Ludwik Sztyrmer

CZARNE OCZY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SPOTKANIE

LICYTACJA

ROZMOWA

WIECZOREK KAWALERSKI

POWIASTKA O PANU IZYDORZE

MATKA I CÓRKA

FACTA MYSTICA

PAN CHRYZANTY

ODKRYCIE

SPOTKANIE U WOLSKICH ROGATEK

HISTORIA OBRAZU

ZNAJOMA OSOBA

WYPADAŁO SIĘ TEGO SPODZIEWAĆ

DWIE PRZYJACIÓŁKI

BIELANY

OSTATNI SEN

ZAKOŃCZENIE

CZARNE OCZY

Sztyrmer Ludwik

..wenn wir selbst das Wunderbarste, von dera- wir täglieh umgeben deshalb nicht mehr so riennem wollen, weil wir einer Reihe von Erscheinungen die Regel der cyklischen Wiederkehr abgelauert haben; so fahrt doch oft, durch jenen Kreis  ein Phänomen, das allunsere Klugheit zu Schanden macht...

Hoffmann — „Die Elixiere"

SPOTKANIE

Zabawny człowiek i mój  serdeczny
przyjaciel! Tylko dwa razy w tygodniu:
we czwartek i w niedzielę , drwi sobie
ze mnie. Niech mu Pan Bóg da zdrowie
i długie życie!

„Stara komedia o przyjaźni"

Pierwsze kilka tygodni po przyjeździe do Warszawy nie miałem ani jednej wolnej chwili. Konieczność i rozkazy odebrane od żony na wyjeździe zrobiły mię bardzo czynnym człowiekiem. Cały dzień biegałem za sprawunkami do magazynów i sklepów, miewałem narady z prawnikami, z bohaterską cierpliwością nudziłem się w Trybunale i wieczorem, na dobitkę, z rzadkim w moim życiu animuszem kłóciłem się z pełnomocnym faktorem moim, Lejbą, który zbyt akuratnie mnie oszukiwał. Bo rukając się dłużej z tym Żydem, byłbym się może na nim zaprawił, porzucił panto flostwo i został mężem tęgiego charakteru, ale załatwiwszy ważniejsze interesa prędzej, niż się można było spodziewać, pożegnałem faktora i zahartowanie swego serca zostawiłem pomyślniejszym okolicznościom. Tymczasem odwiedziłem kilku dawnych znajomych i ci dobrzy ludzie jak zaczęli mi przypominać stare dzieje, tak nareszcie rzekłem sobie: „Czy uważasz, panie Wincenty, że tyle osób szczerze cieszy się z tego, żeś tak starannie zakonserwował w swojej istotce pierwiastek pantoflo stwa? Jeżeli je na nieszczęście stracisz, pożegnaj się razem i z tą żywą sympatią, którą ci dziś okazują! Daj pokój, zostań już do końca takim, jakim miałeś honor być dotąd." I zostałem sobie Pantoflem.

Korzystając z pięknej jesiennej pory, poświęcałem większą część dnia na przechadzki za miastem, gdzie wszystko przypominało mi upłynioną młodość. Myśli, uczucia, marzenia, radość i smutki tego czasu wybiegały na moje spotkanie z każdego drzewa, z każdego pagórka, z każdego kamienia, który czas rozłąki przedrze mał na miejscu. Rój pamiątek w cudownych postaciach, jakby cienie drogich osób wywołane z mogił, otaczał mnie dokoła i słodził chwile samotnych spacerów.

Smutno mi było, kiedy wieczorem trzeba było myśleć o odwrocie, a potem jak tylko przejdę rogatkę i znów stąpię na bruk miejski, wraz mnie zły humor napada i dziwaczne myśli snują się po głowie. Takim sposobem raz pod wieczór noga za nogą wędrowałem do domu na herbatę, nie zwracając żadnej uwagi na przechodzących i nie patrząc dalej jak na koniec nosa. Umysł mój był właśnie zajęty rozstrzygnieniem ważnej kwestii: „Jakim to sposobem człowiek sam z sobą rozmawia, dysputuje, kłóci się nawet wyraźnie? — mówiłem sobie. — Wszakci dla takiej operacji trzeba koniecznie dwóch osób; trzeba, żeby jedna pytała, a druga dawała odpowiedzi, jedna coś twierdziła, a druga to coś zbijała; trzeba nareszcie, żeby te osoby były bardzo przeciwnych z sobą usposobień, kiedy się nawet po grubiańsku kłócić mogą, kiedy się tak nieraz swarzą, że gdyby się dorwały do kijów, to by się wszczęła zacięta między nimi walka! Jakimże dziwnym sposobem cały ten proces wypełnia jedna persona?" Byłbym może rozwiązał na koniec to psychologiczne zagadnienie, ale przed samym ratuszem ktoś mnie nagle porwał z tyłu za ręce i nachyliwszy się do mojego ucha, krzyknął nielitościwie głośno: — Aha! Signor Pantoflino! Pantoflinet to! przecie mi się udało złapać waszmościa! Jakże się miewasz, mój przyjacielu? Skąd idziesz? Dokąd dybiesz?

Po głosie poznałem natychmiast, że to był mój szkolny kolega Marceli, i ochłonąwszy nieco od przestrachu, powiedziałem mu naprzód bardzo dyplomatycznie, że postępowanie tak raptowne mogło mię nabawić niebezpiecznej choroby, a potem wszystko, com wiedział o moim wyjściu z domu i zamiarze wrócenia na herbatę.

— Aj, aj, mój najmilszy dobrodzieju! — rzecze mi Marceli z dziwnym uśmiechem — acpan, widzę, tak stanowczo rozporządzasz swoją personą, jak gdybyś był najstarszym jej naczelnikiem.

„Zabawny człowiek, pomyślałem sobie. Jużci wrócić na kwaterę, napić się herbaty i usnąć, zupełnie ode mnie zależy: żona została na wsi." — Jakież to mi zagadki prawisz? — wybąknąłem nieśmiało i jąkając się cokolwiek. — A któż się ma opiekować moją osobą, kiedy nie ja sam? Któż to będzie moim guwernerem?

— Ja, dobrodzieju, jeżeli pozwolisz — odpowiedział Marceli, zdjął kapelusz i nisko się ukłonił.

— No, no, dość tych żartów. W innym czasie będę ci służył, a, teraz idę sobie do domu...

— He, he, he! Bardzo przepraszam, mój szanowny przyjacielu, o, nieskończenie przepraszam! Teraz sobie tylko stoisz na bruku, potem pójdziesz ze mną, ot tu, do ratusza, gdzie właśnie w tej chwili odbywa się licytacja i za tanie pieniądze może kupisz jaką drobnostkę dla żony, a po licytacji, co najdalej za godzinę się skończy, powędrujemy do mnie na kawalerski wieczorek i tam hurtem zobaczysz wspólnych naszych znajomych, których byś w parę tygodni pojedynczo nie odwiedził.

— A, istotnie, wcale niezła twoja propozycja! Na ten raz chętnie zrzekam się wolnej woli i oddaję się w twoje rozporządzenie.

— Widzisz, łaskawco, jak to niepewne losy człowieka w tym życiu. Żeby cię twoje filozoficzne przekonanie o swobodzie woli dziesięć razy takim sposobem zawiodło, to byś może uwierzył w fatum.

— O, nie! Tylko by mi się zdało, że powróciłem na wieś.

LICYTACJA

Bywają dziwne malowidła — jak spojrzysz,
wyraźnie ci się zdaje, że ktoś żywego człowieka
dla twojej satysfakcji powiesił na ścianie!
Ale bądź w takim razie ostrożny, bo to nie
płótno pomazane olejem.

„Magia mystica"

Sprzedawano z młotka ostatki jakiejś nieruchomości. Sala była już prawie pusta. Mała liczba pozostałych osób rozkupywała drobiazgi za bezcen, bo jeśli kto tylko pokazał chęć nabycia jakiego przedmiotu, nikt z obecnych mu nie przeszkadzał. Popatrzywszy czas niejaki, zacząłem  myśleć o odwrocie i jużem chciał się naradzić w tym względzie z Marcelim, kiedy przy kratkach licytacyjnych scena się nieco ożywiła. Stał tam człowiek podeszłego wieku, poważnej postaci, ubrany w granatowej węgierce i niecierpliwie o coś prosił urzędnika municypalnego, a ten mu odpowiadał obojętnie, że przedmioty przeznaczone na sprzedaż spisane są na liście i wedle prawa po kolei będą publiczności przedstawione. Człowiek w węgierce kilka razy powtarzał swoję prośbę i zawsze tę samą odbierał odpowiedź. Nareszcie rzekł błagającym głosem: — Łaskawy panie! sam widzisz, że oprócz mnie nikt tego zapewne nie kupi, a choćby i chciał kupić, toć wszystko jedno, czy prędzej, czy później rzecz będzie pokazana, mnie zaś zrobisz pan wielką przysługę, bo wcześniej będę mógł wyjechać z miasta. Konie moje parę godzin już stoją przed ratuszem, chciałbym natychmiast puścić się w drogę. Urzędnik nie dał się zmiękczyć i tym argumentem. Ta niecierpliwość starca, który wcale nie miał miny spekulanta, żywo mię zajęła.

— Co też on chce kupić? — rzekłem do Marcelego.

— Poczekaj, ja się wraz dowiem — odpowiedział mój towarzysz i niby bez zamiaru poszedł w tamtą stronę, odwołał jakoś urzędnika i po cichu zaczął z nim rozmawiać. Człowiek w węgierce widocznie starał się podsłuchać,: o czym mówili, na twarzy jego widać było wielką nie spokojność, kręcił się na miejscu w torturach ciekawości. Nareszcie namiętność wzięła górę nad innymi względami, zrobił krok naprzód i nieśmiało zbliżył się do urzędnika, żeby mu przerwać albo może podsłuchać rozmowę... Wtem głośno drzwi się rozwarły i jakiś młodzieniec arcydzi wnej powierzchowności zabawnie wpadł do sali, ledwie na środku zdjął kapelusz z głowy i stanął przy kratkach obok niecierpliwego starca. Ubrany był podług ostatniej mody, ale oczywiście nie zwracał na ubiór żadnej uwagi, bo chustkę miał szkaradnie krzywo zawiązaną na szyi, rejtfrak niby cokolwiek ciasny i jakby pożyczony, kapelusz fantastycznie pomięty, koszlawe obcasy u obuwia i u dwóch pięt jedną tylko ostrogę. Spostrzegłszy oprócz tego jakieś hiperboliczne wyrażenie na twarzy, grymasy i ruchy ciała osobliwszego gatunku, powiedziałem sobie, że ten jegomość musiał jakim sposobem wyleźć żywo z którejkolwiek powieści Hoffmanna i że życie jego nie może ubiec zwyczajną koleją. Z pierwszego rzutu oka powziąłem mimowolne podejrzenie, że albo już był igrzyskiem tajemniczych sił duchownego świata, albo niebawem znajdzie się z nimi w styczności. W zapędzie wyobraźni, coraz więcej podżeganej jego ciekawą figurką, gotów byłem nawet posądzić go o znajomość z odwiecznym nieprzyjacielem naszej duszy. Na szczęście spostrzegłem, że się przywitał z Marcelim i zaczął poufale rozmawiać. Ta prosta okoliczność nie wiem dlaczego zatrzymała nagle bystry potok domysłów, co z szumem przerzynał się przez sam środek mego biednego mózgu. Wkrótce potem i Marceli powrócił do mnie i wprzód, nim mogłem go spytać o nieznajomym młodzień cu, szepnął mi do ucha:

— Starzec chce kupić jakiś obraz, ostatnie dzieło malarza, który w tych dniach umarł u Bonifratrów.

— Cóż to za obraz? — spytałem. — Nie wiem — odpowiedział mój towarzysz — musi być w nim coś osobliwszego. Zobaczymy. Aha, patrz, oto go masz przed sobą. — I w tej chwili postawiono obraz na stole.

Szmer ogólny, znak żywego interesu, powitał dzieło artysty. Na płótnie, w naturalnej wielkości, widać było młodą, śli czną kobietę, siedzącą na rozkosznej oto mance. W pewnej odległości od niej stał średnich lat mężczyzna, maleńkiego wzrostu, chudy, na cienkich nóżkach i w okropnej pasji. Twarz jego wykrzywiona i zielona od wewnętrznej fermentacji żółci, oczy nieruchomie utkwione w twarz kobiety, ogniste, gorejące, straszne, wreszcie cała postać konwulsyjnie złamana na połowę i naprzód pochylona, z dłońmi przyciśniętymi do skroni; wszystko to zrobiło na mnie okropne wrażenie. Dreszcz mnie przejął, jakby mi na serce padł odblask tej rozpaczy i boleści tego szaleństwa i jadu piekielnego, które artysta zostawił na fatalnym płótnie. Musiałem chwilę odpocząć i oczy odwrócić, póki mnie nie wzięła ciekawość lepiej rozpatrzyć kobietę. Dziwną rzecz! siedziała obojętnie i z jakąś ironią patrzała nieszczęśliwemu w oczy. Maleńki piesek na jej kolanach miotał się z przestrachu, ona była spokojna, głaskała go ręką. To cały dramat, pomyślałem sobie, jakaś tajemnicza historia jednej chwili, ale w tej chwili może losy całego życia dwóch serc się rozstrzygnęły.

— Sto złotych! — zawołał licytator.

— Dwieście — krzyknął natychmiast człowiek w węgierce i oczy jego błysnęły jakby łzą, co się nagle zatrzymała.

— Czterysta! — podchwycił młodzieniec w rejtfraku i coraz mocniej zaczął się wpatrywać w malowidło.

— Pięćset — cierpko zawołał starzec.

— Tysiąc — odstrzelił młody antagoni ... sta i fizjonomia jego przybrała szczególniejsze wrażenie.

Łatwo było dostrzec, że na starca nie . zwracał żadnej uwagi, bo wzrok miał sztywno utkwiony na płótno artysty, ale na czole i we wszystkich rysach twarzy widać było niepokój gwałtownie wstrząśniętej duszy i dzikie myśli latały w nieładzie jak ptastwo nagle ze snu zbudzone. Człowiek w węgierce nieustannie podwyższał cenę, młodzieniec bez namysłu podwajał jego kwoty. Obydwa oczu nie spuszczali z obrazu. Zdawało się, że ci ludzie prowadzą grę hazardowną i postanowili sobie jeden drugiego do szczętu zrujnować. Wszyscy obecni patrzali na nich z nieopisanym zadziwieniem.

— Dziesięć tysięcy! — jęknął starzec, zwrócił się ku swemu przeciwnikowi i ostry wzrok wlepił w niego..

— Dwadzieścia! — w ten moment podchwycił młodzieniec, zawsze patrząc na malowidło.

Starzec zbladł, zmięszał się i z jakąś żałością odezwał się do gorącego amatora:

— Czy pan mnie tylko na przekorę dajesz tak ogromną kwotę, czy z miłości sztuki tak uporczywie chcesz nabyć ten obraz?

Właśnie kiedy tych słów domawiał, zachodzące słońce strzeliło w okno ostatnim swoim blaskiem i złotym potokiem światła cudownie oblało tajemnicze malowidło. Młodzieniec w rejtfraku szybko zwrócił się ku swemu przeciwnikowi i porwawszy go za rękę, zawołał z nieudanym zapałem:

— O mój szanowny panie! Któż by sobie nie życzył posiadać to arcydzieło sztuki? Przypatrz się tylko, mój dobrodzieju, dziwnie pięknym, czarnym oczom kobiety, a jestem pewny, że pojmiesz, z jaką rozkoszą poświęciłbym cały majątek, żeby tylko zawsze widzieć je przed sobą.

Istotnie miał słuszność, nigdy w życiu nie widziałem takich oczu! Nie mogłem patrzeć na nie, tak głęboko z martwego płótna spojrzenie ich przedzierało się do serca i kłóciło jego pokój. Był w nich jakiś czarodziejski urok, ale nieprzyjemnie mi było doświadczać jego potęgi. Czułem mimowolną trwogę, jak gdybym o północy siedział sam jeden w ciemnym pokoju.

Posłyszawszy odpowiedź młodzieńca, starzec stracił przytomność, załamał ręce, chciał coś powiedzieć i nagle zatrzymał  się. Nieznajomy spytał go:

— Czy masz pan żonę i dzieci?

— Mam — bąknął biedny machinalnie.

— No, to wracaj do nich, szanowny panie, bo choćbyś nawet był bogatszym ode mnie, zawsze przez wzgląd na obowiązki ojca i męża, jako człowiek sędziwy, rozumny, możesz mi ustąpić. Błagam pana o tę łaskę!

— O, młodzieńcze! — zawołał starzec z goryczą. — Gdybyś wiedział, jak drogi dla mnie ten obraz, pewnie byś mi go nie wydzierał! Pomyśl, może mi go jeszcze ustąpisz?... Ale prawda, na co się to przyda? Nie mam przy sobie dwudziestu tysięcy i w domu ich nie mam w gotówce!...

Potem w największej rozpaczy wybiegł z sali.

Młodzieniec kazał zabrać malowidło, zabawnie przy całym zgromadzeniu nasadził sobie kapelusz na głowę i powędrował do domu.

ROZMOWA

Jegomość, skąpiec niesłychany!
Trzyma rozum w kieszeni dla
własne go-li użytku i dla
ekstraordynarnych potrzeb?

Z „Procesu, kryminalnego"

Powiedz mi też, mój kochany — spytałem Marcelego wychodząc z ratusza — kto to jest ten dziwak w rejtfraku?

— At sobie, prosto oryginał, ekscen tryk— odpowiedział mój kolega — to Chryzanty Dewilski.

— Czy dobrze jesteś z nim znajomy?

— A, widać podobał się waszmości? Nie dziwię się temu bynajmniej. Ze mną kiedyś zdarzyło się coś podobnego. Przychodzę raz do kawiarni na Podwalu i chcę sobie wejść do osobnego pokoiku, w którym zwyczajnie siadywałem, ale kawiarka powiada, że jakiś muzyk z Norymbergi i drugi jegomość już go zajęli. Drzwi były zamknięte, słychać było żywy gwar, stuk i brzęk jakby szklanek.

Aj, cóż to oni tam robią? Czy się nie pobili? — zawołała Józia i ostrożnie uchyliwszy drzwi, zajrzała do pokoju. Odskoczyła jednak natychmiast, zbladła z przestrachu, przeżegnała się wielkim krzyżem i zmieszanym głosem rzekła mi: — Panie! to czarci!... Zobacz pan tylko, co oni dokazują! — Patrzę tedy i jeżeli nie uwierzyłem Józi, to przynajmniej zdało mi się, że się zeszło dwóch opętanych albo fiksatów. Na środku pokoju Dewilski i Niemiec, trzymając w ręku niedopite szklanki pończu, wyciągnąwszy szyje naprzód, zgiąwszy się w dziwaczny pałąk i skacząc naprzeciw siebie na jednej nodze, jakimś diabelskim głosem recytowali Tririklied z Frejischü tza i takty szklankami wybijali. Później dowiedziałem się od Dewilskiego, że właśnie ten śpiew Kaspra z towarzyszeniem dwóch pikulinów, nad którego pięknością się delektowali, doprowadził ich powoli do tej muzycznej furii. Wszakże owo zdarzenie tak mocno mię zajęło, że wszelkimi sposobami starałem się poznać pana Chryzante go. Teraz jesteśmy z sobą bardzo dobrze, bywamy razem w kilku domach, najczęściej go jednak spotykam u pani Szczero polskiej.

— U pani Szczeropolskiej! Ach, mój najmilszy Boże! Wszakże to moja dawna znajoma i w części krewna nawet. A często on tam bywa?

— Nie wiem, czy wody w Busku, skąd wczora dopiero powrócił, nie przemieniły go, ale dawniej nic pewnego w tym względzie nie można było powiedzieć. Bywał bardzo często i bardzo rzadko; czasami kilkanaście wieczorów z rzędu, a czasami raz w miesiąc. Z tym wszystkim pani Szcze ropolska zawsze chętnie widzi go u siebie.

— A nadobna córeczka jej, Rózia?

— Ach, ta biedaczka szalenie w nim zakochana.

— W tym oryginale?

— Tak, tak, mój kochany, w tym oryginale. Ależ bo młodej kobiecie trudno nie kochać takiego człowieka. Nie mówiąc już o tym, że przystojny i bogaty, pan Chry zanty posiada ogromną naukę, niepospolity dowcip, wielką przenikliwość, wielką znajomość ludzi, coś poetycznego w umyśle, w uczuciach, wyobraźnię Araba, fantasty czność Hoffmanna. A przy tym charakter na kształt żywego srebra ruchliwy czyni go co dzień nowym człowiekiem. Tajemniczość, którą lubi się otaczać, rodzi tysiące o jego życiu domysłów, a nieustanne dziwactwa i wybryki zrobiły go chodzącym, że tak rzekę, bohaterem romansu. Nie wystawisz sobie, co to za interesująca persona.

— W samej rzeczy chciałbym go poznać. — Synu szczęścia, życzenie twoje jeszcze dziś się spełni! Prosiłem go na nasz wieczorek i dał mi słowo, że będzie niezawodnie.

— O, jakże ci jestem wdzięczen, żeś tak doskonale odgadł moje życzenie. Ale po wiedzże mi, czy kocha on Rózię.

— Tej tajemnicy nikt dotąd nie zbadał. Panna Rozalia nawet, o ile mogę sądzić, nie ma żadnej w tym względzie pewności, chociaż mówią, że kobiety zgadują instynktem, kto się w nich kocha. Dziwactwa tego człowieka niweczą wszelkie rachuby, wszelkie instynkta.

— Jakąż on gra rolę w salonach?

— Tysiąc rozmaitych ról! W jeden wieczór możesz go widzieć uczonym, dzieckiem, mizantropem, modnym kawalerem, filozofem, poetą, a najczęściej dziwakiem i mistykiem. W znajomych domach ekscentryczność jego nikogo nie razi. Ma sobie dany jakby przywilej na zupełną swobodę i używając jej, nie tylko nikomu nie staje się przykrym, ale owszem każdy mimowolnie jakoś mu sprzyja. Czasami przyjedzie z wizytą bardzo wcześnie, obojętnie powita gospodynię domu, siądzie sobie w kącie posępny i zamyślony i przez kilka godzin ani słowa nie wymówi, oprócz niezbędnych tak i nie, a potem zerwie się z krzesła w najlepszym humorze, w parę minut powie więcej rozumnych i dowcipnych rzeczy jak inni przez cały dzień, zachwyci wszystkich, obudzi tyle interesu, że do białego ranka gotowi by go słuchać, porwie za kapelusz i pękając od śmiechu, pożegna towarzystwo. Drugi raz przeciwnie, o późnej porze, niekiedy w szkaradną pogodę, przychodzi pieszo, wita się najmilej, ujmuje kobiety swoją grzecznością, salonowym obejściem, siada sobie do fortepianu i z największym talentem odegrawszy do połowy np. cudowny finał pierwszego aktu Don Juana, przerywa nagłym śmiechem i dziwnie grymasu jąc, cienkim fałszywym głosem odzywa się do słuchaczy: — To nic warto! W samej rzeczy, do czego ta muzyka podobna! Ja mam lepszy projekt, ot, żeby to odkopać skórę nieboszczyka Mozarta, naciągnąć na bęben i piszczelami genialnego maestro drabanta po niej zatarabanić, to byście państwo wesoło się zabawili! Ach, jaka szkoda, że londyński gabinet historii naturalnej zawczasu zakupił tę osobliwszą skórkę! — Potem nikomu słowa nie powiedziawszy, cichaczem wymknie się z salonu. Inną razą z wielką erudycją rozprawia o starożytnościach egipskich, a doprowadziwszy najuczeńszych do zdumienia, skrada się jak żak ku koszykowi z sucharkami i ostrożnie zwędziwszy jeden, gdziekolwiek w kąciku trzymając zdobycz obydwiema rękami w sekrecie go skonsumuje. Kiedyś stary kot, protegowany przez dzieci, prze kradł się jakoś przez lokajskie czaty do salonu, pan Chryzanty ledwie go dostrzegł, pędem pobiegł ku niemu z kapeluszem w ręku, przywitał go z wielkim uszanowaniem po niemiecku, kilka razy nisko się ukłonił i przez respekt u samych drzwi się usadowił. Dopiero kiedy wyproszono intruza, opuścił swoje miejsce, ciągle się jednak oglądając na wszystkie strony, czy kot przez jaką szparę nie dostrzeże tej zuchwałości.

— Aj, aj! Czy tylko przypadkiem nie ma fiksacji ten pan Chryzanty?

— Hm, na to pytanie dam ci odpowiedź, gdy mi dokładnie odznaczysz granicę, gdzie się kończy zdrowy rozum, a gdzie się zaczyna wariacja, albo jak wynajdziesz doskonały frenometr, tj. instrument do doświadczenia, czy mózg utrzymuje się w stanie normalnym lub jest już nadpsuty. Bez tego instrumentu, mój bracie, nikt z nas nie byłby w stanie dowieść, że nie jest wariatem, gdyby go o to posądzano.

— Masz rację. Istotnie nic trudniejszego, jak wyrokować o mózgach ludzkich, chociaż na oślep nieustannie o nich wyrokujemy. Ale któż ten pan Chryzanty? Czy byłeś kiedy u niego na kwaterze?

— Pan Chryzanty jest syn zacnych rodziców, którzy go w młodości odumarli. Ma dobra w Sandomierskiem. Wychował się w Niemczech. Wojażował po Europie i niedawno do kraju powrócił. Tu w Warszawie mieszka sobie w pierwszym hotelu u „Chovot", ale nikogo u siebie nie przyjmuje. Wszakże pomimo tej ostrożności, z plotek zapewne służących wiadomo, że często jak rabin siedzi nad starymi księgami, że sam z sobą głośno rozmawia, maluje jakieś dziwne obrazy i nocną porą takie czasami okropności wygrywa na fortepianie, że wszystkim włosy na głowie stają. Gdyby nie płacił wielkich pieniędzy, dawno by go wyproszono z hotelu, bo już Mika osób z jego przyczyny stamtąd się wyniosło.

— Porządny sobie oryginał, nie ma co mówić! Ale jeżeli Rózia go kocha, toć przecie się musi do niej zalecać? Czy widziałeś go kiedy w zalotach?

— Naprzód mylisz się mocno, mój dobrodzieju, sądząc, że kobieta tych tylko kocha, co się do niej zalecają. Bardzo często dzieje się zupełnie przeciwnie. A potem pan Chryzanty zna świat i wie, że owo dawne nadskakiwanie niewiastom, owo cukrowane, płaskie pochlebstwo dziś zupełnie już wyszło z mody. Kobiety same zrzuciły z siebie to upokorzenie i dla pokazania, że zasługują, iżby się z nimi obchodzono po kawalersku, jeżdżą sobie na dzikich koniach, palą tytuń, piszą szalone romanse, a najśmielsze lwice zajmują się nawet filozofią spekulacyjną i zaczynają nosić okulary.

— Jeszcze jedno pytanie, mój Marceli! Czy pan Chryzanty od dzieciństwa zawsze był takim dziwakiem?

— Nie. Powiadają, że po przyjeździe z Niemiec, odwiedziwszy dom rodzicielski i szperając w familijnych papierach, znalazł w nich pewnie jakąś ważną tajemnicę, bo właśnie od tego czasu wpadł w mistycyzm i ekscentryczność, do których zresztą od dawna miał usposobienie.

WIECZOREK KAWALERSKI

Ich und Sie, mein Herr Graukern,
sind ein paar Köpfe voll Licht und
passen darum — schlecht zusammen.

J. P. Richter — „Biog. Belust."

Mnóstwo młodzieży zebrało się u Marcelego. Zwyczajnym trybem takich wieczorków był w sali wielki ruch, gwar i dym od tytuniu, była gra, herbata i kolacja z winem. Kłócili się przy kartach, kłócili się w dysputach o ekonomii politycznej, o stanie Europy, o nowych parowozach itd. Rozprawiali najgoręcej o literaturze bieżącej i najciemniej o filozofii niemieckiej, zachowując we wszystkim więcej lub mniej grzeczności. Co się mnie tyczy, odbywszy wszystkie ceremonie, zachowywane przy spotkaniu się dawnych znajomych, odpowiedziawszy na liczne zapytania i sam ich zrobiwszy niemało, siadłem sobie przy oknie i opatrując całe towarzystwo w milczeniu, z obserwacji mojej zrobiłem następne wnioski:

Żadna rozmowa młodzieży nie obejdzie się u nas bez żywej dysputy, alias bez kłótni, co pokazuje, że młodzież nasza jest charakteru gorącego, a ponieważ młodzieńcy południowych prowincji uporczywiej jeszcze od innych się sprzeczają, ergo widać, że szerokość geograficzna ma wpływ na nasze usposobienie.

Najrzadsze kłótnie i najgrzeczniejsze dysputy bywają w przedmiotach nauk ścisłych, przyrodzonych, nawet historycznych, słowem, w tych gałęziach wiadomości, w których potrzebna praca, w których bez gruntownego znania rzeczy rzadko kogo porwie ochota sprzeczania się. Stąd wniosłem, że młode pokolenie nie ma zamiłowania w pracy i gruntownym oświeceniu.

Przeciwnie, najzaciętsze kłótnie zdarzają się w przedmiotach literatury i krytyki, co pokazuje, że dziś każdy dybie na Parnas w nadziei laurów i pieczonych gołąbków od szanownej publiczności.

Nareszcie, ponieważ najniezrozumialsze i najniedorzeczniejsze zdania, jakie w życiu słyszałem, odnosiły się zawsze na karb filozofii, przeto sądziłbym, że już z natury nie mamy powołania do tej mądrości i że lepiej by nam, za przykładem przodków, powszednie potrzeby opędzać zdrowym szlacheckim rozumem, a w rzeczach większej wagi uciekać się do katechizmu.

Po tych uwagach pewnie z nudów byłbym sobie spokojnie zasnął, lecz wtem drzwi się otworzyły i ku nieopisanej mojej radości wszedł długo oczekiwany pan Chryzanty.

— Aaa!... — rozległ się ze wszystkich stron wykrzyknik gawroni, do którego przy najlepszym nawet ukształceniu mamy jakieś szczególne przywiązanie, potem już słychać było: — Witamy! Przecie! Nareszcie! itd. Chryzanty zatrzymał się przy drzwiach, położył palec na usta i przybrawszy minę niezmiernie cierpiącego człowieka wpół głosa zawołał:

— Cyt! Błagam panów, miejcie litość nade mną, nie róbcie hałasu, bo dziś właśnie księżyc jest w pełni i nerwy moje znajdują się w stanie nadzwyczajnej drażliwo ści.  

Gospodarz przywitał go uprzejmie, inni to samo i kiedy wrzawa nieco ucichła, Marceli spytał z troskliwością:

— Cóż to, panie Chryzanty, czy istotnie niezupełnie czujesz się zdrowym?

— Ach, tak, mój dobrodzieju! — odpowiedział Dewilski. — Księżyc od dawna jest zaklętym moim nieprzyjacielem. Ciągle w moje okna zagląda, dopatrując, co robię, ciska mi prosto w oczy swoje fatalne światło, trzyma mnie w nieustannej trwodze i w nocy spać przeszkadza. Kazałem już podwójne okiennice sporządzić i story z angielskiej ceraty zawiesić, a przecie wszystko to nic nie pomogło! Zawsze ta niegodziwa gwiazda ściga mnie swymi ognistymi biczami i mózg mi do szczętu psuje. Doszedłem do takich cierpień, że i teraz prawdziwie nie wiem, co począć.

— Trzeba by się poradzić doktorów, dlaczego miesiąc ma tak mocny wpływ na pańskie nerwy.

— Doktorów? — mówisz pan. Co oni wiedzą? Ja jeden tylko wiem doskonale przyczynę tej antypatii księżyca do mojej osoby.

— To zapewne sekret. Nie śmiem prosić...

— O, nie, bynajmniej. Chętnie panu to maleficiuim nocnego podglądacza odkryję. Nie zważaj pan na to, że on się tak błyszczy. To kradzione światło, a nie jego własne. Przeciwnie, wszystkim wiadomo, że on zupełnie ciemny i jak fałsz pozornie się tylko świeci. Na nim też właśnie jest siedlisko fałszu, w jego głębi szaleją pożerające ognie, tysiąc razy gorsze od naszych wulkanów, i nie masz kropelki wody ani różdżki zielonej, ani piędzi cienia, gdzie by głowę można skłonić i na chwilkę użyć błogiego chłodu! Słowem, na księżycu jest tartarus, jest dżechennem, jest piekło i moc szatańska dopóty mnie będzie prześladować, dopóki się nie ożenię...

— No, jeżeli tylko o tę bagatelę chodzi, to żeń się pan prędzej. Sądzę, że nietrudno by mu było znaleźć stosowną dla siebie partię.

— Ha, jak to dla panów wszystko bagatela! Odtąd jak zmierzyliście słońce, jak za pomocą pary wyścignęliście ptaki w locie i jak dla prędszego oświecenia wybudowaliście sobie nową wieżę babilońską, wszystko już wam się zdaje łatwym.

— Mój dobrodzieju! Jużci wybrać sobie żonę nietrudna rzecz.

— Ba! Właśnie że jedna z najtrudniejszych! Znaleźć, wybrać, wyszukać, wszystko to są bardzo piękne wyrazy, ale to ludzkie, ziemskie, nędzne wysiłki, to krzątanie się w ciemnościach! Świeczka żydowska jaśniej się pali w latarce jak rozumek największego filozofa w jego znakomitej czaszce. Za półtora szeląga sprzedam cały mój rozum i jeszcze do nóg się pokłonię temu, kto się na niego złakomi.

— Ale któż panu radzi rozumem szukać żony? Szukaj pan sercem.

— O, to zupełnie inna znów kwestia. Serce wielkim ogniem gore i jak pożar Etny wielką jasność wkoło siebie rozlewa. Każdy spekulant, co się ostrożnie do niego podkradnie, obaczy wszystko, czego mu potrzeba, najmniejsze ździebełko wydobędzie z ukrycia. Ale samo serce jest biedniejsze od Cyklopa, bo ten przynajmniej jedno miał oko, a ono, mój panie, ślepe, zupełnie ślepe, aż litość bierze! Nie, dobrodzieju, słusznie chłopi powiadają, że dwie rzeczy na świecie najłatwiej znaleźć, ale ich szukać nie należy, bo same w swoim czasie się znajdą. Te dwie rzeczy to śmierć i żona.

— A pfe! Cóż to za porównanie?

— Przepraszam — podchwycił jeden z gości — to zbliżenie bardzo mi się podoba. Zastanów się tylko, Marceli, a zgodzisz się, że gmin nasz jest wielkim filozofem, wielkim poetą! Śmierć od Boga i żona od Boga — jaka głęboka prawda! Im więcej myślę nad tym zdaniem, tym szczerzej go podzielam, tym mocniej go podziwiam.

— O, i ja — rzecze Marceli — najchętniej słuszność panom przyznaję, wszakże chciałbym, żebyście przynajmniej rozum z sercem będący w zgodzie więcej szanowali.

— Fatalna rzecz! Fatalna rzecz! — dziwnym głosem wyśpiewał pan Chryzan ty — że właśnie tej błogiej zgody biedny człowiek nie może się żadną miarą doczekać. Powiadają, że kiedyś za dalekimi morzami urodziło się dwoje bliźniąt syjamczy ków, ale tak hermetycznie z sobą zrośniętych, że formowały jedno ciało, jedno monstrum z dwiema głowami i czterma nogami i rękami. Połączenie ich fizyczne było tak doskonałe, że kiedy jednego pociągniesz za ucho, to obaj bracia jednakowy ból czują i jednakowo krzyczą, albo kiedy jeden zażyje tabaki, to dwa nosy kichają. Zdawałoby się, że i w moralnym względzie powinno było powtarzać się to samo, bo komuż należało żyć zgodniej z sobą, jak tym dwóm ichmościom, co za nic nie mogli się rozdzielić. A jednak co pan sądzisz?

Stało się zupełnie inaczej! Jak tylko sił nabrali, zaczęli się natychmiast kłócić, bić się pięściami po bokach, wyrywać sobie włosy z czupryn, słowem, dręczyć siebie najokropniejszym sposobem. Oczywista wariacja, mój dobrodzieju, bo każdy w dwójnasób cierpiał: bolały go jednakowo uderzenia, które odbierał od brata, i te, które mu dawał. A wszakże to jest fakt. Jeżeli nie było takich syjamczyków zrośniętych w jedną personę, to każdy z nas jest tego rodzaju dwojakim i rozum z sercem tak się ciągle swarzą, jak owi bracia bliźnięta. Ot, niedaleko szukając, na przykład ja: kupiłem sobie dziś konterfekt kobiety z dziwnie pięknymi czarnymi oczyma i jestem zupełnie szczęśliwy. Radość z tego nabycia tak gwałtownie mię zajmuje, że jak sami państwo widzicie, zrobiłem się wielkim gadułą, czego nigdy nie bywało. Taki fenomen zwyczajnie bywa znakiem zupełnego zadowolenia, a ja zaciętą sam w sobie staczam walkę — serce mi szepce, żeby się ożenić z cudownym konterfektem, a rozum z ironią odzywa się z drugiej strony: „Chi, chi, chi! Jaki też to acpan głu-u-u-u-u-pi!"

— A zacz nie prościej byłoby się ożenić z żywą niewiastą?

— Tak, istotnie, w samej rzeczy — wy bąknął pan Chryzanty — kto może. —

Twarz jego zbladła jak chusta, zatrzymał się, spojrzał na nas. badawczym okiem i ochłonąwszy nieco, dodał z wymuszonym uśmiechem: — Państwo nie wierzycie w moje strachy księżycowe, więc uważajcie to, com powiedział, za chwilową fantazję! Doprawdy jest to nic więcej jak fantazja, ani na jeden włosek więcej! Zabawna rzecz, skąd mi dziś przyszła mania wywnętrzania się i plotę rozumnym ludziom wszystko, co mi do głowy przychodzi. Po nabyciu tego obrazu język mię przestał słuchać. Tak więc kiedy zacząłem, to już i dalej pójdę. Żebyście nie myśleli, że tylko ja jeden miewam fantazję, opowiem wam — przepraszam — przeczytam zaczętą powiastkę o pewnym młodzieńcu, co w Niemczech chodził ze mną razem do uniwersytetu. Żeby nie zdradzać cudzych sekretów, nazwę go np. Izydorem.

Przysunęliśmy się z krzesłem bliżej i pan Chryzanty zaczął w te słowa:

Koniec wersji demonstracyjnej.

POWIASTKA O PANU IZYDORZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MATKA I CÓRKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FACTA MYSTICA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAN CHRYZANTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODKRYCIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPOTKANIE U WOLSKICH ROGATEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORIA OBRAZU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZNAJOMA OSOBA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYPADAŁO SIĘ TEGO SPODZIEWAĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DWIE PRZYJACIÓŁKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BIELANY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSTATNI SEN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej