale przed paru dniami jedna z tych dam przyszła umyślnie oznajmić pani Korze, że znalazła potrzebną jej perłę.

— Panienka młoda — mówiła — wychowana bardzo starannie, dotychczas dawała lekcye po domach, ale matka umarła, nie mogłaby więc sama mieszkać...

— Och! naturalnie — potwierdziła pani Kora, wielce na wszelkie shoking drażliwa.

Porozumiano się wprędce. Ta pani wprawdzie nie znała sama Bronisi, ale przyjaciółka jej siostry miała kuzynkę, mieszkającą w tym domu co ona, zkąd więc najdokładniejsze wiadomości. Zawezwana bilecikiem Bronisia stawiła się u pani Kory — wydała jej się "insignifiante, " tak jak wogóle wszystkim powierzchownie sądzącym oczom — lecz tem mniej budząca przez to obaw, zresztą "wcale dobrze i przyzwoitą; " stanęła więc ugoda, i Elcia i Minia ciągle spoglądały teraz ku drzwiom, oczekując z natężoną ciekawością przybycia nowej nauczycielki.

— Wiesz co, Orciu — ozwał się pan August, gdy przebrzmiało ostatnie uderzenie zegaru — nie powinienbym tego mówić, ale drażni mnie wmieszanie się obcego żywiołu w nasze domowe życie. Tak nam dobrze było dotąd samym!

— Przecież mieliśmy już bony! — odparła pani Kora.

— Och! cudzoziemki, moje życie — to się nie liczy, to jak nieme osoby w komedyi... teraz przy stole nawet nie będzie można swobodnie porozmawiać.

Słabe pociągnięcie dzwonka u drzwi wchodowych przerwało dalsze narzekania pana Augusta.

— To pewno ona — rzekła pani Kora, nie zmieniając postawy. — Podoba mi się to, że punktualna. Zapowiedziałam, żeby ją tu zaraz Kazimierz wprowadził.

— Nie spytałem też dotąd, czy przystojna?

— Obchodzi cię to jednak? Kto wie, czy to mnie raczej ten obcy żywioł drażnić nie będzie.

Uśmiechnęli się oboje. Pan August przytulił mocniej żonę do siebie, a w tejże chwili niewidzialna ręka lokaja otworzyła drzwi i do buduaru weszła Bronisia.

Pani Kora, podniósłszy się zwolna, podała jej rękę.

— Dobry wieczór pani — rzekła uprzejmie — proszę, niech pani siada.

Przedstawiła jej męża i zawołała na dzieci, żeby się przywitały. Dziewczynki dygnęły, jak sprężynowe laleczki, i przytuliwszy się do matki, nie spuszczały z oczu przysłonionych długiemi rzęsami przedmiotu swej ciekawości i obawy zarazem.

Bronisia usiadła. Ciepła i wonna atmosfera buduaru objęła jej członki zesztywniałe jazdą w mokrej dorożce, przez chłodne, błotniste ulice. Mimowoli stanęły jej przed oczyma nagie, szare ściany saloniku, w którym parę godzin temu siedziała z Maryanem na wytartej, spłowiałej kanapie. Go za różnica między tym, miękkim, estetycznym komfortem a tą twardą, brzydką miernością! Go za różnica między tych dwojgiem ludzi, których, wszedłszy tu, zastała tak tkliwie do siebie zbliżonych, tak pogodnie i spokojnie używających szczęścia, jak ci, co są do niego przyzwyczajeni, a ciężkiem życiem nieurobionego do życia marzyciela, który ją tak smutnie przed bramą pożegnał, i jej własną sierocą dolą?

Nawet gdy stała nad otwartym grobem i patrzyła za niknącą w nim trumną matki, uczucie osamotnienia nie dotknęło jej w tak okrutny sposób, jak w tej chwili. Jakby odgadując niechętne uwagi pana Augusta, zrozumiała, że w tym domu, który ją pod dach swój przyjmował, ona zawsze będzie owym "obcym żywiołem, " znoszonym z konieczności i do. czasu, że gdy w grunt ten obojętny wreszcie przyzwyczajeniem wrośnie, ta sama konieczność wyrwie ją zeń i przesadzi gdzieindziej, a potem znowu gdzieindziej, jak wieczną tułaczkę, niemogąca nigdy powiedzieć: jestem u siebie, wśród swoich!

Czemuż raczej nie znalazła sobie najlichszego pokoiku pod strychem!

Za życia matki nie potrzebowała zabijać się pracą, bo emerytura po ojcu starczyła na. pierwsze potrzeby; teraz, gdy ona przepadła, trzebaby było lekcyami wszystko opędzać; mniejsza z tem jednak! cały dzień nachodziwszy się za niemi, wieczorem byłaby panią swego kącika, powoli zżyłaby się z nim jak z przyjacielem, przyozdabiałaby go czem mogła, od czasu do czasu Maryanby tam przyszedł podumać....

Cóżby w tem było złego? Nic — a przecież świat inaczej patrzeć na to musiał i dlatego matka już konającym głosem tak ją upominała, aby tego nie czyniła, — tak się lękała dla niej złych języków, tak pragnęła, by corychlej trafiło się jej miejsce w jakim zacnym i cnotliwym domu. Jakby ona, mieszkając sama, zacną i cnotliwą być nie mogła!

Takie myśli snuły się po głowie Bronisi, podczas gdy machinalnie słuchała pani Kory, obznajmiającej ją z usposobieniem swoich dzieci. Elcia jest bardzo żywą, ale łagodnością wszystko z nią zrobić można, z upartą trochę Micią trzeba być więcej stanowczą. Obie jednak mają złote serduszka i pojętne główki, i panna Bronisława nie będzie miała z niemi wiele kłopotu...

W przedpokoju ozwał się znowu dzwonek, tym razem znacznie głośniej. Pani Kora poprawiła się na kozetce, na której siedziała już sama, bo pan August odszedł był do swojej kancelaryi, i rzekła:

— Może pani przejdzie do swego pokoju i zapozna się lepiej ze swemi uczenniczkami. Tędy, pani.

I wskazała jej drugie drzwi, w głąb' mieszkania wiodące.

Bronisia wstała, ale dziewczynki, onieśmielone jeszcze, ociągały się z pójściem za nią. Odwróciła się wiec od progu i wyciągnęła ku niem obie ręce, uśmiechając się z właściwą sobie niewysłowioną słodyczą. Tymczasem pierwsze drzwi otwarły się i do buduaru wszedł mężczyzna już niemłody, o twarzy bardzo brzydkiej, lecz charakterystycznej, postawie atlety i ruchach salonowca. Jego szare bystre oczy utkwiły w Bronisi, która stała jakby upozowana przez najbieglejszego malarza portrecistę. Rubinowe światło lampy różowiło jej bladą zwykle cerę, delikatne kształty jej postaci w czerni uwydatniały się na tle wiśniowej portyery, a w lekkiem podaniu się jej naprzód, w dziwnie wdzięcznym ruchu tych rąk wyciągniętych, w łagodności tego uśmiechu i smutku tego poważnego czoła było coś niewymownie pełnego prostoty, poetyczności i melancholii.

Spotkawszy spojrzenie nowo-przybyłego, nie zmięszała się, pochyliła się tylko bardziej naprzód i pociągnąwszy ku sobie zbliżające się trwożnie dzieci, znikła wraz z niemi za drzwiami, które cicho zamknęła.

Gość ściskał już okrągłe, cienko zakończone paluszki pani Kory.

— Zkąd przybywasz, profesorze? — zapytała go ona gdy usiadł.

— Obecnie z własnego mieszkania — odpowiedział pełnym, głębokim głosem, jednym z tych niebezpiecznych głosów, w którym się rozkochują wrażliwe kobiety. — Albowiem?

— Nie widzieliśmy pana blizko miesiąc.

— Tak, przez ten czas można przy dobrych chęciach przejechać wzdłuż i wszerz Europę. Ale nie, sprzykrzyło mi się koczownicze życie.

— Na jak długo?

— Nie wiem. Tylko asceci lub żyjące mumie mogą ręczyć za siebie w przyszłości.

— Doprawdy? Ja nie jestem ani jedną, ani drugą, a jednak zdaje mi się, że są rzeczy, o których z góry mogłabym powiedzieć czy je zrobię, czy nie.

I przy tych słowach pani Kora poprawiła sobie kędziorki nad czołem z pewną dziecinną dumą. On też spojrzał na nią pobłażliwie, jak na dziecko.

— Mylisz się pani! — rzekł krótko. Umilkł i wzrok jego zwrócił się ku drzwiom, któremi wyszła Bronisia. Zdawało mu się, że widzi jeszcze na portyerze czarną linię konturu rysującego profil jej kibici.

— Kto była ta śliczna osoba? — zapytał nagle.

— Nowa nauczycielka moich dzieci. Pan ją nazywasz śliczną?

W głosie pani Kory przebijało się wielkie zdziwienie.

— Prześliczną! — odpowiedział z naciskiem — a co więcej niepospolitą!

— Och! pan to tak odrazu poznałeś?

— Jestem natyle zarozumiałym. Nie dlatego, żem studyował psychologię w czterech zagranicznych uniwersytetach, ale żem żył i badał tych, co żyją. Mówiłem pani, zdaje mi się, że takie moralne wiwisekcye, dokonywane zwłaszcza na kobietach, były mojem ulubionem zajęciem; opłacałem je nieraz drożej, niżbyś pani przypuścić mogła, za to dziś jeden rzut oka odkrywa mi więcej, niż innym długie lata znajomości.

— Ależ to pan jesteś niebezpiecznym człowiekiem, profesorze! — zaśmiała się pani Kora.

On spojrzał na nią przenikliwie; na jego wydatnych mięsistych ustach pojawił się szyderski uśmiech.

— Pani dziś dopiero dowiadujesz się o tem? — rzekł.

Młoda kobieta zmieszała się trochę i spuściła oczy pod tym magnetyzującym wzrokiem, ale wnet podniosła głowę i cisnęła mu prawie gniewne spojrzenie, zdające się mówić: Jeszcze nie! Omyliłeś się tym razem.

Rozmowa znowu urwała się na chwilę.

Gość pani Kory, którego tak powszechnie tytułowano profesorem, iż niektórzy zapominali prawie, że się nazywał Rudolf Zaklinka, był człowiekiem wielkiego majątku, wielkiej nauki i wielkiej ekscentryczności. Nierzadką u niego rzeczą było zamknąć się na cały miesiąc w laboratoryum chemicznem lub w zapylonej bibliotece z zaciekłością i pedantyzmem niemieckiego uczonego, aby przez drugi miesiąc oddychać atmosferą buduarów, wystrzeliwać korki od szampana i bić brawo baletniczkom z werwą złotego młodzieńca. Podróżował wiele, a do Ameryki lub Azyi wyjeżdżał jak inni na drugą ulicę, idąc na kolej prosto z balu lub teatru, po powrocie zaś witał spotykających go z wykrzyknikami znajomych, jakby ich wczoraj pożegnał. Motorem całego jego życia była fantazya, podstawą najgłębszy sceptycyzm połączony z wielką oschłością serca i wybujałością zmysłów. Człowiek ten nigdy nie marzył i nie kochał, ale ciągle myślał i ciągle używał. Przez parę lat wykładał filozofię na jednym z uniwersytetów belgijskich i ztamtąd przywiózł tytuł profesora. Miał w sobie coś, co mu jednało zapalonych zwolenników, zwłaszcza między młodzieżą, choć w stosunkach towarzyskich był zawsze szorstkim, a często zjadliwym aż do okrucieństwa; kobiety bały się go, a lgnęły doń i kokietowały go pomimo jego brzydoty. O miłosnych jego przygodach opowiadano takie niestworzone rzeczy, że już samo to nęciło niejedne rozmarzoną piękność, aby się stała ich bohaterką.

U pana Augusta, którego znał jeszcze przed ożenieniem, bywał dosyć rzadko i wogóle stosunki jego z tym domem nie przechodziły granic obojętnej grzeczności, zawsze jednak umiał czy to słowem, czy spojrzeniem rozdrażnić i zaniepokoić panią Korę. Czynił to tylko dlatego, że sobie kiedyś powiedział: " Ciekawym, czy ta ładna samiczka poza instynktownem przywiązaniem do gniazda i papuziem zamiłowaniem strojów, coś więcej czuć potrafi?"

Teraz też, gdy zabawiwszy z pół godziny, wyszedł, młoda kobieta siedziała długo w milczeniu, jakby zadumana, co jej się rzadko zdarzało, poczem przeciągnęła dłonią po czole i rozejrzała się po pustym buduarze.

— Dziwny człowiek — szepnęła — tak niepodobny do drugich. Nie lubię go.

Przysłoniła usta ręką, tłumiąc ziewnięcie.

Przyszło jej na myśl, co zrobi z długim jesiennym wieczorem, podczas gdy mąż bedzie siedział w gabinecie nad aktami, a dzieci zasną pod okiem nauczycielki. Szkoda jednak, że profesor nie został na herbacie. Rozmowa z nim choć nie zawsze przyjemna, była zawsze oryginalną.

— Nudzi mi się — rzekła nawpół głośno, zaplatając ręce i wyciągając je przed siebie leniwym ruchem — nudzi mi się ogromnie!

III.

Maryan, rozstawszy się z Bronisią, wracał do siebie powoli ze zwieszoną głową. Mieszkał w oddalonej części miasta, na trzeciem piętrze oficyny pięknego, nowego domu, przeznaczonej wyłącznie na kawalerskie lokale. Mieściły się tam także kuchnie frontowych apartamentów. Ztąd schody były zawsze brudne i pozalewane, na przęsłach stały balie i inne gospodarskie sprzęty, a w powietrzu unosiły się wyziewy potraw, mydlin i pary. Maryan wstępował zawsze na te schody z obrzydzeniem; wykwintna jego natura otrząsała się w nim, ilekroć zmęczenie zmuszało go oprzeć rękę na wilgotnej, lepkiej poręczy, i byłby się dawno wyprowadził, gdyby nie to, że pokój sam był bardzo ładny i tani.

Maryan urządził go sobie z kobiecą starannością i zmysłem estetyka. Łóżko stało w najmniej widocznem miejscu, osłonięte pawilonem; przed biurkiem leżała skóra niedźwiedzia, przed kozetką dywan, na marmurowym stoliczku w pięknym wazonie rozkładał szerokie swe liście ciemny filodendron. Miłośnika starogreckiego piękna zdradzały dwie statuetki Wenery milońskiej i kapitolińskiej, bielące się w rogach; wielka fotografia, przedstawiająca narodziny Afrodyty, wisiała na ścianie między grupą Laokona i Nioby w medalionach. Wszędzie, gdzie spojrzeć, pełno było reprodukcyj rzeźb i obrazów treści mitologicznej. Na biurku, wśród mnóstwa eleganckich, a nawet kosztownych drobnostek, wśród papierów i listów leżały, w częstem widać czytaniu będące, poezye Propercyusza i Katulla w oryginale, listy Horacego i elegie rzymskie Göthego.

Jasnem było, iż zamknięty w tych czterech ścianach samotnik starał się wytworzyć sobie w nich sztuczną atmosferę, taką, w jakiej najswobodniej oddychała jego dusza, ta dusza poganina Greka, po której chrystyanizm prześliznął się tylko, pozostawiwszy jako jedyny ślad swój nieznaną greckiej ziemskiej pogodzie zaświatową tęsknotę, a którą wiek nasz piętnem nieuleczalnej choroby naznaczył. I udawało mu się to czasem.

Pochylony nad ulubionymi klasykami, lub zapatrzony w klasyczne linie posągu, zapomniał o świecie, który go otaczał, tak różnym od tych dawnych pięknych czasów, jak się różnią szosy fraka od draperyi chlamidy; zapomniał, że jest dzieckiem tej cywilizacyi, która go ten frak nieraz przywdziewać zmuszała, a w której wszystko prawie drażniło go i męczyło, przejmowało politowaniem i wstrętem.

Ach, jemu było urodzić się w złotym wieku Peryklesów, żyć pod słońcem Hellady pełnią wszystkich sił żywotnych, wyczerpać te siły do dna, a potem pogrążyć się spokojnie, bez trwogi w jakąś nirwaniczną otchłań, nic nie żałując i niczego już nie pragnąc.

Wspomnienie Bronisi budziło go z tych marzeń, wiązało z teraźniejszością. Rzecz szczególna! w tem dziewczęciu energicznem i tkliwem tak mało było materyału na Aspazyę lub Gliceryę, dlaczegóż kochał ją tak bardzo? tak bardzo, że bez niej sama Grecya wydałaby mu się pustą! Jak prawdziwy panteista, kochał w niej wszystko i kochał ją wszystkiem co w nim, jak sam mówił, z nieba i piekła było. Miłość ta, niby najsubtelniejsza substancya, przenikała całą jego istotę, ale nie miała tej siły twórczej, która sprawia, że pod jej wpływem człowiek przeistacza się, nabiera nowych władz, nowego zapału. Natura Maryana była na to zanegatywną. Uczucie dla Bronisi było jedynem ogniwem, przykuwającem go istotnie do życia, jedyną rzeczą, którą on, lekceważący sobie wszystko, prawdziwie cenił — lecz więcej niczem. Bez wahania byłby się zastrzelił, byle jej szczęście zapewnić — ale nie czuł w sobie odwagi do poświęceń — nie! nawet do ustępstw, któreby się powtarzały codziennie.

Przyszedłszy do siebie, rzucił się na kozetkę, oparł łokcie na kolanach i z twarzą ukrytą w dłoniach pozostał tak długo. Ciężar sprzecznych myśli pochylał go ku ziemi. Pocałunek Bronisi palił mu usta i upajał go, a ostatnie spojrzenie, jakie mu od bramy rzuciła, prześladowało go jak wyrzut sumienia. Mówiło mu ono: Nikogo nie mam na świecie, poszłabym za tobą wszędzie, a ty mi dozwalasz odejść? Rozumiał, jaka straszna pustka zrobiła się teraz dokoła niej, bo sam czuł się tak osamotnionym jak nigdy. Gdyby w tej chwili mógł ją mieć przy sobie, gdyby nadzwyczajny wypadek sprowadził ją tutaj! ach, nie potrzebowałaby się lękać niczego; posadziłby ją na fotelu, a sam ukląkłby przy niej, dłonią jej zakryłby sobie oczy i takby mu było dobrze!

Stukanie do drzwi dało się słyszeć! Maryan drgnął mimowoli — nieprawdopodobne przypuszczenie mignęło mu przez głowę. Wzruszył ramionami i poszedł otworzyć, ale serce biło mu gwałtownie. Widok wchodzącego uspokoił je natychmiast. Był nim młody człowiek, którego powierzchowność mówiła wyraźnie: Jestem zawsze zdrów i wesół.

Szczęśliwiec ten wstrząsnął kilkakrotnie dłoń Maryana, witając go donośnym i świeżym jak jego policzki głosem, poczem rozsiadł się w tym samym fotelu, w którym przed chwilą wyobraźnia biednego marzyciela widziała Bronisię.

— Zgadnij, Maryanie, co ci powiem — rzekł nowoprzybyły, zakładając nogę na nogę.

Twarz Maryana przez tę krótką chwilę uległa zupełnej przemianie. Rysy jego, ściągnięte nurtującemi go wrażeniami, wygładziły się i przybrały wyraz martwego niemal spokoju. Ten nerwowy idealista, którego słabe ciało nie mogło czasem sprostać wulkanicznym porywom duszy, który pojmował życie tylko w jaskrawem oświetleniu wrażeń — dzięki swój krańcowej skrytości uchodził między najbliższymi znajomymi za apatycznego trochę flegma tyka.

— Co mi powiesz? — powtórzył z niezbyt wielkiem zaciekawieniem. — Zapewne coś wesołego. Wszak ty tylko z temi rzeczami masz do czynienia.

— Mój drogi! i tybyś miał, gdybyś chciał. To zależy od sposobu zapatrywania się na świat. Ale wracając do rzeczy: zaręczyłem się!

— Och! — rzekł Maryan — to krok bardzo stanowczy.

Niedostrzegalny prawie odcień ironii podkreślił te słowa, to też zaręczony młodzieniec nie zwrócił nań uwagi.

— Naturalnie — odpowiedział — ale nie powinno cię to dziwić. Wiesz przecie, że jestem zakochany od półtora roku.

— Tak — mówiłeś mi o tem niejednokrotnie — zauważył Maryan tym samym tonem.

Miał on szczęście do zwierzeń, i słuchając ich, dziwił się zawsze ludziom, którzy bez koniecznej potrzeby wywnętrzają się swoim bliźnim. Co do niego, byłby wolał skazać się na wieczne milczenie, niż jednem słowem wspomnieć komu o tej bladej, smutnej dziewczynie, która była dla niego wszystkiem.

— Otóż — ciągnął dalej młodzieniec — ten stan niepewności, bo, jak ci wspomniałem, nie mogłem zmiarkować, czy Stefcia kocha ranie, czy nie, był mi nieznośnym. Traciłem sen, apetyt i tam dalej, jednem słowem stawałem się do niczego. A tu egzamina ostateczne za pasem. Nie, rzekłem sobie, tak dłużej być nie może; gotów jestem jeszcze nie zdać, a Stefcię mi tymczasem zabiorą.

Więc raz, dwa, trzy, oświadczyłem się onegdaj, a wczoraj zaręczyliśmy się formalnie. Ja jej dałem bardzo ładny rubin, a ona mi ten szmaragdzik. Patrz! wcale gustowny pierścionek.

I z rodzajem tryumfu pokazał Maryanowi połyskujący na piątym palcu kamień. -

Maryan uśmiechnął się. Lubił on bardzo tego wesołego, serdecznego Karolka, z którym go wspomnienia dziecinnych lat wiązały, ale ta jego miłość, opowiadająca o swych symptomatach, jak o przypadłościach gastrycznej gorączki, i zastanawiająca się nad gustownością pierścionka, wydała mu się w tej chwili taką tuzinkową, śmieszną prawie.

— Jednakże — ozwał się po pewnej przerwie — twoja narzeczona, o ile mi się zdaje, nie ma żadnego posagu?

— Ani fenia! — odparł Karol, krzyżując dumnie ręce na piersiach. — Żenię się bezinteresownie, z czystej miłości. Nie uwierzysz, jak jestem zakochany!

I zapaliwszy papierosa, wypuścił energiczny kłąb dymu, jakby na potwierdzenie tych słów.

— I ty także nic nie masz?

— I ja nic!

I Karol zaciągnął się z większą jeszcze fantazyą.

— Jakże więc możecie myśleć o pobraniu się? Maryan postawił to pytanie już nie ironicznie, ale z największą powagą. Jego własne położenie stanęło mu na myśli. Było ono mniej więcej takie same.

— To sobie dobre — zaśmiał się jego towarzysz. — Czy to tylko bogaci mogą się żenić? Świat-by się prędko skończył w takim razie. Jesteśmy młodzi, mamy przyszłość przed sobą: ja w tym roku kończę prawo, mam już obiecaną posadę... nic świetnego... ale na początek trudno żądać prezesostwa. Stefcia się wyuczyła robić kwiaty: róże, lewkonie, awantury, jakby prosto z krzaka... założy sobie warsztacik na swoję rękę.

I bez wielkiego entuzyazmu, ale z serdecznem przejęciem zaczął kreślić przyjacielowi obraz swego przyszłego szczęścia — obraz prosty, w ciasne ramy codziennych wydarzeń ujęty.

Maryan słuchał i czoło jego pokrywało się zadumą.

— Zazdroszczę ci! — rzekł krótko.

I zazdrościł mu — nie gospodarnej, przywiązanej żony, nie nadziei podwyższenia pensyi i względów zwierzchnika, ale tego usposobienia, które mu w tem szczęście znajdować pozwalało.

— Nie potrzebujesz mi zazdrościć — rzekł Karol. — Nie wszystkie kobiety są interesowne. Znajdzie się ładna i zacna dziewczyna, która także z tobą zgodzi się pracować. Ale, ale! słyszałem, żeś stracił posadę?

— Sam jej się zrzekłem — odparł Maryan.

— Zmiłuj się! i dlaczego? Teraz tak. trudno o stałe zajęcie. A podobno i pracy wiele nie miałeś?

Maryan wstał i zaczął się przechadzać po pokoju.

— To prawda — rzekł. — Połowę czasu trawiłem bezczynnie w biurze. Ale siedzieć trzeba było koniecznie, codzień, od dziewiątej do drugiej. Ta systematyczność zabijała mnie.

— Ależ, cóż teraz poczniesz? — zapytał Karol, patrząc na niego tym wzrokiem, jakim zwykle na coś osobliwszego spoglądamy.

Maryan się uśmiechnął.

— Mój drogi — rzekł — jestem niepraktycznym, lecz znowu nie do takiego stopnia, jak ci się zdaje. Jeżeli porzuciłem dawne zajęcie, to dlatego, że nadarzyło mi się inne, bardziej odpowiadające moim wymaganiom. Hrabia (***) polecił mi skatalogować świeżo kupioną bibliotekę i uporządkować stare i cenne rękopisy, jakie się w niej znajdują. Wiesz, że się znam trochę na tych rzeczach. Będzie to robota na kilka miesięcy, warunki są dosyć korzystne, pod tym zwłaszcza względem, że mogę pracować w nocy, w dzień, kiedy i ile mi się podoba, bylebym na oznaczony termin skończył. Będę więc panem swego czasu, to najważniejsza.

— Bardzo to pięknie — zauważył Karol, zapalając drugiego papierosa — lecz potem co?

— Poszukam sobie innego hrabiego i innej biblioteki — odparł Maryan lekko, i poważniej dodał: — Praca zawsze się znajdzie.

Karol pokręcił głową.

— Wiesz co, Maryan — ozwał się po chwili — w taki sposób ty niedaleko zajedziesz.

Uśmiech goryczy przesunął się po ustach świeżo kreowanego bibliotekarza.

— Czy sądzisz, żeś mi nowinę powiedział? — zagadnął ironicznie. — Nie, mój drogi, oddawna już zrzekłem się nadziei zrobienia tego, co się nazywa karyerą. Nie mam potemu ani zdrowia, ani specyalności, ani sprytu. Sam sobie zawsze dam radę, dopóki sił starczy, a gdy ich zbraknie, ciężarem drugim nie będę, możesz być pewny. Człowiek przecież nie jest zwierzęciem, które musi na barłogu biernie oczekiwać końca. Rozprawić się z życiem w porę, w naszej jest mocy.

— Maryanie! co ty mówisz! — zawołał Karol z nieudanem przerażeniem.

Powstał i zbliżywszy się do przyjaciela, który stał przy oknie chmurnie zapatrzony w ciemne jego szyby, położył mu rękę na ramieniu. Maryan drgnął i przygryzł usta, jakby karząc je za niepotrzebne słowa.

— Masz słuszność — rzekł — jestem dziś trochę rozdrażniony. Powiedziałem coś niedorzecznego. Zapomnij o tem.

— Z całego serca — odrzekł Karol — ale ty nie zapominaj o swojej przyszłości. Każdy człowiek powinien myśleć o utworzeniu rodziny. Jest-to obowiązek obywatelski — ciągnął dalej patryarchalnym tonem, przyglądając się prawie uroczyście swemu pierścionkowi. — A gdy się ożenisz, jakiż los zgotujesz twojej żonie?

Maryan zmarszczył się — Karol niechcący dotknął najboleśniejszej struny w jego sercu.

— Nie mówmy o tem — rzekł odwracając się.

W godzinę później był znowu sam — wśród głębokiej, wieczornej ciszy. Siedział przy biurku i przeglądał stare, pożółkłe szpargały, robiąc od czasu do czasu notatki na czystej ćwiartce. Zielona umbrelka lampy, rzucając jasny krąg światła na biurko, pozostawiała w cieniu resztę pokoju. Białe kształty obu Wener wynurzały się niepewno, jakby tajemnicze widma ukochanej przeszłości. Na dworze woda kapiąca z dachu wyśpiewywała po rynnach swą jednostajną, metaliczną piosenkę — wtórowało jej lekkie szemranie knota w lampie — zresztą nic. Chwilami, gdy wiatr silniejszy powiał za oknem, spuszczone firanki chwiały się i wyglądało to tak, jakby niewidzialna ręka poruszała je z zewnątrz.

Było już około pierwszej, gdy Maryan wyprostował się i z przytłumionem syknięciem chwycił się za głowę. Każde moralne wstrząśnienie lub dłuższa praca sprowadzała mu silny newralgiczny ból, na który nie było uśmierzającego środka. Zwykle wtedy przez całą noc oka zmrużyć nie mógł. A dziś właśnie tak się czuł wyczerpanym, tak potrzebował zasnąć i zapomnieć o wszystkiem.

— Nie mogę — szepnął — nie mogę dłużej pracować.

Odsunął papiery i ruchem najwyższego zniechęcenia rzucił się w głąb fotelu.

— O! życie moje! życie! — wykrzyknął gwałtownie — jakże ja ciebie nienawidzę!

IV.

Dwa miesiące minęło od przybycia Bronisi w dom państwa Augustów. Było jej tam dobrze — o ile dobrze być może kwiatowi, stworzonemu do zwrotnikowego słońca, w atmosferze średniej, która mu nie pozwala ani zmarnieć zupełnie, ani się całkowicie rozwinąć. Dziełem wyrafinowanego okrucieństwa losu są egzystencye zmuszające człowieka powtarzać co chwila " milcz" temu, co się w duszy gwałtem budzi, i "obudź się" temu, coby spać chciało.

Taka walka usposobienia z koniecznością dostała się w udziale Bronisi. Znosiła ją cicho i mężnie. Niktby się nie był domyślił, patrząc na jej zawsze poważną lecz spokojną twarz, ile siły woli zużywała ta wątła istota, aby stłumić w sobie wybuch ogarniającego ją nieraz rozdrażnienia. Ten zawód nauczycielski był jej tak niemiłym! byłaby wolała stokroć jakąś cięższą, fizyczną pracę, byle połączoną z ruchem i swobodą, do jakich tęskniła jej gorąca dusza. Przywiązała się do swoich uczennic, a jednak te dzieci dobre, choć rozpieszczone, zadawały jej nieraz nieświadomie dotkliwe tortury, narzucając jej się ze swemi pytaniami i pieszczotami w chwilach, gdy, jak spragniony na pustyni wędrowiec, łaknęła samotności i ciszy. Zbyt była rozsądną, żeby na to utyskiwać, — wszak te dzieci były w swojem prawie — wszak jej za to płacono; lecz ta właśnie legalność jej udręczeń miała w sobie coś raniącego.

Pani Kora obchodziła się z Bronisią z właściwą jej ociężałą, bierną dobrocią; pan August był obojętnie grzecznym; goście, z którymi czasem zetknąć jej się przyszło, nie zwracali na nią uwagi. Jej położenie ubogiej, smutnej sieroty, wśród tego świata bogatych i szczęśliwych, czyniło ją bardziej odosobnioną, niż gdyby żyła na bezludnej wyspie.

Był przecież człowiek, którego nauczycielka dzieci pani Kory zdawała się obchodzić: profesor Rudolf Zaklinka.

Od niejakiego czasu, to jest odkąd przyszła mu ochota powierzyć jakiś zawikłany i zapomniany proces w ręce pana Angusta, odwiedzał jego dom coraz częściej; przychodził nad wieczorem do kancelaryi jako klient, a zostawał na herbacie jako gość i wtedy to Bronisia, siedząca przy stole pomiędzy swemi uczennicami, spotykała czasem jego przenikliwe, szare oczy, patrzące w nią ze szczególnym wyrazem.

Trzeba przyznać profesorowi, iż do swoich obserwacyj wybierał zawsze takie chwile, kiedy nikt, prócz ich przedmiotu chyba, nie mógł go złapać na gorącym uczynku.

Zdarzało się także, iż Bronisia, przechodząc przez buduar, zastawała go, jak czekał na kończącą swą toaletę panią Korę, wówczas wstawał, kłaniał jej się głęboko i przeprowadzał ją tym samym dziwnym wzrokiem aż do drzwi. Nigdy wszakże nie odezwał się do niej. Oczy jego mówiły czasem wyraźnie: "Nie jesteś taką, jaką się być wydajesz. Jakąż więc jesteś?" ale usta nie zdawały się skore do pytań.

Dzięki temu postępowaniu, profesor nieznacznie wysunął się na pierwszy plan w umyśle Bronisi z pomiędzy otaczających ją osób. Tamci wszyscy byli jej, jak ona im, obojętni; on ciekawością swoją budził w niej także ciekawość, a zarazem pewną obawę. Wzrok jego robił na niej takie wrażenie, jakby się w nim coś niedobrego kryło.

Całą przyjemnością Bronisi w tem nowem jej życiu były kazdoniedzielne odwiedziny u panny Waleryi, dawnej przyjaciółki jej matki. Przychodziła tam o czwartej, a tuż potem zjawiał się Maryan.

Zasiadali przy stoliku po obu stronach przygłuchej troche staruszki; ona częstowała ich kawą i rogalkami, a oni wzamian za to bawili ją rozmową, ową rozmową, o której z taką goryczą wyraził się był Maryan w posępnym dniu rozstania się z Bronisią. Nie przewidział tylko tego, że panna Walerya oddawała się z zapałem polityce i że będzie musiał odczytywać wraz z nią hieroglify spółczesnej dziejowej karty. Przytem ta miłośniczka politycznych rozpraw była krańcową pesymistką. Nikt zapewne nie widział przyszłości świata, a w szczególe Europy, w bardziej czarnych niż ona kolorach. Słuchając jej przepowiedni, najweselej usposobiony człowiek mógł był popaść w melancholię. Prorocze wybuchy panny Waleryi miały przecież tę dobrą stronę, że się często, znużona niemi, zdrzemnęła — wtedy Bronisia i Maryan patrzyli na siebie przez stół długo i smutnie, ale milczeli, aby jej nie obudzić.

O szóstej młoda nauczycielka całowała w ramie starą pannę i wracała do swoich chlebodawców. Maryan ją odprowadzał. Jesień tego roku była wyjątkowo przykra. Świszczący wiatr pędzał śnieżyste zamiecie po ulicach, a o zmroku ruch na oślizgłych trotuarach prawie ustawał. Tylko zmuszeni potrzebą przechodnie przesuwali się zziębnięci i śpieszący koło tych dwojga, którzy szli tak wolno, jak gdyby majowe słońce przyświecało ich krokom. Maryanowi marzła ręka, w której trzymał parasol nad Bronisia, — jej sztywniały paluszki spoczywające na jego ramieniu; turkot powozów przeszkadzał im rozmawiać, a jednak... starali się przedłużać te chwile, bo po nich następowała rozłąka na cały, długi tydzień.

Raz w połowie grudnia, gdy tak szli, walcząc z zawieruchą, wyminął ich z tyłu idący mężczyzna, a wymijając zdjął kapelusz i ukłonił się głęboko Bronisi, rzuciwszy badawcze spojrzenie na jej towarzysza. Był-to Rudolf Zaklinka, śpieszący widocznie w stronę mieszkania państwa Augustów.

Bronisia, której to spotkanie miłem nie było, zmieszała się niewymownie, gdy wszedłszy w bramę, zobaczyła profesora, jak stał, strząsając z wielką flegmą zaśnieżony parasol. Że czekał umyślnie, to nie ulegało żadnej wątpliwości, bo wyprzedził ich był znacznie.

Jakoż taić się z tem wcale nie myślał. Ukłonił się powtórnie i przystąpił do niej bez wahania.

— Czy to brat, czy narzeczony pani? — zapytał najnaturalniejszym tonem, jak gdyby to nie były pierwsze słowa, z jakiemi się w życiu do niej zwracał.

Rumieniec gniewu oblał twarz Bronisi. Śmiałość profesora zraniła jej dumę.

— Znajomość moja z panem — odparła drżącym głosem — nie obowiązuje mnie do odpowiedzi na pytanie, które wydaje mi się co najmniej... dziwnem.

— Być może. Pytam, bo słyszałem, jak nazwałaś pani tego młodego człowieka po imieniu; przyznasz więc pani, że mogło mi przyjść na myśl, że jest on albo jednym, albo drugim.

Bronisia nic nie odpowiedziała. Zwróciła się ku schodom. Profesor niezrażony postąpił za nią.

— Nie powinnaś się pani gniewać — ciągnął dalej. — Mam ustaloną reputacyę ekscentryka i przyzwyczajony jestem, że mi wiele z tego tytułu przebaczają. Chęć obrażenia pani daleką była ode mnie; przeciwnie, ucieszyłem się z tego odkrycia, pozwalającego mi przypuszczać, że jest ktoś, co ma prawo opiekować się panią. Sądziłem, że pani jesteś zupełnie samą na świecie.

Głos profesora posiadał, jak już powiedziałam, niebezpieczny dla kobiecego ucha urok. Przy ostatnich słowach zabrzmiał tak łagodnie i serdecznie, że Bronisia, zapominając chwilowo o urazie, z wdzięcznością prawie spojrzała na niego. Tak mało kto cieszył się lub smucił z jej powodu!

Bystre oko profesora dostrzegło ten zwrot przychylniejszy. Uśmiechnął się i rzekł:

— Widzę, żeś mi pani przebaczyła. Rozmowa nasza pod dobrą zawiązała się wróżbą. Zaczynający od kłótni kończą zwykle na zgodzie.

— Zdaje mi się — rzekła chłodno Bronisia — ie sposobność sprawdzenia tej wróżby nieprędko się zdarzy. Trzebaby szczególnego trafu, żebyś pan spotkał mnie znowu na schodach, które, jak mam powody sądzić, uważasz pan za jedyne właściwe miejsce do prowadzenia rozmowy... ze mną.

Mówiąc to, wyciągnęła rękę do dzwonka, bo stali już przed drzwiami, na których mosiężna blacha wieściła każdemu, kto chciał czytać, że adwokat August X. przyjmuje klientów od 10-ej do 11-ej zrana i od 5-ej do 7-ej po południu.

Profesor ją uprzedził kładąc dłoń na kościanym guziku dzwonka.

— Zkąd w pani tyle goryczy? — rzekł. — Nie zasłużyłem ani na ten zarzut, ani na gniew; i nie pozwolę pani wejść, dopóki mi nie powiesz, żeś mi przebaczyła.

— Nie pozwolisz pan?

— Tak, pani — odparł spokojnie, kłaniając jej się z uszanowaniem.

— W takim razie — rzekła Bronisia, widząc, że jej dziwaczny towarzysz gotów jest dotrzymać słowa — i ja panu z kolei zadam pytanie.

— A ja odpowiem, czegoś pani nie uczyniła. Zawahała się chwilę.

— Czy byłbyś pan — rzekła wreszcie z trudnością — czy byłbyś pan zagadnął mnie w ten sposób, gdybym była... córką tego domu, a nie biedną nauczycielką?

Profesor spoglądał na nią w milczeniu. Stała przed nim z odrzuconym z twarzy żałobnym welonem; jej rozumne, łagodne oczy patrzyły śmiało i dumnie, wzruszenie żywszą barwą powlokło jej usta i policzki, i gdyby pani Kora widziała ją w tej chwili, nie dziwałaby się już, że profesor mógł ją nazwać prześliczną.

— Powiedziałem już pani, że jestem ekscentrykiem — rzekł zwolna ten ostatni.

— Względem wszystkich ? — ponowiła z przyciskiem.

— Względem wszystkich — a widząc jeszcze ślad powątpiewania w jej wzroku, dodał, przykładając rękę do piersi — daję pani na to słowo honoru.

— A więc — nie mam już żalu do pana. Podała mu rękę, której zlekka dotknął, i w chwilępotem drzwi od przedpokoju zamknęły się za nią. Lokaj, otwierający Bronisi, nie widział profesora, ten bowiem cofnął się ku schodom i zszedł na ulice, nucąc z cicha, co miał we zwyczaju, gdy był bardzo zamyślony.

Tego wieczora nie pokazał się już u państwa Augustów.

V.

— Jeszcze tylko jedno pasemko, panno Bronisławo, jeżeli to panią nie męczy.

Pani Kora siedziała w buduarze na otomance, a Bronisia naprzeciw niej na nizkim stołeczku. Pierwsza zwijała włóczkę, druga trzymała ją na rozstawionych rękach. Nie było to arcymiłe zajęcie i nie wchodziło w zakres jej nauczycielskich obowiązków, to też pani Kora, płacąc grzecznością za grzeczność, uważała za konieczne prowadzić z nią rozmowę, podczas gdy ponsowy kłebuszek rósł coraz bardziej w jej białych, zgrabnych paluszkach.

Rozmowa pomiędzy dwiema kobietami, jeżeli nie jest poufałą, bywa bardzo nudną i rwie się co chwila, jak zbutwiała nitka — wskutek tego po każdem pytaniu pani Kory i każdej odpowiedzi Bronisi następowało milczenie, które chód srebrnego zegara uroczyście wypełniał. Zegar ten wskazywał pierwszą — godzinę rekreacyi między lekcyami. Okna buduaru wychodziły na południe, a słońce, wyjątkowo w tym dniu z więzienia chmur uwolnione, potokami światła wlewało się do pokoju i złociło figlarne kędziorki pani Kory, która ze swą różowawą cerą, w turkusowego koloru szlafroczku z wywiniętym a l'enfant koronkowym kołnierzem, wyglądała prawie młodziej, niż usunięta nieco w cień blada dziewczyna w czerni.

— Więc pani nie masz nikogo z rodziny? — pytała w dalszym ciągu pani Kora tym głosem sztucznego zainteresowania, będącym tak przejrzystą osłonką zupełnej obojętności.

— Nikogo, pani.

— Jakże to smutne! Sama mając dzieci, wyobrażam sobie, ile musiała cierpieć matka pani, zostawiając córkę w takiem położeniu.

Popatrzyła na nią, a potem, jakby na skutek tego przeglądu:

— Czy tez pani nie nadarzyła się nigdy sposobność wyjścia za mąż? — zagadnęła. — To byłoby dla pani prawdziwe szczęście.

Bronisia zlekka przygryzła usta.

— Sama sposobność jeszcze nie wystarcza — odparła spokojnie. — I ubogie panny mogą szukać w małżeństwie czegoś więcej, niż zapewnienia sobie bytu.

— O! tak, nie przeczę — rzekła niedbale pani Kora. — Tylko w takim razie...

Urwała — i patrząca na nią Bronisia spostrzegła z pewnem zadziwieniem, że błękitne jej oczy zabłysły, a ręka migająca kłebuszkiem drgnęła nieznacznie.

Obrócona plecami do drzwi, które były otwarte, nie widziała, jak wiśniowa portyera uchyliła się, i nizki, pełny głos zapytał: "Czy można wejść?" podczas gdy właściciel jego, snać pewny, że odmownej odpowiedzi nie usłyszy, stał już na progu.

Jednym rzutem oka ogarnął grupę obu kobiet, czoło mu się trochę zmarszczyło, a na ustach osiadł szyderski uśmiech.

— Widzisz, profesorze, jaka ze mnie pracowita osoba — zawołała po przywitaniu pani Kora, wskazując na stosy otaczających ją włóczek — a panna Bronisława jest tak dobrą, że mi pomaga.

— Widzę i podziwiam — rzekł profesor, i usiadłszy, dodał: — Przyszedłem zdać pani sprawę z wczorajszego zlecenia co do jutrzejszej opery.

— Och! dziękuję panu! Mój mąż jest zawsze tak zajęty!

Pani Kora była jakby zmieszana. Trzymała w ręku kłębuszek, nie wiedząc dobrze, co ma z nim dalej czynić. Bronisia zaś, opuściwszy dawniejsze swoje miejsce, usiadła na krześle, i nie zdejmując włóczki z rąk, czekała.

— Proszę! nie przerywajcie sobie panie! — zawołał profesor z galanteryą — byłbym niepocieszonym, gdyby obecność moja w czemkolwiek krępować je miała.

Ilekroć w mowie swojej, tak często oryginalnej i dziwacznej, posługiwał się jakim oklepanym, salonowym zwrotem, akcentował go zwykle irocznym głosem, jak gdyby chciał powiedzieć: Nieprawdaż, jakie to bezmyślne i niedorzeczne? A jednak wam się to podoba... kobiety!

Pani Kora więc zwijała dalej, rozmawiając i śmiejąc się, ale miało to być widocznie zwijanie z prze-

szkodami, bo nie upłynęło kilka minut, gdy weszła panna służąca i szepnęła parę słów swej pani. Ta ostatnia wstała śpiesznie, przeprosiła gościa i wyszła, wlokąc za sobą ukoronkowany tren bogatego swego negliżu.

— Kiedym tu wszedł, zrobiłaś pani na mnie wrażenie białej niewolnicy — rzekł profesor do Bronisi, która podniosła się także i składała włóczkę.

Od spotkania na schodach upłynęło parę tygodni — przez ten czas parę razy już rozmawiali ze sobą: on zawsze z jakąś ukrytą myślą — ona zawsze poważnie i chłodno.

I teraz także wzruszyła obojętnie ramionami.

— Dlaczegóż pan koniecznie przedstawiasz mi położenie moje gorszem niźli jest w istocie — odparła. — Dobrowolna przysługa nie ma nic wspólnego z niewolnictwem.

— I opiera się na prawie wzajemności? czy tak? To najzupełniejsza prawda. Chciałbym jednakże doczekać tych saturnalij, kiedy pani będziesz zwijała włóczkę rozpiętą na ślicznych rączkach zachwycającej pani Kory — zauważył profesor sarkastycznie.

— Saturnalie na nicby się tu nie przydały, ponieważ ani na kanwie, ani szydełkiem nie robię — odpowiedziała Bronisia z uśmiechem.

Milczeli chwilę.

— Jesteś mi pani jeszcze dłużną — odezwał się profesor, obracając w palcach kłebuszek pani Kory. —

Pamiętasz pani moje pierwsze pytanie w bramie, które taki gniew na mnie ściągnęło. Ponawiając je teraz, sądzę, że się wydam mniej niedyskretnym. Na któreż z moich dwóch przypuszczeń otrzymam twierdzącą odpowiedź?

— Na żadne.

— Jakto? Więc ten młody człowiek...

— Nie jest moim bratem, ani narzeczonym — dokończyła Bronisia rumieniąc się, lecz nie spuszczając oczu pod przenikliwem spojrzeniem profesora. — Czy ciekawość pana zaspokojoną została?

— Niezupełnie, lecz usuwając ją na bok, powiem pani rzecz jedne: Że nie jest bratem, to szkoda; ale że nie jest narzeczonym, to bardzo dobrze i tego pani winszuję.

— Winszujesz mi pan? Dlaczego?

— Bo nie jesteś pani blizką zamążpójścia. Bronisia uśmiechnęła się z mimowolnym smutkiem.

— Niedalej jak przed półgodziną powiedziano mi tu w tym samym pokoju, że byłoby to dla mnie wielkiem szczęściem.

Profesor zrobił lekceważący ruch ręką.

— To zdanie pani Kory? — rzekł. — Takie szczęśliwe istoty, jak ona, przez całe życie dziećmi pozostaną. Ale ja jestem człowiekiem, dla którego świat nie ma tajemnic i któremu nic ludzkiego obcem nie jest, i powiadam pani, że małżeństwo jest dla kobiety arcyniebezpieczną rzeczą.

— Nie rozumiem pana.

— Wierzę, ale zrozumiesz mnie pani zaraz. Przedewszystkiem wiedz pani, że moralność, to zdrowe dziecko prostych obyczajów, ustąpiła już dawno miejsca chorobliwemu płodowi nowszych czasów, nazywającemu się towarzyską przyzwoitością. My, wychowańcy naszej zgangrenowanej cywilizacyi, przestaliśmy się już lękać wyrzutów sumienia, boimy się tylko skandalu. Nie zadajemy sobie fatygi walczyć z naszemi złemi skłonnościami, lecz szukamy dla nich parawana. Takim parawanem dla kobiety jest małżeństwo!

Głos profesora stał się ostrym i gryzącym jak jego słowa. Spojrzał na Bronisię, która słuchała w milczeniu, i ciągnął dalej:

— Z drugiej strony małżeństwo naraża kobietę na niebezpieczeństwa, z któremi wolna nie spotka się nigdy. Krzywoprzysięztwo i wiarołomstwo są to brudne rzeczy, nieprawdaż? a jednak codzień przed ołtarzami staje tysiące istot, otoczonych ową poetyczną aureolą oblubienicy, które ślubują miłość z sercem obojętnem jak kamień, i wierność, aby o niej wcześniej czy później zapomnieć. I w tym ostatnim wypadku ja te kobiety uważam po części za usprawiedliwione. Zobowiązywać się przysięgą na całą przyszłość, to znaczy kusić samego siebie. Niedotrzymanie jej jest prostą, nieuniknioną prawie konsekwencyą natury ludzkiej, zwłaszcza kobiety! Pani patrzysz na mnie ze zgrozą?

— Więc według pana — odezwała się Bronisia, nie odpowiadając na pytanie — kobiety wcale za mąż wychodzić nie powinny?

— Tego nie mówię. Nie jestem burzycielem porządku społecznego. Uważani tylko, że pani osobiście szkoda dla tej instytucyi, w której stajemy się albo stroną oszukaną, albo oszukającą, jeśli nie obojgiem razem. Wierzaj mi pani, kobieta póty jest cnotliwą, dopóki nie ma sposobności zejścia na manowce.

— Mówisz pan tak, jak gdybyś nigdy nie miał matki — zawołała Bronisia — ale ja ją miałam i słowa pana bolą mnie jak zniewaga wyrządzona pamięci tej świętej kobiety. Co za przyjemność masz pan w tem, żeby mi swoim pesymizmem zatruwać dusze?

On uśmiechnął się szydersko.

— Zatruwać? — powtórzył — przeciwnie, pesymizm jest respiratorem, broniącym nas od wdychania w siebie miazmatów takich mrzonek, jakiemi są teorye o niewzruszoności cnoty, bezwzględności prawdy, uświęcającej sile obowiązków i tym podobne. Życie człowieka, który w to wszystko wierzy, jest szeregiem samych rozczarowań.

— Co mówisz o rozczarowaniach, profesorze? — zadźwięczał srebrny głosik pani Kory, która weszła w tej chwili i zatrzymała się, zdziwiona, że zastaje gościa swego w tak ożywionej rozmowie z nauczycielką.

— Mówie, że nie doznałem ich nigdy — odparł zagadnięty, powstając — i przepowiadam, że pani (tu skinął głową w stronę Bronisi) dozna ich bardzo wiele.

— Panna Bronisława? — rzekła pani Kora, podnosząc swe śliczne brewki z niedającym się opisać wyrazem; a zwracając się do ostatniej, dodała suchszym niż zazwyczaj głosem: — Dzieci już czekają na panią z lekcyami.

VI.

Pomimo rozdrażnienia, jakiem go te, w swoim rodzaju jedyne schadzki u panny Waleryi napełniały, Maryan stawiał się na każdą z największą punktualnością. Jednej wszakże niedzieli ku końcowi stycznia nie przyszedł o zwykłej porze. Bronisia pomogła pannie Waleryi przyrządzić kawę i opisała jej wszystkie balowe toalety, jakiemi pani Kora spłacała należny dług karnawałowi, a jego jeszcze nie było. Po upływie półgodziny panna Walerya oświadczyła, że dłużej z podwieczorkiem czekać nie można; usiadła więc przy nakrytym stole i postawiła przed zaniepokojoną Bronisia filiżankę wystygłej kawy.

— Może zachorował! — rzekła z właściwą sobie skłonnością do czarnych przypuszczeń. — Zeszłej niedzieli uważałam, że bardzo mizernie wyglądał — a po chwili, biorąc tradycyonalny rogalik, dodała: — musi być chorowity? prawda?

— Jest wistocie słabego zdrowia.

Panna Walerya pokręciła głową.

— To źle, wiesz, że to źle! Mąż chorowity, moja droga, to wielka klęska. Nie mówie ci tego, żeby cię do pana Maryana zniechęcać, ale ponieważ ci dobrze życzę, wolałabym cię widzieć żoną kogo innego. Bo, przypuśćmy, że będzie ciągle chorował lub, czego Boże broń, zostawi cię wdową...

I tu panna Walerya, znalazłszy się w swoim żywiole, zaczęła przedstawiać Bronisi całą rozpaczliwość położenia młodej osierociałej małżonki, jeżeli w dodatku Bóg pobłogosławił ją dziećmi.

Bronisia słuchała w milczeniu, myśląc, że to jednak bardzo dziwne, iż Maryan nie przyszedł — nieokreślone przeczucie czegoś złego ściskało jej serce.

Panna Walerya zakończyła swe rembrandtowskie szkice wdowiej doli uwagą, że człowiek powinien być zawsze na najgorsze przygotowanym, boć ostatecznie życie jest niczem innem, tylko jednem wielkiem utrapieniem, poczem rzekła:

— Powiedzże mi, moja Bronisiu, kiedyż wy się pobierzecie? Przecież żałoba wstrzymywać was nie powinna. Ślub cichy...

Bronisia zaczerwieniła się mocno. Nigdy dotąd nie rozmawiały w tym przedmiocie, nie widziała więc potrzeby spowiadać się pannie Waleryi ze stosunku, jaki ją łączył z Maryanem. Wszak takim, jakim był, zawiązał się z wiedzą i pod okiem jej matki, nic przeto zdrożnego w nim być nie mogło — ale anormalność jego wywołałaby niewątpliwie ze strony ciekawej staruszki pytania, na które odpowiadać byłoby dla Bronisi rzeczą bolesną. Teraz jednak, jeśli nie chciała kłamać, wyjaśnienie było nieuniknionem.

— My nie pobierzemy się nigdy — odparła drżącym głosem.

— Co? — rzekła panna Walerya, sądząc, że nie dosłyszała.

— Nie pobierzemy się nigdy — powtórzyła głośniej Bronisia.

Stara panna wyprostowała się.

— Więc mam rozumieć — rzekła surowo — ie ten młody człowiek, który tu co niedziela tylo dla ciebie przychodzi, który cię odprowadza do domu, nie jest twoim przyszłym mężem?

— Nie.

Panna Walerya, ilekroć była czem poruszona, mówiła bardzo prędko. I teraz też wyrazy zaczęły wybiegać z jej ust z taką szybkością, jak gdyby się goniły.

— Cóż to za bałamuctwo? — zawołała. — Dlaczegóż się tu schodzicie i wyglądacie, jakbyście bez siebie żyć nie mogli. Kimże on jest dla ciebie?

— Jest człowiekiem, którego kocham i który kocha mnie także — odparła Bronisia, patrząc śmiało w oczy starej przyjaciółce swej matki.

— Nie rozumiem, nic a nic nie rozumiem! On cię kocha, ty go kochasz i nie myślicie się pobrać, kiedy wam nic na przeszkodzie nie staje? To jest nienaturalne, niepraktykowane! Jak żyję, nie słyszałam o podobnym stosunku dwojga młodych ludzi! Czemużeś mnie wcześniej o tem nie uprzedziła! A! tego się po tobie nie spodziewałam; nie, nie spodziewałam się — dokończyła panna Walerya mocno zgorszona.

— Ależ, pani — rzekła łagodnie Bronisia — w tem przecież niema nic złego.

— Niema! ale może być! O co łatwiej, jak o złe? Boże jedyny! Jeżeli ty za niego iść nie chcesz, to chyba czekasz na kogoś lepszego, a jego trzymasz w odwodzie; a jeżeli on się z tobą żenić nie chce, no! to już nie powiem, co o tem myślę. Mojem zdaniem, powinnaś zerwać natychmiast tak nieprzystojny i niebezpieczny stosunek, który najgorszy koniec mieć może.

Błyskawice oburzenia zapłonęły w łagodnych oczach Bronisi.

— Ubliżyłabym sobie i Maryanowi, gdybym to uczyniła — odrzekła dumnie.

— Maryanowi? I tak poufale mówisz o człowieku, który z jakichś tajemniczych powodów nie ma być nigdy twoim mężem? Może nawet w oczy nazywacie się po imieniu? I powiadasz, że w tem niema nic złego? Nie, moja kochana, rób jak chcesz, ale co ze schadzkami u mnie, to musisz się pożegnać. Nie mogę tolerować takich rzeczy!

— Pani mi swój dom wypowiada? — zawołała Bronisia powstając.

— Tobie, nie, ale tym spotkaniom z twoim... jakże go mam nazwać?... przyjacielem... musi być koniec. Nie chcę brać na siebie odpowiedzialności za opłakane następstwa, jakie ztąd wyniknąć mogą. Nie chcę stanowczo.

Bronisia zbladła bardzo. Nie była przygotowaną na taki obrót rzeczy.

— Niech się pani zastanowi — rzekła, siląc się na spokój — że to jest mój jedyny, jak go pani dobrze nazwała, przyjaciel. On także, prócz mnie, nikogo nie ma na świecie. Musimy się widywać! zanadto nam w życiu ciemno, żebyśmy się tego jedynego promienia, jaki nam przyświeca, wyrzekać mieli; a jeśli nam pani swojej gościnności i opieki odmówi, gdzież ją znajdziemy? Nigdzie! Będziemy więc musieli obejść się bez niej. Czyż to nie będzie gorzej? Czyż ten wzgląd nie skłoni pani do cofnięcia swego postanowienia?

Wymówiła te słowa błagalnie i ze łzami w oczach, ale panna Walerya miała jednę z tych twardych, zaciętych natur, które umieją zawsze wytrwać przy swojem, bo ich to nic nie kosztuje. Moralność jej była nielitościwą i potępiającą bezwzględnie, jak każda, która się przedewszystkiem na formach zasadza.

— Nie — odpowiedziała sucho. — Jak będzie, to będzie. To już rzecz wasza. Ale od tego umywam ręce. Dla spokoju mego sumienia i przez pamięć twojej matki nie mogę inaczej postąpić.

— Mojej matki! — powtórzyła z goryczą. Bronisia.

Duma zamykała jej usta, ale uczucie zwyciężyło.

— To pani ostatnie słowo? — rzekła jeszcze.

— Ostatnie.

Młoda dziewczyna włożyła w milczeniu kapelusz i futro, pożegnała pannę Waleryę, która ją pocałowała w czoło, jak gdyby nigdy nic, i wyszła.Łzy cisnęły się jej do oczu. Na ulicy było już ciemno, gesty welon twarz jej zasłaniał, mogła więc płakać swobodnie. Pierwszy raz wracała sama tą drogą, z niepokojem o tego, który jej tu zwykle towarzyszył, z myślą, że już nigdy przebywać jej z nim nie będzie. Los, który tyle skarbów miał w zapasie dla innych, pozazdrościł jej lichej okruszyny szczęścia!

Gdyby nie nieobecność Maryana, nie byłoby przyszło do tej rozmowy, której wynik był tak okrutnym. Co go wstrzymało? Jeśli nie coś nieprzewidzianego, to powinien ją był przecież uprzedzić. A może wróciwszy do domu, list od niego zastanie?

Ale listu nie było ani dnia tego, ani dni następnych. Bronisia nie miała odwagi napisać sama do Maryana. Nietylko ciężko jej było zmartwić go tak niespodziewaną wiadomością, ale wstrzymywało ją jeszcze uczucie delikatności. Wszak powiedzieć mu dlaczego drzwi panny Waleryi zamknęły się przed nimi, byłoby rodzajem milczącego oskarżenia lub wyrzutu, boć nie kto inny, tylko on tak wyjątkowym stosunek ich uczynił. Gdyby nie jego usposobienie, mogliby się połączyć i pchać razem taczkę życia, jak tyle innych ubogich małżeństw, ale on wolał raczej nie stanąć nigdy u celu, niż dopiąwszy go, przekonać się, że był mniej pięknym niż marzenie o nim. Wolał, żeby ich miłość pozostała na zawsze pięknym choć smutnym snem, niż stawszy się rzeczywistością, zszarzała się i spospolitowała w zetknięciu z chropowatą treścią życia. Taką była marzycielska logika Maryana.

Nie mając nauczycielskiego powołania, Bronisia zawsze prawie musiała zadawać sobie gwałt, żeby spełniać sumiennie swe obowiązki. Jakże często myśli jej były dalekie od francuzkich konjugacyj i niemieckich ćwiczeń, ile razy gamy wygrywane drobnemi paluszkami Elci lub Mini przywodziły jej na pamięć tę szarą godzinę, kiedy pocałunek Maryana przerwał jej w połowie akordu! Gdy po lekcyach siadała sama w swoim pokoju i opierała znużoną głowę na ręku, stawało przed nią pełne goryczy pytanie: ile jeszcze dziecinnych umysłów przeznaczonem jej jest zapoznać z tajemnicami gramatyki Chapsal'a i Noel'a, i ile małoletnich wirtuozek przeprowadzić przez zawiłości bemolów i krzyżyków. I na tem miała strawić całą młodość! w tem zamknąć całą przyszłość!

Ale niczem to było w porównaniu z powolną. torturą tego długiego tygodnia, jaki po zerwaniu z nieugiętą panną Waleryą nastąpił. Wszystkie najdotkliwiej dręczące uczucia: niepewności, obawy, przygnębienia i głuchego buntu rozsadzały jej serce. Chwilami doznawała takiego wrażenia, jak gdyby jej tchu brakło, i wtedy ogarniało ją szalone pragnienie strząśniecia z siebie jakiegoś niewidzialnego ciężaru.

Druga niedziela nadeszła i minęła. Bronisia powiedziała sobie, że Maryan musiał być u panny Waleryi i usłyszeć niecofniony wyrok i że teraz niewątpliwie napisze. Cztery dni jednak zeszło na próżnem, gorączkowem oczekiwaniu. Musiało się z nim stać coś nadzwyczajnego, a to coś nie mogło być niczem innem jak nieszczęściem. Z pomyślną wieścią nie byłby się tak ociągał...

Ten okropny stan niepokoju i zawieszenia odbił się na powierzchowności Bronisi. W ciągu zaledwie dni dziesięciu schudła i zrobiła się prawie przezroczystą, usta miewała spieczone, a w podkrążonych sino bezsennościami oczach palił się trawiący ją skrycie ogień. Nikt w domu nie zwracał na to uwagi, zwłaszcza że wszyscy zajęci byli przygotowaniami do ogromnego balu, jaki w końcu tygodnia miał zgromadzić sto kilkadziesiąt osób na salony państwa Augustów.

Tylko wzrok profesora, który przez ten czas kilkakrotnie był na herbacie, z większem natężeniem spoczywał na jej bladej, cierpiącej twarzy. Nie było w tym wzroku współczucia, ale jakaś analistyczna ciekawość; parę razy nawet zabłysł w nim jakby rodzaj tryumfu.

W wigilię balu, kiedy pani Kora wyszła do magazynu dla ostatecznego przymierzenia sukni, a pan August był w sądzie, lokaj oznajmił Bronisi, że profesor pragnie się z nią widzieć. Bronisia zabierała się właśnie napisać do Maryana, nie mogąc dłużej znieść jego milczenia, lecz położyła pióro i zdziwiona bardzo poszła do buduaru.

Profesor stał przy kominku, twarzą zwrócony ku drzwiom — z wyrazem, jakiego jeszcze u niego nie widziała. Malowało się w nim niespokojne, gorączkowe postanowienie.

Ujrzawszy Bronisię, przystąpił do niej z żywością.

— Wiedziałem, że zastanę panią samą — rzekł prędko. — Pani Kora minęła mnie na ulicy. Muszę z panią pomówić.

— Słucham pana — rzekła Bronisia, cofając się trochę, bo stanął tak blizko, że uczuła jego oddech na swojej twarzy.

Usiadła i czekała z bijącem sercem. Zdenerwowanie, w jakiem się znajdowała, czyniło ją wrażliwszą na wszystko. Profesor miał zawsze dar powiedzieć jej coś zniechęcającego i przykrego — i teraz również nie obiecywała sobie żadnej przyjemności po tej tajemniczej rozmowie.

— Musiałaś pani zauważyć — zaczął on, siadając naprzeciwko niej — że oddawna obserwuję panią. Obserwacye moje doprowadziły mnie do takiego rezultatu, że dziś znam panią również dobrze, jak pani siebie. O! bo pani się znasz, przyznaję ci tę rzadką wiedzę. I dlatego nie zaprzeczysz mi pani, że nie jesteś stworzoną na świętą Teresę, pałającą żądzą cierpienia, że nie masz wokacyi na męczenniczkę, ale wymagasz od życia, aby obok cierni miało swoje kwiaty i owoce. Tymczasem zbierasz pani tylko ciernie! Czujesz, że każdy dzień twojej młodości odchodzi od ciebie, jak dłużnik, od którego nigdy zapłaty nie odbierzesz.

Umilkł na chwile i wpatrzył się w nią z pod brwi zlekka ściągniętych, jakby chciał sięgnąć spojrzeniem aż do dna jej duszy.

Wzrok ten zaniepokoił Bronisię bardziej jeszcze niż słowa, które przecież zdawały jej się bardzo dziwne.

— Nie pojmuję, do czego pan zmierzasz — rzekła zcicha.

Profesor ciągnął dalej:

— Kilka miesięcy zaledwie prowadzisz pani to życie maszynki, a dość spojrzeć na ciebie, by się przekonać jak jesteś znękana. Gdzież znajdziesz cierpliwość, by wytrwać przez długie może lata. A przypuściwszy, że ją znajdziesz, cóż z tego będzie? Ta niewdzięczna praca może ci zapewnić teraźniejszość, nigdy przyszłość. Gdy stracisz zdrowie, starość rzuci cię na pastwę nędzy lub miłosięrdzia publicznego. Oto, jaki los cię czeka, panno Bronisławo, ciebie, która jesteś tak piękna i tak do szczęścia stworzona!

— Panie! — zawołała biedna dziewczyna — po co pan mówisz mi to wszystko! Prawda, jestem bardzo smutną i zbolałą, choć z innych może, niż pan mniemasz, powodów; dlaczegóż koniecznie chcesz pan, żebym się czuła jeszcze nieszczęśliwsza?

— Byłbym wistocie barbarzyńcą, — rzekł profesor — gdybym ukazywał pani zło, nie mając na nie lekarstwa. Ale tak nie jest. I z tem lekarstwem przychodzę do ciebie.

Wstał i pochylił się nad nią.

— Jesteś pani wolną — mówił stłumionym, głębokim głosem — powiedziałaś mi to sama; nie potrzebujesz więc zdawać przed nikim sprawy z twoich postępków; twoja osoba, nazwisko, przyszłość wyłącznie do ciebie należą. Postąp tylko krok jeden, a znajdziesz miłość, bogactwo, szczęście... życie! Ja ci dam wszystko. Bądź moją!

Ciemny rumieniec okrył jego policzki i czoło. Końce ust grubych i czerwonych drgały mu nerwowo, ukazując białe, błyszczące zęby; skronie pulsowały silnie, atletyczna pierś podnosiła się przyśpieszonym oddechem. Brzydota jego, ożywiona namiętnością, miała w sobie coś szatańskiego, lecz i pociągającego zarazem.

Nastała chwila milczenia.

Wyznanie profesora oszołomiło Bronisię. Pierwszem jej wrażeniem było zwykłe wobec nieprzewidzianych zdarzeń trwożne niemal, ogromne zdumienie, ale potem ogarnęło ją to samo uczucie wdzięczności, jakiego już raz doznała, gdy jej powiedział, że się cieszy, iż nie jest zupełnie samotną na świecie. Jednak szlachetnym i pełnym serca musiał być ten człowiek cyniczny na pozór i bez zasad, skoro potrafił tak wniknąć w jej położenie i tak bezinteresownie rękę do niej wyciągnął. Ona przecież mogła mieć dla niego tylko jednę odpowiedź.

— Nazywasz mnie pan wolną — rzekła głosem pełnym słodyczy — i zapewne jestem nią jeżeli chodzi o zobowiązania. Dowiedz się pan jednak...

— Wiem wszystko — przerwał jej niecierpliwie. — Nie zwykłem nic przez pół robić. Śledziłem panią nietylko tu, ale i poza domem. Wiem, gdzie spędzałaś niedzielne poobiedzia. Byłem u tej staruszki, i mniejsza o to jakim sposobem, dość że... dowiedziałem się wszystkiego.

— I pomimo to... — zaczęła Bronisia.

— I pomimo to! przerwał jej znowu gwałtownie. — Jest to mrzonka, która wcześniej czy później się rozwieje. Pani nie kochasz tego człowieka, ani on ciebie, inaczej...

Nie dokończył i pochwycił ją za rękę.

— Ja kocham ciebie! ja! — zawołał namiętnie. — Odpowiedz! Będziesz moją?

Dotknięcie jego rozpalonej, suchej dłoni, dreszczem przejęło Bronisię. Cofnęła się znowu.

— I pan tego żądasz ode mnie — rzekła — pan, który przed paru tygodniami w tem samem miejscu radziłeś mi, żebym nigdy za mąż nie szła, wygłaszałeś takie okropne na małżeństwo poglądy?

Podniosła na niego wzrok pytający, ale tak pogodny i niezmącony żadnem podejrzeniem, że mimowoli puścił jej rękę i może pierwszy raz w życiu ten człowiek zuchwały aż do bezczelności uczuł się zmieszanym.

— Nie zmieniłem ich — odparł trochę niepewnym głosem. — Miłość istniała wprzód nim stuła, i istnieć bez niej może.

Straszliwe światło błysnęło w umyśle Bronisi.

Teraz... zrozumiała! Uczuła jakby ogień w oczach i na twarzy, i podnosząc obie ręce, zakryła ją niemi, aby ten, który ją tak okrutnie znieważył, na jej wstyd nie patrzył.

— Boże! — jęknęła rozdzierającym głosem — tego zawiele!

Zerwała się z krzesła, ale żelazna, dłoń profesora wstrzymała ją w miejscu.

— Zostań! — rzekł głucho — przypomnij sobie kto do ciebie mówi, a przestaniesz się dziwić i oburzać. Jestem człowiek, który żadnych więzów ścierpieć nie może, który wolność swoję nad wszystko przekłada. Mogę cię kochać i być ci wiernym przez całe życie, gdy mi się tak będzie podobało, lecz nie będę cię kochał i nie będę ci wiernym z powinności choćby przez pół godziny. Cóżby ci więc przyszło z tej formy? A jeśli ci chodzi o ludzi, pojedziemy do Włoch, do Hiszpanii, do Ameryki! tam nikt nas znać nie będzie i nikt cię nie potępi; a co do mnie... wiedz, że miłość wolna, która gubi kobietę w oczach świata, w moich ją podnosi!

— Nie mów pan do mnie! — zawołała Bronisia — nie mów i puść mnie. Każde słowo pana jest dla mnie nową obelgą.

— Egzaltowana dziewczyno! — zawołał rozdrażniony w najwyższym stopniu wyrazem wstrętu i obrzydzenia, jaki się malował na jej twarzy teraz już przerażająco bladej. — Strzeż się! przywykłem łamać to, co mi się zgiąć nie daje.

Wyprostowała się ze szlachetną dumą kobiety silnej swą cnotą i założyła ręce na piersiach.

— Spróbuj pan! — rzekła spokojnie. — Potrafię bronić mojej czci, choćby kosztem życia. Zniewaga, jakąś mi pan wyrządził, spadłaby wieczną plamą na twój honor, gdybyś go posiadał. Ale to pamiętaj, że jest na świecie biedna, bezsilna dziewczyna, której pogarda dla ciebie większą jest jeszcze niż twoja nikczemność!

Odwróciła się i wyszła powoli, jakby czując się bezpieczną od dalszej napaści.

Jakoż profesor nie próbował zatrzymać jej tym razem. Stał nieruchomy, z ręką zaciśniętą w pięść i spoczywającą ciężko na filgranowym stoliku, a ruchliwe jego rysy mówiły o szalonem wewnętrznem wzburzeniu. Śniadawą jego cera zrobiła się prawie zieloną, szare oczy świeciły dzikim ogniem, przygryzał zębami dolną wargę i wyglądał jak stepowy koń, który po raz pierwszy poczuł wędzidło. On, którego nieokiełznana fantazya jak spieniona woda unosiła wszystko ze sobą, Cofnąć się musiał przed oporem jednej słabej, bezbronnej dziewczyny!

Na stoliku leżał nóż do papieru prześlicznej weneckiej roboty. Wziął go w trzy palce i złamał jak słomkę, poczem ruszywszy ramionami, rozśmiał się z politowaniem. Taka dziecinna zemsta mogła uspokoić tylko dziecko. Jemu potrzeba było silnego wrażenia, któremby się odurzył, pastwy dla rozkołysanych namiętności.

— Ślicznie! profesorze, przychodzisz, wiedząc, że mnie niema, i bawisz się psuciem ulubionych moich rzeczy?

Odwrócił się. We drzwiach stała pani Kora. Bobrowy kołpaczek przyciskał jej blado-złociste loczki; uśmiechnięta, rozpromieniona twarzyczka (suknia leżała pysznie) wychylała się, jak pączek różany, z ciemnego futrzanego kołnierza; aksamitny spacerowy kostium zdawał się przyklejony do jej silnej, lecz doskonale kształtnej kibici. Była bardzo piękną — tą czysto ziemską pięknością, która działu potężnie... i na krótko.

Szczególny wyraz przemknął jak błyskawica po zmienionej twarzy profesora, tak zmienionej, że pani Kora, podając mu rączkę, zawołała niespokojnie:

— Ale co panu jest? wyglądasz pan tak dziwnie!

— Jestem trochę niezdrów — odpowiedział stłumionym głosem.

— Jakto można? w wigilie naszego balu! Do jutra musisz pan wyzdrowieć koniecznie.

— Postaram się... pod warunkiem, że mi pani przyrzekniesz pierwszego walca i mazura.

Pani Kora skinęła główką, rumieniąc się. 

— Dziękuję — rzekł profesor i, odchyliwszy delikatnie rękawiczkę, przyłożył pałając, jeszcze usta do miękkiej, alabastrowo białej rączki młodej kobiety.

Było to po raz pierwszy, odkąd się znali...

VII.

Dochodziła dziewiąta. Bronisia siędziała przy oknie w swoim pamiątkowym fotelu po matce, w postawie wyrażającej najgłębsze znużenie. Głowę miała opuszczoną na piersi, ręce spoczywały bezwładnie na poręczach.

Dzieci, które wcześniej w tym dniu z powodu balu do snu ułożono, spały już w białych łóżeczkach, naprost łóżka nauczycielki stojących. Miarowe ich oddechy przerywały jedynie ciszę tego pokoju zanurzonego w niebieskawem półświetle wiszącej u sufitu lampy.

Po chwili przerwał ją stłumiony jęk Bronisi. Wspomnienie wczorajszej sceny z profesorem prześladowało ją jak okropna zmora. Nieokreślone uczucie, jakby bezpowrotnej jakiejś straty uciskało jej serce. Mówiła sobie, że jego słowa i spojrzenia skaziły jej duszę, że już nie będzie mogła chodzić z podniesionem śmiało czołem, które rumieniec znieważonej godności niewieściej naznaczył. A Maryan? gdyby on się o tem dowiedział? O! ale się nie dowie — wolałaby pierwej umrzeć.

Tu myśli jej wzięły inny, niemniej bolesny kierunek. Co się z nim dzieje? Dlaczego tak uparcie milczy? Dziś zdobyła się wreszcie napisać do niego, jutro więc powinnaby mieć odpowiedź.

Drzwi; otworzyły się pocichu i wsunęła się przez nie służąca z listem w ręku.

— Posłaniec przyniósł — rzekła, podając go Bronisi.

— Czy czeka na odpowiedź?

— Ej! nie, on jeszcze za dnia przyniósł, tylkom zapomniała oddać.

I wyszła.

Bronisia rozerwała kopertę, nie spojrzawszy nawet na adres. Od kogóżby to mogło być, jeśli nie od Maryana? Rzeczywiście — pismo było jego, choć nieco zmienione. Rzuciwszy okiem na nagłówek, zauważyła także, że nosił datę ubiegłej niedzieli.

«I znowu dziś — pisał Maryan — o tej porze, o której co tydzień widywać cię przywykłem, jestem zamiast u naszej poczciwej staruszki, tu, w tych czterech ścianach, z gorączką, która mi przepala piersi, i bólem głowy, który mi ją rozsadza. Przez cały przeszły tydzień łudziłem się nadzieją, że wyzdrowieję do dzisiaj i dlatego nie odzywałem się do ciebie. Dziś widzę, że się na coś groźnego zanosi. Jestem tak osłabiony, że ledwo na nogach utrzymać się moge, a położyć się w łóżko lękam, bo zdaje mi się, że umarłbym, jeżeli nie z choroby, to z braku wszelkiej pomocy. Usługujący mi człowiek przychodzi tylko rano i w wieczór — z sąsiadami mymi nie mam żadnych stosunków, a ze znajomych, którzy mnie rzadko odwiedzają, nikt nie wie, żem chory. Jestem więc zupełnie osamotniony. O! gdybyś ty wiedziała, jaka to czasem straszna rzecz samotność! Gdyby mnie nie wstyd było, płakałbym jak dziecko i, jak dziecko matki, przyzwałbym ciebie, Bronisiu moja! Żebyś ty mnie twoją rączkę przyłożyć mogła do czoła, toby mi ulgę sprawiło. Ale pomiędzy mną a tą twoją rączką cała nieprzebyta przepaść... Bronisiu moja! czy ja ciebie jeszcze zobaczę? Nie wiem dlaczego myśl o śmierci ciągle mi się plącze po głowie. Rzecz dziwna, tak zawsze lekceważyłem życie, a jednak w tej chwili nie chciałbym umierać. Dlaczego? cóż mnie ono dać może... czegóż ja się mam prawo spodziewać! Przez te dni kilka, nie mogąc nic robić, myślałem wiele. Czuję, żem ciężko względem ciebie zawinił. Czemuś ty mnie poznała? Tobie potrzeba było męzkiego ramienia, na którembyś się wesprzeć mogła, i pomocy dzielnej, hartownej dłoni. Wtedy mogłabyś być szczęśliwą i może byłabyś znalazła to szczęście. Ale ja wplątałem się w twoje życie, ja, biedna, waryacka dusza, która omyłką tylko na ten świat się dostała i miejsca sobie na nim znaleźć nie może... Ale po co ja to pisze? Po co ja tak teraz przez długą, długą chwilę siedziałem z głową na rękach wspartą, wysnuwając myśl z myśli i nie zdając sobie nawet sprawy, że ty ich przeczuć nie możesz i że one nie powiedzą ci nic, dopóki ich w słowa nie przyoblekę. A ręka coraz wolniej suwa piórem po papierze, powieki mi się zamykają... i głowa się słania ociężała. Zawezwę chyba doktora. Chciałbym przynajmniej wiedzieć na co umrę... Nie, nie poślę ci tego listu, chyba, chyba gdyby miał być ostatniem pożegnaniem. "

Pod tym wyrazem, o parę wierszy niżej, jeszcze bardziej zmienioną ręką napisane było: " Piątek wieczór" czyli data dnia poprzedniego, a dalej następujące słowa:

"Jestem prawie pewny, że żyć nie będę... Z każdą chwilą mnie gorzej... Doktor obiecuje na jutro przesilenie — wiem na czem się skończy. Niema we mnie już sił do zatrzymania uciekającego życia... Sprowadzono mi tu dozorczynię... Nie uwierzysz, jak mnie drażni ta twarz obca i znudzona, którą ciągle naprzeciwko siebie widzę... O! dlaczegóż ciebie tu niema! Już mi nie strach śmierci... chciałbym tylko umrzeć, patrząc w oczy twoje, z ręką w twojej dłoni... wtedy nie skarżyłbym się na nic... i myślę, żebym lekko skonał. Ale to być nie może... Jeżeli odbierzesz ten list jutro, to znaczy, że niema już żadnej nadziei... Bronisiu! jedyna moja!... kocham cię... "

Ostatnie wyrazy były prawie nieczytelne.

Później dopiero, znacznie później, Bronisia odczytała ten list w całości. Teraz przebiegła go tylko oczyma, pochłaniając wyrazy, których znaczenie ginęło w jej zmąconym umyśle jak dźwięk w próżni. To jedynie rozumiała, że Maryan był umierający, że gasł samotnie z ostatniem, nieziszczonem pragnieniem w sercu.

Obu dłońmi ścisnęła głowę i stała tak chwilę nieruchoma. Ani jedna łza nie zabłysła w jej rozszerzonych przerażeniem oczach i nie spadła na pałające policzki — ani jeden dźwięk nie rozwarł jej ust konwulsyjnie zaciśniętych... Poczem, ciągle milcząca, z gorączkowym, cichym pośpiechem, nie zważając, że list wysunął się z ręki i upadł na dywan, otwarła szafę, włożyła kapelusz i okrycie i wyszła, kierując się ku bocznym schodom, do których z jej pokoju prowadziła ciemna, za skład różnych rupieci służąca garderoba, i równie ciemny, wązki korytarz. Z wyjścia tego rzadko kto korzystał — służba miała inne od kuchni — drzwi też były zawsze na klucz zamknięte. Bronisia otworzyła je i wzięła klucz ze sobą. Zrobiła to bezwiednie, nie myślała osłaniać tym sposobem tajemnicy swej wycieczki. Sto oczu mogłoby na nią patrzeć w tej chwili, a byłaby poszła tak samo. Nie zastanawiała się nad niczem. Wszystkie względy znikły jej z oczu — pamiętała tylko, że ten, który był dla niej całym światem, umiera opuszczony jak ci, których nikt nie kocha.

Nocne, ostre powietrze oprzytomniło ją, zaczęła. drżeć mocno ze wzruszenia i strachu. Nigdy jeszcze nie znalazła się sama o tej porze na ulicy. Nie wiedząc którędy ma iść i nie chcąc rozpytywać przechodniów, biegła przed siebie i niespokojnemi oczyma szukała wolnej dorożki. Na chodnikach było już prawie pusto, tylko rozmijające się karety turkotały głucho po stwardniałym od mrozu bruku.

Zmęczona, osłabła, dręczona straszną obawą czy nie przybędzie zapóźno, dopadła wreszcie pustego powozu i głosem, który wiązł jej w gardle, podała niechętnemu dorożkarzowi adres Maryana.

W kwadrans potem wchodziła w bramę tego domu. Stróżka wskazała jej drogę, obrzuciwszy ją spojrzeniem, które w każdej innej chwili wszystką krew sprowadziłoby jej do twarzy.

Przebywszy niezliczoną ilość schodów, Bronisia dostała się na długi, dość obszerny, słabo gazem oświetlony korytarz. Kilkoro drzwi w równych odstępach po obu jego stronach umieszczonych, zupełna cisza i półmrok rozścielający się po ścianach i podłodze, nadawały mu jakiś klasztorny pozór.

Bronisia szła bojaźliwie od drzwi do drzwi, czytając wypisane na nich nazwiska. Przed ostatniemi wreszcie stanęła. Jedną ręką przycisnęła gwałtownie bijące serce, drugą zapukała ostrożnie. W tej samej chwili drzwi przeciwległe otworzyły się i na korytarz wyszedł młody człowiek w szapoklaku na głowie. Biały krawat wyglądał mu z pod rozchylonego futra, w ręku trzymał białe rękawiczki. Przechodząc, od niechcenia rzucił wzrokiem na tę wysmukłą kobiecą postać, która stała zwrócona do niego profilem, lecz nagle twarz jego wyraziła pełne niedowierzania zdumienie.

Ona go nie spostrzegła. Drżąca jej ręka poruszyła znowu klamką. Młody człowiek postąpił parę kroków i, stanąwszy z boku, zajrzał jej w same oczy.

Jeśli mu się na razie zdawało, że ją poznaje, to teraz nie mógł już mieć żadnej wątpliwości.

Po krótkiem oczekiwaniu drzwi uchyliły się zwolna i widział, jak się zamknęły za młodą dziewczyną, której pytający, stłumiony głos, niewyraźnie doleciał jego uszu.

Młody człowiek pokręcił głową.

— No! no! — mówił do siebie, zbiegając na dół. — Guwernantka od Augustów, wchodząca o tej porze do kawalerskiego mieszkania... Dziś zaraz uprzedzić ich muszę, jaki miły znaleźli sobie egzemplarz. A wygląda tak świętoszkowato!...

Tymczasem Bronisia stała już przy łóżku głęboko uśpionego Maryana. Jeszcze w progu dowiedziała się, że wszelkie niebezpieczeństwo minęło. Dozorczyni, której przybycie tak niespodziewanego gościa przerwało błogą drzemkę, powiadomiła ją, w dalszym ciągu ziewając: że zrana było bardzo krucho, a po południu to pan tak jakby konał, więc wtedy kazał zawołać posłańca i jakiś list mu oddał, a potem stracił ze wszystkiem przytomność, ale ona, co już zwyczajna przy chorych, pomyślała zaraz, że z tego będzie albo coś bardzo złego, albo coś bardzo dobrego — no, i akurat tak się stało, bo doktor, który zaraz przyszedł, powiedział później, że się szczęśliwie przesiliło i pan teraz zasnął sobie spokojniusieńko, niby dziecko, pierwszy raz od tygodnia.

Bronisia słuchała tego opowiadania z oczyma wlepionemi w Maryana i ciche łzy płynęły po jej policzkach.

Wielki, dziwny smutek wiał od tej bladej, nieruchomej twarzy. Nie było w niej przecież wyrazu bólu, tylko ta szczególna pogoda, która oznacza zupełne wyczerpanie władzy cierpienia i przez to samo ma w sobie coś niewypowiedzianie rozrzewniającego.

Jedna jego ręka, chuda i sino - biała, była wyciągnięta na kołdrze. Mimowolnie Bronisia pochyliła się i dotknęła jej ustami. Aczkolwiek dotknięcie było bardzo delikatne, Maryan poruszył się, westchnął głęboko i podniósł powieki.

— To ty! — szepnął bez żadnego zdumienia, jak gdyby się spodziewał, że ją zobaczy. — To ty!

I patrzył na nią wpół rozmarzonemi oczyma, uśmiechając się słabo.

— Tak, Maryanie — rzekła Bronisia, w obie dłonie ujmując jego rękę. — Czy ci lepiej?

Na dźwięk jej głosu Maryan drgnął i z wielką trudnością dźwignął się nieco na poduszkach.

— Więc to ty naprawdę — wymówił — a ja myślałem... Jakaś ty dobra!

I znowu się w nią wpatrywał coraz przytomniej, ściskał zlekka jej rękę i do ust ją przytulał, powtarzając zcicha: Jakaś ty dobra!

Po chwili wzrok jego padł na dozorczynię, która stojąc w nogach łóżka, z ciekawością przypatrywała się tej scenie. Brwi mu się niecierpliwie ściągnęły.

— Bronisiu — szepnął, dając jej znak, żeby się nachyliła. — Niech ta kobieta ztąd wyjdzie. Jej obecność mnie drażni.

Poszłuszna życzeniu chorego Bronisia pod jakimś pozorem wyprawiła dozorczynię na miasto.

— O, tak! — mówił Maryan, gdy się za nią drzwi zamknęły — a teraz siądź naprzeciwko mnie i podaj mi twoję rączkę, o! tak!... — i po niejakim czasie dodał: — teraz jestem zupełnie szczęśliwy!

— Wiesz — ozwał się znowu — ja tak często marzyłem, żebym ciebie mógł tutaj zobaczyć... takie mi się to nieprawdopodobne zdawało... Mówią, że pragnienia umierających spełniają się... na tej zasadzie powinienbym teraz umrzeć.

Umilkł, nie odrywając od niej oczu.

— Ale jakim sposobem dostałaś się tutaj? — zagadnął po pewnej przerwie. — Czy z wiedzą...

— Bądź spokojny — przerwała Bronisia, choć serce zabiło jej silnie. — Jestem zupełnie bezpieczna.

— To dobrze. Nie chciałbym za nic w świecie, żebyś z mojej przyczyny naraziła się na jaką nieprzyjemność... Powiedziałaś pewno, że cię ktoś konający do siebie wzywa?

— Tak... tak...

Wstała i dla ukrycia pomieszania zdjęła kapelusz.

Futro już przedtem zrzuciła. Teraz, gdy się mogła zdobyć na rozwagę, powiedziała sobie, że źle zrobiła opuściwszy dom bez powiadomienia pani Kory. Przecież niczyja wola zatrzymaćby jej nie mogła. A gdyby przypadkiem, spostrzeżono jej nieobecność, jakież pole szerokie do uwłaczających jej podejrzeń! Ale trudno — już się stało — zresztą, jeśli ją spotkają zarzuty, powie całą prawdę — a wtedy — któżby ją mógł potępić?

— Nie odchodź, Bronisiu — odezwał się Maryan prosząco. — To tak dobrze patrzeć na ciebie!

Siadła więc przy nim napowrót i uśmiechała się łagodnie, podczas gdy znużony rozmową odpoczywał, leżąc ze zwróconą ku niej twarzą.

Tak ich zastała dozorczyni, która niezadługo potem wróciła i zaraz usnęła w kącie, oparłszy głowę o drewniany postument, podtrzymujący Milońską Wenerę.

Około dwunastej Bronisia spojrzała na zegarek.

Maryan przytrzymał jej rękę.

— Zostań jeszcze trochę, jeżeli możesz — wyszeptał. — Ja pewno wkrótce zasnę, oczy mi się zamykają... wtedy odejdziesz. Gdy się obudzę, będzie mi się zdawało, że to był sen tylko i mniej będę żałował, że się już nie powtórzy.

I Bronisia została. Maryan coraz rzadziej odzywał się do niej. Ciche, jednostajne sapanie dozorczyni (dozorczynie nigdy nie chrapią) kołysało go do snu, na rozjaśnionem czole osiadło spokojne, błogie rozmarzenie, jakby odblask niewysłowionej miłości i słodyczy, jaką jaśniała ta twarz dziewczęca pochylona nad nim niby anioł opiekuńczy.

VIII.

Bal u państwa Augustów dochodził kulminacyjnego punktu swej świetności.

Wszyscy już byli rozbawieni, nikt jeszcze nie był zmęczony. Panie jaśniały blaskiem podnieconej tańcem urody, a najpiękniejszą z pomiędzy nich była sama gospodyni w białej atłasowej sukni, ozdobionej białemi strusiemi piórami, które przylegały delikatnie do jej biustu i ramion, jakby z miękkiego alabastru utoczonych.

Profesor ścigał ją z zaiskrzonemi oczyma. Był szalenie wesoły, tańczył bez upamiętania i co chwila w bufecie wychylał kieliszek szampana. Pan August chodził rozpromieniony pomiędzy gośćmi. Lubił, gdy się u niego ochoczo bawiono i gdy ukochana żona ładnie wyglądała, a nigdy jej jeszcze równie zachwycającą nie widział. Jakieś szczególne ożywienie czyniło ją taką.

Ona sama musiała sobie oddać tę sprawiedliwość, gdy w przejściu przez ustronny gabinecik, przytykający do bufetu, stanęła przed wielkiem lustrem, poprawiając białe pióro, brylantową agrafą wpięte w jej jasne kędziory.

W sali tańczono kontredansa. Pani Kora, odwołana dla ważnej kolacyjnej kwestyi, nie brała w nim udziału.

Mogła więc przyglądać się sobie bez obawy niedyskretnej przerwy w tem narcyzowem zajęciu. Znalazł się jednak ktoś, co je przerwał. Był nim profesor. Dostrzegł ją z pustego na tę chwilę bufetu i wszedł do gabineciku, przymykając drzwi za sobą.

Pani Kora zaczerwieniła się po same rzęsy swych ślicznych niebieskich oczu. Myślała właśnie o nim. Jego zagadkowo przyciszone słowa, pomieszane z melodyą walca, dźwięczały jej w uszach. Nie mogła pojąć, jak i kiedy wpływ tego człowieka, jaki zawsze nad sobą czuła, ogarnął całą jej wyobraźnię i zakradł się do serca. On umiał go używać, ona nie umiała go odpierać! Teraz ta wyobraźnia i to serce były jakby podminowane — wczorajszy długi pocałunek, na jej ręce złożony był pierwszą iskrą, która, jeśli nie sprowadziła wybuchu, wywołała ostrzegające wstrząśnienie. W tej chwili trzeba już było tylko jednego słowa...

Profesor zbliżył się do niej. Twarz mu pałała winem i namiętnością.

Pochylił się nad nią i przemówił coś pocichu.

Młoda kobieta zrobiła taki ruch, jak gdyby chciała odejść. Zastąpił jej drogę i mówił dalej. Słuchała go, nie przerywając. Głos jego czarował ją i przykuwał do miejsca, jak wzrok grzechotnika czaruje i ubezwładnia młode ptaszki. Ona sama była takim pięknopiórym, słabym, salonowym ptaszkiem... Uczuła, jak ramię jego opasuje zwolna jej kibić, lecz nie wyrwała się z tego uścisku. Przechyliła tylko strojną swoję głowę i oparła ją na jego piersi..

— Rudolfie! — szepnęła rozmarzonym głosem — kochasz mnie?

On objął ją dziwnym wzrokiem.

— Piękna jesteś!... — rzekł zamiast odpowiedzi.

Kontredans już był skończony, gdy pani Kora pojawiła się w sali.

Zaledwie weszła, ten sam młodzieniec, który widział Broni się na korytarzu, zbliżył się do niej z pośpiechem.

— Od dwóch godzin czatuję na sposobność porozmawiania z panią — rzekł. — Rzecz jest, zdaje mi się, dosyć ważna.

Usunęli się we framugę okna. Młodzieniec zniżył głos i zaczął jej coś opowiadać z tajemniczą miną.

Roztargniona zrazu twarzyczka pani Kory przybrała wyraz niepomiernego oburzenia.

— Czy podobna? — wykrzyknęła ze zgrozą.

— Może się pani będzie mogła jeszcze przekonać.

Wyszła śpiesznie i pobiegła do pokoju dzieci. Te spały różowe i uśmiechnięte; łóżko nauczycielki było puste.

Pani Kora stanęła na środku pokoju i załamała ręce.

Nie przyszło jej na myśl, że tu, wobec tych niewinnych istot, których ojcem był jej mąż zdradzony, nad samą sobą raczej powinna je była załamać.

Leżący na ziemi list Maryana zwrócił jej uwagę. Podniosła go, przeczytała, i ruszywszy pogardliwie ramionami, rzuciła napowrót.

— Niechcący naumyślnie — szepnęła. — Znamy się na tych wybiegach.

Poszukała męża, i odciągnąwszy go na bok, powiadomiła o tem co zaszło.

Szlachetne, otwarte oblicze pana Augusta, zachmurzyło się.

— Bezwstydna! wymówił przez zęby — tak mój uczciwy dom zniesławić!

Spojrzał z miłością na żonę.

— Trzeba ją natychmiast oddalić — rzekł. — Wstrętem mnie przejmują takie kobiety! Nie myśl już o tem, Orciu — dodał, widząc pewne zmieszanie na jej twarzy. — Baw się, moje życie!

Pocałował jej koralowe usta, i przeczucie nic mu nie powiedziało w tej chwili...

IX.

Pani Kora spała po balu do południa. Obudziwszy się, prosto z sypialni weszła do pokoju nauczycielki w haftowanym penioarze i koronkowym czepeczku na potarganych loczkach.

Bronisia kończyła ranne lekcye ze swemi uczennicami. Ujrzawszy ich matkę, dorozumiała się co ją sprowadza. Ta ostatnia odprawiła dzieci skinieniem.

Zostały same.

— Widziano panią wczoraj wieczorem, gdyś wchodziła do swego kochanka! — rzekła ostro żona pana Augusta.

Bronisia podniosła się blada lecz spokojna.

— Wchodziłam do umierającego człowieka — odpowiedziała pewnym głosem.

— To bardzo rozczulające — zauważyła sarkastycznie pani Kora — i ten list, który tu tak dziwnym trafem na ziemi się znalazł, był także bardzo patetyczny. Przewidywałaś pani, że całą noc nie kładąc się, zajrzę do dzieci... Planik zręcznie ułożony, szkoda tylko, że to wszystko zbyt na komedyę zakrawa.

— Pani mi nie wierzysz? — zawołała Bronisia, mimowoli podnosząc rękę do serca.

Pani Kora obrzuciła ją wyniosłem wejrzeniem.

— Nie jestem tak naiwną — odparła, cedząc każdy wyraz. — Domyślam się, że nie po raz pierwszy urządziłaś sobie pani tak piękną wycieczkę. Ale to będzie po raz ostatni. Od tej chwili nie masz pani miejsca w moim domu.

Bronisia zachwiała się.

Utrata miejsca w podobnych warunkach była dla niej strasznym ciosem. Sama już myślała o tem z przykrością, że wypadnie jej oddalić się ztąd, aby uniknąć zetknięcia z człowiekiem, na którego widok musiałaby się rumienić boleśnie, ale zostać tak poprostu wypędzoną z piętnem niesławy na czole!...

— Pani mnie gubisz! — szepnęła ledwie dosłyszalnym głosem.

— Samaś się pani zgubiła — odparła twardo pani Kora.

— Nie! — zawołała Bronisia, z nagłą mocą podnosząc głowę — spełnienie obowiązku nikogo nie gubi. Postąpiłam niebacznie lecz nie nikczemnie. Pani czytałaś ten list i nie wierzysz mi jeszcze? Czy podobna, abyś mnie pani sądziła zdolną do tak potwornej przewrotności! do posługiwania się widmem śmierci dla osłonięcia poniżających mnie czynów? Nie! pani musisz to czuć, że jestem niewinną!

W głosie jej była taka potęga prawdy i rozpaczy, że pani Kora uczuła się wzruszoną. Ale trwało to tylko chwilę.

— To już zostanie miedzy panią, a Bogiem — odrzekła chłodno. — Wszystkie pozory mówią przeciwko tobie. A zresztą, choćbym nawet uwierzyła pani, oddalić cię muszę. Osoba, która wczoraj widziała panią, z pewnością tego przy sobie nie zatrzyma. Cóżby o mnie powiedziano, gdybym cię nadal pod moim dachem zestawiła? Mój mąż, który ma tak surowe zasady, nigdyby się na to nie zgodził.

Wymówiła to bez zająknienia, jakby nie czuła, że w takim razie ona nie ma prawa ani chwili dłużej pod tym dachem pozostać.

Nastało krótkie milczenie. Obie kobiety: potępiająca i potępiona, patrzyły na siebie.

— Dobrze — rzekła Bronisia już zupełnie innym głosem — za godzinę już mnie tu nie będzie.

Rzeczywiście, w godzinę potem dorożka odwoziła ją i jej rzeczy do jednego z podrzędniejszych hotelów.

Pani Kora miała słuszność mówiąc, że osoba, która widziała Bronisię wchodzącą do mieszkania Maryana, nie zatrzyma tego przy sobie. Mogła była dodać, że i ona sama nie poczuje się do większej dyskrecyi. Miała tyle znajomych, tyle serdecznych przyjaciółek, jakże nie podzielić się z niemi takim, bądźcobądź ciekawym skandalikiem!

Było nawet rzeczą bardzo naturalną, że gdy te damy w poufnej pogawędce wyczerpały temat balowych toalet, tryumfów i porażek, pani Kora dla samego podsycenia rozmowy odzywała się: Wyobraźcie sobie, drogie panie... i tym sposobem historya Bronisi przechodziła z ust do ust z coraz nowemi dodatkami.

Względem jednego profesora tylko pani Kora okazała się wstrzemięźliwszą i nie śpieszyła z opowieścią... Nic dziwnego. Miała z nim o czem innem do mówienia!

On przecież był bardzo ciekawy dlaczego nie widuje Bronisi. Z początku myślał, że go unika, ale po paru tygodniach zaczął się niepokoić. Gniewał się na siebie, że pomimo wszystkiego ta dziewczyna tak. żywo go obchodzi — nie mógł się jednak przezwyciężyć, i pewnego popołudnia zapytał od niechcenia pani Kory, co się dzieje z nauczycielką jej dzieci?

— Odprawiłam ją — odpowiedziała krótko. siedzieli w buduarze — ona na otomance,

on zaś na blizkiem, ale to bardzo blizkiem krześle, tak jednak, aby każdej chwili mógł się znaleźć w przepisanej zwyczajami odległości.

Właściwie tego dnia przyszedł był do pana Augusta w interesię swojego procesu, ale pan August miał bardzo ważną konferencye i prosił go, żeby trochę zaczekał.

— Moja żona dotrzyma panu tymczasem towarzystwa — powiedział, przeprowadzając go do buduaru... i pani Kora dotrzymała mu towarzystwa...

— Odprawiłaś ją? — zapytał, ściągając brwi nieznacznie.

— Tak! i dotychczas innej znaleźć nie mogę. To prawdziwa klęska z temi nauczycielkami!

— Ależ z jakiego powodu? — ponowił niecierpliwie.

— Ach! okropność! Ta bezczelna dziewczyna... — i pani Kora zapewne po raz pięćdziesiąty zaczęła swoje opowiadanie.

Profesor słuchał z natężeniem. Wyraziste jego rysy mieniły się najróżnorodniejszemi uczuciami.

— Dzielna, niepospolita istota! — zawołał w końcu z zapałem.

Młoda kobieta spojrzała na niego z podziwieniem.

— Żartujesz chyba! — rzekła zwolna. — To zgubiona dziewczyna. Ja byłam tak oburzoną!...

Profesor nic nie odpowiedział, tylko wpatrzył się w nią bystro, takim wzrokiem, że zaczerwieniła się i spuściła oczy.

Otworzono drzwi i wszedł lokaj, niosąc list na srebrnej tacce.

— Proszę pani... to przynieśli do tej guwernantki, co się odprawiła... przyszedłem spytać, co z tem zrobić...

— Daj! — zawołał profesor porywczo, zapominając w swej gwałtowności o właściwem decorum.

Pani Kora zacisnęła usteczka.

— Troche zaswobodnie rozporządzasz się pan w moim domu — rzekła z przekąsem po wyjściu lokaja.

— Zdaje mi się, że pani sama nadałaś mi w nim pewne prawa — odpowiedział wyzywająco.

Zamilkli oboje. Profesor silnie wzburzony obracał w ręku kopertę.

— Pewno od jej kochanka — rzekła wzgardliwie pani Kora.

Jemu krew uderzyła do twarzy. W jego sceptycznej, pełnej sprzeczności duszy tkwiło wielkie uwielbienie dla wszystkiego co wzniosłe i czyste. Nie wierzył w cnotę kobiet, bo jej dotychczas w swem awanturniczem życiu nie spotkał; raz ją spotkawszy, gotów był paść przed nią na kolana. Bronisia stała się dla niego teraz ideałem tej cnoty, dumnej, śmiałej, zapoznanej. Nie mógł ścierpieć, żeby ją lekceważono.

— Ona nie jest niczyją kochanką! — odparł surowo.

— Zkąd pan możesz o tem wiedziść?

Szare oczy profesora zamigotały niebezpiecznym, ogniem. Sardoniczny uśmiech przemknął po jego ustach. Doznał okrutnej radości na myśl upokorzenia tej kobiety tak nielitościwą i bezpiecznej nad brzegiem przepaści, w którą jedno jego słowo mogło ją wtrącić.

— Ztąd — rzekł, wymawiając każdy wyraz dobitnie — że nie chciała zostać moją!

X.

Profesor wrócił do siebie po gwałtownej scenie z panią Korą. Krótki ich stosunek został stanowczo zerwany. Nie żałował go. Bronisia opanowała napowrót jego burzliwą, gorącą wyobraźnię.

Zabrał ze sobą list Maryana i zamyślił się nad nim, nie pojmując jakim sposobem człowiek ten mógł nie wiedzieć gdzie się znajduje kobieta, którą kochał.

Tak jednak było. Bronisia chcąc utaić przed nim nieszczęście, jakie na nią spadło, zaraz po przeprowadzeniu się do hotelu napisała do niego, prosząc, żeby listy swoje wysłał poste restante: "Chciałabym mieć codziennie wiadomość o twojem zdrowiu — dodała w rodzaju objaśnienia — a tak częsta korespondencya zwróciłaby w domu niepotrzebną uwagę. "

Maryan uznał ten wzgląd za zupełnie słuszny. Żadne podejrzenie nie wkradło się do jego umysłu. Listy Bronisi były tak spokojne... a przecież biedna dziewczyna potrzebowała całego heroizmu swój mężnej duszy, żeby się nie zdradzić. Położenie jej z każdym dniem stawało się rozpaczliwsze. Miejsca znaleźć nie mogła, szczupłe zapasy pieniężne wyczerpały się... groziła jej nędza.

Profesor naturalnie nie mógł tego wszystkiego wiedzieć, ale sądził, iż w tej kopercie, którą trzymał w ręku, znajdzie słowo zagadki.

Po krótkiem wahaniu rozerwał ją i zaczął czytać:

" Daruj, ukochana moja — pisał Maryan — że tym razem przekraczam twój zakaz, ale chciałbym jak najprędzej podzielić się z tobą wiadomością pewną i twego zdania zasięgnąć. Dziś, najniespodziewaniej w świecie, przyszedł do mnie hrabia ten, którego bibliotekę porządkuję i wiesz, co mi zaproponował? oto, żebym z nim do Włoch jechał. Warunki wymarzone! Poczciwy staruszek jakoś dziwnie mnie sobie upodobał. Zostawia mi zupełną swobodę, chodzi tylko o to, żeby mu od czasu do czasu gazete przeczytać i w szachy z nim zagrać. Uśmiechnął mi się zrazu ten projekt — nie tyle ze względu na moje zdrowie, któreby, rzecz prosta, na tem zyskało, bo o nie dbam niewiele — ale Włochy! marzenie moje! zaczarowany kraj piękna i pamiątek. Nie w taki sposób pragnąłem je zwiedzać... i w tej chwili zdaje mi się, że wcale nie pojadę. Ciężkoby mi było rozstawać się z tobą choćby na parę miesięcy. Czemu, ach! czemu ja ciebie zawsze przy sobie mieć nie mogę? Gdybyś wiedziała jak mi się te dni dłużą... Jakbym już pragnął módz wyjść i podziękować ci na klęczkach za to, coś dla mnie zrobiła... Kiedy o tem myślę... ale znowu kiedyż ja o tem nie myślę?... zdaje mi się, że zaciągnąłem dług, którego spłacić nigdy nie będę w stanie... Nie! nie pojadę stanowczo. Bronisiu moja! ty sama napisz mi: zostań. "

— Ach, to tak! — rzekł do siebie profesor. — Wiec on chyba o niczem nie wie!

Pobiegł do biura adresowego, dowiedział się gdzie mieszka Bronisia, włożył list w inną kopertę, zaadresował, naśladując do złudzenia pismo Maryana, i wręczył posłańcowi z rozkazem, aby odpowiedź do niego przyniósł.

Nie minęła godzina kiedy ją już miał w ręku.

Otwierając kopertę, doznał tak silnego wzruszenia, jak gdyby o rozstrzygnięcie jego własnych losów chodziło.

— Waryat ze mnie! — szepnął.

List Bronisi zawierał następujące słowa: "Zdziwiłam się bardzo, zkąd ci wiadomy mój adres, zwłaszcza, iż nic mi o tem nie wspominasz. Jeżeli doszły cię jakie pogłoski, jakobym straciła miejsce, nie wierz temu. Porzuciłam je dobrowolnie z powodów, które ci ustnie wyjawię. Ale dosyć o mnie. Co się tyczy propozycyi tego zacnego hrabiego moja odpowiedź może być tylko jedna: Jedź, jedź, i jeszcze raz jedź! Wahanie twoje jest doprawdy grzechem przeciw Opatrzności, która ci to tak cudownie zsyła. Piszesz, że ciężkoby ci było rozstawać się ze mną. Wierzę temu najzupełniej — ale widzisz, mój drogi Maryanie, teraz i tak, wskutek różnych okoliczności, o których potem, bardzo rzadko moglibyśmy się widywać — a przecież nie pojechałbyś na zawsze. Zresztą od czegóż poczta. Ja już teraz zaczynam się cieszyć na listy, jakie do mnie będziesz z Włoch pisywał. Dla samych listów powinieneś pojechać. "

Profesor nie czytał dalej. Rozumiał dobrze, ile rozdzierającego bólu kryło się pod temi żartobliwemi słowy.

— Dzielna, niepospolita istota! — powtórzył z tym samym zapałem, który wywołał także zgorszenie pani Kory. — Co za zaparcie się siebie! Ale nie! — dodał po chwili z silnem postanowieniem — człowiek, któremu ty wieczną poprzysięgłaś wzgardę, nie dopuści, żebyś się stała ofiarą swego poświęcenia!

Właściwością profesora było, że nigdy od raz powziętego zamiaru nie odstępował. Najdziwaczniejsze pomysły, zrodzone w nierachującem się z niczem uniesieniu, wykonywał potem z taką zimną krwią, z jakąby wypił filiżankę herbaty lub ukłonił się komuś na ulicy.

To też twarz jego nie zdradzała, żadnego wzruszenia, gdy nazajutrz około drugiej po południu dzwonił do mieszkania Maryana.

— Jestem Rudolf Zaklinka — ozwał się zaraz w progu, gdyż Maryan sam mu otworzył — ważny interes sprowadza mnie do pana.

— Służę panu — rzekł Maryan trochę zdziwiony.

Weszli do pokoju — lecz nim usiedli, zmierzyli się wzrokiem.

Typowe ich postacie tworzyły ze sobą rażącą sprzeczność.

Maryan wątły, blady, z rysami wydelikaconemi chorobą, z wieczną zadumą na czole i w smutnych, głębokich oczach wyglądał jak ucieleśniona abstrakcya, podczas gdy atletyczna budowa profesora, twarz ruchliwa o ciemnej, gorącej cerze, i wzrok bystry, mający połyski stali, przedstawiały tętniące życiem połączenie duchowej energii i materyalnej siły.

A przecież na dnie tych dwóch, tak odrębnych pozornie natur, leżało jedno wielkie podobieństwo: dążenie do wyłamania się ze zwykłych warunków bytu — tylko, że w pierwszym objawiało się ono marzycielską biernością Hamleta — w drugim czynną żądzą używania Fausta.

— Oto przedewszystkiem odpowiedź na wczorajszy list pana — ozwał się profesor, podając mu rozerwaną kopertę Bronisi.

Maryan nie miał czasu zdziwić się nad tak szczególniejszem pośrednictwem obcego człowieka w jego korespondencyi — inna okoliczność bardziej go uderzyła.

— Ten list był otwierany? — rzekł pytająco twierdzącym tonem.

— Tak.

— Kto to uczynił?

— Ja.

— Przejąłeś go pan?

— Nie inaczej.

Słowa te wypadły im z ust krótko i groźnie, na podobieństwo sygnałów rozpoczynającej się walki.

— Przejąłem także list pana — dorzucił profesor.

Maryan zbladł. Zimna krew jego gościa zakrawała na urągowisko.

— Co to znaczy... panie Rudolfie Zaklinka? — zapytał wstając.

Nazwany nie ruszył się z miejsca.

— To znaczy — odparł — że pan mnie wysłuchasz spokojnie — bo celem moim jest dobro kobiety, którą kochasz, a którą ja — zatrzymał się, widząc zaś, że Maryan osunął się machinalnie na krzesło: — Otóż tak, to rozumiem — ciągnął dalej. — Przedewszystkiem powinieneś pan być bardzo zadowolonym, że list pana wpadł w moje ręce, inaczej byłby tak samo czytany, tylko nie byłby doszedł swego przeznaczenia... Panna Bronisława od trzech tygodni opuściła dom państwa X.

— Od trzech tygodni! — zawołał Maryan z dreszczem okropnego przeczucia. — I... dlaczegóż taiła to przede mną?

— Dlatego, że ją wypędzono... przez pana!

— Wypędzono!

— Tak, wypędzono — powtórzył nielitościwie profesor, patrząc na Maryana, który chudemi rękami twarz sobie zasłonił — wypędzono jak ostatnią z kobiet. Od wczoraj dopiero wiem o tem, ale dość mi było kilku godzin, żeby wszystkie szczegóły pozbierać. Wiem zatem, że napróżno stara się o inne miejsce i jestem pewny, że je nieprędko znajdzie... bo wieść o jej przygodzie doszła i do kantorów nauczycielskich. Jest więc bez chleba... ale to jeszcze mniejsza. Straciła dobre imię... droższe jej nad życie, tak... droższe... sama mi to kiedyś powiedziała. — Słowa te wymówił wolniej, jakby do siebie; wspomnienie okoliczności, w jakich to usłyszał, stanęło mu przed oczami. — Pana jest rzeczą, żeby strata nie była bezpowrotną. Zamiast jechać do Włoch, powinieneś zostać i dać jej własne nazwisko w zamian za to, które z przyczyny pana bezduszny wyrok świata zbezcześcił... Jest jeszcze jeden człowiek — dodał po krótkiem milczeniu — który dziś, w tej chwili, nazwałby ją swoją żoną, choć niema dwudziestu Czterech godzin jak, jeśli czego był pewien, to tego, że się nigdy nie ożeni... Tym człowiekiem jestem ja... ale pomiędzy mną a nią stoisz pan... i... Tu na twarz profesora wystąpił lekki rumieniec... echo ostatnich słów Bronisi odezwało się w duszy...

Pomiędzy nim a nią stało jeszcze coś więcej... jej pogarda.

Maryan miał wciąż twarz ukrytą w dłoniach i milczał.

Profesor podniósł się z krzesła.

— Teraz wiesz już pan wszystko — rzekł. — Oto mój adres. Jeślibym mógł panu być w czem pomocnym, proszę sobie o mnie przypomnieć.

Położył kartę na stoliku, poczem, nie żegnając się i nie żegnany, wyszedł...

W połowie schodów zatrzymał się i otarł chustką wilgotne nieco czoło.

— Gdyby wyraz obowiązek istniał dla mnie — rzekł półgłosem — powiedziałbym, że go spełniłem w tej chwili.

Zostawszy sam, Maryan nie zmienił postawy. Był jak człowiek skrępowany, któregoby spuszczono w głęboką suchą studnię, wołając nań szydersko: wydobądź się! Odkrycie profesora było dla niego tą studnią. Cóż za straszny fatalizm wisiał nad jego dolą... Jednę tylko istotę na świecie kochał i stał się sprawcą jej nieszczęścia. Powiedziano mu, żeby ją ratował. Jak? Żeniąc się z nią? Ależ, przez Boga, tylko ktoś nieznający ani jego natury, ani położenia, mógł mu podać taką radę. Żenić się!... teraz, kiedy wycieńczony i zdenerwowany chorobą, mniej niż kiedykolwiek czuł się zdolnym do przepchnięcia się bodaj tylko samemu przez życie, kiedy po zrzeczeniu się posady nie miał żadnego punktu oparcia, — znaczyłoby wyciągnąć to biedne, ukochane dziewczę z jednej przepaści po to, by ją wraz z sobą w drugą pogrążyć. A znowu, czy mógł żyć ze świadomością okrutnej, nienaprawionej krzywdy, jaką jej mimowoli wyrządził? Jedno i drugie było niepodobieństwem!

Cóż więc miał począć?

Czuł, że mu się w głowie miesza, że bezsilna, głucha rozpacz; Hucząca w jego piersi, doprowadzić go może do szaleństwa.

Pochwycił niewyjęty jeszcze z koperty list Bronisi, czytał i odczytywał go po kilkakrotnie i... płakał. Łzy pozwoliły mu nieco lżej odetchnąć. Straszliwy chaos otaczał go ciągle, ale z chaosu tego wynurzały się, niby jeden stały punkt, te słowa nawiasem rzucone: "Pomiędzy mną a nią stoisz pan. "

Przypomniał sobie, że nazwisko profesora nie było mu zupełnie obcem. Bronisia mówiła mu o nim kiedyś. Powoli przypomniały mu się inne szczegóły. Ten człowiek był podobno bardzo bogatym... postępek jego dzisiejszy dowodził, że musiał być szlachetnym... mógłby ją może uczynić szczęśliwą, a więc... a więc...

I znowu zawirowało mu w myślach, zimny pot wystąpił na czoło... list Bronisi trząsł się w jego drżących rękach.

Wodził po nim ociężałym wzrokiem, zatrzymując się na każdym wyrazie, jak gdyby każdy opowiadał mu długą i bolesną historyę.

— O, ty moja anielska! — szeptał — ty moja święta i zgubiona!... przeze mnie... przeze mnie...

Czuł, że musi coś zdziałać koniecznie — ale co? Do jakiegoż czynu on mógł być zdolnym?

Zerwał się z miejsca i zaczął chodzić po pokoju nierównemi kroki, potykając się o sprzęty, z ruchami lunatyka.

Tocząca się w nim walka odebrała mu władzę powodowania sobą i miotała jego ciałem, jak wiatr wolnym liściem. Widział tylko jednę drogę wyjścia... tę, która mu błysnęła w pierwszej chwili rozpaczy, lecz zagradzało mu ją to wszechludzkie uczucie, co się dokoła najczarniejszej nawet doli jak bluszcz owija, a zowie się przywiązaniem do życia... W nim było ono słabsze, niż u bardzo wielu... tak słabe, że sam wątpił o jego istnieniu, teraz przecież odezwało się...

I Maryan pomimowolnie posłuszny temu głosowi szukał innego sposobu, powtarzając sobie ciągle, że go dlań niema, i gardząc sobą, że się wahać może... Krew falowała mu w tętnach i czerwonawą mgłą przesłaniała oczy, wszystkie nerwy wyprężały się w nim jak struny blizkie pęknięcia...

Wreszcie gwałtownym ruchem odstawił krzesło, usiadł przy biurku i napisał dwa listy.

Pierwszy był bardzo długi. Maryan kilkakrotnie kładł pióro, jakby go już skończył, i brał je znowu... widocznie ciężko mu było rozstać się z tą ćwiartką papieru, na którą spływały ostatnie myśli jego serca, a byłyby i spływały łzy jego ostatnie, gdyby ich pozostałemi resztkami woli nie cofał w głąb' duszy. I pocóż ślady jego cierpień miałyby przetrwać swe źródło?

Drugi list zawierał tylko kilkanaście wyrazów skreślonych prawie spokojnie... Zapieczętował tamten i wsunął oba w jednę dużą kopertę, na której położył adres profesora.

Dokonawszy tego, wstał i przystąpił do okna. , Było jeszcze widno; niebo powlekało się tą jednostajną szaro-niebieskawą barwą, jaką pogodny zachód czas jakiś po sobie zostawia.

Maryan oparł obie dłonie na przedzielającej szyby poprzecznej ramie i patrzył w górę.

Był zupełnie wyczerpanym fizycznie i moralnie, ale to wyczerpanie nie miało w sobie nic przykrego. Sprzeczne prądy uczuć, szarpiące nim tak niedawno, zlewały się zwolna w jakąś jednę milczącą falę, która ogarniała łagodnie jego zmęczoną duszę, i odrywając ją nieznacznie od wszystkich znanych ziemskich wrażeń, unosiła ku czemuś odległemu i niewiadomemu.

Myślał, że jest jednak dziwnie potężna tajemnica w tej władzy człowieka, która mu daje możność w jednem mgnieniu oka, jednem poruszeniem palca rozwiązać zagadkę bytu i zdobyć więcej, niż zdobyła cała ludzkość w tytanicznych wysiłkach swego rozumu przez wszystkie wieki.

Odurzonego tą myślą, jak narkotykiem, nie zdejmował nawet lęk żaden, nie drażniła żadna wątpliwość... Świat usuwał się z przed jego oczu, wszystko dokoła niego i w nim stawało się szare i jednostajne, jak to niebo, w które się wpatrywał.

Raz tylko jeszcze, raz jedyny błysk wzruszenia przebiegł po jego woskowo-bladej, odrętwiałej twarzy... Wtedy przyłożył palce rąk splecionych do ust i posłał niemi w przestrzeń cichy pocałunek... Poczem uśmiechnął się... i z tym uśmiechem, w którym odbiła się cała dziwaczna mieszanina pierwiastków, składających jego naturę, powoli odstąpił od okna.

W tej samej chwili Karol, wesoły jego rówiennik, szczęśliwy narzeczony fabrykującej sztuczne kwiaty Stefci, wychodził od siebie, zdążając w stronę jego mieszkania.

O chorobie Maryana dowiedział się dopiero, gdy już ten z łóżka się podnosił, i zburczawszy przyjaciela, że go natychmiast nie zawezwał, odwiedzał go teraz dosyć często.

Szedł, nie śpiesząc się, pogawędzić z nim o szarej godzinie, i szarzało tez już trochę, gdy stanął u celu.

Dwukrotnemu pociągnięciu dzwonka nie odpowiedział żaden szelest z wewnątrz. Karol spróbował klamki, drzwi ustąpiły pod naciskiem.

— To dopiero — pomyślał wchodząc — śpi jak zabity, i drzwi zostawia otwarte. Mogliby go okraść jak nic.

Zdjął pocichu paletot w przedpokoju i posunął się dalej na palcach z zamiarem przestraszenia nieopatrznego, jak mniemał, śpiocha.

Nagle zatrzymał się i krzyknął przeraźliwie.

Na fotelu leżał trup Maryana z przestrzeloną skronią. Kilka kropel skrzepłej krwi błyszczało na jego długich, spadłych z czoła włosach, a z rewolweru, który pozostał w zaciśniętej dłoni, unosiła się jeszcze woń siarki.

XI.

Upłynął miesiąc. Wiosna odetchnęła kwietniową swą piersią nad samobójczą mogiłą Maryana i pokryła czarną jej ziemię drobną murawą, którą codziennie przygniatały kolana klękającej na niej Bronisi.

Miała ona dosyć czasu na te żałobne pielgrzymki.

Przewidywania profesora sprawdziły się. Wszystkie uczciwe rodziny zamykały drzwi swoje przed nauczycielką, o której, gdy kto chciał zasięgnąć bliższych szczegółów, dowiadywał się skandalicznych rzeczy. Smierć Maryana dolała jeszcze oliwy do ognia. Jego sąsiad zaniósł tę nowinę pani Korze jako przyczynek do swego odkrycia, i oboje wyprowadzili ztąd taki wniosek, że niewątpliwie zdrada kochanki popchnęła go do tego rozpaczliwego kroku.

— Po takich kobietach wszystkiego spodziewać się można — utrzymywała pani Kora, puszczając w kurs swoje hypotezy.

Od pewnego czasu w charakterze jej zaszła zmiana. Ona, niemająca wogóle żadnych wyraźnie określonych przekonań, zrobiła się teraz krańcową rygorystką na punkcie moralności. Lada pyłek winy zamieniał się w jej wypieszczonej rączce w ciężki kamień obrażenia. Gdy zaś szło o Bronisię, wyrażała się o niej już nietylko bezwzględnie, ale po prostu z zajadłością.

Obraz tej bladej, spokojnej dziewczyny łączył się u niej ze wspomnieniem najdotkliwszego dla kobiety upokorzenia, którem przypłaciła swą grzeszną namiętność, jedyną namiętność, jaka kiedykolwiek wstrząsnęła jej drzemiącą duszą.

Więc znienawidziła ją skrycie za to, że przeszła nietknięta przez ten sam ogień, któremu ona dała się osmalić, i mściła się na niej jawnie, nie omijając żadnej sposobności postawienia jej za przykład, do jakiego stopnia obłuda zepsucia dojść może. Sam nawet pan August dziwił się trochę zbytniej surowości żony, chociaż mówił sobie, że, bądź co bądź, ma ona do tego niezaprzeczone prawo.

Raz także przy wzmiance o Bronisi zrobił uwagę, że ten narwaniec profesor musiał nią być chyba zajęty, bo teraz znowu tak rzadko bywa i tylko w interesie, ale pani Kora zaprzeczyła temu bardzo energicznie i powiedziała mężowi wręcz, że nie posiada żadnego daru spostrzegawczości.

A tymczasem biedna ofiara potwarzy musiała krwawiącemi się rękoma rozwijać dalej czarne pasmo swej doli. Wprawdzie ten, który stając się swym mordercą, stał się zarazem jej katem, nauczył ją, że można przeciąć to pasmo, gdy je zbyt ciężko rozplatać, ale ona odwracała się z przerażeniem od takiej nauki po to, żeby, z takiem samem przerażeniem spotkać się oko w oko z życiem. Czemże ono teraz było dla niej, jeżeli nie okrutną, rozpaczliwą koniecznością? Otoczyła ją bezbrzeżna pustynia, a na tej pustyni nieszczęście podawało jej rękę, mówiąc: Pójdziesz tak ze mną aż do końca.

Samobójstwo Maryana dowiodło jej, że najokropniejsze nieszczęście może mieć jeszcze swój stopień wyższy. Gdy biegła owej pamiętnej nocy przez puste ulice przyjąć jego ostatnie tchnienie, czyż mogła przypuścić, że nadejdzie dzień, w którym powie sobie z rozpaczą: Dlaczegóż wtedy nie umarł? Tak! dlaczegóż śmierć, jeśli miała przyjść koniecznie, nie przyszła sama wziąć go bezwładnego w swoje ramiona, odwołanego głosem Boga, pożegnanego jej modlitwą? Potrzebaż było, żeby on poszedł na jej spotkanie jak zuchwały wyzywca, z krwawą pieczęcią buntu na czole?

Zdawało jej się, że go straciła dwa razy: przez boleść zgonu i przez zgrozę zbrodni. Jaki powód włożył mu w rękę zabójcze narzędzie — o tem nie miała się nigdy dowiedzieć. Ostatni list Maryana, który ją doszedł w równie niewytłumaczony sposób jak poprzedni, był rodzajem spowiedzi, nieżądającej rozgrzeszenia, garścią luźnych myśli rzuconych na papier w namietnem wzburzeniu z początku, z rosnącą w dalszym ciągu cichą tęsknotą. Nie zaczynał się nawet od tradycyonalnych w takich razach słów w rodzaju: "Gdy otrzymasz ten list, już mnie między żyjącymi nie będzie... " Ostatnie wyrazy dopiero potrącały jakby mimochodem o straszną prawdę.

"Chciałem — kończył Maryan — raz jeden, jedyny, odsłonić przed tobą całą moję duszę, zanim ją noc wieczna ogarnie. Całe moje życie było szeregiem samych dysonansów... im wcześniej ta źle nastrojona struna brzęczeć przestanie, tem lepiej... Przebacz mi wszystko tak, jak ja cię kocham, i jak ci dziękuję... za wszystko!"

I więcej nic!...

Ta ponura spuścizna była jedynem towarzystwem Bronisi w samotności maleńkiego pokoiku, jaki sobie w najtańszej dzielnicy miasta najęła. Z wielkim trudem znalazła wreszcie parę nędznie płatnych lekcyj, i z nich, oraz z drobnych, dorywczych zajęć, przy niezmiernej oszczędności utrzymywała się, oczekując czegoś stalszego. Nikt ją nie odwiedzał; nie dlatego, żeby o niej zapomniano, lecz że nie było komu o niej pamiętać. Tak przynajmniej mniemała — tymczasem myliła się.

Myśl profesora Rudolfa Zaklinki krążyła nad nią bezustannie. Nieprzewidziany skutek jego interwencyi wywarł na nim silne wrażenie. Z jednej strony czuł się względem niej winnym niedźwiedziej przysługi, z drugiej — miał już teraz rozwiązane ręce, mógł działać. Ale musiał czekać, aż czas przysłoni trochę zakrwawione widmo Maryana. Ta potrzeba hamowania się, tak mu niezwykła, rozegzaltowała go, i nigdy serce nie miało tyle udziału w jego wzruszeniach jak w dniu, w którym powiedział sobie wreszcie: "Dziś pójdę do niej. "

I poszedł.

Zastał ją zdejmującą kapelusz po powrocie z cmentarza, ze śladami świeżych łez na twarzy. Gdy zapukał, odwróciła się, zdziwiona niespodzianemi odwiedzinami, lecz gdy zobaczyła kto jest jej gościem, zadrżała i rumieniec oburzenia oblał jej czoło.

— Czego pan żądasz? — rzekła surowo.

Profesor nic nie odpowiedział. Stał przy drzwiach i patrzył na nią z osłupieniem. Wielki Boże! cóż się z niej przez te kilka tygodni zrobiło! Wychudła tak, że żałobna zniszczona suknia wisiała na jej zaklęsłych ramionach, nadając jej pozór zaniedbania, pomimo że zaniedbaną nie była. Kości policzkowe uwydatniały się pod powlekającą je pożółkłą skórą, a dokoła lekko zaczerwienionych powiek bystre oko mogło dostrzedz siatkę drobnych zmarszczek. Usta jej, zawsze blado-różowe, były teraz zupełnie bezkrwiste, a końce ich zwieszały się ku dołowi, dwoma wyraźnemi rysami odcinając się od policzków.

Cierpienia i łzy mogą dodać uroku tylko kwitnącej nadmiarem zdrowia fizycznej piękności, dla delikatnej, duchowej urody, są prawie zawsze zabójcze.

— Czego pan żądasz? — powtórzyła Bronisia.

On jeszcze milczał. Działo się z nim coś dziwnego. Zapał miłości, który go tu jakby na skrzydłach przyniósł, ostygł w nim raptem, zmrożony nieopisanie przykrem zdziwieniem.

Postąpił krok naprzód i prawie mimowoli:

— Jakżeś pani zmieniona! — wykrzyknął. Uśmiechnęła się pogardliwie.

— Sądzę — rzekła — że teraz pan sam wyjdziesz, nie czekając aż...

Nie dokończyła i spojrzała ku drzwiom wymownie. Zaczerwienił się, bo odgadła po części jego uczucia. Była istotnie błyskawiczna chwila, że się chciał cofnąć i uciec, ale ambicya szlachetnego postanowienia wzięła w nim górę.

— Nie — odpowiedział — zostanę, i pani nie będziesz potrzebowała pokazywać mi drzwi. Takie serce jak twoje powinno umieć przebaczać... przebacz mi wiec i... bądź moją żoną!

— Ach! — siągnął dalej, spostrzegłszy jej mimowolne poruszenie — patrzysz na mnie ze zdziwieniem i niedowierzaniem... czyż sądzisz, że ustami, które splamiło bluźnierstwo, nigdy już nie może poruszyć modlitwa?

Zbliżył się do niej, ale nie śmiał dotknąć jej. ręki. Oswojony już nieco z jej widokiem, odnajdywał w jej przyćmionych oczach tę sarnę, wyjątkową słodycz, która go naprzód oczarowała, a w całej postaci ten sam urok melancholii i prostoty. Bądź co bądź — nie przestała być sobą.

— Milczysz pani — rzekł łagodnie — dlaczego milczysz?

Jej usta się trzęsły od wielkiego wzruszenia, i upłynęła długa chwila, zanim mogła przemówić.

— Jakto — odezwała się wreszcie urywanym głosem — pan, który ofiarowałeś mi hańbę wtedy, gdy na mojej opinii nie było żadnej skazy, chcesz mi dać swoje nazwisko teraz, kiedy świat nazywa mnie zgubioną?

Wymówiła ten wyraz z podniesioną głową, jak ta, która czuje, że on jej się nie należy.

— Świat i ja nie chodziliśmy nigdy jednemi drogami — odpowiedział — zresztą świat nie zna prawdy, a ja ją znam.

— Pan ją znasz?

— Czyżbym tu był inaczej?

Umilkli oboje. Bronisia usiadła w fotelu, bo nogi pod nią drżały; on wziął sobie krzesło i rozglądał się po pokoju, myśląc o jej smutnem, wykolejonem życiu, zamkniętem wśród tych ścian tak lichych i ciasnych. Nie! nie odejdzie od niej z niczem — niepodobna, aby mu się ztąd wyrwać nie dała!

— Nie żądam od pani miłości... teraz — przemówił — wiem, że ona z czasem przyjdzie, ie potrafię na nią zasłużyć. Jeden akt twego życia rozegrał się i kurtyna zapadła, ale na tem nie koniec. Słabą jest ta władza kochania, która sie na jedno uczucie zużywa.

Wstrząsnęła boleśnie głową.

— Być może — rzekła — tylko nie wtedy, gdy krew, śmierć i niesława wplotą się w to jedno uczucie. Wtedy akt pierwszy stać się musi ostatnim.

Spojrzał na nią zaniepokojony.

— Przecież mnie nie odtrącasz? — zawołał.

— Nie, tylko zwracam panu to, czego przyjąć nie mogę. Panbyś w tem szczęścia nie znalazł, a ja...Łzy jej się zakręciły w oczach — odwróciła się, żeby je ukryć.

— Zostaw mnie pan mojemu losowi — odezwała się znowu — świat mnie odepchnął; bardzo prędko zapomni o mnie. Wracać do niego byłoby to budzić umilkłe echa. Ja już nie mam prawa być niczyją żoną.

— A jednak — zawołał nierozważnie — jest to jedyna droga do rehabilitacyi.

— Do rehabilitacyi? — powtórzyła dumnie — pan, znając prawdę, musisz wiedzieć, że się rehabilitować nie potrzebuję.

— Wiem, o! wiem! — odpowiedział z żywością — ale mniejsza o ludzi i ich sądy. Tu chodzi o panią... o mnie! Dawniej kochałem cię tylko... teraz mam cześć dla ciebie... Wszystkie uczucia, z których dumnym być mogę, tobie zawdzięczani. Zostań przy mnie, jak mój dobry anioł.

Bronisia patrzyła na niego zamyślona. Przypomniała jej się ostatnia z nim rozmowa, tak niepodobna do tej, jak kałuża do górskiego źródła. Kiedyż ten dziwny człowiek był bardziej sobą: czy wtedy, gdy jej mówił: "Bądź moją kochanką," czy teraz, gdy ją prosił: "Zostań przy mnie, jak mój dobry anioł?"

Przenikliwe oczy profesora zdawały się czytać w jej duszy.

— Nie dowierzasz mojej stałości? — zawołał. Spuściła głowę i milczała.

— Gardzisz więc mną jeszcze? — rzekł głucho.

— Nie — szepnęła — ale zapomnieć nie moge... nie zapomnę nigdy!

— Odejdź pan — dodała po chwili, wstając — nie powinieneś się spodziewać niczego ode mnie, której ludzie zabrali życie i wszystko.

Było coś takiego w jej głosie, że zrozumiał, iż jej się musi wyrzec po raz drugi i na zawsze.

Wstał także bardzo wzruszony, ale trudno mu było odejść. Zdawało mu się, że żegnając ją, zrywa znowu z tem wszystkiem, co w nim podnioślejszego było.

— Powiedz mi pani przynajmniej — odezwał się drżącym głosem — czy ja nic dla ciebie zrobić nie mogę? Czy ci czego nie potrzeba?

— Mnie potrzeba tylko pracy — odpowiedziała z cicha.

Przystąpił do niej — i ruchem pełnym uszanowania zgiął przed nią kolano.

— Pozwól mi! — rzekł, widząc, że się cofnęła — tak jeszcze przed żadną kobietą nie klęczałem.

Przycisnął do ust jej rękę, i Bronisia uczuła na niej ciepło dwóch łez spadłych z oczu tego cynicznego pesymisty.

I życie potoczyło się dalej, unosząc na swoich falach ludzkie dole, to płynące łagodnie z prądem, to szamoczące się z wirami, to idące na dno. Dlaczego na tem dziwnem morzu ginie tam często najlepszy sternik, gdzie się ocala zręczny nurek — któż odgadnie? Któż odgadnie, dlaczego występna żona i niegodna matka znalazła na niem spokojną żeglugę, a niewinna, szlachetna dziewica — rozbicie? Pozory stały się pasem bezpieczeństwa dla jednej, kamieniem młyńskim dla drugiej. I tylko jeden Bóg na niebie wiedział, i jednemu człowiekowi na ziemi tajnem nie było, która z nich była prawdziwie... zgubioną.

Warszawa, w maju 1883. r.

Czarne paciorki.

I.

JESIENIĄ I WIOSNĄ.

Zajęcia moje zmuszały mnie przechodzić codziennie ogrodem saskim, koło stawu, w tem miejscu, gdzie zagłębienie trawnika tworzy rodzaj kwadratu obwiedzionego z dwóch stron ławkami, a z trzeciej żelaznem obaryerowaniem cysterny.

Na jednej z tych ławek, tuż nad wodą, siadywał Często młody człowiek, należący widocznie do inteligentniejszych warstw społeczeństwa. Przychodził zwykle z książką lub gazetą, czasem czytał listy, a parę razy widziałam jak rzucał bułkę łabędziom, które z wielką powagą przypływały ku niemu na ten poczęstunek.

Ten szczegół jakoś mnie przychylnie dla niego usposobił: miałam zawsze sympatyę do ludzi, którzy lubią zwierzęta i ptaszki, i rzadko się w tej sympatyi zawodziłam.

Tym razem była ona nietylko nieodwzajemnioną, ale pozostała zupełną tajemnicą dla tego, który był jej przedmiotem; nigdy bowiem nie zamieniliśmy ze sobą dwóch słów i nie jestem pewną, czy ów młodzieniec zauważył kiedy moję osobę.

Co do mnie, gdy nie miałam nic ważniejszego na myśli, a jego jasna, szlachetna twarz, mignęła mi przed oczyma, to, ot tak, machinalnie zastanawiałam się kto on być może i jakiem jest jego życie?... Ponieważ urządzał sobie te ogrodowe posiedzenia w godzinach przedpołudniowych, a więc w porze kiedy ludzie pracy przykuci są zwykle do swoich zajęć, wywnioskowałam ztąd, że musi mieć niezależne stanowisko i o kawałek powszedniego chleba troszczyć się nie potrzebuje. W tem przypuszczeniu utwierdzała mnie jego wykwintna powierzchowność i ten wyraz twarzy, jakiego nie mają ci, którzy muszą sobie codzień powtarzać: co będzie z nami jutro? Nie wyglądał ani na artystę, ani na poetę; nic w nim również nie zdradzało ponurego filozofa lub ociężałego kapitalisty. Wogóle robił dziwnie harmonijne wrażenie natury zdrowej i bogatej, rozwiniętej prawidłowo na właściwym dla niej gruncie; człowieka, któremu dobrze jest na świecie i który się spodziewa, iż mu będzie jeszcze lepiej!

Jeżeli jednak był rzeczywiście majętnym i niezależnym, to dziwnem mi się wydawało, dlaczego przez cały czerwiec i lipiec, kiedy każdy, kto może, ucieka z Warszawy, widywałam go na dawnem miejscu, jak gdyby ta trocha zakurzonych drzew, przeglądających się w nieruchomej, także zakurzonej wodzie, była jedynem, dostępnem dla niego używaniem letnich rozkoszy. Musiał więc istnieć jakiś powód zatrzymujący go w mieście. Ze zwykłą kobietom skłonnością do upatrywania, gdzie się tylko da, sprawek różowego bożka, powiedziałam sobie, że niewątpliwie musi być zakochanym i to w osobie, której okoliczności nie pozwoliły wyjechać w tym roku na willegiaturę...

Wypadek zrządził, że moje domniemania przyoblokły się w nieco pewniejsze kształty.

Jednego dnia, nad wieczorem, znalazłam się koło stawu, już nie w przejściu, ale gwoli użycia świeżego, o ironio! powietrza — i tym razem w towarzystwie kilku osób.

Zajęliśmy całą ławkę i bylibyśmy chętnie zajęli kawałek drugiej, gdyż było nam nieco przyciasno, ale i na niej brakowało miejsca. Rzuciwszy okiem w tę stronę, zobaczyłam mojego nieznajomego, który również sam nie był. W bardzo blizkiem sąsiedztwie jego "panamy" znajdował się krepowy kobiecy kapelusik z olbrzymią herbacianą różą, trzęsącą się ciągle od poruszeń ukrytej pod nią główki. Z poza tego kapelusika wyglądał drugi, taki samiuteńki, tylko znacznie spokojniejszy, jakby przez uszanowanie dla słomianego par excellence obywatelskiego kapelusza z olbrzymiem rondem i czarną wstążką, który nad nim górował.

Z mojego miejsca mogłam widzieć tylko dwie trzecie profilu zaciekawiającego mnie młodzieńca, jednę białą szyjkę i maleńką część różowego policzka, zaciekawiające mnie jeszcze bardziej obie herbaciane róże i oparte na lasce szerokie, opalone ręce właściciela słomkowego kapelusza, które nie zaciekawiały mnie wcale.

Obserwacye te robiłam poza plecami tego członka naszego towarzystwa, który w danej chwili nazywał się moim sąsiadem, a przez całe życie panem Albinem, a który, siedząc na samym końcu ławki, łokciem prawie dotykał łokcia mojego nieznajomego i przeszkadzał mi widzieć; czując się zaś w obowiązku bawienia mnie rozmową, przeszkadzał mi także i słyszeć.

— Pani nigdzie w tym roku nie wyjeżdża? — zapytał, nie domyślając się zapewne, że jest setnym z kolei, który mi od początku wiosny stawia to pytanie.

— Nigdzie — odparłam zirytowana nieco koniecznością powtórzenia po raz setny tejże samej odpowiedzi, i wychylając się jeszcze bardziej, co pozwalało mi dojrzeć, że herbaciana róża zatrzęsła się żywo, a na wytłumaczenie tego jej falowania uszu moich doleciał wybuch tłumionego, serdecznego śmiechu.

— I ja także nigdzie nie wyjadę — rzekł pan Albin...

Nie wiem, czy to powiedział w celu pocieszenia mnie, gdyż byłam zajęta rozważaniem o ile ten śmiech mógł być pomyślnym lub niepomyślnym dla niego nieznajomego, i doszłam do przekonania, iż był niepomyślnym! Kobiety nigdy nie śmieją się w ten sposób, rozmawiając, z tym, który opanował ich serce!

— Czy nie zamieniłby się pan ze mną na miejsce? — zapytałam nagle.Żądaniu mojemu stało się naturalnie zadość, nie bez pewnego zdziwienia ze strony sąsiada, który zapewne pomyślał, iż ci, co mnie ekscentryczną nazywają, nie mylą się w sądzie, ale ja nie zważałam na to. Dopięłam celu: usłyszałam głos nieznajomego młodzieńca, głos bardzo dźwięczny i miły, wymawiający następne słowa, spowodowane zapewne owym źle wróżącym wybuchem śmiechu.

— Czy i siostra pani tak myśli?

Siostra! Ach! więc to o siostrę chodziło! To poplątało cały porządek moich kombinacyj, które nigdy rozplątane być nie miały, bo w tejże chwili nastąpiło ogólne poruszenie kapeluszy; właściciele ich wstali, moja para poszła przodem, a za niemi w pewnej odległości potoczył się ciężko obywatelski kapelusz, prowadzący pod rękę owę drugą, spokojną herbacianą różę. Gała moja uwaga zwróciła się na nią... Twarzyczka była prześliczna, typ najczystszej albiońskiej piękności: cera liliowa, oczy koloru pierwiosnka i złociste lekko falujące włosy.

Całość robiła wrażenie tego śniegu na najwyższych szczytach gór, nieskazitelnego i nietopniejącego nawet w promieniach słońca. Odwróciłam się, i patrząc jak okrążali zwolna staw, myślałam, iż kto wie, czy taki lodowaty spokój nie był jeszcze gorszym znakiem niż ów pełen pustoty śmiech.

Wkrótce potem wyjechałam niespodzianie z Warszawy i wróciłam dopiero w końcu października.

Jesień była właśnie na owym przełomie, kiedy lato już jej nic ze swych resztek nie daje, a zima jeszcze nic nie przynosi, a ona stoi w całej bezbarwności i brzydocie ołowianych obłoków, czarnej, rozmiękłej ziemi i nagich drzew. Następują wtedy dnie, które możnaby nazwać raczej długiemi szaremi godzinami roku, i w których najczynniejszego człowieka napada ochota opuścić ręce, zamknąć oczy i zamyśleć się Bóg wie o czem...

Takim właśnie był dzień nazajutrz po moim powrocie. Nie było zimno, a jednak powietrze miało w sobie coś wilgotnego i przenikającego do głębi. Nie było niby ciemno, a jednak to światło, które niewiadomo zkąd płynęło, było takie jakieś ślepe, bezpromienne, mdłe i chorowite, że je o najdalsze pokrewieństwo ze słońcem posądzić było trudno.

Szłam przez ogród, który wydał mi się szpetnym i smutnym jak nigdy. Z ponad zasłanych żółtemi liśćmi trawników unosiły się brudnawe pary, mające swoję właściwą woń: trupi zapach obumierającej natury. Mówiłam sobie, iż jeśliby melancholia mogła być substancyą, to chyba tylko taką, jak ta atmosfera ciężka, obezwładniająca, pełna jakichś nieokreślonych pierwiastków nudy, zdenerwowania i tęsknoty. Czułam, jak ona oddziaływa na mnie, i wlokłam się powoli zniechęcona. Przechodząc koło stawu, spojrzałam machinalnie w stronę pustych ławek i ku wielkiemu zdziwieniu zobaczyłam mojego młodzieńca... Stał przy baryerze zwrócony do mnie i patrzył przed siebie — ale jak patrzył! Gdyby to nie trąciło przesadą, powiedziałabym, że był w zachwycie. W ustach lekko rozwartych trzymał zwiędły, czerwony liść, w ręku drżał mu cienki arkusik welinu, na czarnej, wilgotnej ziemi leżała świeżo rozerwana koperta.

Dokoła niego wszystko było posępne jak grób... Woda w stawie wyglądała jak roztopiona cyna pod cynową pokrywą nieba, które zdawało się opierać na nagich wierzchołkach drzew, tworzących w górze jakby wielką cierniową koronę. Szare kształty wznoszącego się na przeciwległym pagórku rezerwoaru tonęły w równie szarej mgle. Łabędzie nawet, z których parę podpłynęło uroczyście ku swemu przyjacielowi, wyglądały jakby brudne i skurczone.

Nie zapomnę nigdy dziwnie uderzającej sprzeczności pomiędzy tem życiem konającem w naturze a tem drugiem, które zdawało się wrzeć i kipić w tej młodzieńczej piersi pełnią zdrowia, siły i szczęścia. Nawet ten liść pomarszczony i zwiędły zdał się po to tylko tkwić w jego uśmiechniętych ustach, aby podnosić ich świeżość. Zatrzymałam się mimowoli i nie wiem czemu i mnie rozjaśniło się w duszy... Świat wydał mi się mniej chmurnym i brzydkim, skoro byli na nim ludzie tak pogodni i piękni. Po chwili mój nieznajomy poruszył się, a ja odeszłam wdzięczna mu prawie za to wrażenie promienne, jakie na mnie odeń padło. Bardzo szybko potem zima rozsrożyła się na dobre i nie widywałam go już więcej w ogrodzie. Za to spotkałam go kilkakrotnie na ulicy, parę razy w teatrze, a raz na wystawie sztuk pięknych. Gdym weszła, stał przy samych drzwiach głównej sali, przypatrując się niewielkiemu obrazkowi. Wracając, zastałam go jeszcze przed nim. Zaciekawiona, co tak długo zatrzymywało jego uwagę, przystanęłam także i zobaczyłam, że była to nieznanego mi pędzla, ale dziwnie głęboko odczuta i oddana ilustracya ostatnich słów pierwszego krymskiego sonetu: "Jedźmy, nikt nie woła... " W twarzy samotnego jeźdzca malowało się tyle tęsknoty i melancholii, ile jej było w spojrzeniu mojego nieznajomego, gdym na niego wzrok z kolei przeniosła. Wydał mi się bardzo zmienionym od czasu gdym go ostatni raz widziała, chociaż więcej duchowo niż fizycznie. Zdrowie kwitło w nim jeszcze, ale bystre oko mogło dopatrzeć pierwsze ślady roboty jakiegoś ukrytego robaka.

I znowu znikł mi z oczu na kilka miesięcy... Ku końcowi nieznośnie długo przeciągającej się . zimy spotkałam go jeszcze raz w przejściu, otulonego futrem, tak, że mu ledwo oczy było widać. Chód jego był bardziej ociężały i powolny, niżby się należało po tak dorodnym młodzieńcu spodziewać, a gdy mnie wyminął, usłyszałam poza sobą krótki kaszel...

Upłynął rok cały! Nie widując już wcale nieznajomego, prawie zupełnie zapomniałam o nim. Nadeszła druga wiosna, która, jakby wynagradzając zwłokę swojej poprzedniczki, zawitała wyjątkowo wcześnie i dojrzała tak prędko, jak dojrzewają piękne, namiętne kobiety południowych krajów. W połowie kwietnia była już w całym rozwoju swych wdzięków: słoneczna, rozśpiewana, obrzucona białem kwieciem drzew owocowych i przesiąknięta jędrną wonią czeremchy.

Nikt mnie chyba nie posądzi o ekscentryczność gustów, gdy powiem, iż uwielbiam wiosnę... Wywiera ona na mnie wpływ dobrotliwszy, niż cobądź innego na świecie. Wiosną chowam dawne smutki do kieszeni, a na obecne przykrości patrzę z pobłażaniem. W dodatku napadają mnie różowe przeczucia i zdaje mi się, że z tyloma rozkwitającemi kwiatami i dla mnie jakaś pomyślność wykwitnąć musi.

Otóż w tak szczęśliwem usposobieniu szłam znowu pewnego dnia przez ogród saski, który, jak wiadomo, tylko w tej porze roku ma jeden przelotny błysk prawdziwej piękności. Droga wypadała mi, jak zawsze, koło stawu. Mówiłam sobie, iż od wczoraj się tu jeszcze ładniej zrobiło, i żałowałam tylko, że ten śliczny ogród taki pełen ludzi, którzy dziwnie patrzyliby na mnie, gdyby mnie tak zdjęła chęć podskoczyć lub zanucić dla objawienia jak mi lekko i wesoło na duszy...

Nagle zadrżałam i cofnęłam się ponownie... Na ławce, w opróżnionem już od tak dawna przez niego miejscu, siedział mój młodzieniec. Twarz jego wydłużona, zapadła, o cerze suchotnika w ostatnim stopniu, opierała się ostro zakończoną brodą na piersiach.

Siedział w samem słońcu, miał na sobie ciepłe palto, szyję okręconą szalikiem i drżał jak w febrze, zasunięte w rękawy ręce przyciskając do siebie. Postawa jego wyrażała najzupełniejsze wyczerpanie sił fizycznych, bolesne znużenie moralne i jakby już grobową martwotę. W jednej chwili, z całą wyrazistością odświeżonego wspomnienia, stanął mi przed oczyma ów dzień październikowy w swojej jesiennej szkaradzie i on, jakim był wówczas. Teraz u jego stóp nie stała już roztopiona cyna, lecz drżały lekko i połyskiwały w słońcu roztopione turkusy, nad jego głową takie same morze turkusów kąpało w swoich falach białe i różowe kopułki kwitnących kasztanów, a łabędzie, podpłynąwszy pod sam brzeg, wyciągały rozkosznie szyje i miłośnie trącały się skrzydłami. Wielki hymn życia zdawał się brzmieć w każdej najdrobniejszej trawce, tylko nie w tej jednej ludzkiej piersi!... I jak wtedy, tak i w tej chwili przenikające wrażenie tego drugiego kontrastu wstrząsnęło mnie do głębi, tylko, że teraz zamiast promienia światła, padł mi w duszę cień smutny, jaki pada od wielkich samotnych ruin. Stałam jak przykuta, starając się wyczytać w tych naznaczonych piętnem śmierci rysach tragiczną jej walkę z takiemi zasobami młodości, sił i szczęścia, na jakie przed kilkunastu miesiącami z tego samego miejsca patrzyłam, aż wreszcie odeszłam powoli i ze spuszczoną głową, jak się odchodzi od trumny lub z cmentarza...

Od tego dnia nigdy już więcej nie widziałam mojego młodzieńca!

II.

DWA POGRZEBY.

W górnym kościele Ś-go Krzyża pozasłaniano kirem wszystkie okna i na środku ustawiono wspaniały katafalk. Czarne sukno, srebrną lamą objęte, niknęło pod mnóstwem świeczników i wazonów z egzotycznemi roślinami, jakiemi przybrano stopnie i szeroką dokoła przestrzeń. W powietrzu przesyconem wonią kadzideł i kwiatów i wstrząsanem uroczystemi akordami organów, śpiewem chóralnym i oddechami tłumu — drżały lekko żółtawe języki gromnic i chwiały się wieńce białych kamelij i róż, pozawieszane na ciemnych cyprysach. Z pod hebanowego o srebrnych ozdobach wieka zwieszała się pomiędzy krzewy biała atłasowa draperya, przysłonięta koronkami i świadcząca, ze w trumnie spoczywa kobieta. U wszystkich ołtarzy odbywały się ciche msze, a u głównego celebrujący odmawia hymn "Dies irae."

Niezwykle wspaniały pogrzeb ściągnął oprócz zaproszonych, krewnych, przyjaciół i znajomych, liczne zastępy gawiedzi; i dokoła katafalku odbywała się nieustanna procesya mężczyzn, kobiet i dzieci, przeważnie z gminu, a wszyscy rozglądali się z zazdrosną ciekawością w szczegółach tej smutnej ostentacyi, jakby zapominając, że przedmiotem jej były zwłoki, które już może rozkładowi zaczęły ulegać.

W pierwszej ławce po lewej stronie od głównego ołtarza siedział sam trzydziestoparoletni mężczyzna. Czarna krepa na stojącym przy nim kapeluszu i te niezajęte, jakby przez poszanowanie jego żalu i samotności, miejsca w ławce, wskazywały, że on jest najbliżej interesowaną w tym smutnym obrzędzie osobą.

Z wyrazu jego twarzy trudno to było jednak odgadnąć. Był bardzo blady, ale bladość ta mogła być również dobrze jego zwykłą cerą jak wynikiem tłumionej wewnętrznej boleści. Linia ust rysowała się pod ciemnemi wąsami poważnie i spokojnie; piękne i myślące czoło było gładkie; głęboko osadzone, wpół przymknięte oczy patrzyły z rodzajem chłodnego skupienia na snujący się dokoła wspaniałej estrady śmierci tłum bezmyślny i obojętny. Ręce obciągnięte starannie czarnemi rękawiczkami trzymał splecione na pulpicie ławki i pochylony nieco słuchał jak ponad tą całą falą głów ludzkich, świateł i woni rozpływały się uroczyste słowa potężnego hymnu: "Rex tremendae majestatis, qui salvandos salvas gratis, salw me fons pietatis... " który śpiewał na chórze piękny męzki głos; raz po raz przy którymś ołtarzu zadźwięczał dzwonek lub mimowolne westchnienie wydobyło się z jakiejś piersi, której widok cudzej niedoli jej własną przypominał.

Mężczyzna w żałobie nie wzdychał. A przecież na tablicy w głowach trumny był napis: Eugenia z Łuskich Malińska, przeżywszy lat 27 i t. d., on zaś nazywał się Karol Maliński i przed pięciu niespełna laty przysięgał jej w tym samym świętokrzyzkim kościele miłość i wierność... prawda, że tylko dozgonne.

Może mu się to przypomniało w tej chwili, bo usta drgnęły nieznacznie, a na twarz nieruchomą i surową padł cień jakby smutnej zadumy, który ją dziwnie złagodził. Nie miał sobie nic do wyrzucenia — dotrzymał przysięgi o ile to było w jego mocy; był dla niej wiernym i dobrym mężem, ale nie kochał jej ani przedtem, ani potem — bo sercu żadna przysięga nie nakaże. Może nie powinien się był z nią żenić; ale uległ silniejszym od niego okolicznościom, a przedewszystkiem prośbom matki, która go o to na klęczkach prawie błagała, i którą ubóstwiał.

Ta matka była kobietą niepospolitego umysłu i serca, niesłychanie ambitną i dumną. Nieszczęśliwa w pożyciu z mężem, brutalem i hulaką, patrzyła z rozpaczą w duszy, jak majątek, ta przyszła własność jej jedynego dziecka, topniał w rękach marnotrawcy. Na szczęście śmierć przyszła i nie dozwoliła mu dokończyć dzieła zniszczenia. Ale interesy pozostały w rozpaczliwym stanie. Fortuna była pańska, dobra rozległe, tak jednak oplatane siecią długów, że odezwanie się jednego wierzyciela mogło się stać dla nich tem jednem cięciem siekiery, co powala drzewo silne napozór, a wewnątrz spróchniałe. Najrozumniejszy zarząd i największa oszczędność mogły tylko odwlec ruinę na czas jakiś, lecz o ocaleniu majątku na tej drodze nie można było marzyć. Matka Karola nie opuściła przecież rąk. Dzięki heroicznym wysiłkom, odmawiając sobie skrycie pierwszych potrzeb i płacąc regularnie wysokie procenta, podtrzymywała tę sztuczną egzystencyę dziedzictwa swego syna, i to tak, że nikt prócz najbliżej interesowanych, domyśleć się nie mógł prawdziwego stanu rzeczy, a i tym nawet najbliższym tajnem było, przez jakie udręczenia i troski przechodzi ta wielka pani, tak zawsze spokojna i wypogodzona wśród ludzi.

Jeden Karol odgadywał sercem, co matka czyni dla niego, i miłość jego dla tej kobiety rosła z dniem każdym. Ona tymczasem wytrwale dążyła do swego celu. Byle tylko dosięgnąć czasu, kiedy Karol będzie się mógł ożenić, weźmie wielki posag, spłaci długi, a wtedy odetchnie. Że syn zrobi świetną partyę, o tem ani na chwilę nie wątpiła. Dała mu tak staranne wychowanie, był tak piękny, taki pociągający! godny choćby księżniczki z krwi królewskiej.

Tymczasem los chciał, że dwudziestopięcioletni Karol poznał w domu swych bogatych krewnych nie księżniczkę; lecz biedną nauczycielkę, wpół słowiankę, wpół angielkę, której matka, córka wychodźcy, dała imię Wandy, serce Polki i wyraz smętnej mazowieckiej tęsknoty w ciemnych oczach i na ślicznem, czystem czole, — a ojciec... ojciec zostawił dziewczęciu nazwisko Brown, bystry umysł i tę cerę "odemkniętej piersi białej róży, " która przy złotawo-kasztanowatych włosach mówiła na pierwszy rzut oka o jej albiońskiem pochodzeniu. Straciwszy wcześnie rodziców, młodziutka Wanda przybyła do swej połowicznej ojczyzny szukać w niej kawałka chleba.

Była tak piękną, że dość było jednego wejrzenia wrażliwego Karola, żeby się w niej rozkochać, a tak osamotnioną i spragnioną uczucia, że kilka słów wymówionych jego wzruszonym głosem, tak różnym od wszystkich innych obojętnych głosów, wystarczyło, aby mu odpłaciła wzajemnością. I przyszło do tego, że gdy w jeden wieczór, nawet niegwiaździsty i nieksiężycowy, Wanda siedziała w ogrodzie zmęczona całodzienną nudną pracą, nurtowana miłością, którą usiłowała zwalczyć, Karol zjawił się niespodzianie, ukląkł przed nią i powiedział jej, że ją kocha, ją jednę i na całe życie. Ona wtedy przytuliła się do niego strwożona własnem szczęściem, swą trochę niepoprawną polszczyzną odpowiedziała na jego namiętne, tkliwe słowa, i dziwiła się, że to życie tak gorzkie i trudne w taki raj się dla niej nagle zmieniło.

Byli nieopisanie szczęśliwi przez kilka miesięcy, tem szczęśliwsi, że nikt o ich szczęściu nie wiedział — oddani swoim marzeniom i nadziejom zapomnieli o całym świecie... Zapomnieli! lecz on o nich pamiętał i przypomniał się im ze swą szorstką rzeczywistością i nieugiętemi wymaganiami. Przez ten czas bowiem matce Karola wydało się, że dopięła celu swych usiłowań, że znalazła dla syna te upragnioną świetną partyę w osobie panny Eugenii Łuskiej, bogatej sieroty, pełnoletniej już od roku i samowładnej pani kilkumilionowego majątku. Panna Eugenia była przytem bardzo przystojną blondynką, o blado-złotych włosach, rzęsach i brwiach, blado-niebieskich oczach i blado-różowych ustach; była małomówną, co pozwalało przy dobrych chęciach podejrzywać ją o inteligencyę, i miała doskonały apetyt i skłonność do tycia, co jest jakoby oznaką łagodnego charakteru. Wszystko razem wzięte tworzyło ideał żony bez zarzutu.

Karol widział kilkakrotnie te perłę i przeszedł koło niej obojętnie, ale panna Eugenia powiodła za nim swemi wypłowiałemi oczyma i przyznała się za wachlarzem swej sąsiadce a kuzynce pani Malińskiej, że jej się ten piękny młodzieniec... ot tak... rzeczywiście... podoba bardzo. Skutkiem tego Karol został wezwany pewnego dnia do matki i dowiedział się, że potrzebuje tylko wyciągnąć rękę, aby zyskać dla siebie szczęście, a dla niej najwyższą pociechę.

Ale on zbladł i milczał.

— Matko, ja kocham inną — rzekł wreszcie, a gdy raz tajemnica ta z ust mu wypadła, wyspowiadał jej się z całej swej miłości i ze swych zamiarów na przyszłość.

Ona mu nie przerywała, siedziała jakby zamieniona w posąg; lecz gdy skończył, uklękła przed nim i zaklęta go na swe siwe włosy, aby siebie nie wtrącał w przepaść zguby, a jej do grobu.

— Nie znasz dokładnie stanu naszych interesów — rzekła w końcu — bo go nawet przed tobą taiłam. Ale dowiesz się, że są ludzie, którzy, ufni w moję sumienność, pooddawali mi swoje mienie, w zamian tylko słowo moje biorąc. Nasza ruina, to ruina kilkunastu zacnych, uczciwych rodzin, to nietylko zgryzoty, ale przekleństwa na moję starą głowę i hańba na nasze czyste imię. Jesteś panem swej woli, Karolu, nie mam prawa ci rozkazywać, ale cię błagam, zważ na szali zadowolenie serca, które przeminąć może, i wszystkie klęski, i śmierć moję i twoje nieszczęście, jakieby ono pociągnęło; zważ, a potem wybieraj.

I Karol wybrał. W tem samem miejscu, gdzie po raz pierwszy przycisnął Wandę do serca, powiedział jej głosem, który mu się łamał w piersi, że się muszą rozstać na wieki; ucałował już nie usta jej, jak kochanek, lecz stopy, jak winowajca, i uciekł, zakrywając sobie oczy, aby nie widzieć tej nieruchomej, ukochanej postaci, którą zostawiał samą z rozpaczą i złamanem życiem.

W dwa miesiące potem ślub odbył się z takim samym przepychem, z jakim teraz odbywał się pogrzeb jego żony. Wśród weselnego orszaku była jedna twarz promieniejąca szczęściem — twarz jego matki, a w najciemniejszym kątku była druga, zalana łzami, ukryta w drobnych kobiecych dłoniach, twarz Wandy, modlącej się o śmierć dla siebie i przebaczenie dla swego kochanka.

A potem... potem życie potoczyło się zwykłą koleją. Państwo młodzi wyjechali za granicę i wrócili; pooddawali wizyty i przyjmowali gości; a biedna nauczycielka naginała dalej języczki swych uczennic do chrapowatych dźwięków angielskiej mowy i poprawiała je w konjugowaniu słowa "to love, " sama starając się zapomnieć, że takie słowo na świecie istnieje...

Ale i dla Karola stało się ono pustym dźwiękiem. Myślał, że z czasem przywiąże się do żony, że nieba ześlą mu jaką drobną istotkę, którejby się tak oddał, jak matka jemu — ale małżeństwo jego pozostało bezdzietnem, żona zaś... ach! co byłby dał, żeby mógł cośkolwiek uczuć dla tej kobiety, z którą się na wieki związał! Lecz była to istota tak bezbarwna, że napróżno silił się na wynalezienie w niej choćby jednego przymiotu, któryby go ku niej pociągnął, lub jednej wady, któraby go od niej odepchnęła i posłużyła mu za usprawiedliwienie, że jej kochać nie może... Nic! nic! było to zupełnie jak gdyby siedział nad szklanką wody i myślał jakiego ona jest koloru. W Eugenii spostrzegł tylko dwa wybitniejsze momenty życia: ten, w którym jadła, i ten, w którym spała; w przerwie pomiędzy jednym a drugim ubierała się i jeździła po sklepach lub z wizytami. Tusza jej stała się atoli wkrótce niepokojącą, później chorobliwą. Eugenia nie chciała się leczyć, bo doktorzy nakazywali dyetę i mało snu; skończyła tedy na atak apoplektyczny w chwili, gdy przeglądała " menu" obiadowe — bez cierpień i bez cięższego na innych wrażenia.

Karol został teraz na świecie sam... i tak samotny, jak się samotnie znalazł na tej tu ławce kościelnej; matka jego przed dwoma laty zamknęła powieki, błogosławiąc syna, który miał przynajmniej tę pociechę, że poświęcając jednę ukochaną istotę, drugiej spokój zapewnił.

To mu w tej chwili przyszło zapewne na myśl — bo się uśmiechnął boleśnie...

Skończyło się nabożeństwo i przejmujące "requiescat in pace" przebrzmiało w głębokiem milczeniu, nie przerwane żadnym głośniejszym wybuchem żalu, jak się to zwykle zdarza. Eugenia nie miała bliższych krewnych, a mąż jej spełniał tylko to, co mu nakazywał obowiązek. Wszystko, co za pieniądze dostać można, to zrobił, nie żałując kosztów i trudu, aby uczcić pamięć zmarłej, ale — ponieważ i łzy, tak samo, jak i miłość, nie za pieniądze się kupują, więc ich na pogrzebie Eugenii nie było.

Podczas gdy celebrujący zmieniał w zakrystyi szaty, gotując się do przeprowadzenia zwłok, kilka osób zbliżyło się do ławki Karola z niememi oznakami współczucia. On krótko i w milczeniu uściskał ich ręce, stojący wysłuchał ostatnich pieśni, a gdy zaczęto odstawiać kwiaty i świeczniki dla zdjęcia trumny, opuścił ławkę i zwolna przeszedł kościół, wyprzedzając kondukt, aby zobaczyć czy epilog tej posępnej ekspozycyi odpowiada równie wszelkim wymaganiom jak jej początek.

Przy trotuarze, wysunięty nieco ku ulicy hr. Berga, stał karawan pierwszej klasy, zaprzężony w sześć koni prowadzonych z ręki, i otoczony żałobnikami trzymającymi pozapalane już pochodnie. Cały kopernikowski plac i ulica zatłoczone były karetami i tłumem, ciekawym zobaczyć w jakiej to bogatej skrzynce zamkniętą będzie ta garść prochu, którą z taką pompą mają odnieść... ziemi, by dzieła zniszczenia dokonała.

Przed samemi drzwiami dolnego kościoła stał drugi karawan o dwóch koniach, których chude boki sterczały pod wyrudziałemi kapami, zdającemi się być ostatnim wyrazem zszarzania i starości, dorównać mu mogło chyba tylko sukno, okrywające deski żałobnego wehikułu.

Z ganku kamienna figura Chrystusa, pochylona pod krzyżem, patrzyła na oba te śmiertelne wozy, jakby dziwiąc się, że nawet do tych bram, poza któremi wszyscy są równi, — ci, co byli ludźmi, a stali się trupami, w tak odmienny zajeżdżają sposób.

Karol zszedł ze schodów, i zbliżywszy się do stojącego za karawanem antreprenera pogrzebowego, kilka słów z nim zamienił. W chwili gdy chciał wrócić na trotuar, potknął się tak silnie, że się znalazł tuż koło łba jednego z tych melancholijnych zwierząt, których przeznaczeniem było wozić na miejsce wiecznego spoczynku najbiedniejszych, a więc walką życia najbardziej strudzonych. Zadumany przed chwilą, młody wdowiec cofnął się i podniósł głowę, sądząc w pierwszej chwili, że go potrącono; w tem poruszeniu wzrok jego padł na przylepioną u wejścia do podziemia klepsydrę. Posągowo spokojna twarz Malińskiego zmieniła się naraz strasznie — kurczowe drganie przebiegło po rysach i usta zaczęły się trząść, aż wyrwał się z nich jęk krótki, cichy, spazmatyczny, a w nim jeden, przez nikogo niedosłyszany wyraz: ona! Ona to była istotnie.

"Ś. p.

WANDA BROWN,

przeżywszy lat 24, po długich cierpieniach zakończyła życie. Nabożeństwo za jej duszę odbędzie się dnia... o godzinie 11 zrana, poczem nastąpi wyprowadzenie zwłok na cmentarz powązkowski. "

Taką była treść klepsydry, w którą teraz Karol wpatrywał się osłupiałym wzrokiem, z paznokciami wpijającemi mu się w dłonie od szalonego, tłumionego bólu.

— Ona — powtarzał szeptem i jakby bezmyślnie — ona... ona...

Tymczasem w ciemnej szyi podziemia rozległy się stąpania, czterej słudzy kościelni wynieśli pomalowaną na biało drewnianą trumnę, za którą okazało się kilka kobiet i dziewczynek, zapewne dawnych uczennic biednej Wandy, a w tejże chwili na schodach, ponad ruchomą masą głów zakołysała się hebanowa, wykładana bogato srebrem i zarzucona wieńcami trumna żony Karola.Żałobne dźwięki dzwonów jęczały w powietrzu zarówno nad jedną i nad drugą, jakby im za to jednakowo zapłacono; liczny kler wyciągnął się dwoma długiemi szeregami w ulicy i napełnił ją swym chóralnym, poważnym śpiewem.

Karol zdawał się tego nie widzieć, nie słyszeć.

Patrzył, jak stawiano prędko trumnę Wandy na nędznym karawanie; jak powożący ze znudzoną miną poprawiał się na siedzeniu, jak chrząknąwszy szarpnął konie, żeby pośpieszyć zanim ruszy tamten jaśnie oświecony pogrzeb, któremu nie należało przecież zawadzać!

Za trumną bez galonów stanęło może dziesięć osób i podjechały dwie dorożki, które z trudem utorowały sobie drogę wśród karet.

Karol nie ruszał się z miejsca dopóki stał mizerny karawanik. Lecz gdy smutne i ociężałe szkapy pociągnęły go z głuchym turkotem po bruku — drgnął znowu, podniósł rękę do czoła i ze spuszczoną głowę zaczął iść za nim, jakby pchany nieprzepartą siłą.

Przez cały ten ciąg czasu ustawiono najostrożniej na kilkustopniowem wyniesieniu zwłoki Eugenii. W orszaku ci i owi oglądali się... spostrzegając nieobecność męża. Zaczęto już szeptać półsłówka — gdy nareszcie ujrzano go, jak szedł trupio blady i zmieniony za drewnianą, białą trumną, chwiejącą się na nizkiem, obszarpanem rusztowaniu. Obecni spojrzeli na siebie i wszystkim jedna myśl przebiegła po głowach: ten nieszczęśliwy stracił zmysły z rozpaczy.

Któryś z bliższych przyjaciół Karola przecisnął się ku niemu i ujął go za rękę.

— Karolu, upamiętaj się — rzekł takim głosem, jakim się mówi do nieprzytomnego człowieka. Pójdź ze mną. Tam twoje miejsce.

Mówiąc to, odciągnął go lekko ku sześciokonnemu karawanowi, któremu przypatrywali się ludziska, i kiwając głowami, szeptali: jak to dobrze być bogatym i jak ten pan musiał kochać nieboszczkę, skoro jej taki suty pogrzeb sprawił. Karol podniósł głowę, jakby ze snu zbudzony, i nieopisany jakiś wyraz przemknął po jego twarzy.

— Prawda — rzekł — tam moje miejsce.

I nie dodawszy już słowa, pozwolił się zaprowadzić przez tłum, który poglądał na niego ze współczuciem i ciekawością... Młody człowiek posłusznie stanął tuż za trumną żony i szedł za nią na Powązki, znowu na pozór spokojny, zmartwiały. Ale przez całą drogę widział tamten drugi karawan, tę garstkę obojętnych ludzi za nim, i dwie te dorożki wiozące otyłe i drzemiące mamy uczennic jego kochanki.

III. PAMIĘTASZ?

I.

Weleganckim cabinet particulier pierwszorzędnej restauracyi biesiadowało grono, złożone z trzech mężczyzn i dwóch kobiet, które przed niedawną chwilą wróciło z dosyć ekscentrycznej zamiejskiej wycieczki, odbytej dla uczczenia ostatnich dni cudownej jesiennej pogody.

Wszystkie twarze dyszały ową wesołością sui generis, co jak preparat chemiczny potrzebuje tylko swoich składowych części, by się z nich wytworzyć, mniejsza gdzie i kiedy... choćby na ruinach serca, choćby na pogrzebie najdroższych uczuć.

Tu... wszystko było w komplecie.

Po majonezach z homara, zwierzynie i pasztetach, oblanych doskonałym burgundem i sauternem, pojawił się na stole szampan, kremy, owoce, kawa czarna, likiery i tytunie. Obie kobiety były młode i piękne i za patronkę obrały sobie Wenus Pandemos. Mężczyźni byli także młodzi, bogaci i hojni. Jakże więc bóstwo wesołości, nie to uśmiechnięte pogodnie greckie bóstwo, ale zdenerwowane, sceptycznie blade, naprędce podróżowane dziecię naszych czasów, nie miało tam panować?

Z pomiędzy młodzieży wyróżniał się jeden o szafirowych oczach, które pomimo płonącego w nich podniecenia wyglądały tak, jakby były zdolne patrzeć chwilami marząco i melancholijnie, i bujnych, ciemnych włosach. Usta miał świeże, tchnące zmysłowością i ironią, cerę z lekka przeżytą i pewne znużenie w postawie. Siedział zarzuciwszy jednę rękę na poręcz krzesła swojej sąsiadki, a drugą bawił się od niechcenia jedwabną frendzlą jej kosztownego szala, co się zsunął z ramion modelowo utoczonych.

Pochylał się ku niej często i patrzył jej w oczy z zajęciem amatora, który ogląda jakiś nowy obraz, mający powiększyć jego zbiory. Ona śmiała się i szczebiotała, mrużąc śliczne, piwne oczy z długiemi wywiniętemi jak u dziecka rzęsami, i pokazując drobniutkie, ostre ząbki. Młody człowiek słuchał i odpowiadał; czasem przysunął jej jakiś owoc, nalał kieliszek, podniósł upuszczoną chusteczkę czy rękawiczkę, a czynił to wszystko z grzecznością tak wyszukaną, że ze względu na osobę, która była jej przedmiotem, mogła się wydawać prawie Cyniczną. Jej to przecież pochlebiało widocznie i oboje byli sobą tak zajęci, iż reszta towarzystwa zaczęła z nich żartować...

— Panie Sewerynie! proponuję pięć minut ogólnej rozmowy — ozwał się siedzący po drugiej stronie młodzieniec, który może miał w tem swoje własne wyrachowanie, żeby przerwać przeciągający zbyt długo się dyalog.

— Z rozkoszą — odpowiedział natychmiast zagadnięty — tylko pozwolicie państwo ogłosić licytacyę na tematy!

— Jakto?

— Utrzyma się ten temat, o którym wszyscy znajdziemy najwięcej do powiedzenia.

— Brawo! doskonale!

— Zaczynajmy więc — ciągnął dalej pan Seweryn — pan, panie Konstanty, jako obdarzony najsilniejszemi nerwami, pełń rolę komornika.

Ten, do którego się te słowa odnosiły, mocny brunet, o nieco wschodniej fizyognomii, uderzył nożem w szklankę i z komiczną powagą wygłosił:

— Mocą najwyższego wyroku otwiera się niniejszem idealna licytacya masy upadłości towarzyskiej konwersacyi, której bankructwo dawno już ogłoszone zostało. Temat pierwszy: miłość! Kto ma co do powiedzenia o niej?

— Pierwszeństwo damom! — rzekł pan Seweryn ironicznie i zwrócił się do swojej sąsiadki. — Pani! słuchamy! — dodał z nadzwyczaj subtelnym odcieniem wzgardliwej galanteryi. — W każdym razie możesz o niej to powiedzieć, że jej nie znasz.

— Możebym mogła powiedzieć więcej niż pan przypuszczasz — odparła, śmiejąc się zalotnie — ale nie dziś... a pan? — zapytała nawzajem, patrząc na niego wyzywająco.

— Ja?... nic! — odrzucił lakonicznie pan Seweryn.

— Ja powiem tylko to, że niema nad nią zabawniejszej rzeczy, dopóki nas bawi, a nudniejszej, gdy nas znudzi — rzekła druga z kobiet i przyłożyła serwetkę do ust, tłumiąc leciuchne ziewnięcie, które miało dać do zrozumienia panu Konstantemu, że ona sama jest w tej drugiej fazie.

— Doskonała definicya — zauważył pan Seweryn. — Kolej na pana, szanowny filozofie! — To się stosowało do sąsiada, który mu przerwał rozmowę. — Esperons, że usłyszymy coś głębokiego.

— Usłyszycie państwo jedno moje o niej spostrzeżenie: miłość, która budzi pragnienia, a nie zaspakaja ich, jest występną matką, morzącą głodem własne dzieci.

— Czemuż nie zbieram aforyzmów! — westchnął pan Seweryn — zarazbym o ten poprosił.

— Ja, jako licytujący, nie mam głosu — rzekł pan Konstanty. — Idźmy dalej. Pogoda!

— Och! och!

— Temat zbyt zużyty... za matuzalowych czasów był już na wyczerpaniu.

— Więc się wycofuje z licytacyi?

— O, przepraszam! — zawołała sąsiadka pana Seweryna, która przed chwilą stanęła przy oknie. — Pomówmy o pogodzie.

Uniosła ciężką storę i oparła się z wdziękiem o ramę otwartego okna, przez które wpłynęła fala świeżego, dziwnie łagodnego powietrza, i księżyc swą pełną srebrnawą źrenicą zajrzał w oczy żółtym płomykom gazu.

— Czy kto z państwa pamięta taki cudny, letni wieczór w tak późnej jesieni? — mówiła dalej. — To będzie nietylko temat pogody, ale i wspomnień. Czy kto pamięta?

— A któregoż dziś mamy? — zapytał ktoś od niechcenia.

— 16-ty października.

Pan Seweryn podniósł głowę.

— 16-ty października — powtórzył. — Ach! To dziś 16-ty października...

Zamyślił się. Spojrzał na zegarek. Była godzina 10-ta.

Po chwili pocisnął sprężynę dzwonka...

— Papieru, pióra i posłańca — rzekł do zjawiającego się lokaja.

— Przypomniałem sobie ważny interes — dodał wyjaśniająco — vous permettez, n'est ce-pas?

Interes w każdym razie musiał być bardzo krótki, bo pisanie zajęło minutę czasu.

— Według adresu i zaraz — rzekł tylko, wręczając kopertę posłańcowi, i poparł swój rozkaz tak wymownym banknotem, że uszczęśliwiony Hermes wyleciał jak z procy.

Pan Seweryn przeciągnął ręką po czole, wstał, zbliżył się do okna i zaczął patrzeć w księżyc, nie troszcząc się bynajmniej co sobie o tem wszystkiem reszta towarzystwa pomyśli...

W oczach jego pojawił się ten melancholijny, marzący wyraz, o który podejrzywaliśmy go z początku, a na ustach zaigrał uśmiech wpół ironiczny, wpół smutny.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

W gustownej, niewielkiej sypialni, wysłanej dywanem, paliła się błękitna wisząca lampa.

Wgłębi stało łóżko pod białym, przezroczystym pawilonem; na środek pokoju wysunięta była wysoka kołyska, błękitnem siatkowem korytkiem bujająca się nad eleganckim postumentem, a tuż przy kolebce, w głębokim, wygodnym fotelu, siedziała młoda kobieta.Śliczne jej, białe ręce, wychylające się z szerokich rękawów szlafroczka, zajęte były rozpinaniem długich jasno-blond warkoczy; przyciszonym głosem nuciła jakąś monotonną piosenkę, przerywając ją sobie chwilami jakiemś pytaniem, wyszeptanem do niańki, która siedziała z drugiej strony kołyski na nizkim stołeczku i bujała dziecko.

— Śpi? już śpi? — pytała po raz dziesiąty.

— Śpi, proszę pani; coby nie miało spać?! Młoda kobieta wstała i pochyliła się nad drobniuchną twarzyczką, tonącą w bieli poduszek i koronek.

— Śpi moje złoto, moja pociecha! — mówiła, poprawiając ostrożnie posłanie. — Boże drogi! co to za anielska dziecina! Jak się to przez sen uśmiecha!

— Albo mu to źle? — zauważyła filozoficznie niańka.

— Och! to, to moje wszystko! — wyszeptała z namiętną tkliwością kobieta i pochyliła się jeszcze niżej, a w tem poruszeniu jeden z jej olbrzymich warkoczy osunął się na jedwabną kołderkę. Młoda matka odrzuciła go w tył, zagniewana na tę swoję ozdobę, która jej mogła dziecko obudzić, i usiadła na dawnem miejscu. Rozczesawszy włosy, opuściła dłonie na poręcze, oparła głowę o wysłanie fotelu i zwróciła się twarzą ku oknu, przez które świecił księżyc... Pierś jej podnosiła się równym i głębokim oddechem, jakby wciągając w siebie tę czystą atmosferę cichego, domowego szczęścia, która wiała od tych białych draperyj osłaniających łóżko, i bujającej się bez szelestu kołyski. Był też jakiś niewysłowiony spokój w układzie całej jej postawy i była pełna pogody zaduma w rysach. A przecież te rysy, wdzięczne lecz nieregularne, miały w sobie coś, co oku bacznego fizyognomisty zdradziłoby temperament namiętny i wrażliwy, a ten spokój bezdenny wyglądał jakby zdobyty z trudem odpoczynek po wielkich burzach i walkach.

Mogła mieć lat dwadzieścia cztery, a może i więcej. W sypialni i przyległych do. niej pokojach panowało najzupełniejsze milczenie. Godzina była kwadrans na jedenastą.

Nagle gdzieś wgłębi mieszkania zadźwięczał ostrożnie pociągnięty dzwonek...

Młoda kobieta podniosła głowę z pewnem zdziwieniem.

— Ktoby to mógł być? o tej porze? — wymówiła z cicha.

— Może pan przyjechał — rzekła niańka zaspanym głosem.

— O! nie... Pan przyjedzie dopiero pojutrze. Pewnie interesant jaki.

Nie zaciekawił jej ten interesant, ale mimowoli patrzyła na drzwi.

I, jakby w odpowiedzi na to nieme pytanie, uchylono je ostrożnie i wszedł lokaj, stąpając na palcach.

— Posłaniec przyniósł, proszę pani — wymówił, podając jej list na tacce.

— To pewno do pana — rzekła, nie biorąc — niech Jan położy na biurko.

— Nie, proszę pani, mówił wyraźnie, że to do samej pani.

— Do mnie?

Wyciągnęła niedbale rękę, spojrzała na adres przy stłumionem świetle lampy i nagle usiadła prosto w fotelu.

Lokaj już był wyszedł, niańka z głową na kolanach zaczynała znowu drzemać. Nieotworzona jeszcze koperta szeleściła w rękach młodej kobiety... Szelest tego welinu ostry i suchy, jak dysonans zmącił łagodną, senną ciszę, zalegającą przedtem sypialnię.

— Co to znaczy? — wyszeptały drgające usta kobiety — co to znaczy?...

Obu rękami przycisnęła rozpaloną gwałtownem wzruszeniem pierś, poczem z nagłą determinacyą rozerwała kopertę i otworzyła złożony w nim arkusik...

Na arkusiku, śmiałem męzkiem pismem rzuconą była tylko data "16 października, " pod nią wyraz "Pamiętasz?" znak zapytania i... nic wiecej...

Czy pamięta?

Przed kilkoma minutami pamiętała tylko, że ma męża i dziecko, że jest potrzebną dla szczęścia dwóch najbliższych istot, z których jedna ją kocha, a druga kochać będzie, że ją otacza miłość, szacunek, dobrobyt, zapewniona przyszłość, opieka szlachetnej męzkiej dłoni, wszystko, w czem los ułożył jej serce, jak delikatny klejnot w wywatowanem pudełeczku, aby je przez ten świat okrutny i twardy przeniosła cało i bezpiecznie.

A tu nagle... jeden wyraz, jak pocisk metalowy padający na szklane malowidło, druzgoce cały ten obraz, a ze wspomnień, których tłum nadpływa za nim, jak hufiec za dowódcą, zaczyna się układać inna mozajka...

Czy pamięta?

Och! i jak jeszcze!...

Pamięta taki sam wieczór październikowy, wyjątkowo ciepły i wysrebrzony księżycem, i oświetlone okna wiejskiego dworu, i dźwięki balowej muzyki, rozchodzące się po ogrodzie, i altanę spowitą karmazynowym winogradem, przez którego zwoje dźwięki te wypadały stłumione i przerywane...

Pamięta, na czyjem ramieniu oparta weszła do tej altany, odpocząć trochę po tańcu... Pamięta, jak to ramie oplotło jej kibić, jak namiętne usta ukochanego pierwszą miłością mężczyzny piły z jej ust rozkosz pierwszych pocałunków, jak głos jego szeptał: kocham! kocham!... Pamięta, jak mu odpowiedziała: "kocham na zawsze!" i to także pamięta, że on za nią tego wyrazu nie powtórzył...

I znowu inny obraz.

Kilka tygodni szczęścia, upojenia, marzeń, w których jej gorące serce pozwalało mu czerpać bezgranicznie w skarbach swoich uczuć, a potem... nić się rwie... on wyjeżdża bez pożegnania za granicę, a wraz z nim ulatnia się jedna z gwiazd baletowych; ona zostaje złamana, zrozpaczona i pomimo wszystkiego tęskniąca. I na tem koniec?... Nie! to był dopiero początek dziwnie dramatycznej plątaniny życiowych kolei dwóch jednostek, pod wielu względami wyjątkowych, zbliżonych do siebie, a przecież odmiennych, oddziaływających na siebie wzajemnie jakimś czarem, pod którym jedna trwała ciągle, a druga chwilami, — plątaniny, w którą z jednej strony wchodziła głęboka, namiętna, poświęcająca się miłość kobiety, z drugiej szalona fantazya krańcowego samoluba z głową z płomienia, a sercem z lodu.

I ciągnęło się to przez lat dwa... trzy... cztery! Raz po raz pękało jakieś ogniwo w tajemniczym łańcuchu przeznaczenia, spajającym tych dwoje ludzi, i raz po raz wykuwało się nowe. On dręczył i przepraszał, ona cierpiała i przebaczała mu zawsze. Taką była jej miłość. Może potępiłyby ją te marmurowo czyste i marmurowo chłodne kobiety, zawsze i wszędzie na piedestale swojej godności i dumy osobistej stojące, ale w każdym razie była to miłość wielka, prawdziwa królowa uczuć, rządząca wszystkiemi, przez żadne nierządzona.

Wreszcie przeciągnięta struna pękła. To biedne torturowane serce zbuntowało się przeciw swemu tyranowi... On zobojętniał, przesycony nawet tą grą okrutną, i rozeszli się tym razem stanowczo.

W dwa lata potem ona poszła za mąż. Oddała swoję rękę człowiekowi, który ją kochał oddawna, domyślał się bolesnego dramatu, co się odgrywał cicho pod pozorną zwyczajnością życia, i wziął ją, znękaną, smutną, niedowierzającą, i przysiągł jej, że przy jego piersi odżyje, że niewszystko jeszcze dla niej skończone. I odżyła! Pracowała nad tem sama jaknajgorliwiej. Ta kobieta nie umiała nic robić połowicznie. Gdy pamiętała, to w każdej chwili, w każdem miejscu; gdy powiedziała sobie " zapomnę," to ze wszystkiem i na zawsze. Potrafiła albo pielęgnować kwiat, choćby kosztem własnych łez i krwi, albo wyrwać go do ostatniego korzenia... Popaliła wszystkie listy, wszystkie pamiątki, postawiła straż silnej woli na progu wspomnień, która zagradzała drogę jej myślom, mówiąc: "tam iść nie wolno."

A potem przyszły nowe nadzieje i niepokoje, wobec których tamte dawne dziwnie zmalały i zblakły, — święte rozkosze macierzyństwa położyły się jak balsam na przepalonych ranach jej serca...

Swą wdzięczną i tkliwą naturą przywiązała się do męża, a wszystko, co było namiętnego w jej duszy, znalazło ujście w miłości dla dziecka.

Zaczynała być szczęśliwą.

A tymczasem... tymczasem...

Czyżby się omyliła? czyżby to, co miała za umarłe, spało tylko, i to snem tak lekkim, że dość było jednego wyrazu, aby je zbudzić?

Pamiętasz?

Patrzyła i nie mogła oderwać oczu od tych liter. Był to jakby dawny czar, zaklęty w każdem pociągnięciu pióra, i dawny ból i dawne porywy...

Dlaczego on jej to przysłał? Co znaczył ten dźwięk wyrwany z prześpiewanej pieśni, której echa zdawały się umilkłe na zawsze? Niegdyś, on zwracał się do niej, gdy go świat rozdrażnił i znużył, gdy go ogarnęła niespokojna tęsknota za czemś, czego sam nazwać nie umiał, kiedy był smutnym i rozdrażnionym. Wówczas ona doznawała dziwnej, rzewnej i dumnej radości; mówiła sobie: "potrzebuje mnie" i choćby jej był wyrządził przedtem najcięższą zniewagę, nie byłaby go odtrąciła nigdy, gdy takim do niej wracał.

A teraz... przypuściwszy, że jest nieszczęśliwy, chory, umierający nawet... to i co? Cóż ona teraz dla niego uczynić może? Straszny, dziki prawie żal szarpnął jej duszą, — żal, którego się zlękła, bo bezwiednie uczuła jego grzeszność w tym pokoju, nad tą kolebką...

Zasłoniła twarz rękami i wyszła zwolna, zamykając drzwi za sobą. Przeszła parę ciemnych, milczących pokoi, i zatrzymała się w obszernym salonie. Wszystkie jego okna oświetlone były księżycem i srebrno-niebieskawe ich odbicia leżały na posadzce. Było coś tajemniczego w tych chłodnych, bladych smugach. Stanęła i wpatrywała się w nie martwo, z zaciśniętemi kurczowo rękoma.

Gdzie teraz jej spokój dobrej żony? gdzie cicha zaduma szczęśliwej matki? Pierzchły! Kochanka upomniała się o swoje prawa; prawa łzawe i okrutne, bo takie zawsze były jej udziałem.

Wstrząsnęła się i gorączkowo otworzyła fortepian. Potrzebowała ogłuszyć się koniecznie czemśkolwiek. Uderzyła kilka akordów i rapsodya węgierska Liszta rozszalała się pod jej palcami. Księżyc oświecał także klawiaturę, a białe ręce kobiety unosiły się ponad nią i opadały, pławiąc się w tej magnetycznej kąpieli.

Grała tak długo, aż do zmęczenia. Wtedy osunęła ręce na kolana i zwiesiła głowę na piersi z przeciągłym jękiem. List leżał na pulpicie i drżał pod ostatniemi wibracyami tonów.Ściągnięte cierpieniem rysy kobiety wygładziły się nieco; zdawało się, że na chwilę przycichła miotająca nią burza.

I znowu położyła ręce na klawiaturze, ale tym razem wypłynęła z pod nich stłumiona, smutna melodya. Młoda kobieta powtarzała kilkakrotnie jej motyw, wreszcie zaczęła zcicha śpiewać...

Śpiewała piosnkę, która w owych minionych latach często była na jej ustach. Ktoś nieznany ją napisał i ktoś nieznany dorobił do niej muzykę, ale dziwnym trafem zamykała ona w sobie całe dzieje śpiewającej:

"Kochałeś! dzisiaj miłość uleciała,

Skonał znów feniks, co w popiołach ożył;

Krótkim był raj ten, jaki jam ci dała,

Lecz długiem piekło, jakie tyś mi stworzył... "

— Och, to prawda! to prawda! — wykrzyknęła, załamując ręce rozpacznie — jak długiem!

I rzeczywiście piekło było teraz w jej duszy...

III.

A w tymże samym czasie w cabinet particulier wesołość dochodziła do szczytu.

Pan Seweryn opuścił już był sentymentalne stanowisko przy oknie i siedział z ręką zarzuconą znowu na poręcz krzesła swojej sąsiadki, tylko że teraz nerwowe jego palce dotykały zlekka krągłego jej ramienia. Nie poglądał już marząco w księżyc, ale z tem sceptycznem upojeniem wytrawnego hulaki, który podejrzywa gatunek wina, co mu idzie do głowy; wpatrywał się w zwodniczo naiwne oczy pięknej dziewczyny. Był ożywiony, dowcipny, zachwycający...

I nikt z obecnych nie odgadł, ani on sam się tego nie domyślał, że był człowiekiem, który przed niedawną chwilą popełnił zbrodnię.

IV.

TYLKO SŁOWA.

Izdebka była nizka, brudna, ciemna i z wysokości trzeciego piętra patrzyła jednem oknem na podwórze małe i cuchnące, istny rezerwoar niechlujstwa i zaraźliwych miazmatów, któremu podobne istnieją w każdym prawie domu biedniejszych i żydowskich dzielnic Warszawy.

Było także bardzo chłodno, bo grudzień, ten gość odpychany od zaopatrzonych watą i krajka i regularnie opalanych mieszkań, tem natrętniej wciska się do suteryn i na poddasza, zasiada przy dygocącej nad robotą szwaczce i przy bezsennem wezgłowiu chorego wyrobnika, i pyta: jak ci ze mną? Wszedł więc i tutaj przez szpary nadpruchniałego okna, przez otwór wystygłego oddawna pieca i rozchodzące się deski niemytej od wielu lat podłogi, wszedł i położył chłodną, wilgotną dłoń swoję na zmiętem, nieporządnem posłaniu, by przejęło dreszczem znękane ciało, co za nadejśćiem nocy szukać na niem bedzie snu-dobroczyńcy; na gołych łodygach miesięcznej róży, zabłąkanej tu jakby przypadkiem i marniejącej smutnie w okrytej pleśnią doniczce, na szybach mętnych i w połowie zamarzłych, i na sinym nosie i sinych rękach mężczyzny, który siedział przy stoliku pod oknem, wpatrywał się w płatki śniegowe, tańczące na dworze, i od czasu do czasu chuchał w palce.

Mężczyzna ten mógł mieć około czterdziestu lat, był przygarbiony i chudy, czoło miał wysokie, a nad niem rzadkie, długie włosy niepewnego koloru, cienkiemi kosmykami spadające na kołnierz surduta, — twarz zniszczoną, bez żadnego zarostu, usta blade, o liniach mogących zastanowić fizyognomistę, i oczy wielkie, błękitne niegdyś, dziś spłowiałe i przyćmione, w których wyraz głuchego buntu, goryczy i niezwalczonych namiętności, mieszał się dziwnie z jakąś ospałą rezygnacyą.

Na stoliku poplamionym i odrapanym leżało kilkanaście książek, zwoje szpargałów, pusta flaszka z niewywietrzałym jeszcze zapachem wódki, brudny kołnierzyk, igła wpięta w szpulkę grubych rudawych nici, stary kałamarz, kilka zużytych stalówek, jednem słowem cały ten nieład nędzy, płatający ze sobą najsprzeczniejsze przedmioty, służące do zaspakajania materyalnych i duchowych potrzeb człowieka, którego życie jest taką samą mieszaniną dorywczych czynności bez wczoraj i bez jutra.

Nagle z podwórza ozwały się jakieś szczególne odgłosy. Były to jakby głuche, rytmiczne klaskania, w których, wsłuchawszy się w nie pilnie, można było rozróżnić coś nakształt melodyi.

Zadumany mężczyzna podniósł głowę, wstał jakby rad, że czemś myśl rozerwie, i zbliżył się do okna, do którego był tylko ciasny dostęp z boku, pomiędzy łóżkiem a stolikiem.

Przetarł rękawem zamatowaną szybę i spojrzał w dół. Na topniejącym, szarym śniegu podwórka stał niewidomy człowiek w łachmanach, i trzymając skurczone dłonie przy ustach, wykonywał niemi ruchy, od których pochodziły owe dziwaczne dźwięki. Przy nim stała kobieta, młoda jeszcze, silnie zbudowana, o ciemnej cygańskiej twarzy, i czarnemi podsiniałemi oczyma wodziła chciwie po oknach, czatując, czy z którego nie spadnie jałmużna. Ale któż w zimie otwiera okna dla takiego powodu! Ta kobieta musiała o tem wiedzieć lepiej niż każdy inny, mimo to patrzyła ciągle. Nędza, doprawdy, dziwnie upartymi czyni ludzi.Śnieg padał obficie i zawisał iskrzącym puchem na strzępach odzieży biednego muzykanta i białemi bruzdami znaczył fałdy podartej chustki, którą kobieta poprawiała chwilami na swych kruczych wilgotnych włosach.

Niewidomy kulił się z zimna, przyciskał do siebie kolana i Chował głowę w ramiona, nie przestając uderzać w dłonie; było coś brutalnie ironicznego w tej parodyi Strausowskiego walca, jaką ta żywa katarynka wydobywała ze swych rąk kościstych i poodmrażanych.

Podwórko było puste; ulicznik tylko jakiś stał w bramie i głupowato przyglądał się oryginalnemu grajkowi. Mężczyzna na trzeciem piętrze machinalnie sięgnął ręką do kieszeni, lecz zatrzymał ją raptem, kiwnął głową i charakterystyczne jego usta skrzywiły się w sposób tak podobny do uśmiechu, jak klaskanie z dołu do muzyki.

— Ani grosza — szepnął półgłosem — ani grosza — i po chwili dodał — kto z nas bogatszy, ja czy on?

Wtem z sieni oficyny wybiegła młoda służąca z koszykiem na ręku. Przystanęła, popatrzyła na żebraczą parę, i zbliżywszy się, dała kobiecie miedziaka. Ta kiwnęła głową, obejrzała pieniądz, i widocznie nie spodziewając się już tu większego zarobku, trąciła w łokieć towarzysza. Ślepy wyprostował się, zatarł silnie ręce, chwycił się ramienia swej przewodniczki i oboje znikli w bramie. Mężczyzna powiódł za nimi wzrokiem.

— Bogatszy! — wymówił, odstępując od okna. Usiadł na dawnem miejscu, położył przed sobą arkusik listowego papieru, umaczał pióro ruchem nagłego postanowienia i zaczął pisać:

"Najczcigodniejszy Panie!

Smutną igraszką losu doprowadzony do ostatniej nędzy, ośmielam się odwołać do Jego szlachetnego serca i znanej wspaniałomyślności. Nazwisko moje obiło się może kiedyś o Twoje uszyj Szanowny Panie. Jestem jednym z tych wykolejonych, do których możnaby zastosować słowa: omnia fuit et nihil expedit. "

Napisawszy to, jednym tchem przeczytał, zadumał się, potem zwolna podarł arkusik, i wsparłszy się na łokciu, zaczął znowu patrzeć w śnieżne płatki. Upłynęła tak godzina może i ściemniało się już, gdy zapukano do drzwi.

Mężczyzna obrócił się szybko, zdziwiony. Gość nie musiał być tutaj częstem zjawiskiem.

— Proszę — rzekł lekko ochrypłym głosem. Klamka stuknęła i na progu ukazał się nizki, krępy jegomość, w dostatniem futrze, barankowej czapce i ze zmoczonym parasolem w ręku.

— Czy tu pan Raul Zenowicz? — zapytał z litewskim akcentem.

— Jestem nim. Czem panu mogę służyć?

— Ja do pana z interesem — rzekł jegomość, i zamknąwszy drzwi za sobą, postąpił na środek, stukając silnie parasolem. — Anastazy Potykajło, mam honor się zarekomendować. Pozwoli pan, że spocznę i z futra się nie rozdzieję, bo u pana, z przeproszeniem, zimno jak na dworze. Usiadł i odetchnął głęboko.

— Ot! zmachałem się; bo to ja pana już w trzecim domu szukam. Dali numer, a litery nie dali, a to, panie mój kochany, pięć domów tego samego numeru na jednej ulicy. Ot! zwyczajnie koroniarze; nigdy nic dokładnie nie zrobią. Taka to już ich natura.

Raul Zenowicz słuchał tej gadaniny i milczał.

— Pan zna pana Litnowskiego? — zapytał przybyły.

— Znam. Niedawno się nawet z nim widziałem.

— No, to on mi właśnie dał pana adres. Pan podobno wiersze pisze?

Ciemny rumieniec okrył twarz zapytanego. Oczy błysnęły mu na chwilę.

— Pisałem niegdyś — odpowiedział stłumionym głosem.

— A teraz pan nie pisze? Tak i po co było panu Litnowskiemu mnie tumanić. Ja tylko czasu nadaremno stracił i po schodach się nachodził... Ot! tobie masz!

Podniósł się, odsapnął znowu, i zwracając ku Raulowi swoję pełną, czerwoną twarz, rzekł żałośnie:

— Ta i kogóż ja teraz będę szukał?

— O cóż to idzie? — zapytał tamten, zatrzymując go. — Niech pan dobrodziej powie. Możebym mógł...

— A! dałżeby Pan Bóg. Ot, co jest. Ja, panie kochany, mam restauracye na Podwalu, pod Pardwą, wie pan? gdzie oleandry w oknach stoją. Wykwintów bo wielkich niema, ale kuchnia zdrowa, smaczna, prawdziwie litewska, panie mój kochany. I masło litewskie takoż; frytury u mnie ani oko, jak Matki Boskiej Ostrobramskiej przy skonaniu pragnę. Go czwartek bliny i kołduny. Otóż, jaby chciał na te nadchodzące święta urządzić u siebie kucyę. Tu w Warszawie dużo jest Litwinów i przyjemnoby im było zjeść wieczerzę wigilijną tak, jak u nas podają. Jak pan sądzi.

— Zapewne — odpowiedział Zenowicz, nie pojmując jeszcze, do czego to zmierza.

— Umyślił ja sobie tedy — ciągnął dalej właściciel zakładu pod Pardwą — podać anons do Kuryera, ale koniecznie wierszem, żeby to większą uwagę zwróciło. Nawet powiem kochanemu panu, że sam zrazu próbowałem to napisać, ale jakoś nie szło... Początkowe wiersze były nawet wcale dobre; tak i możnaby je zostawić... Gdzież to ja je miał, na jakimś karteluszku. Aha! są.

Wydobył z bocznej kieszeni kartkę z tłustą plamą, niby stygmatem restauratorskiej muzy, i poprawiwszy się na krześle, z widocznem zadowoleniem zaczął czytać śpiewająco:

Kochani bracia, panowie Litwini,

Niech mnie wysłuchać kto zaszczyt uczyni:

Znacie mój zakład, będący pod Pardwą...

— Otóż tutaj za nić nie mogłem dobrać rymu... dalej za to złożyło mi się doskonale, coś tak niby, że:

Od świętej Łucyi

Myślę ja dla was, panowie, o kucyi...

— Prawda, panie, że to dobrze? Ale toby trzeba tak jeszcze długo w tym sensie się rozwodzić, a moja głowa nie do tego. Więc ja się poradził w moim kłopocie pana Litnowskiegó, który u mnie na śniadaniach bywa, i on mnie do pana przysłał.

Zenowicz słuchał ze spuszczoną głową, wpatrując się w strugę, jaka od zmoczonego parasola rozlała się po brudnej podłodze.

— Pan chcesz, żebym ja panu ten anons napisał? — rzekł wreszcie.

— Właśnie. Niechby było z jakie trzydzieści pięknych wierszy, a ja panu kochanemu rubla za to dam; to będzie lepiej zapłacono, niż po redakcyach. Cóż, napiszesz, łaskawco?

W oczach Zenowicza zawrzała chwilowa walka tych dwóch odmiennych prądów, które się w nich skupiały; zdawało się, że bunt jakiejś upokorzonej dumy, jakiejś namiętnej goryczy odniesie zwycięztwo; ale trwało to jednę sekundę — poczem źrenice przygasły mu znowu i spoczęły ponuro na kawałkach niedokończonego listu, który niedawno podarł. Nie miał grosza... a to przecież było lepsze niż tamto, co chciał uczynić.

— Dobrze, napiszę — odpowiedział po chwili.

— Otom rad. Tylko, zmiłuj się, kochaneńki, zaraz, bo to dziś już siedemnasty i czasu do stracenia niema. A tak pan kalkuluj, żeby wszystkie potrawy naszej kucyi, jak śliżyki, jak kisiel, jak syto, przypadały zawsze na końcu wiersza i były do rymu. W druku to się każe dać dużemi literami, żeby odrazu w oczy biło. A i do Pardwy znajdź pan rym koniecznie. Trudno to, bo trudno, ja sam wiem, ale pan Litnowski mnie zapewniał, że pan sobie taki z tem i da radę.

— Pan Litnowski bardzo łaskaw na mnie — zauważył ironicznie Raul.

— O, to złoty człowiek, panie mój kochany — -potwierdził dobrodusznie tłusty restaurator. — Ale, cóżem ja to jeszcze chciał powiedzieć... Aha! W zakończeniu może pan co wspomni o tem, jako obiady u mnie zawsze doskonałe i tanie: obiad z czterech potraw 50 kop., a śniadanie gotowane 25, tylko niech to tak będzie dowcipnie i od serca, żeby to zobowiązało moich gości.

Wstał i zatulił się futrem.

— No, to żegnam pana mego kochanego. Jutro o tym czasie zgłoszę się po wierszyk. Tylkoż proszę mi zawodu nie zrobić.

Szedł już ku drzwiom, gdy go wstrzymał niepewny, wahający się głos Zenowicza:

— Czy nie mógłbyś pan... czy mógłbym pana prosić o... o pieniądze zgóry.

Restaurator zafrasował się trochę. Odmowa mogła ochłodzić natchnienie piewcy jego kucyi, a z drugiej strony, było to pewne ryzyko. Piewca wyglądał mu nieco na pijaka; może dlatego, że miał nos siny od zimna, a może też tak było rzeczywiście, i wprawne oko Litwina poznało się na tem. Nuż weźmie i przehula, a potem szukaj wiatru w polu!

— A... dobrze... dobrze — odpowiedział, ociągając się. — Tylko bieda, że ja wybrał się tak prawie jak bez pieniędzy, a mam jeszcze po drodze sprawunek... No, co tam, zostawię panu kochanemu połowę, a resztę jutro.

Dobył powoli portmonetkę, odliczył pół rubla, oglądając każdą dziesiątkę, i wyszedł prędko, jakby obawiając się dalszego do swej kieszeni szturmu.

Zenowicz pozostał chwilę z oczyma utkwionemi w leżące na stole pieniądze. Były to pierwsze, jakie od tygodnia oglądał. Ach! tak — od tygodnia. Zdarzają się takie rozłąki, i dłuższe nawet, z tym uniwersalnym przyjacielem, bez którego w ucywilizowanym świecie chwilęby się obejść nie było można, gdyby obok niego nie biegł ten jego cień, zwany kredytem. Jak prawdziwy cień, wydłuża się on tem bardziej, im potężniejszym jest pieniądz, który go rzuca. Kredyt Rotszylda rozciąga się na całą Europę; kredyt rzemieślnika kończy się na progu szynku i sklepiku z wiktuałami. Ale gdzie pieniędzy niema wcale, tam cień nie ma od czego padać i kredyt znika. Takiem właśnie było położenie Zenowicza. Przed paru miesiącami stracił lichą posadę, jaką w jednej z prywatnych instytucyj zajmował. Pensyjka była małą, aż do potworności; nie mogła wystarczyć na najskromniejsze utrzymanie, ale rzucała swój cienik, obejmujący sąsiednią garkuchnie i sąsiednią bawaryę, i on wypełniał te luki, którym ona zapobiedz nie była w stanie. Była to zatem egzystencya tego najniższego szczebla na drabinie społecznego bytu, z którego gdy się człowiek zsunie, staje odrazu w kategoryi ludzi bezdomnych, włóczęgów lub złodziei.

Zenowicz wprawdzie miał jeszcze dach nad głową, ale lada chwila mógł być z pod niego wyrzuconym; posprzedawał już i pozastawiał wszystko, co jakąkolwiek miało wartość; w garkuchni, w której się jakiś czas darmo stołował, powiedziano mu wyraźnie, aby się więcej nie pokazywał; stanął więc oko w oko z żebraniną lub głodową śmiercią do wyboru. Nad tym wyborem dumał, wpatrując się w płatki śniegowe; instynkt samozachowawczy przechylił go chwilowo na stronę pierwszej i włożył mu pióro do ręki; ale mu zabrakło odwagi, prośba o jałmużnę zatrzymała się na łacińskim frazesie, jakby przerwana tym dysonansem, i Raul Zenowicz zaczął znowu rozmyślać, tym razem nad tem, czy lepiejby się było utopić, czy powiesić?

W takich okolicznościach, zjawienie się restauratora z pod Pardwy miało w sobie coś opatrznościowego, ale dlaczego Opatrzność nie okazała się łaskawą aż do końca? Dlaczego raczej nie zesłała mu kogoś, coby go najął do rąbania drzewa lub noszenia wody? Mniejby się czuł upokorzonym, mniejby cierpiał... Ach! wielki to był dziwak ten Raul Zenowicz. Miał się kiedyś za poetę — dawno już temu — i nie byłby oddał prawa do tej nazwy za królewską koronę, ale zabito w nim i on sam zabił w sobie to poczucie, i tylko wspomnienie o niem schował, jak najdroższą relikwię, na dno swojej duszy, a dziś poruszono ją tam brutalnie. Znalazł się ktoś, co sobie przypomniał, że on kiedyś pisywał wiersze z natchnienia, i osądził, że je może napisać teraz na obstalunek.

Alboż on to pierwszy i ostatni? Nie miałby więc czego burzyć się i cierpieć, gdyby, jak powiedziałem, nie był dziwakiem. Ale on po dziwacznemu ubóstwiał te błękitną marę swej młodości — poezyę! Chciał ją zawsze widzieć na najwyższych szczytach ideału i piękna; bolało go, gdy humor i dowcip przyzywały ją na swoje usługi; patrzył wtedy na nią, jak na kapłankę, przemienioną w baletnicę; a dziś własną ręką miał świętokradzko sięgnąć po jej szaty, aby rozciągnąć zbezczeszczony majestat na kuryerowym anonsie! Rytmika i rym, te dwie boskie tajemnice zesłane z Olimpu, by mowę ludzką przetwarzały w cudowną harmonię, miały być użyte przez niego na trafienie nie do serca, ale do żołądków! To też zawrzało w nim wszystko w tej błyskawicznej chwili pasowania się z sobą, kiedy go brała ochota wyrzucić pana Potykajłę za drzwi, wraz z jego propozycyą, i kiedy nie spojrzał jeszcze na list podarty i nie przypomniał sobie, że rękę, co się podnosiła ku kołnierzowi zacnego restauratora, chciał wyciągnąć po jałmużnę.

Zresztą, w tej chwili, gdy pan Potykajło opuścił jego izdebkę w prawidłowy sposób, zostawując ślad swojej bytności w owym półrublu, Zenowicz już był ochłonął z pierwszego wrażenia. Teraz myślał tylko o tem, że ma pieniądze i że będzie mógł napalić sobie w piecu i posilić się czemś ciepłem. A może też ta pomoc, co mu tak niespodziewanie spadła, — to zapowiedź jakiejś zmiany na lepsze w jego straszliwej doli? Może, jeżeli zadowolni poetycznego pana Potykajłę, ten mu wynajdzie jakie stałe zajęcie? weźmie go do siebie za bufetowego, a choćby za kelnera?

Na stare, nicowane palto, w którem siedział, by nie zmarznąć, włożył wełniany szalik, obejrzał się za kapeluszem i zobaczył pustą flaszkę. Mimowoli wyciągnął po nią rękę, zawahał się, chwilę tak stał niepewny, poczem odwrócił się i prędko wyszedł.

Niedługo wrócił, niosąc kilka wiązek drzewa i sporą papierową torebkę. Było w niej trochę cukru, herbaty, dwa serdelki i parę bułek. Położył te zapasy na stole i zabrał się do rozniecania ognia. Czynność tę spełniał z pewnym sybarytyzmem, rozkoszując się naprzód błogiem wrażeniem blasku i ciepła, jakie mu izdebkę napełnią. Cóż dopiero, gdy samowarek zacznie szumieć w najlepsze, a on będzie się temu przysłuchiwał, popijając gorącą herbatę i zagryzając ją serdelkiem. Ot, ktoby się był spodziewał tutaj przed półgodziną takiego balu? Jedna okoliczność tylko bruździła mu w tem wszystkiem. Gdzie on znajdzie rym do Pardwy, za jakim tak obstawał pan Potykajło, a i kisiel nie wskazywał mu odpowiedniego dla siebie pendantu. Ze śliżykami i sytem łatwiej pójdzie, kisiel da się w szóstym przypadku skojarzyć z weselem lub przyjacielem, ale Pardwa? Chodziła mu ona po głowie, gdy kładł węgielki i nalewał wody do somowarka.

Zapalił także okopconą lampę, stojącą na stole, i wziął się do rozpakowania torebki. Sklejoną ona była z jakiejś starej, pożółkłej gazety, i Zenowicz machinalnie przebiegł wzrokiem zadrukowany papier. Lecz nagle drgnął i upuścił trzymany w ręku serdelek. To, na co patrzył, był to jakiś artykuł prozą, przeplatany gęsto wierszowanemi urywkami, a zaczynał się następującą cytatą:

"Leć, piosnko moja, w świat,

Bo tam ojczyzna twa;

Tam każdy śmiech ci brat

I siostrą każda łza. "

"Tą patryarchalna misyą — brzmiał dalej artykuł — obarcza nieznany dotąd poeta (?) pierwszy tom swoich utworów. Wątpimy, aby mu się to udało, z tej prostej przyczyny, że ani śmiech, ani łzy jego piosenek nie są szczere i prawdziwe, więc żadnego pokrewieństwa z uczuciami ludzkiemi nie znajdą. "

I dalej, w coraz bardziej lekceważącym i szyderczym tonie, krytyk brał jednę po drugiej z owych piosnek na ostrze swojej stalówki, jak motyla na szpilkę, obracał na wszystkie strony z widocznem upodobaniem, wyszukując tylko to, co się dało ośmieszyć i wydrwić, co otwierało pole do popisu z własnym dowcipem i ironią.

Końca artykułu brakowało, ale Zenowicz pamiętał go dobrze. Bo to on był tym nieznanym poetą ze znakiem zapytania, postawionym przez hypokondrycznego krytyka, lecz nie przez Boga, który wlał w duszę Raula i talent, i zapał, i natchnienie, lecz odmówił mu szczęścia i wytrwałości.

Obecnie widok tej starej, na sklepową torebkę obróconej gazety, przypomniał mu żywo wszystkie nadzieje, marzenia i porywy młodzieńcze, zaklęte w tej książeczce, która ukazała się po to jedynie, by recenzenci pobawili się nią, jak piłką, przed oczyma znudzonych czytelników, siląc się, który wykona z nią zgrabniejszego pirueta, lub ciśnie dalej w fale zapomnienia. A nawet tacy, na których sąd najbardziej rachował, których zdanie najwyżej cenił, obeszli się z nim niesprawiedliwie i bez litości. Dlaczego? Może trafił na złą chwilę, może jednemu podczas pisania dokuczał ból zęba, a drugi upatrzył w nim postępowca, a że sam był konserwatystą, więc chciał to złe zielsko w zarodzie przytłumić, — a trzeci, krańcowy radykał, pogardził nim za niezbyt śmiałe wywieszanie nowych sztandarów. Może też dlatego, że był taki obcy w literackich kołach, nie miał stosunków po redakcyach, nie utorował sobie drogi przez zamieszczanie pojedyńczych swych wierszy w pismach, przez drażnienie ciekawości pojawiającym się od czasu do czasu wdzięcznym pseudonymem. Nie — on tego wszystkiego nie robił.

Tworzył w największej tajemnicy, nie oglądając się na prądy danej chwili i nie dostrajając do nich nuty swych pieśni; szedł tylko za głosem swego natchnienia i swoich uczuć, a gdy w taki sposób ułożył spory tomik, musiał długo jeszcze czekać, nim oszczędzając się do ostatnich granic, mógł zebrać potrzebne na wydawnictwo, pieniądze, bo naturalnie żaden księgarz nakładu poezyj, a w dodatku tak "niefirmowych" poezyj, podjąć się nie chciał.

Aż wreszcie kazał "lecieć w świat piosence swojej" i pogonił za nią trwożnem, miłosnem spojrzeniem, spodziewając się, że ta jego ptaszyna wędrowna znajdzie życzliwe serca, na których spocznie, do których zapuka nieśmiałym dzióbkiem i które jej się otworzą. Ale piosenka przeleciała samotna wśród serc obojętnych i nieczułych.

Ztąd i zowąd rzucono na nią twardem jak kamień słowem, połamano jej skrzydła, wiec upadła i umilkła... Ileż to podobnych jej męczennic skonało w ten sposób, a ci, co byli ich katami, nie domyślali się nigdy, że źle zrobili, gasząc te jutrzenki, które może byłyby się zmieniły na słońce. Geniusz z takiej zimnej kąpieli otrząsa się i tem rzeźwiejszy szybuje dalej, ale talent, wielki nawet, dostaje w niej często febry i traci siłę. Zresztą, Raul Zenowicz był jedną z tych natur nadzwyczaj wrażliwych i miękkich, które przeciwność wykrzywia i psuje, zamiast dodać im hartu. Nie dowierzał sam sobie; potrzebował zachęty, sympatyi, — tymczasem nie zrozumiano go, wyszydzono, obwiniono o brak szczerości i prawdy. Ach! ten zarzut był mu najboleśniejszym. On, który tak namiętnie ukochał wszystko, co piękne i co nieszczęśliwe, — on, który w krwi swojej serdecznej kąpał te piosenki, co śpiewały o ludzkiej niedoli i cierpieniach duszy, — musiał słuchać, jak mu mówiono, że udaje, że pozuje na to, czego nie doświadcza, że nie odczuwa wrażeń, jakie kreśli.

— Zkąd oni mogą wiedzieć, co ja czuję, a czego nie czuje! — wołał z namiętnym bólem, czytając te wyroki bez apelacyi. — Niech powiedzą, że nie umiem, że nie potrafię, że nie mam talentu, ale niech nie mówią, że nie czuję!

I nie koniec był na tem.

Raul miał wówczas dwadzieścia sześć lat, był poetą, więc cóż naturalniejszego, że kochał także? Kochał dziewczynę piękną, chłodną i ambitną, którą pociągnęła próżność, nie serce. Marzeniem jej było wyjść za człowieka albo bardzo bogatego, albo sławnego: za tę tylko cenę postanowiła sprzedać swoje urodę. I dlatego nie odtrąciła miłości Zenowicza, bo jej się zdawało, że ten skromny chłopiec, o marzących oczach i płomienistem sercu, świetną ma przed sobą przyszłość. Była dostatecznie inteligentną, żeby się poznać na talencie, jakim jaśniały jego miłosne, na jej cześć pisane wiersze, ale nie natyle, aby tem przekonaniem nie zachwiała powaga drukowanego słowa.

To też gdy biednemu poecie przyszło iść przez rózgi liktorów pióra, napróżno szukał on w czarnych oczach swej kochanki pociechy lub otuchy! Gdyby mu choć one powiedziały: "To nieprawda, to tylko słowa! Gdyby choć one uwierzyły w to, czego mu zaprzeczono, byłby może przetrzymał tę ciężką próbę. Ale ona miała dla niego tylko gniewne i wzgardliwe spojrzenia, aż wreszcie odesłała mu pierścionek, zawinięty w jednę z najzjadliwszych krytyk, i kazała sobie zwrócić swój własny, z wyrytym wewnątrz napisem: "na zawsze. "

I cóż to znaczyło, do czego obowiązywało? Wszak to były także tylko słowa!

Ale nieszczęściem Zenowicza było, że zanadto wierzył słowom. Zamiast otrząsnąć je z siebie i kłam im zadać, ugiął się pod niemi i zrozpaczył. Nie on je, ale one jego zmusiły do milczenia. Zaczęto dmuchać chłodem niedowierzania na jego iskrę bożą, więc on ją sam przysypał popiołem zniechęcenia i apatyi", sprofanowano jego czyste i święte porywy po feljetonach gazet — on zaczął je walać po rynsztokach życia. I marniał tak z dnia na dzień, przytępiając umysł, brudząc duszę, osłabiając ciało, aż stał się taką wielką ruiną, takiem omnia fuit et nihil expedit, jak sam siebie w odezwie do bogatego filantropa określił.

Nigdy może taka dzika boleść nie szarpnęła sercem biedaka, jak gdy mu to wszystko razem w połączeniu z "Pardwą" pana Potykajły stanęło przed oczyma. Nie herbatą zagłuszyć taką burzę! nie serdelkiem zagryźć taką gorycz!

Cisnął torebkę na stół, porwał pustą flaszkę i wybiegł — tym razem do szynku. Zostało mu jeszcze kilkanaście groszy; kupi za nie wódki i upije się, bo cóż, u licha ciężkiego, ma robić? Wszedłszy do szynkowni na rogu ulicy, potrącił o jakąś dobrze już podpiła parę. Spojrzał — był to niewidomy muzykant na dłoniach, ze swoją towarzyszką. Kobieta miała twarz zaognioną, chusta zsunęła się z jej bujnych włosów. Przy swoich wielkich czarnych oczach i rozwiniętych kształtach wyglądała jak bachantka naturalizmu.

— Dawaj, stary — mówiła, odbierając ślepemu kieliszek — ano, już dosyć tego! — i cichaczem mrugnęła na szynkarkę, by jej nalała drugi.

Zenowicza dreszcz przeszedł.

Kto wie? może i ten był także kiedyś artystą, jak on poetą; może oni obaj byli temi ludzkiemi szumowinami, które świat i życie umieją wytwarzać z najwznioślejszych pierwiastków ducha.

Po chwili wyszedł znów na ulicę, a krokom jego towarzyszyło miarowe bulgotanie we flaszce, którą krył pod paltotem.

W izbie ogień już zagasł i samowarek przestał już syczeć, ale było ciepło i lampa paliła się, swędząc trochę. Zenowicz pociągnął jeden łyk i drugi, aż zatrzymał się; potem znowu pociągnął i usiadł na dawnem miejscu. Był czczy i odzwyczajony od łagodnej temperatury, więc wódka rozmarzyła go natychmiast. Zaczął się słaniać i mruczeć:

— "Leć, piosnko moja, w świat... " tak... tak... leć, do sto par dyabłów, kiedyś głupia...

Moje uszanowanie panu dobrodziejowi... jeszczem nie napisał... ale napiszę... jak Bóg... e... zaraz... Pardwa... aha!... Pardwa!... a to mi się przyplątała... Pardwa!...

Głowa opadła mu ciężko na stół i zasnął. I śniło mu się, że każde drukowane słowo tej makulatury, co mu posłużyła za poduszkę, zamieniło się w czarnego dyabełka, uzbrojonego maleńką jak szpileczka lancą; że cały rój tych dyabełków otoczył go nieprzejrzaną chmurą i kłuł, aż zakłuł na śmierć!

Z pamiętników krótkowidza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Fantazye.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

NEMEZYS.

Ponura bogini zemsty z zaciśniętemi usty i brwią groźnie ściągniętą zasiadła na tronie, wzniesionym dla niej przez Niesprawiedliwość i Ucisk, i wnet otoczył ją liczny tłum śmiertelników.

Było to jeszcze bowiem za owych złotych czasów, kiedy bogowie zstępowali z Olimpu pomiędzy ludzi, przestając z nimi społem jakby z równymi sobie.

Ileż to razy gromowładny Zeus, gdy mu zbyt dokuczała zazdrość i swarliwość Hery, uciekał do Etyopii i tam szukał pociechy wśród niewinnych i czystych obyczajów jej mieszkańców.

Ale ciemnolica córa Nocy, posępna Adrasteja, którą zwią także Nemezys, najrzadziej ze wszystkich bogów zwiedzała tę błogosławioną krainę. Nie miała tam co robić... Nie dochodziły jej ztamtąd ani jęki, ani złorzeczenia, które ją zwykle ściągały na ziemię. Za to wrzące namiętnościami wyspy Egejskiego morza bywały częstym celem jej wycieczek i teraz oto zleciała na swem skrzydlatem kole do Echiny, gdzie już oczekiwały ją z utęsknieniem dusze jadem bólu i goryczy przesycone i podnosiły się ku niej błagalnie zaciśnięte bezsilną wściekłością ręce.

Zasiadła więc bogini wśród tego bladego, dyszącego orszaku o roziskrzonych źrenicach i spalonych gorączką ustach i powiodła po nim oczyma.

— Zbliżcie się — rzekła — wy pokrzywdzeni, poniewierani, cierpiący, a w imię świętego prawa odwetu wymierzoną wam będzie sprawiedliwość. Przemów pierwszy ty, co do ostatnich pomiędzy ludźmi należysz, żywy towarze!... Sam twój stan świadczy, że masz największe prawo do posłuchu u mnie!

Na to wezwanie wystąpił z tłumu młodzieniec w stroju niewolnika, o kruczych włosach, wijących się nad czołem, co przypominało chmurę, w której łonie wre niemogąca wybuchnąć burza.

— Potężna bogini! — przemówił — miałem psa, i nigdy zwierzę nie przywiązało się tak do człowieka, jak on do mnie... Dzielił ze mną moję strawę, posłanie i cierpienia; byłby dzielił i moje radości, ale tych w życiu nie zaznałem. Niedawno pan mój uderzył mnie w twarz; pies, widząc to, rzucił się nań i chwycił zębami za jego szaty. Nie skaleczył go, ale okrutnik ten kazał mu kamień przywiązać u szyi i wrzucić do wody, a mnie zmusił, abym się przypatrywał rozpaczliwym jego miotaniom. Biedne zwierzę! przeczuwało snać śmierć swoję, gdy go oprawcy wlekli, i patrzyło na mnie z wyrzutem, jakby chciało powiedzieć: Dlaczego mnie nie ratujesz?... Nie mogłem go uratować, ale chcę się zemścić... Przeto błagam cię, o sprawiedliwa! niech za twą przyczyną jedyny syn i dziedzic mojego pana utonie, jako mój pies utonął; niech sąsiad porwie mu piękną żonę, a ogień i woda niech zniszczą jego majętności; niech pozostanie nędzarzem i samotnym do samego końca życia.

— Jakto — rzekła bogini — on cię tylko psa pozbawił, a ty go chcesz pozbawić wszystkiego, nie żądasz-że zawiele?

Niewolnik wyprostował się...

— Nie znałem mojego ojca i matki — odpowiedział — nie mam ani brata, ani przyjaciela, ani kochanki... Ten pies był dla mnie wszystkiem! Co więcej, to była jedyna moja własność... Własność?! Cóż ponad to droższego być może dla człowieka, który sam jest cudzą własnością? Jeżeli nie napróżno dzierżysz w twoich nieśmiertelnych dłoniach lejce sprawiedliwości, tedy wysłuchanym będę.

Nemezys zamyśliła się przez chwilę...

— Stanie się zadość żądaniu twojemu — odparła, a niewolnik oddalił się z westchnieniem ulgi, jakiej doznaje spragniony wędrowiec na widok orzeźwiającej krynicy.

Po nim. przypadła do tronu bogini kobieta z twarzą żółtą, zwiędłą i szpetną, którą złość jeszcze brzydszą czyniła.

Wyciągnęła kościste ręce i drgającym głosem zaczęła mówić:

— Nie było w całych Echinadach żony, mogącej się pochlubić urodziwszym nad mojego mężem. Pięknym był jak Endymion, gdy mu się przypatrywała srebrnolica Selene; pięknym jak Adonis, gdy poraz pierwszy spoczęły na nim boskie oczy Afrodyty... Nie miłość, lecz wola jego rodziców połączyła go ze mną; byłby mnie jednak może pokochał, gdyby nie inna kobieta, która zabrała mu serce... Och! co ja przez nią wycierpiałam! Wszystkie męki, jakie zazdrość zadawać może, szarpały mną przez długie bezsenne noce, które mąż mój spędzał u stóp swojej kochanki... Moje wyrzuty i łzy nie wzruszyły go, owszem oddalał się coraz bardziej ode mnie, aż z obojętnej stałam mu się prawie wstrętną! Wreszcie Parki przecięły nić jego żywota.. I mnie rozpacz popchnęłaby była w głąb' Hadu, gdyby nie pocieszająca myśl, iż i tamta cierpi także! Losy okazały się łaskawem! dla mnie, dały mi ją w ręce... Mogłam ją była zabić, ale byłaby to zbyt lekka kara za długie tortury mego serca. Obrałam inny sposób: co tylko kobieta na udręczenie drugiej kobiety wymyśleć może, wszystkiego tego doznała ode mnie moja rywalka...

— Czegóż więcej żądasz jeszcze? — spytała chmurząc się Adrasteja.

— Żądam twojej pomocy, o bogini, bo siły moje słabną i nie znajduję już nic, czembym mogła wydrzeć jej jęk z piersi i łzę z oka wycisnąć, a moje dawniejsze łzy i jęki wołają jeszcze o zadosyćuczynienie. Nie jestem, nasyconą... Pragnę się mścić, mścić bez końca!

— Niewiasto! — odparła bogini — nienawiść kobiety większą bywa niż moja potęga", jeśli ty sama nie odkryjesz dla niej źródła cierpienia, cóż ja ci poradzić mogę?

Kobieta zamyśliła się przez chwilę — nagle dziki ogień błysnął w jej oku...

— Skłoń wszechwładnego Erosa, aby obudził w jej sercu miłość nową, miłość bez wzajemności... tego mi będzie dosyć.

Nemezys uczyniła ręką znak przyrzekający i odwróciła się ku innym, co się cisnęli jeden przez drugiego. Byli w tym tłumie starcy zgrzybiali, dla których każda myśl mogła być ostatnią, byli dojrzali mężowie, kobiety, dzieci nawet! Wszyscy prawie zionęli przekleństwa. W skargach ich więcej było zaciętości niż bólu, — każdy pragnął w dwójnasób dochodzić swojej krzywdy na wrogu; niektórzy domagali się rzeczy wprost niemożebnych, przechodzących granice ludzkiego cierpienia. Znalazł się nawet drżący pod ciężarem wieku starzec, który błagało zemstę nad cieniem swojego przyjaciela, ponieważ za życia dosięgnąć go nie mógł. Ale bogini oparła się temu żądaniu...

— Umarłych ścigać mi nie wolno — rzekła — potężny Zeus prawicą swoją zagradza mi do nich drogę, oni do niego należą...

W końcu, powolnym krokiem zbliżyła się młoda greczynka, piękna, jak gdyby dłuto Praksytelesa przesunęło się po jej rysach, — a smutna, jak dziewicą Niobe płacząca nie dzieci swoich, lecz swoich marzeń i nadziei.

— Cierpienie mówi z twojej twarzy wpierw nim je słowa zdradzić mogą — rzekła do niej Adrasteja — opowiedz mi nieszczęścia twoje, a uczynię wszystko, co będzie w mojej mocy, ażeby je złagodzić.

Dziewica oddała dziękczynny pokłon bogini i w te słowa mówić zaczęła:

— Kochałam i byłam kochaną, tak przynajmniej wierzyć mi kazał ten, który był przedmiotem mojej miłości... W świątyni Afrodyty złożyliśmy ofiarę i przysięgę, ale tylko jedno z nas dotrzymać jej miało. Zanim poraz wtóry zakwitły mirty i pomarańcze poświęconego gaju, które na pierwszy nasz uścisk patrzyły, Egripilos mój porzucił mnie, jak się porzuca z ręki zwiędły kwiat, którego woń i barwy straciły już swój urok. Jam przecież nie była zwiędłą i święty ogień Afrogenei z jednaką zawsze siłą płonął w moich oczach! Ale porzucił mnie i jakby niedość było tego bólu, dołączył do niego zniewagę, bogatemi dary chcąc mi moję miłość i przeniewierstwo swoje zapłacić... Wyrzekłam się dlań była wszystkiego, poświęciłam mu wszystko, teraz nie zostało mi nic oprócz złamanego życia, z którem nie wiem co począć, i wspomnień, które są dla mnie katuszą...

— Wielką jest krzywda twoja — rzekła Nemezys — złotowłosa córa Kroniona zalecała mi nieraz, abym dla tych, co boskie jej prawo znieważają, bez litości była. Jakiejże kary żądasz dla zdrajcy? Choćbyś najsroższe] pragnęła, zaraz mu ją wymierzę...

Nieopisany wyraz bolesnego zadowolenia rozlał się po twarzy dziewicy...

— Bogowie niechaj mnie strzegą od wszelkiej ku niemu złości — odparła. — Z mojej chęci nigdy go nic złego nie spotka. Ale jeżeli złowrogie fatum zawisnąć ma nad jego głową, jeżeli spadnie na niego nieszczęście, o! wtedy, bogini, wyświadcz mi jednę łaskę: niech pomoc, którejby potrzebował, ode mnie mu przyjdzie; niech ta ręka moja, którą odepchnął, zagoi jego rany; niech wdzięczność dla opuszczonej kochanki ugryzie go w serce, a ja niechaj mu rzucę w twarz jego podziękę, gdyby mi śmiał dziękować... i to będzie moja Nemezys!

Wszyscy w tłumie spojrzeli ze zdziwieniem na mówiącą...

Pierwszy raz tego rodzaju prośbę słyszeli zaniesioną do tronu boskiej mścicielki.

Ale ona, odgadłszy snać ich myśli, podniosła się i rzekła:

— Zaiste, ta dziewica mścić się umie... albowiem nic bardziej nie boli, aniżeli dobrodziejstwo wyświadczone krzywdzicielowi przez pokrzywdzonego!

III.

ZAKLĘTE ŹRÓDŁO.

Souvent l'enfer nous donne ce que Ie ciel nous refuse.

Głuchym, pustynnym szlakiem szedł podróżny w sile wieku. Dokoła niego rozciągały się niezmierzone, szarozłotawe w słońcu, przestrzenie piasku — nad nim wisiało niebo, równie niezmiennie, równie nużąco turkusowe! Dwie te rozpaczliwe jednostajności kończyły się pozornie niepewną obrączką widnokręgu, ale każdy krok podróżnego posuwał ją naprzód, a wzrok jego wytężony napróżno błądził, pragnąc zatrzymać się na czemś, coby nie było piaskiem lub błękitem, coby go choć na chwilę zasłoniło przed despotą pustyni, przed słońcem! Poziome promienie tego straszliwego w swej niczem nieograniczonej potędze słońca jak rozpalony metal wlewały mu się w żyły, wysuszając krew, przenikając całą jego istotę najgwałtowniejszem, najokrutniejszem ze wszystkich uczuć: pragnieniem. Nie- obcem mu ono było! Towarzyszyło mu od kolebki, gdy dzieckiem tęsknił za pieszczotą matki, której nie znał, — gdy młodzieńcem żądał miłości, której mu dać nie chciano, — gdy mężem dojrzałym gonił za sławą, która mu się z rąk wymykała.

Teraz kolejami losu sam na łono pustyni rzucony, odcięty od reszty świata, zapomniał o wszystkiem, pragnął tylko jednej rzeczy: wody! Dwa dni długie, okropne, żył tylko tą myślą; wszystkie jego władze ześrodkowały się w tej jednej żądzy. Żar jej wyżłobił ciemne obwódki pod jego oczami, spalił usta i język, ubezsilnił członki. Czuł, że jeszcze godzin parę takich męczarni, a padnie i skona, i za śmiertelne wezgłowie posłuży mu może jaka czaszka naga, o którą czasem potrącała jego ociężała stopa. Nie strach mu było śmierci, ale ogarniała go wściekłość na myśl, że umrze spragnionym! Miraże kryształowych źródeł, bijących cicho pod zielonym namiotem palm cienistych, drażniły jego rozpaloną wyobraźnię, bo wszystko w nim było ogniem. Myślał o tych krainach w inny sposób przerażających, gdzie ostre igły lodowców strzelają ku popielatym obłokom, gdzie wieczne śniegi leżą na zmartwiałej ziemi, gdzie gęste mgły przysłaniają mętną i bladą źrenicę słońca. Zazdrościł tym, którzy składają zmęczoną głowę na tej chłodnej pościeli i zwolna, bezwiednie zapadają w sen bez przebudzenia. Gdy koniecznie umierać potrzeba, jak śmierć taka lekką być musi!

A na niebie tymczasem nie było ani jednej chmurki, na ziemi ani jednego drzewka! I podróżny szedł dalej coraz wolniej, wolniej, aż przypadł na kolana i pełzał na czworakach, suchemi, płonącemi dłońmi chwytając suchy, płonący piasek i rycząc jak zwierz...

Wtem na drogę, jaką przebywał, padł nagle cień jakiś. Podróżny podniósł oczy i wydał okrzyk dzikiej, namiętnej radości! Naprost niego, o parę kroków, z pod pnia jakiejś rozłożystej, jakby cudem tu wyrosłej drzewiny, sączyło się małe, ale głębokie źródełko. Woda błyszczała w niem jak najczystszy brylant; w powietrzu unosiła się nieokreślona woń wilgoci, tak błoga dla uznojonego czoła. Nieco z boku wsparta o pień siedziała dziwaczna postać! Twarz miała ludzką, oczy przejrzyste i piękne jak u kobiety, brodę długą i białą jak u starca, młodzieńcze ramiona i pomarszczone ręce, które opierały się na wbitym w ziemię długim kiju. Pstre szaty, zwieszające się u jej bark, tonęły w rosnących dokoła wysokich trawach, które oplątywały ją i pięły się po niej, zakrywając do połowy, tak, iż nie można było odgadnąć, czy ta druga połowa jest człowieczą, zwierzęcą, czy roślinną. Podróżny byłby się przestraszył, gdyby całej jego duszy nie ogarniało jedno tylko wrażenie: szukałem — znalazłem, pragnąłem, — mam!

Padł twarzą przed wodą, jak pada pobożny czciciel przed bóstwem swojem, i zczerniałe usta wyciągnął rozkosznie, jakby pocałunkiem chciał przyjąć w siebie ochładzający napój... W tej chwili obił się o jego uszy głos nieziemski, a przecież rozumiał każde słowo, jakby mówił do niego bliźni;

— Zatrzymaj się! nim zwilżysz usta w tem źródle, posłuchaj wprzód tego, co wielu przed tobą słyszało i wielu po tobie usłyszy: Niema większego upojenia na świecie nad to, jakie daje ta woda, gdy się jedna jej kropla do spiekłych wnętrzności dostanie. Niema jednej fibry w duszy, któraby nie zadrgała szczęściem; jednego nerwu w ciele, któryby nie drgnął rozkoszą! Ale trwa to tylko chwilę... a po niej wraca pragnienie jeszcze bardziej piekielne, bo tego już nic zaspokoić nie zdoła. Napróżno nieszczęsny zanurzałbyś się cały w tej toni: zamiast ochłody wciągałbyś w siebie lawę gorącą, która przepaliłaby ci piersi. Męczarniom twoim nie byłoby końca, dopóki ostatnia iskra życia tlałaby w twojem ciele.

Podróżny dźwignął się z przerażeniem na kolana i obłąkanym wzrokiem wpatrzył się w tajemniczą postać, która mówiła dalej.

— Wyglądasz teraz, jak wyglądali ci wszyscy, których przed tobą ostrzegałem; jak wyglądać będą ci wszyscy, których po tobie ostrzegać będę. Gdy cię minie pierwsze odrętwienie, zaryczysz z wściekłości, będziesz sobie wyrywał włosy, obrzucisz mnie kamieniami i oddalisz się. Tak czynili tamci. Co się z nimi stało... nie wiem! Może znaleźli inne życzliwsze zdroje, może pomarli gdzieś dalej z wycieńczenia, przeklinając moje źródło. A wiesz, że każde takie przekleństwo jest siłą twórczą, zapładniającą zgubne własności tej wody, i woda ta będzie wieczyście zatrutą, albowiem nie znajdzie się taki, któryby jej nie przeklął!

— Nie znajdzie się! — wykrzyknął podróżny. Dobył ostry sztylet z za pasa i położył sięznowu piersią tuż nad brzegiem źródła.

Usta jego otwarte wyciągnęły się powtórnie i tym razem dotknęły kryształowej powierzchni.

Nieopisany zachwyt przeobraził jego twarz, tak przed chwilą znękaną...

— Bądź błogosławioną! — szepnął i jednocześnie, uniósłszy się nieco na łokcie, zagłębił sobie żelazo w serce po samą rękojeść.

Postać popatrzyła na niego z dziwnym wyrazem.

— Ten jeden zatem znalazł słowo zagadki — szepnęła — a samo piekło klucz mu do niej dało.

Podniosła zeszpeconego nagle trupa i o pień go oparła.

— Zastąp mnie tutaj — rzekła. — Niechaj widok twój uczy, jak wygląda rozkosz, zdobyta gwałtem, zakończona zbrodnią.

IV.

SZARE BÓSTWO.

Znacież wy to bóstwo ciche, w mglistych szatach, bez wieńca na głowie, z nawpół przymkniętemi oczyma, przechadzające się po świecie w towarzystwie czasu?

Władza jego jest wszechpotężną i rozmaitą w swoich objawach: dobroczynną lub okrutną, konieczną lub niesprawiedliwą, szyderską lub melancholijną, rzadko gwałtowną — zawsze prawie powolną i nieznaczną.

Dla wielkich bólów i nieszczęść ma dłoń kojącą i łagodną; dla rozgłosu i sławy niezasłużonej, dla pychy, dla chwilowego powodzenia, co karłów w olbrzymy wydyma, — uśmiech lekceważący.

Staje zadumana przed wielkim obeliskiem życia, na którym ludzie znaczą istnienia swoje drobniuchnemi jak pyłki punkcikami.

Gdzieniegdzie miryady tych punkcików przerasta większa bryłka — to człowiek talentu, nauki lub cnoty; czasem bryłka zmienia się w posążek — to geniusz lub bohater.

Bóstwo przypatruje im się i raz po raz kładzie palce na którym z nich i ten znika, aby ustąpić miejsca innemu. Nad bryłkami dłużej się bawi bóstwo owe; posążki omija, rzadko tylko ich dotykając, aby je w głąb usunąć.

Czasem obelisk życia zadrga i z łona jego, jak z krateru lawa, wylatuje wstrząsająca podstawami bytu idea; szaleją namiętności; ludzkie punkciki ścierają się, depczą i gniotą nawzajem; płyną łzy, a jęki i krzyki huczą w powietrzu.

Zdaje się niepodobieństwem, aby się to kiedy skończyć mogło.

Mgliste bóstwo stoi i czeka, a potem rozpościera swój płaszcz szary i wszystko zwolna ginie w jego fałdach: i myśl burzycielka, i jej kaci, i jej męczennicy.

Ach! któż zbadał kiedy przepaścistość tych szat tajemniczych, których głębia urąga głębiom morza i otchłaniom sięgającym jądra ziemi? Któż powie, czy się tam nie kryją całe światy, całe wieki, całe narody? Któż oznaczy początek panowania tej bladej, wiecznie głodnej, nigdy nienasyconej mary, której na imię: Zapomnienie!

Oto z kręgów wszechżycia zstępuje w ciaśniejsze koła, jakie zataczają pojedyńcze ludzkie dole.

Gdy ujrzy dom, do którego weszła śmierć lub nieszczęście, staje pod progiem i słucha płaczu osieroconych i cierpiących, a ilekroć jaki głos zawoła, że straty tej, tego bólu nie zapomni nigdy, — uśmiecha się prawie tak samo, jak kiedy słucha przysiąg kochanków, ślubujących sobie miłość na zawsze.

Potem wchodzi — a im młodsze widzi twarze, tem pogodniejszym staje się jego uśmiech.

Wydobywa z pod płaszcza swoję latarnię czarnoksięzka i mówi "patrz" zapłakanym i smutnym oczom.

Odrazu wie, jaki dla kogo ma włożyć obrazek. Tym pokazuje salę balową, a tamtym celę klasztorną; innym otwiera skarby uciech światowych; innym zaczarowane kraje myśli twórczej, wiedzy i nauki. Biada tym, dla których nie umie znaleźć nic innego, prócz mogiły, — ale takich, na szczęście, jest niewielu...

Cmentarze są ulubionem schronieniem szarego bóstwa.

Zasiada ono na wspaniałych grobowcach z marmuru i na nędznych, usypanych z ziemi kopczykach, i patrzy jak na pierwszych blakną i nikną złotemi literami ryte wyrazy żalu i pamięci, szydząc z trwałości uczuć, jakie opiewały, — a na drugich porastają bujne chwasty, których nikt pienić nie przychodzi. Jesienią wicher zrywa z takich opuszczonych mogił pogięte i pordzewiały blachy i tańczy z niemi fandango, uderzając jedne o drugie, niby kastaniety, a potem rzuca w niedbałej igraszce nazwisko starca na grób dzieweczki, młodzieńca na grób dziecka — i ostatni widomy ślad jakiegoś skończonego życia ginie; i gdyby nawet kto przypomniał sobie o niem, nadaremnoby szukał gdzie klęknąć i łzę uronić, lub trafiłby mylnie i westchnienia jego spóźnione rozpłynęłyby się nad zwłokami, dla których przeznaczonemi nie były.

Gdy wspaniały, zarzucony wieńcami karawan odwozi do bram cmentarnych zwłoki jakiejś znakomitej aktorki, wirtuoza lub śpiewaka, — szare bóstwo staje w orszaku fanatycznych wielbicieli tej gry porywającej, co przebrzmiała bez echa, — tego czarodziejskiego głosu, który umilkł na zawsze, i — idzie tuż za trumną.

Nazwisko zgasłej gwiazdy jest teraz jeszcze w ustach wszystkich; burze oklasków, wśród których wywoływały je tyle razy rozentuzyazmowane tłumy, zdają się jeszcze wstrząsać powietrzem; tęczowa aureola tej błyskotliwej sławy, co ma świetne barwy fajerwerków i, jak one, dym tylko po sobie zostawia, unosi się jeszcze nad martwem ciałem, ale bóstwo zapomnienia wie, że nim kwiaty na grobie powiędną, już ten olśniewający meteor artystyczny do niego należeć będzie i dlatego — idzie tuż za trumną.

A tam znowu miecz przeznaczenia rozcina dwie młode dole, spięte rubinową klamrą miłości. Zakrwawione serca wyrywają się ku sobie, łzawe spojrzenia, tęsknotą gnane, biegną w przeszłość, szukając się wzajemnie.

Los woła: "musicie się rozstać! musicie potargać ogniwa waszych przysiąg, uścisków i pamiątek, a oni odpowiadają z uporem, jak dzieci chore: "Nie możemy! raczej umrzeć!" i umarliby może, ale oto nieznacznie szare bóstwo zjawia się pomiędzy niemi, roztacza ramiona długie, wydłużające się z każdą chwilą; dłońmi przesłania oczy kochanków i odsuwa ich coraz dalej, dalej, w dwie przeciwne strony, zapełniając dzielącą ich przestrzeń szeregiem nowych uczuć i wrażeń. Tak! szare bóstwo odnosi tryumf nawet nad królową wszechświata: nad miłością!...

V.

ROK NOWY.

Rzecz się dzieje przy rogatce "Czasu. " "Koc" podnosi szlaban i wypuszcza w świat "Jedenastą Godzinę, " ubraną w czarną suknię, z gwiazdą u czoła. "Czas, " siwy staruszek, Biedzi w budce, i wsparłszy brodę na ręku, wygląda przez okienko, pod którem siedzi "Przeszłość" i drzemie otulona w pstrą, fantastyczną szalę. Obok niej "złe i dobre geniusze" ludzkości, w postaci małych chłopczyków, bawią się i sprzeczają ze sobą. "Rok nowy" wchodzi z przewieszoną przez plecy ogromną torbą "W jednem ręku niesię koszyk ze śniegiem i trochę zieloności, synibole zimy i wiosny, w drugiej snop zżętej pszenicy i gałązkę z pożółkłemi liśćmi, upostaciowanie lata i jesieni Przybysz z oznakami znużenia rzuca się na ławkę obok "Przeszłości, " która zbudzona tem, otwiera nieco jedno oko, a zobaczywszy sąsiada, odsuwa się od niego i dalej drzemie. "Dobre i złe geniusze" zaprzestają zabaw i z ciekawością przypatrują się torbie, jaką przyniósł "Bok nowy. " "Czas" gładzi brodę w milczeniu.

ROK NOWY

(z niesmakiem).

Tom się dopiero namęczył, chodząc po targowisku " Przyszłości, " zanim obszedłem wszystkie sklepy i nim z każdego coś wziąwszy, całą torbę tych sprawunków tu przydźwigałem. Uf! ledwo żyję! a tyle jeszcze pracy przede mną. Trzysta sześćdziesiąt pięć dni chodzić po świecie z tym pakunkiem, nim się do dna wypróżni — to nie żarty! Nie pojmuję, ojcze Czasię, dlaczego mając już tyle dzieci, nie poprzestaliście na nich, ale wyłamujecie mnie z krainy mgieł i niebytu, gdzie żyć tak błogo, i skazujecie na kręcenie się pomiędzy ludźmi. To wcale nie po ojcowsku. Powiedzcież mi przynajmniej, czy się świat ze mną uprzejmie obchodzić będzie? Jak wam się zdaje? Wy to przecież wiedzieć musicie.

CZAS.

Dobrze, iż pytasz, mój synu — będę cię mógł od jednego chociaż rozczarowania uchronić. Zadowolenia po ludziach się nie spodziewaj! to nie leży w ich naturze. Któż lepiej nade mnie mógł się o tem przekonać! Wiedz, że każde z moich dzieci — a miałem ich 18..., licząc tylko od narodzenia Chrystusa, że każde tedy wracając tutaj, po wydaniu na świat dwunastu swoich synów, mówiło mi, iż ludzie żalili się na nich, mówiąc: "Dawniej lepiej bywało. " To tylko dla nich dobre, co minęło lub czego się spodziewają, a teraźniejszość same tylko Fochy, narzekania znosić musi. Starzy ruszają na nią ramionami, młodzi ją depczą, myśląc, że stanąwszy na jej trupie, będą mogli przyszłości rozkazywać. Szaleńcy!

ROK NOWY.

A! przyznam się ojcu, że to wcale niezachecające. Gdybym mógł, tobym tę trochę dobrego,

co im niosę, z torby wyrzucił. Skoro nie umieją go cenić, to go nie warci. Nieprawdaż?

GENIUSZ ZŁEGO.

Prawda, prawda. Zrób też tak, kochany przyjacielu. Ja ci pomogę rozwiązać torbę — ulżysz sobie niepotrzebnego ciężaru.

GENIUSZ DOBREGO

(składając ręce z prośbą).

O nie! ty tego nie uczynisz, ty nie przyjdziesz do biednej ludzkości jak zdrajca, który powierzony sobie depozyt zniszczył z jej szkodą.

ROK NOWY.

Nie zrobię, choćbym chciał nawet. Przeznaczenie tak silnie i kunsztownie związało moję torbę, iż nikt jej otworzyć nie zdoła — chyba ono samo, tam po drugiej stronie szlabanu, gdzie oczekiwać mnie będzie. Rychłoż wróci mój brat najstarszy? Chciałbym trochę odpocząć.

CZAS.

O! możesz śmiało. Za trzy kwadranse dopiero pójdzie po niego Dwunasta Godzina.

OBA GENIUSZE.

Powiedz nam tymczasem, co niesiesz w swojej torbie. Tacyśmy tego ciekawi!

ROK NOWY.

Niby ja sam wiem dokładnie! Jest w niej wiele rzeczy, których zrozumieć nie mogę. W sklepie "Przezorności, " gdzie zresztą bardzo małe poczyniłem zakupy, powiedziano mi, bym się o to nie kłopotał, bo przyszłość je wyjaśni. Czekajcie więc sobie na nią.

OBA GENIUSZE.

Przecież niewszystko takie u ciebie ciemne i zawikłane! Kochany Roku! nie bądź taki skryty i zaspokój naszą ciekawość. Powiedz nam naprzykład coś o polityce! Niesiesz ją ze sobą zapewne?

ROK NOWY

(wzruszając ramionami).

Takżeście też trafili! Właśnie to jest, co najmniej rozumiem. Zastałem w sklepie Polityki Pokój i Wojnę, rzucające do siebie globem ziemskim jak piłką. Bardzo ich ta gra bawiła; musze jednak przyznać, iż Wojna była zręczniejszą i częściej łapała. Ja, naturalnie, chciałem wziąć Pokój, bo dobrze życzę ludzkości, ale miał taki podejrzany pozór i takie łaty, żem się spytał Polityki, czy to tandeta. Odpowiedziała mi, że towar jest w dobrym gatunku, a gdym nie chciał uwierzyć, zaczęta szukać po wszystkich kątach, lecz lepszego znaleźć nie mogła. Wojna mi się bardzo napierała, utrzymując iż ludziom dobrze zrobi. Brr! — powiadam wam, tak cuchnęła krwią i dymem, i tyle miała okrucieństwa w twarzy, żem aż się przestraszył! Dlaczego ty geniuszu dobrego, nie postarasz się o to, by wojen wcale nie było a świecie?

GENIUSZ DOBREGO

(z westchnieniem wskazując towarzysza)

On mi ciągle przeszkadza.

GENIUSZ ZŁEGO

(żywo).

Go za nierozsądne życzenie, panie Roku! Znać żeś jeszcze nie dojrzał. Wojny istniały od początki świata i będą istnieć aż do końca. To bardzo szacowna instytucya! Cóż, że zginie kilka milionów ludzi, że spali się kilkanaście miast i kilkaset wiosek. Wielka rzecz! Tym, co zostaną, i tak zbyt przestronc na świecie nie będzie, a w naprawianiu tego, cc wojna zburzyła, będą mieli gotową pracę. Teraz ludzie wołają ciągle: pracy! pracy! mówiąc, że bez niej pomarliby z głodu. Prócz tego, każda wojna. to upust otwarty dla wszystkich namiętności ludzkich, które zlewając się w jedno koryto, mniej są szkodliwe niż gdy z osobna, cienkiemi sznureczkam: omotają ludzkość, jak rybę w sieci.

GENIUSZ DOBREGO.

To fałsz! Łatwiej postawić tamę wązkiej strudze. niż spienionym bałwanom rzek wielkich.

CZAS.

Przestańcie się sprzeczać! Dozwólcie odpocząć memu synowi. Dość on kłótni i wrzawy międzj ludźmi usłyszy.

GENIUSZ DOBREGO

Zapewne, że lepiej zaniechać bezowocnych sporów. Nie przekonamy się wzajemnie. Ale dokończ, kochany Roku. Cóż tedy wyniosłeś ze sklepu Polityki, Pokój czy Wojnę?

ROK NOWY.

Ani to, ani tamto. Dano mi plik ogromny not dyplomatycznych, adresów, projektów i t. d. Nie ręczę też, czy gdym je pakował do torby, Wojna tam jakiego manifestu w środek nie wsunęła, bo jak mówiłem, bardzo jest zręczna. Przy wyjściu ztamtąd spotkałem "Doświadczenie" i ono mi powiedziało, że w tych papierach wiele rzeczy pisanych jest miedzy liniami i na marginesach sympatycznym atramentem, który dopiero, gdy potrzeba, przy użyciu stosownych środków widzialnym się staje. Oto wszystko, co wam o polityce powiedzieć mogę.

GENIUSZ DOBREGO.

Czy nie przynosisz jakiego wynalazku?

ROK NOWY.

Owszem, byłem w ich składzie. Ruch tam nadzwyczajny. Duchy wynalazcze wybierały się właśnie odwiedzić Edisona, u którego podobno częstemi są gośćmi. Pokazywano mi tam wiele zdumiewających przyrządów, z których najciekawszym wydał mi się "szczęściograf. " Tak go nazwały duchy.

Maszynerya w nim bardzo prosta, trochę na podobieństwo fonografu. Składa się z ruchomego sztyftu, umieszczonego tak, by ostry jego koniec mógł posuwać się po powierzchni blaszki z cienkiego metalu. Przyrząd ten przykłada się do serca, w chwili gdy to bije szczęściem, a drgania jego udzielają się blaszce, która, uginając się mniej lub więcej według stopnia ich natężenia, daje możność sztyftowi robienia mniejszych lub większych zagłębień. Za każdym razem, gdy sztyft wprawionym zostaje w ruch, natrafia na owe wgłębienia i wywołuje w blaszce takie same drgania, które zapomocą strumieni elektrycznych udzielają się sercom innych ludzi i wywołują w nich wrażenia szczęścia.

GENIUSZ DOBEEGO

(klaszcząc w ręce).

Ach! co za cudowny wynalazek! Tym sposobom jeden szczęśliwy człowiek będzie mógł tysiącom innych szczęście zapewnić.

ROK NOWY.

No, tak dalece to nie, bo jak mnie objaśniono, przyrząd prędko traci siłę i najwięcej pięć lub sześć razy daje się użyć ze skutkiem, potem wrażenia, zapomocą jego otrzymywane, są tak słabe, że prawie pojęcia o szczęściu nie dają. Zresztą, jeden i ten sam szczęściograf nie do każdego serca zastosować się może i właśnie w dopasowaniu go największa zachodzi trudność. Każde uczucie odmiennemi liniami utrwala się na blaszce i tylko sobie właściwą wywołać może radość. Pokazywano mi ogromny arkusz, przedstawiający rozmaite kształty owych linij, wraz z objaśniającemi je napisami. Najzawilsze i najbardziej falowate sa linie miłości.

GENIUSZ DOBREGO.

Wytłumacz mi to trochę jaśniej, bo niezbyt dobrze cię rozumiem.

ROK NOWY.

Jaśniej! hm, widzisz! to rzecz bardzo skomplikowana, a i ja sam niecałkowicie ją pojmuję. Ale weźmy przykład. Jeżeli blaszka szczęściografu wprawioną będzie w drganie, dajmy na to, przy sercu finansisty, w chwili gdy ten jest u szczytu spekulacyjnego powodzenia, to linie, jakie wówczas sztyft nakreśli, będą mogły udzielać szczęścia tylko finansistom i spekulantom. Zakochanym zaś lub filantropom taki przyrząd na nic się nie zda. Może z czasem wydoskonalą go tak, że się stanie uniwersalnym i trwałym, lecz obecnie potrzeba tyle modelów dla szczęściografu, ile jest rodzajów szczęścia na świecie.

GENIUSZ DOBREGO.

Dobrzeby jednak było, aby ten wynalazek, choć jeszcze niezupełnie dokładny, rozpowszechnił się co prędzej między ludźmi. Nie wiesz, kiedy to nastąpi?

ROK NOWY.

Duchy wynalazcze mówiły mi, że śledzą właśnie serca ludzkie, by je złapać na gorącym uczynku szczęścia, ale to podobno tak trudno, iż przyrządy stoją jeszcze niewypróbowane.

GENIUSZ ZŁEGO.

Już ja się postaram, aby długo bezczynnemi były. Go za bezsensowny i niepraktyczny pomysł. Gdyby ludzie doszli do tego, ażeby wszyscy bez wyjątku szczęśliwymi byli, już przez to samo pozbawieniby zostali jednej wielkiej radości.

ROK NOWY.

Jakiéjże? ciekawym.

GENIUSZ ZŁEGO.

No, cieszenia się z cudzego nieszczęścia. To bardzo miłe uczucie.

GENIUSZ DOBREGO.

Przestań, bo nie mogę cię słuchać bez wstrętu. Mów dalej, kochany Roku, nie zważaj na tego niegodziwca. Cóż słychać w literaturze?

ROK NOWY.

Ho, ho, ho! To sklep co się zowie ogromny. Kiedym tam wszedł, nie wiedziałem, gdzie się naprzód zwrócić. Najwyższe miejsce zajmowała Poezya, do niej więc przystąpiłem, ale niebardzo łaskawie mnie przyjęła. Siedziała zasępiona, trzymając na kolanach geniusz śpiący, upowity jak dziecko w Epopeję i Tragedyę. Prosiłem, aby mi go dała, lecz potrząsnęła głową przecząco. "Jak zasnął" — rzekła — "w pierwszej połowie tego wieku, tak się dotąd obudzić nie może, pomimo wrzasku i pisku tych oto smarkaczów. " I wskazała pogardliwie na kręcący się dokoła niej tłum młodych chłopców i panienek. Zacząłem im się przyglądać. Chłopcy mieli włosy długie i spojrzenia łzawo-ponuroszyderskie; panienki zaś robiły najdziwaczniejsze miny, a wszyscy razem rwali się gwałtem do Pegaza. Napróżno przeprowadzający go masztalerz, zwany Muzą, chciał im pokazać, jak to jeździć trzeba, jak trzymać cugle estetyki, szpicrutę zapału, i opierać się na strzemionach nauki... gdzietam! Dosiadali wierzchowca jak im się podobało... ten oklep, ów bez mundsztuka... i nuż hasać bez pamięci. Ma się rozumieć, Pegaz nie słuchał takich jeźdźców, stanąwszy dęba lub potknąwszy się, zrzucał ich po kolei, ale nim to nastąpiło, każdy miał tę przyjemność, że się z kilku śmiesznemi skokami popisał. Doprawdy, za boki się brałem, patrząc na te dziwolągi, bo wyobraź sobie, niektóre panienki jeździły po męzku. Poezya ruszała ramionami, szepcąc z siedzącym u jej stóp Talentem; raz tylko, zniecierpliwiwszy się, rzekła do Krytyki: "A! moja droga! przepędź ich tam trochę, bo mi konia znarowią. " Ale Krytyka machnęła ręką, bo taka jej już natura, że Czepia się tylko tego, co cóś warte. Następnie zwróciłem się do Powieści, ale ledwo dotłoczyć się do niej mogłem przez różne Kierunki i Tendencye; zwłaszcza społeczno-ekonomiczno-filozoficzne Ideje tak mi ją zasłaniały, że z trudnością dopatrzeć mogłem jej właściwych, powieściowych kształtów. Przecież Powieść jest kobietą i ma formy lekkie, wdzięczne, ponętne. Tymczasem, te panie Ideje wkładały na nią ciężki ubiór naukowego traktatu, stroiły w krochmalne falbany przesady, że biedaczka wyglądała jak ni to, ni owo. Uczoność patrzyła na nią pogardliwie, a Estetyka ziewała z nudów. Ale to było jeszcze pół biedy. Dopiero jak z drugiej strony nadbiegł Naturalizm z Realizmem, i jak ją oboje zaczęli obdzierać do naga, no... powiadam wam, zarumieniłem się po uszy. Cynizm za to bardzo był kontent i aż dłonie z radości zacierał. Sentymentalizm usiłował wpra wdzie zarzucić na biedną Powieść swoje różowobłękitne obsłonki, ale, jako gazowe, były one nadzwyczaj mgliste i darły się prędko. Psychologia, trzymając za ręce Dowcip i Prawdziwe Uczucie, patrzyła żałośnie na to, co się działo, wołając: "Oddajcie nam Powieść! My się z nią najlepiej obejść będziemy umieli... " Ale jej słuchać nie chciano. Przecisnąwszy się z wielką biedą przez ten tłum różnorodny, otwierałem już usta, by biedną męczennicę o cóś dla mojej torby poprosić, gdy Prasa Peryodyczna zastąpiła rai drogę. — "Cicho bądź oto — rzekła — ja już i tak sobie rady dać nie mogę z tyra nawałem rękopisów, które mi wciąż po redakcyach sypią się, jak z rękawa, z mózgownic rozmaitych autorów i autorek... a tobie jeszcze czegoś nowego się zachciewa. Niechbym ja cię zasadziła na tydzień do czytania tych elukubracyj, tobyś poznał dopiero, jak to smakuje... Idź-no, idź, starczy mi tego, co mam w zapasie, na długo!"

GENIUSZ DOBREGO.

Jaka niewyrozumiała! I cóż? Odszedłeś, nie rozmówiszy się z Powieścią?

ROK NOWY.

A cóż miałem robić? Ktoby tam z Prasą Peryodyczną doszedł do ładu. Każdego przegada. Ustąpiłem więc dla świętego spokoju, ale mnie to wszystko, co widziałem, zniechęciło, że już po innych składach chodziłem mechanicznie, nie patrząc nawet, co mi tam do torby kładli. Gdyby nie to, byłbym się może z przyjęciem niejednéj rzeczy podrożył, zwłaszcza w sklepie Egoizmu, gdzie mi takie mnóstwo "waterproofóvv" nadawano, że choć postanowiłem sobie nie zwracać na nie uwagi, ciekawość mnie wzięła i zapytałem, na co tyle tego? Egoizm odpowiedział, że ludzie ciągle teraz w takich płaszczach chodzą, że to bardzo dobre ubranie, chroniące od kataru litości, filantropijnego zapalenia i innych chorób.

GENIUSZ DOBREGO.

A w sklepie Miłosierdzia nie byłeś?

ROK NOWY.

Owszem, byłem. Ale gdy spostrzegło owe waterproofy, zaczęło jakoś głową kręcić i namyślało się długo, czy dać co, czy nie. Dopiero przypatrzywszy się bliżej materyałowi na owych płaszczach i obmacawszy go w ręku, rzekło: — "No, nie sa one jeszcze tak zupełnie nieprzemakalne, może kiedyś wydoskonalą ich gatunek, wtedy moje dary na nic się nie zdadzą, choć już i teraz muszą je podawać poobwijane w bale, koncerta, teatra i zabawy kwiatowe, bo inaczej ludzieby ich skosztować nie chcieli.

GENIUSZ ZŁEGO.

To bardzo naturalnie. Miłosierdzie jest rzeczą niesmaczną, bo człowiek, chcąc być miłosiernym, sobie samemu ujmować musi. Jeżeli więc wszystkie gorzkie lekarstwa zażywają się teraz w kapsułkach, dlaczegoby i ten lek ludzkości nie miał być w kapsułce jakiejś rozrywki połknięty. Wcaleby się bez niego obyło.

( W tej chwili z budki Czasu wyskakuje Dwunasta Godzina i przeszedłszy się pod szlabanem, wraca wnet, prowadząc za rękę rok stary, zziębnięty, ze zbutwiałą od wilgoci pustą torbą. )

ROK NOWY 

(biegnie na jego spotkanie).

No, kochany bracie! jakże ci się tam powodziło? Cóż taki jesteś skrzywiony?

(Rok stary otwiera usta, aby coś powiedzieć, ale Dwunasta Godzina porywa pytającego i popycha go ku szlabanowi.)

ROK NOWY.

Do widzenia, ojcze Czasie. Do widzenia, moje geniusze. Toż się chyba na świecie spotkamy.

GENIUSZ DOBREGO.

Mam nadzieję, że ci tam nieraz co szepnę.

GENIUSZ ZŁEGO.

A ja jeszcze częściej, bądź pewien.