Anna Nakwaska

CZARNA MARA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część druga

ROŹDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROŹDZIAŁ III.

ROŹDZIAŁ IV.

ROŹDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

Część druga

ROZDZIAŁ I

ROŹDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII

CZARNA MARA

powieść historyczna
kronika dawnego zamku książąt mazowieckich, 1523-26

Nakwaska Anna

Część druga

ROŹDZIAŁ I.

BRACIA, KSIĄŻĘTA A ZGODNI.

Przyjemny zaiste jest zawód tegoczesnych pisarzy powieści, przenoszą oni czytelników swoich tak żywo, tak malowniczo, w najodleglejsze przeszłości zakątki; wystawiają z takim zapałem najdrobniejsze szczegóły zdarzeń mchem zadawnionych wieków okrytych; tworzą na wzór flamandzkiej szkoły malarzy, tak jasno - barwne obrazy czynów mało znanych lub wcale zapomnianych, wojen, bohaterów, piękności, i niedowiedzionych albo przez współczesnych uniewinnionych zbrodni; że czas na czytaniu płodów tak żywą wyobraźnią tchnących, zdaje nam się niekiedy dobrze użyty. Bo te pisma, tak teraz upowszechnione, poniekąd historyją uzupełniać się zdają; a gdzie ona prostą tylko tkankę, wcale pospolitych zdarzeń wystawia, tam pisarz powieści, tysiączne na tejże tkance wyrabiając wzory, upiększa wypadki, zapełnia ich przerwy drobnostkami, czasowe obyczaje malującemi, nadaje życie i ruch oso. bom i przedmiotom, z któremi czytelnika obznajmia; i kiedy nie za wiele czarnej barwy do pędzla swego używa, wzbudza w nas w i stocie żywe, a czasem nawet i tkliwe wrażenie. Czy w podobnym zawodzie zamierzonego sobie celu dopiąć potrafię, czy będę zdolną opisać równie malowniczo zdarzenia, które przed trzema wiekami na tutejszej ziemi współczesnych smutkiem i zgrozą przejęty, zdarzenia, których pamiątkę gminne podanie do późnej przesyła potomności? o tem nieufność w własnych sitach, powątpiewać mi każe. Nieśmiertelny pisarz z Abotsford, rzadko kiedy oddalał widownią swoich powieści od gór, lasów i strumieni, ulubionej swej Szkocyi, Trzymając się w opowiadaniach moich, piasczystych Wisty wybrzeży, w tem zapewnie tylko stać się jemu podobną; pochlebiać sobie mogę. Oby dobre chęci, brak zdolności zastąpić potrafiły, oby to skromne wyznanie, zbyt surową krytykę, rozbroić zdołało.

Tak zagaiwszy moje opowiadanie, upraszani pokornie czytelnika mego, zęby się raczył przenieść wraz ze mną, w szarej przeszłości zabytki i wystawił sobie Warszawą nie taką, jaką jest teraz, z owemi szeroko, chociaż nie pod sznurem rozwijającemi się ulicami; z owemi odwiecznemi kościołami i pałacami, które już się stały pomnikami dawnych czasów, przypominając nam wcale odmiennych obyczajów i życia sposobu ludzi. Nieożywioną tysiącem mijającemi się różno kształtnemi powozami, albo pieszo i konno bez ustanku przebiegającymi ją dla zarobku lub zabawy ludźmi; w wieczór zaś mnóstwem lamp oświeconą, teatrami liczno publiczność gromadzącemi ożywioną, i światłem mnogich restauracyi i zabaw publicznych iskrzącą się; słowem, miastem piękność, oświatę, zbytki, zgiełk, ostrożność, i wszelkie złe i dobre późniejszych wieków przymioty, dzielącem: trzeba nam przeciwnie, przenieść naszę wyobraźnią na stromą i piaszczystą górę, jałowcem i brzeziną, po większej części przy wybrzeżu szeroko płynącej rzeki zarośniętą, od strony zaś miasta równoległą i ogromnym drewnianym zamkiem, zwysoką murowaną wieżą okrytą, czyli raczej na swych nieforemnych barkach, nieforemniejszą jeszcze budowlę dźwigającą. Na lewej stronie owej zamkowej wieży, wznosił się już wtedy ten sam przybytek. Bogu poświęcony, który dotąd jeszcze błagania lub dzięki, westchnienia albo pienia radosne mieszkańców tej stolicy, w obszernych swych sklepieniach odbija, i w kornych modłach, pociechę za życia, a po zgonie zaś spoczynek im wskazuje. Tu od dwóch dopiero wieków, z Czerska do Warszawy parafija Śgo Jana przeniesioną została i dotąd nieodmiennie jako trwały pomnik naszej świętej wiary, obok książęcego zamku, tyle razy jeszcze przeistoczyć się mającego, wysokie i ciemne swe sklepienia wznosi. — A tak, Dom Boży, tuż przy domu krajowego władcy, którego wola nieograniczenie krajem i ludźmi dzierżyła, wystawiony, służył mu w owych czasach za skuteczne napomnienie, ostrzegając o znikomości światowych wielkości i sprawiedliwości Sędziego, którego ręka, wszystkim zarówno należną odpłatę, wymierza; a przestroga podobna, dobre niekiedy w owej ciemnej przeszłości czasach, skutki miewała.

Miasto wałami otoczone, bramami zamknie te, wieżami różnego kształtu i wysokości od wszelkiej napaści ubezpieczone, zamykało w sobie to, co teraz wścisłem znaczeniu, Starem - Miastem zowiemy. Tam zaś, gdzie teraz my tak liczne, tak obszerne, tak zbytkowe gmachy i pomieszkania widzimy, były piasczyste pola, kamieniste płaszczyzny, i okiem nieprzejrzane obszary. Gdzie niegdzie widać było dom strażnika książęcej zabawy, to jest, myśliwską chatkę, albo między zarosłem po czet konnych żołnierzy z wyprawy jakiej powracający, i koczujący na miejscu, gdzie się teraz wznosi wielki Teatr, albo Resursa w zabawy obfita. Orły i sępy gniezdźiły się miedzy dębami tam, gdzie teraz mila warszawianka, kształtną nóżką saskiego ogrodu ulice przebiega; a Wista wolna od mostów, - bul - warków, tam i wszelkich bieg jej awanturniczy tamujących zaporów, toczyła szumnym pędem z niestałością sobie właściwą ogromne swe koryto u stóp książęcej góry, co rok prawic inny nadając mu kierunek. Wieś Jezdów z małym zameczkiem pośród gęsiego lasu, panowała na wzgórzu tam, gdzie ujazdowskie gmachy i kształtny Belweder, swe mury i gaje rozwija, a dziki i łanie, gnieździły się wśród bagien, teraz nadobne wody i fontanny roskosznych Łazienek podsycające.

Takiem było rodzinne miasto nasze i jego okolice, w epoce, która nam ostatnie zdarzenia zupełnego wygaśnienia domu Książąt Mazowieckich przedstawia. Czem się stała Warszawa po trzech wiekach, wypadkami pomyślności, nieszczęść, wzrostu i spokojnego istnienia przepełnionych, to sobie każdy przechodzący się teraz z uwagą po jej ulicach, łatwo wystawić, tera samem historyją uzupełnić i stan jej obecny trafnie odmalować może; i ze wszech względów, romantycznemu pisarzowi, zajmujące przedmioty ofiarowaćby mogła.

Ale ja nie przedstawiam fu obrazu 1840 r. ja wracam do niego zamku i wchodzę do obszernej komnaty, której wązkie ale wysokie i w łuk zagięte okna, przez tysiączne szkła kolory, jasne słońca promienie przepuszczały, i na bogate zbroje, szyszaki i tarcze, jej ściany zdobiące, światło ich odbijały w odcieniach tęczy. Stół dębowy kobiercem perskim okryty, na nim święta Ewanielija bogato oprawna, i kilka zwitków zapisanego gockiemi literami pargaminu, srebrny krucyfiks i pieczęć herby mazowieckie i płockie wyrażająca; te byty ówczesne ozdoby i sprzęty, posłuchalnej sali, książęcego siedliska. Suknem obite ławy, zamiast wspaniale wyzłacanych krzeseł; rogoże na ceglanej posadzce, zamiast miękkich kobierców. A dwie miedziane lampy u belek wiszące, oświecały ten prosty przybytek książęcej powagi, równie dostatecznie, jak teraźniejsze brązowe pająki i gazem napuszczone świeczniki.

Dzień był jasny, a wrześniowy poranek letnią pogodą umilony, ani naprzykrzonym upałem, ani szumnym wiatrem z zachodu blizkiej powietrza odmiany nie przepowiadał. Bramy zamkowe były szeroko otwarte, straż dzienna nikomu do niego wejścia nie broniła. Zbrojni rycerze, giermki, okoliczna szlachta, i mieszkańcy miasta wszelkiego stanu i wieku, tłumnie i bez różnicy, dziedziniec, krużganki, i przysionki, panów swych mieszkania napełniali. Ich radosne okrzyki, serdeczne powitanie, ściskania rąk bratnich i głośne śmiechy, wprawiały obojętnego widza w zadowolenia, pełne zachwycenia. — Tu, jak się zdawało, wszystkie ziemie tę zamieszkujące istoty, jeden przedmiot zgromadził, jednę pomyślność dzieliły jedno i toż samo szczęście do nich wszystkich się uśmiechało. I tak też było w istocie.

Powrót Książęcia Stanisława starszego brata z panujących im Książąt, był tej tak powszechnej radości powodem. Właśnie w tej chwili weszli obydwa młodzi panowie Mazowsza do komnaty, którą poprzednio opisałam. Stanisław w ciężkiej ale wspaniale ozdobnej zbroi, poprzedzał brata, a zdjąwszy hełm srebrzysty, na którym wśród lekkich piór białych unosił się herb, godło starożytnego Piastów imienia; młodzieniec otarł potem oblane skronie, i jasne włosów pierścienie, spadły gęsto na jego pełną powagi i szlachetnej dumy czoło. Janusz brat jego młodszy, w lekkim pancerzu i jakby tylko na przejażdżkę uzbrojony, rzucił się wtedy w jego objęcia, i najszczerszą radością tchnącemi wyrazami, ukochanego brata powitał.

— Ależ to, bracie kochany, rok, rok cały minął, jakeś osierocone twoim odjazdem Mazowsze porzucił, rzekł nakoniec Janusz do brata, z pewnym słodkiego wyrzutu wyrazem. — Tak jest, kochany mój współuczestniku panowania, odrzekł z uśmiechem Stanisław, zdejmując ciężką kolczugę i zawieszając tarczę, kopiją i przyłbicę, na przeznaczonem dla nich miejscu, obok braterskiej zbroi; rok cały spędziłem daleko od ciebie, od rodzinnej zagrody, od ukochanych, przez Opatrzność nam powierzonych poddanych: słowem, rok cały błąkałem się daleko od swoich. Ileż w tym jednym wyrazie, nie zamyka się boleści'? —

Ale skoro nadejdą ciężkie moje wozy i juczne konie, przekonasz się, że czasu tego, z korzyścią dla kraju i dla naszej chwały użyć umiałem; dowiesz się, ile pracy, ile trudów poniosłem, ażeby tę, tak żyzną ziemię, przez Opatrzność nam oddaną, płodami dotąd jej nieznanego przyrodzenia zbogacić, i przez pilne zabiegi około handlu i odbudowania miast, zamków i włości; zatrzeć ślady dotąd istniejące, dzikich Litwy i Jadźwingów napadów. — Tu Janusz łzy radosne mimowolnie roniąc, tysiącznie braterskie swe uściskania powtórzył.

— O! kiedy tak, drogi Stasiu, już nawet od opisania ci tęschnych chwil daleko od ciebie trawionych, wstrzymać się potrafię, bo wróciłeś do nas, nie zbogacony darami piękności, po zwalczonych w turniejach przeciwnikach; nie okrzyczany za sławnego zapaśnika, w miłosnych i biesiadniczych zawodach; ale jako człowiek godzien swego powołania, i lubownik polepszenia bytu, powierzonego berłu jego narodu. Bądź więc raz jeszcze pozdrowiony, przez twoich ziomków, jako ten, który im właściwe szczęście na rozsądnej pracy i postępie w wydoskonaleniu obyczajów ugruntowane, z dalekich krajów przy. nosi.

Tu wystąpili obydwa Książęta na ganek, w celu pożegnania napełniającego dziedziniec tłumu, a wnet tysiączne głosy, za przykładem Księcia Janusza, powtórzyły okrzyk jego pełen wdzięczności i uwielbienia wyrazu: niech żyje Stanisław nasz Książe, dobroczyńca mazowieckiej ziemi!

Na tem skończyły się dnia tego uroczystości, bo obydwaj bracia czuli równie potrzebę poufałej rozmowy i odpocznienia, w skromnym domowym zamku swego zacisza i tam bez świadków do następnego wieczora, pozostać chcieli. —

Któż po długiem oddaleniu się od drogiej sobie istoty, nie doświadczył niewymownej słodyczy uroku, pierwszych chwil z nią się złączenia? jakże namiętnie przemawiają do duszy naszej wtedy, i umysł i serce razem? milczenie, mowa, łzy i ciche westchnienia, wszystko, jedno uczucie tłumaczy: a lubo żadna wymowa dostatecznie tego co wtedy czujemy dotąd oddać nie potrafiła; jakże miłe jest nawet wspomnienie, które acz słabo, podobne uczucia z przeszłości wywoływać zdoła?

Taką była uroczysta chwila, która w owym poranku na Janusza i Stanisława, cały swój ponęt uszczęśliwienia zlewała. Młodzieńcy ci, obydwa za równo urodziwi, przystępni, weseli; tak silnie i szczerze do siebie byli przywiązani, że się jednozgodnie, krajami swemi dzielić nie chcieli.

Książe Stanisław opuścił był Mazowsze zeszłego roku, odprowadzając siostrę swoję Zofiją do Węgier, gdzie jednemu z najbogatszych i najszlachetniejszych kraju tego magnatów, zaślubioną została. —

— Z tych to za-karpackich krain, drogi bracie, sprowadziłem dla pól naszego Mazowsza, mało nam znanej jeszcze tatarki nasienie, i szumnej kukurydzy słodkie ziarna, młode latorośle brzoskwiń i moreli, i owe wyborne śliwy, które nazwisko swoje, od węgierskiej ziemi wiodą. Nie zazdrościłem, mówił dalej dostojny młody wędrowiec, siostrze naszej okazałości i blasku, które ją otaczają; pysznych jej rydwanów, obfitości sprzętów i ozdób, wykwintności przypraw jej stołu, ani chmary kosztownie na wschodni sposób ustrojonych dworzan, szatnych i służebnic, każde jej skinienie z ślepą uległością wypełniających. Nie przyćmił ócz moich blask klejnotów i pereł, któremi ona jest okryta, ani wspaniałość zamków, przepychem południa i wschodu jaśniejących. Ale te uprawne niwy u stóp gór winorodnych, te nieprzejrzane okiem tak starannie obsiane pola, te fruktowem drzewem osadzone ogrody, ten lud czerstwy, zdrowy, dobrze odziany, wesoło do pracy pośpieszający. To, drogi bracie, często wyraz zazdrości na mojej twarzy malowało; bo podobne obrazy, nastręczały umysłowi memu ustawiczne przedmioty do smutnych porównań, z naszem zaniedbanem, złupionem, najazdami i wojnami spustoszonem księstwem.

— I chwalebne usiłowania twoje, bezskutecznemi nie będą, przerwał Janusz, ściskając brata raz jeszcze. Ja przez ten rok tak długi, samotnie, bo bez ciebie, w tym zamku strawiony, równie jak ty, ogólnem dobrem zajęty, mnogie w tym celu przedsięwziąłem prace; których owoc już się gdzie niegdzie postrzegać daje. Jutro więc panować i rządzić wspólnie zaczniemy, dzisiaj zaś, przedewszystkiem wiadomości, o wypadkach twojej podróży, szczegółowo udzielić mi raczysz. Dziś, nic Książęta Mazowieccy, ale Stanisław i Janusz, rycerze młodzi, i chwały chciwi, a zatem i te i rycerskie zapasy lubiący, własne swe przygody, z właściwą tyle się kochających istot otwartością, odkryć sobie powinni.

A najprzód, mówił dalej, wiem że nasza Zofija, kochana, bogata i dostojna pani, panuje sobie nad udzielnem państwem, rozdaje dank rycerzom, zwiedza turnieje, ucztom przewodzi i z innemi pięknościami tamtych krajów, o pierwszeństwo wdzięków i zalet kobiecych się ubiega. Na tem rai dosyć, bo tu sobie tylko wspólnie winszować powinniśmy, nic o tem więc badać mi ciebie przyjdzie. Ależ ty, luby Stanisławie, byłeś w Krakowie na królewskim dworze, do tej tak sławnej Bony towarzystwa przypuszczony, ty, w gronie tak blizko nam powinowatej królewskiej rodziny dosyć długi czas strawiłeś, bo aż dwóch gońców od ciebie z Krakowa odebrałem; wyznaję, że ta część twojej podróży, mocno moję ciekawość zaostrza i że przedewszystkiem, o jej szczegółach dowiedzieć się pragnę.

Tu Książe Stanisław rozśmiał się z pewnym przenikliwym wyrazem i odrzekł bratu z pośpiechem. O! co o mojej bytności w Krakowie, nie wiele ci powiedzieć mogę; bo tej zasłona, nawet przed tobą, jakiś czas jeszcze odkrytą być nie może. Dowiesz się tylko, a może z podziwieniem, że nasz Król Zygmunt, w boju wielki, w radzie przebiegły i mądry, miedzy współczesnymi władcami szczytne miejsce zajmujący, jest w zamkowych swoich komnatach słabym, dla swojej pięknej włoszki. Bona, podobna słońcu kiedy się z południa na zachód obraca, równie jak ta światom blasku udzielająca pochodnia, nie traci, i owszem, codziennie jaśniejszych promieni nabierać się zdaje; a lubo już dzieci kilkoro tron naszego powinowatego otacza, piękna jego małżonka panuje dotąd w kraju, całym urokiem niezwiędłej młodości, zachwycającą pięknością utrzymanej, któremu dowcip, nauki, a nadewszystko pewna przebiegłość subtelna, oddzielną jakąś cechę nadawać się zdaje. Bona jest ową jodłą wśród gęstej wznoszącą się brzeziny, użycza w lecie dobroczynnego cieniu młodym, koło niej rosnącym latoroślom, nie traci w jesieni wspaniałości swoich konarów, i oczy przechodnia, w zimie nawet, z radośnem uszanowaniem, na siebie zwracać zdoła.

— Aleś ty coś bardzo tej jodły cieniu zapragnął, bracie kochany, przerwał mu Janusz wesoło; wcale się już teraz nie dziwuję, że twój pobyt w Krakowie, tak znacznie przedłużonym został Bona więc, jest, podług ciebie, wszelkich kobiecych doskonałości wzorem?

— Otyle, odrzekł Stanisław, o ile piękność, dowcip i nauka, tej doskonałości, użyczyć mogą.

— Ale, kochany Januszu, słyszałeś pierwszy warunek mego opowiadania, zasłona pobytu mego w Krakowie, nic może być zupełnie przed tobą odsłoniętą. Pomijając więc bliskie moje z Boną stosunki, obszernie ci okazałość jej dworu opisać mogę. Co tylko wykwintność południa i zamiłowanie kwitnących w nim nauk i sztuk pięknych, zgoła to wszystko, o czem nawet nam się jeszcze nie śniło w Mazowszu, znajdziesz zebrane obficie, około tronu Zygmunta. Duchowni nauką słynący, rycerze wielkiemi czynami wsławieni, uczeni, dziejopisowie, rymotworcy, hołdują pięknej jego małżonce, koronę polską godnie uświetniając. Piękne są także dziewice, które służbę królowej składają, i tych staranniejsze wychowanie i polor na świetnym dworze nabyty, podwajają przyjemność młodzieży w Krakowie goszczącej. Daruj więc, drogi przyjacielu, że tak uroczego towarzystwa ponęty, dłużej nad czas zamierzony, tam mnie zatrzymały.

Tu powstał Stanisław, przybliżył się do okna, a otworzywszy je, i z wdzięcznym uśmiechem ciemno niebieskie swe oczy w kryształowe nurty Wisły zatopiwszy, mimowolnie dumać zaczaj. Przemknął się przez otwarte okno wiatr lekki i poruszył pióra wiszącego na ścianie hełmu, a piękny pukiel ciemnych włosów, okazał się na nim pod orła skrzydłami ukryty.

— No, no, jak widzę zawołał Janusz żywo, nic jednę tajemniczą pamiątkę w dowód tęsknego rozstania, wywiózł luby braciszek z za granicy. Ależ Bona ma włosy czarne, a te są ciemne i nawet od naszej Zofii włosów jaśniejsze. Czy ta czuła pamiątka, także pod zasłoną ma zostać? A czy niegodzien jestem wiedzieć, czyje głowę te włosy zdobiły ?

— O! to nic jest żadną tajemnicą, odparł starszy Książe. Włosy te należą wistocie, także do bardzo pięknej osoby, która pod opieką Bony wzrosła; i lubo daleką jest od wzoru, którego naśladować byłoby niepodobieństwem, łączy jednak tysiączne powaby dowcipu, z niczaprzcczonemi ciała i duszy przymiotami.

— A ta nowa znajomość, którą mi zapewnie zrobić przyjdzie? zapytał ciekawie Janusz.

— Jest, przerwał Stanisław Urszula Rodziejowska, wojewodzianka rawska. Opuściła ona dwór krakowski, w tymże samym prawie czasie co i ja, udała się na zamek radziejowski, powołaną tam będąc przez ojca swego. Goniąc na ostre z jednym włoskim rycerzem, pokonałem go, a piękna Urszula z rozkazu królowej, podała mi w nagrodę ten pukiel włosów kosztowną zapinką zebrany, z tym warunkiem, żebym go nosił na hełmie, póki ona sarna w Warszawie mnie od tego nic uwolni, własna go ręką zdejmując.

Tu Książe Janusz nie mógł wstrzymać swojej niecierpliwości. Ta piękna panna, przerwał bratu, przybędzie tu na nasz ogołocony zamek, którego broń i lemiesz, jedyną są ozdobą ? tu, gdzie niedźwiedzie i rysie skóry, miękkie puchowe loża zastępują? gdzie pieczone mięso, bez przypraw zgotowana polewka, i w miodzie smażone jeżyny, nas samych i dworu naszego cafe przysmaki stanowią'? O kochany bracie! zamek warszawski, nie jest jeszcze godzien przyjąć gości, na dworze Bony zepsutych, czyli ukształconych, jak ci się ich nazywać podoba.

— Wszystko to lepszy obrot weźmie, jak ci się teraz zdaje, kochany Januszu, odrzekł Stanisław, wychodząc z komnaty; ale czas już posilić się po drodze, wieczerza na nas czeka, a po niej spoczynek mity; bo czyste chęci, i nieskażone sumienie, głębokim snem młodości, zasypiać nam dotąd dozwalają. Słońce też właśnie spuszczając się za miejskie wieże, ciemną pomroką gród książęcy okrywało, kiedy obydwa młodzieńcy weszli do jadalnej izby, gdzie mały, ale wierny poczet rycerzy, szatnych i giermków, już od dawna na nich oczekiwał.

ROZDZIAŁ II.

PORANEK KRÓLOWEJ.

Ktoż nie zna, czy z widzenia, czy z rysunków, wspaniale na Wawelu wznoszącego się dawnych panów naszych grodu? daleką więc jestem od powiększenia nowym opisem tylokrotnie o nim powtarzanych szczegółów. Spieszę przenieść tych, co mnie czytają, do małej narożnej komnaty, zręczność architektury średnich wieków dowodzącej; istotnie albowiem przyczepione; do południowej jego strony. Ten drogi zabytek przeszłości, bo w nim urodził się Kazimierz, tak słusznie Wielkim zwany, uległ już w owych wiekach uderzającej zmianie, bo z kolebki najlepszego z królów, stat się ubieralną komnatą pięknej królowej; zamiast składów ustaw zbawiennych, zbiorów, nadań i aktów sprawiedliwość i ludzkość ostatniego z Piastów dowodzących, któremi podczas jego panowania napełnione byty; mieściły tej komnaty szafy i skrytki, tysiączne, jakie tylko wtedy mogły być znane, do utrzymania i pomnożenia kobiecych wdzięków, przedmioty.

Duże jego okna do samego dołu kolorowemu szybami drobno osadzone, otwierały się na małe kamienne ganki, ozdobno i sztucznie różne delikatne wzory z kamienia wyrabiane przedstawiające, a lubo widok z tych ganków na miasto, Wisłę, Karpaty, Tatry, i szeroko u stóp ich rozłożone miasteczka i sioła, klasztorne wieże wśród gajów wznoszące się, obronne zamki wśród skał sterczące, nic do żądania najromantyczniejszej wyobraźni, nie zostawiał; wewnętrzne jednali tej komnaty ozdoby, przechodziły jeszcze w przyjemności urok tak wzniosłego położenia. Kotary z purpurowej materyi, bogato złotemi franzlami oszyte, spływając w szerokich fałdach z łęków sklepionych okien, broniły przystępu skwarnym południowego słońca promieniom; gotowalnia wspaniała, takąż materyją powleczona, z małem okrągłem w złoto oprawnem weneckiem zwierciadłem, stanowiła główny sprzęt tego piękności poświęconego przybytku. Co tylko sztuka złotnika na nowo w szesnastym wieku, przez florenckich mistrzów, pod znawczem Medyceuszów okiem wskrzeszona, wytwornej doskonałości ofiarować mogła; wszystko to na owym stoliku ujrzeć można było: pudełka do pachnideł, pierścionków i grzebieni, były tak delikatnie złotem i kamieniami ozdobione, że koronki, które przyległe szafy napełniały, daremnie z niemi w zawód iśćby mogły. Koncha morska niepospolitej wielkości, w tysiączne migająca się kolory, służyła za miednice, a nalewka do niej w złoto i turkusy oprawna, z jednej sztuki kryształów, miała kształt łabędzia, wodę ze złotego dzioba wypuszczającego; bożek miłości na alabastrowych ulatający skrzydłach, podawał na swej pochodni aksamitną do szpilek poduszkę; a mała figurka Plutusa, cała dyjamentami nabita, wznosiła koszyk srebrny na złożenie w nim przy rozbieraniu; maneli, kanaków i łańcuchów misternej roboty. Dwie duże figury Herkulesa ze srebra ulane, stały przy tej pięknej gotowalni, złote świeczniki przedziwnej roboty nad swemi głowami unoszące, w których różnokolorowe i pachnące pochodnie się znajdowały. Krzesło aksamitem obite, na krętych wyzłacanych nogach i podnóżek krzyżową robotą Adama i Ewę wystawiającą powleczony, uzupełniały tej wspaniałej gotowalni wykwintność.

Pani tego tak świetnego mieszkania, siedziała jednego poranku przy owej gotowalni, w rannym ale wytwornym ubiorze. Nic miała ona jeszcze na sobie ani szat złoto głowych, drogiemi futrami oszytych, ani drogich klejnotów, czoło i szyję jej blaskiem nadaremnie przyćmić usiłujących; szeroko na piękne ramiona spadający biały podwłośnik, kosztownemi koronkami ozdobiony, osłaniał w tej chwili zupełnie kształtną jeszcze wtedy kibić królowej Bony, jasno szafirowe wstążki zdobiły jej rękawy, i w układnych wiązaniach spajały ten ubiór od stanu aż do nóg, a czarne i śklniące gęstych jej włosów pierścienie, spadały w nieładzie na krzesło aż do ziemi. Cichość panowała w komnacie, dalekiej od zamkowego zgiełku; a pierwsza dotąd w Polsce znana, ulubiona Bony papuga, na złocistym berle obok gotowalni siedząca, zielonemi skrzydłami trzepiąc, przerywała jedynie powszechne milczenie, wołając niekiedy wrzaskliwie; wiwat Bona, wiwat moja królowa i pani.

Ale oczy i umysł pięknej królowej, innym wcale przedmiotem zdawały się być zajęte; wyraz wcale jej niezwyczajny, bo wyraz zawiedzionej nadziei, malował się w jej spojrzeniu. Nie była ona dnia tego ani z siebie, ani z hołdującej jej wdziękom rzeszy zadowoloną. Pewna niedbałość, może z jakiegoś przeczucia pochodząca, nie dozwalała jej nawet rozpocząć ważnego dzieła, zdobienia swojej osoby. Zdawała się kogoś oczekiwać, a kogoś, który ociągając swoje przebycie, jej nic cierpliwość podwajał. W tem małe drzwiczki któremi niegdyś zacny Wierzynek o każdej godzinie do wielkiego króla wchodził, drzwiczki subtelnie teraz pod fałdzista firanką ukryte, otworzyły się cicho, a maleńka karliczka, kształtna, udatna i zręczna, wśliznęła się do komnaty tak nieznacznie, że raczej rączo przebiegające zwierzątko, jak ludzką istotę, jej wejście zapowiadać zdawało.

— A czy to ty Babelko? zawołała żywo jej pani, ty i sama tylko? No, cóż mi przynosisz, jakże brzmi dzisiejsze twoje doniesienie?

Karliczka usiadła poufale na podnóżku Bony, a wpatrując się w nią śmiało dużemi swemi niebieskiemi oczyma, zaczęła mówić pochlebnie, ale ze złośliwym uśmiechem, tak, że wyraz dowcipnej jej twarzy, zupełnie sprzeczny słodkim jej słówkom obraz przedstawiał. — Babetka nie wiele dzisiaj dobrej, ukochanej swej pani przynosi; bo tylko wczoraj wieczór przez jednę godzinę, pod dużym kobiercem królewskiego stołu, ukrywać się mogła; ale i to Was może zabawi, mówiła dalej, odgarniając gęste jasne włosy z maleńkiego czoła.

— Cóż więc, mów prędzej ? zawołała Bona żywo, czas krótki, ubierać mnie przyjdą. Dziś

Książe Mazowiecki odjeżdża i ostatnie posłuchanie ma mieć u umnie o 20 tej godzinie.

Śpiesz się więc mała, bo..... — Tu niecierpliwa pani podniosła dosyć spora rózgę, w srebrną rękojeść oprawną, która u berła papugi wisiała.

— O moja sroga królowo, odrzekła śmiejąc się Babetka, nic lękam ja się Was dziś wcale, bo Wy jesteście ciekawi i pilno Waszę ciekawość zaspokoić chcecie, a ja wiem' wiele tego, co Was w tej mierze zadowolić może. Pozwólcie więc, niech to zwierzątko nakarmię, a potem.....

Tu Bąbelka wyjęła z szufladki gotowalni kilka kawałków cukru i białego chleba, pozatykała je na berle papugi, a pocałowawszy Bonę w koniec zakrzywionego trzewika, spokojnie miejsce swoję na podnóżku zajęła.

— A więc, moja pani chce i pragnie wiedzieć, kto wczoraj wieczór do królewskiej komnaty był przypuszczony, o czem mówiono kto nowe łaski otrzymał, kto w nadziejach zawiedzionym. został, a nade wszystko może, dodała z szyderczym uśmiechem, kto się pożegnać przyszedł i jak był przyjęty?

— Ależ mówże prędzej, niegodziwa karlico, zawołała z najżywszą niecierpliwością królowa, strącając ją z podnóżka.

— O kiedy już do tego przychodzi, odrzekła z nizkim ukłonem złośliwa istota: mam zaszczyt donieść Najjaśniejszej Pani, że król Jegomość przyjmował wczoraj Kmitę, który z rąk jego otrzymał starostwo Biłgorajskie, i Tęczyńskiego, który mu swego syna na dwór cesarski udającego się przedstawiał. Co to za piękny panicz, ale jeszcze bardzo młody. Jak powróci, warto go będzie poznać. Te ostatnie słowa, oglądając się na rózgę, niewyraźnie wyrzekła Babetka. Byli też potem dwaj Książęta Radziwiłłowie, panowie poważni, i w sutych strojach, lubo jeszcze dotąd coś pogańskiego w ich postaciach się maluje. Kołpak Księcia Mikołaja jest tak ogromny, żebym ja wygodnie w nim mieszkać mogła. Ale co za klejnoty u szabel, co za karbunkuł na spięciu u burki! — Mówili oni dużo o litewskich sprawach, i o życzeniu swojem i większej części Litwy, ażeby młodego królewica, Wielkim Księciem ogłosić można, dodając wiele innych rzeczy.

— Dziękuję ci, moja maleńka, rzekła. Bona z uśmiechem, w istocie, nie złe dotąd dałaś mi wiadomości.

— Ale nie wszystkie jeszcze, dobra Pani, mówiła dalej ułagodzona karliczka. Wszedł potem pan Zborowski i wprowadził młodego księdza, który dopiero co kanonikiem został. Śliczny to księżyk, do prawdy. Pan Podkomorzy nazwał go Gamratem, przedstawiając; ale coś nasz Monarcha nie bardzo go mile przyjął i krótko z nim pomówiwszy, księcia Mazowieckiego do siebie prosić kazał.

Na to ostatnie doniesienie, podwoiła się uwaga królowej i pilno słuchać zaczęła.

— Książe Stanisław wszedł z powaga, ale skoro się sam z królem ujrzał, pośpieszył do królewskiego krzesła i z synowskiem przywiązaniem, rękę jego do ust przycisnął. Król go czule przywitał, i w najserdeczniejszych wyrazach zapewnił, że państwo, dwóch tak zgodnych, tak do poddanych i swych lennych panów przywiązanych książąt, zawsze pod tronu jego cieniem opiekę i wsparcie znajdzie. Kadził mu, ażeby się jak najrychlej ożenił i ród Piastów dalszym przechował pokoleniom. Książe pożegnał się potem z królem, w obecności całego w wieczór tam zgromadzonego dworu, oświadczając stanowczo, że dziś o świcie Kraków opuści.

— Jakto, krzyknęła mimowolnie rozgniewana Bona, bez pożegnania się ze mną? tej obelgi nic zniosę.

— O moja droga pani, rzekła żałosnym tonem Babelka, czy cię to tyle obchodzi? nie spodziewałam się tego wcale. Ale raczcie mnie dalej słuchać, proszę. Zgiełk się zrobił w komnacie, srebrna lampa u belki wisząca słaby tylko ogień wydawała, a król stanąwszy przed ogromnym kominem, przyćmił zupełnie jego światło. Wymknęłam się więc niepostrzeżona, moim zwyczajem, wybadawszy co tylko mogłam, i stanęłam za gęstą firanką, która okno przechodniej sali w wieczór osłania. Tam Książe Stanisław wychodząc od króla, zastał pannę Radziejowską, która nizkim ukłonem, obłudnem ale powabnem wejrzeniem, cichym głosem, ale słodkich wyrazów pełną mową, zegnać się z nim zaczęła. Książe zdawał się być wzruszony, potem zadziwiony; lecz wyraz oburzenia, malował się częściej jeszcze na jego twarzy. Ale tak tajemnic z sobą rozmawiali, ze mimo najusilniejszego starania, nic usłyszeć nic mogłam, prócz tych słów kilku głośno wyrzeczonych, któremi się rozmowa zakończyła: "Do widzenia w Warszawie i to w najkrótszym czasie, tam dopiero Książe poznasz Urszulę. " Każde z nich po tych słowach, w przeciwną udało się stronę, a ja miarkując po mojej ochocie, że już czas było na wieczerzą, opuściłam tafcie mój kącik, i dzisiaj u stóp Twoich, wielka królowo, owoc mojej wczorajszej pracy składam.

Tu Bąbelka pocałowała znowu nóżkę Bony z uszanowaniem, i powstawszy, do swojej codziennej roboty pośpieszyła, a służba królowej, która tłumnie na odgłos jej srebrnej świstałki, koło gotowalni się zgromadziła, zastała ją skrzętnie zagranicznym ptakiem zajętą.

Nic trzeba tu wyjaśniać nikomu, jakie to miejsce owa Babetka, ta tak znikoma i politowania godna istota, na dworze wielkiej królowej zajmowała. Na pozór karmicielka papugi i do noszenia ogona sukni królewskiej w uroczystych okolicznościach używana, pełniła ona w istocie, jak widzimy, i inne nie zbyt zaszczytne, ale arcykorzystne obowiązki.

Po ukończeniu mnogich zatrudnień gotowalni i kiedy już Bona całym urokiem godności i ozdób królewskich jaśniała, weszły do komnaty panny dwór składające, dla odebrania dziennych rozkazów swojej pani. Królowa chcąc sama z panną Radziejowską zostać, oddaliła niebawnie wszystkie jej towarzyszki i usiadłszy na powrót w swojem krześle, zbliżyć jej się do siebie kazała. Ta młoda dziewica, była także piękną; rysy jej twarzy, prawdziwie chożą, wesoło. dowcipną, życia i wyobraźni pełną osobę przed, stawiały. Może za wielkie o sobie zarozumienie w jej różanych ust poruszaniu, może za nadto dwójznaczny wyraz, w złośliwie najgrawającym się uśmiechu, może nader twarde i szydercze czarnych brwi poruszenie, za najmniejszą dumę jej obrażającą przeciwnością, bacznie jej wdzięki rozbierającemu, ujść by nie mogły; ale Urszula była przytem tak milą, tak dworszczyzną przejętą, w tańcu tak zręczna, w kościele tak skromna, że wady jej piękność umniejszające, urokowi jej zalet, zawsze ustąpić musiały. Jej ciemna, długa i szeroka suknia, od piersi do dołu złotem wyszyta; była u rękawów i szyi wielkiemi perłami spięta. Stojąca koronkowa kryza, otaczała jej piękną szyję, na której złoty łańcuch z medalem, herb jej domu wyrażającym, był zawieszony; jasno brunatne włosy na czole przedzielone, ozdobione kosztowną zapinką, spadały na jej ramiona, gęsto trefionemi kosami aż do kolan, a długa zasłona, z białej przezroczystej tkaniny na wierzchu głowy perłami wysadzoną śpilką przypięta i trzewiczki z zakrzywionemi końcami, nadawały całemu jej ubiorowi cechę wieku i smaku w owym czasie upowszechnionego, a jasno szafirowe ze wstążki na piersiach związanie, oznaczało w niej wyłącznie Bony dworską pannę. — Nie jeden obraz podobnie ubranej osoby, widzieć dotąd można W zbiorach obrazów rodzinnych. Lubimy szukać niekiedy na tych w przeszłości z nami spowinowaconych twarzach, owych plemiennych rysów, które się dotąd w późnem ich potomstwie spostrzegać dają. Urszula Radziejowska zbliżyła się pokornie do królowej, i w milczeniu uszanowania pełnem, na zapytywania oczekiwała.

— Cóż więc, moja Urszulko, jakże się twoje rokowanie udało? rzekła a udaną obojętnością Bona.

— Najjaśniejsza Pani, odparła dworska dama, wszystko mi jak najlepiej poszło, widziałam Księcia dwa razy, a to wczoraj z rana, kiedy był na pożegnaniu u pani Kanclerzyny Kmitowej, i w wieczór przechodząc przez salę, która dwa skrzydła zamkowe łączy. Książe z najczulszą przyjmuje wdzięcznością, tak łaskawe dla niego wielkiej królowej oświadczenia. Zastanowił się jednak nieco, nad podanemi mu przeze mnie warunkami. Stałe przemieszkiwanie w Krakowie, zdaje mu się niezgodnem z dobrem jego poddanych, a namawianie własnego brata do stanu duchownego, mocne i niespodziewane mi oburzenie w nim wzbudziło. Ale najuroczyściej obiecał w krotce tu powrócić, a będąc wolny od wszelkich serca skłonności, przychyla się chętnie do zostania bezżennym, póki wiek królewny Katarzyny, z ofiarowanego mu a tak zaszczytnego dla siebie związku, korzystać nie dozwoli. Pożegnawszy króla, nie mógł już podwajać żalu swego, powtarzając u stóp Waszych, pani, zapewnień wdzięcznego swego uwielbienia, i ja jedna, świadkiem byłam jego rospaczy. Zaklinał mnie, ażebym uszanowanie jego u nóg Waszych złożyła i o wschodzie słońca Kraków opuścił.

— Nie źleś się sprawiła, jak widzę, rzekła królowa, uśmiechając się łaskawie do powiernicy swojej, i na moje szczególne zasłużysz sobie względy, jeżeli następnie Stanistawa postępowanie, to, co mi teraz mówi łaś, potwierdzić zdoła.

— A teraz, Najjaśniejsza Pani, rzekła pokornie Urszula, pozwólcie mi przełożyć Wam w kilku słowach, konieczną potrzebo uwolnienia mnie na czas krótki od zaszczytnych obowiązków, które na Waszym wypełniam dworze,

— A toż dla czego? zawołała z podejrzliwem zadziwieniem Bona, przypominając sobie ostatnie słowa Urszuli do Księcia wyrzeczone, które jej karlica powtórzyła.

— Oto jest, odrzekła spokojnie wojewodzianka, wyjmując z wiszącego u jej boku złotem przerabianego woreczka, pismo ojca mego wczoraj do mnie przesłane; znajdziesz w niem, pani, powody, pokornej mojej prośby. Tu z nizkim ukłonem podała Urszula królowej pargamin, starannie srebrnym okręcony sznurkiem i herbowną pieczęcią Radziejowskich opatrzony. Nadworny kapcia wojewody wyrażał w nim stanowczą wolą ojca panny wejewodzianki, ażeby jak najrychlej do Radziejowic wróciła, dla pielęgnowania tam samej pani wojewodziny, ciężką chorobą złożonej.

— Nie mam co na to powiedzieć, rzekła królowa, zwracając pismo Urszuli; jedź więc Waszmość z Bogiem. Ale, dodała surowo, nie zapominaj nigdy, że Bony oko wszystko wyśledzi, Bony ucho niczego nie przesłyszy, a Bony zemsta, zawsze i wszędzie zadosyć sobie uczynić potrafi. Ale ty, moje dziecię, nie zasłużysz nigdy na nią, dodała pochlebnie, uśmiechając się przewrotna Włoszka, nieprawdaż? ty zawsze rozkazom twojej pani posłuszną i zaufania jej godną będziesz. Bliskość Warszawy i ojca twego z Mazowieckiem! Książętami stosunki, dozwolą ci dalsze moje polecenia, z chwalebnem poświęceniem się dla mnie wypełniać; a kiedy wrócisz do dworu, moja droga Urszulo, wtedy, nie jako mało znaczącą dworską pannę, ale jako w zaszczyty i dostatki obfitującą żonę senatora, witać mi cię przyjdzie.

Tu panna Radziejowska podwoiła swoje ukłony, najściślejszą uległość w wypełnieniu pani swojej rozkazów obiecując, i już tylko znaku ostatecznego do oddalenia się oczekiwała; kiedy Bona namyśliwszy się cokolwiek i jak się zdawało nowy jakiś pomysł uskuteczniając, otworzyła złotym kluczykiem maleńki sepecik z cedrowego drzewa misternie słoniową kością i kolorami wysadzany, który do przechowywania najdroższych jej ozdób służył; a wyjąwszy z niego płaską złotą puszeczkę, na której różnokolorowe ze szmelcu wiły się węże , godło rodzinnego herbu królowej : Tu, mościa panno , rzekła do Urszuli, znajdziesz wizerunek mojej twarzy; obdarzam cię tą pamiątką, ażeby rysy Bony, która równie szczytnie nagradzać, jak silnie karać umie, w każdej obecnemi ci były chwili, ale obraz który ta puszka zawiera, dopiero za dotknięciem tej subtelnej sprężyny, ujrzyć będziesz mogła.

Tu Bona chciała lekko misterną poruszyć sprężynę, ale raptem podwoje komnaty z trzaskiem odskoczyły, i głośno wyrzeczone przez pannę służbową słowa: "Król Jegomość idzie" koniec tej rozmowie położyły. Urszula na znak Królowej, milczenie jej o swym darze nakazujący, wsunęła nieznacznie puszkę do swego woreczka i z nizkim ukłonem suknią królowej pocałowawszy, wymknęła się śpięsznie małemi drzwiczkami, z któremi nas już Bąbelki tajemne niemi wejście zaznajomiło.

Nic tracąc ani chwili, zapomniawszy nawet obejrzeć tego zaszczytnego upominku, którym tak łaskawie obdarzoną została , wybrała się panna Radziejowska śpiesznie w podróż, a nim słońce za góry schylać się zaczęło , już ona siedziała w podróżnej kolebce dwoma zbrojnemi ludźmi ojca swego poprzedzonej, i przez piaski, bory, bagna, zarosłe i manowce bez śladu, do ojczystego zamku śpieszyła, w towarzystwie starej, w domu rodziców zasłużonej panny, która dobrym winem kiedy niekiedy się pokrapiając, resztę chwil podróży słodkim snem skracała."

— Już więc wolną jestem, zawołała radośnie Urszula, skoro miejską bramę minęli, już mnie mało, równie twoje groźby, jak obietnice obchodzą, pomyślała sobie, kiedy ostatnie wieże Krakowa z jej oczów znikły. O jakżem zręcznie, ztak trudnego położenia wybrnąć zdołała! Ale też, kiedy za pomocą moich wdzięków i dowcipu, Księżną Mazowiecką zostanę, wtedy ci dopiero urazy pannie wojewodziance uczynione przebaczę, i tak cię, dumna Bono, na zamku moim w Warszawie godnie przyjmować będę , że przymuszoną zostaniesz uznać, iż nie napróżno tak ważne i częste od ciebie odbierałam nauki.

Takie były podczas podróży Urszuli Radziejowskiej marzenia, przerywane jedynie niekiedy chrapaniem panny respektowej i leśnych ptaków świstaniem. Nie powinna się jednak była tyle chełpić ze swojej przebiegłości i z łatwości, z którą Królową w błąd wprowadzić zdołała, bo jako sprawiedliwie jej przygody opowiadająca, wypada mi nadmienić, że koniec czerwonego bucika Babetki, który ona pod firanką spostrzegła w ciągu swojej z Księciem rozmowy; był jej skazówką do szczerego oddania tegoż swojej pani, i od podejrzliwych Bony domniemań w tym względzie jedynie ją uchronić potrafił.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROŹDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROŹDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROŹDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część druga

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROŹDZIAŁ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej