Ignacy Matuszewski

CZARNOKSIĘSTWO I MEDYUMIZM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTECZNICTWO CZY REAKCYA

CZARNOKSIĘSTWO I MEDYUMIZM.

DODATEK O EUSAPII PALLADINO I MEDYUMIZMIE

CZARNOKSIĘSTWO I MEDYUMIZM

studium historyczno-porównawcze

Matuszewski Ignacy

Vouloir restreindre notre examen
aux territoires déja a demi conquis.
c'est tromper la foi des hommes
qui ont lutté pour le droit de
libre examen, c'est trahir les
esperances les plus legitimes
de la science.

O. Lodge.

WSTECZNICTWO CZY REAKCYA

(ZAMIAST WSTĘPU)

I.

Nie trzeba być ani zbyt bystrym, ani bardzo subtelnym obserwatorem, by zauważyć, że od lat kilku w życiu umysłowem Europy zaszła pewna zmiana. "Zaszła" nie jest może wyrażeniem dokładnem; należałoby właściwie powiedzieć "zachodzi" pewna zmiana. Zmieniają się stopniowo poglądy, zmieniają upodobania, zmieniają ideały.

Młodsze pokolenie zaczyna się coraz mniej rozumieć ze starszem, które wzrosło w odmiennej atmosferze duchowej. Do walki na szerszą skalę nie przyszło wprawdzie jeszcze, ale wśród utarczek, prowadzonych na własną rękę przez luźne i niezorganizowane oddziały, począł się już rysować coraz wyraźniej charakter obu stron wojujących. Zwolennicy panujących dotąd ideałów rzucają swym młodszym przeciwnikom w oczy zarzut: "To, co robicie, jest reakcya, czyli wstecznictwem."

"Reakcyą, zapewne, odpowiadają napastowani, lecz nigdy wstecznictwem ! Nie my, ale wy, coście ze swoich przekonań i upodobań porobili niewzruszone dogmaty, jesteście wstecznikami. My idziemy naprzód, posłuszni naturalnemu prawu ewolucyi; wstrzymując nas, sprzeniewierzacie się najszlachetniejszemu bóstwu waszej świątyni — postępowi! Nie nasza wina, że postęp nie pędzi naprzód prosto, jak lokomotywa po szynach, lecz sunie, niby okręt, po wzburzonem morzu, wznosząc się zwolna w górę, by spaść za chwilę na dół i znowu wpłynąć na szczyt fali. Komu zaś z nas przypadło w udziale znajdować się na górze, a komu na dole — o tem sami nie możemy wydawać sądu. Zresztą dół i góra to pojęcia względne: wszystko zależy od punktu z jakiego się na rzeczy patrzy."

Tak, mniej więcej, rozumują przedstawiciele reakcyi. Czy mają słuszność, i czy rzeczywiście nie należy ich utożsamiać ze "wstecznikami?" Spróbujmy rozpatrzeć tę kwestyę zupełnie przedmiotowo. — Co to znaczy właściwie reakcya? Jestto akcya, skierowana w stronę przeciwną tej, ku której zmierzała akcya poprzedzająca. Ściśle więc biorąc, każda akcya jest zarazem reakcyą, czyli, że termin ten, obojętny sam przez się, dopiero w ustach wyznawców pewnego kierunku nabiera specyficznego znaczenia. W gruncie rzeczy tedy możliwe są reakcyę wszelkiej barwy: czarne i białe, czerwone i niebieskie. Idealizm i materyalizm, realizm i romantyzm, liberalizm i absolutyzm — każdy z tych prądów może zasłużyć na miano reakcyjnego, stosownie do chwili, w jakiej się przejawi. Dzisiaj, po długoletniem i bogatem w rezultaty panowaniu kierunku pozytywistycznego, który wśród szerokich mas. lubiących jaskrawą dogmatyczność, przerodził się w gruby materyalizm, dzisiaj wyraz "reakcya" służy dla oznaczenia dążeń, zwalczających, lub obrażających zasadnicze artykuły owej, uznawanej przez większość doktryny. Do tej pory więc wszystko jest w porządku.

Na tem jednak nie koniec. W ustach przeciwnika reakcyi, termin ten nabiera pogardliwego znaczenia, gdyż, jak powiedzieliśmy wyżej, utożsamiony zostaje z pojęciem wstecznictwa. Dla czego? Dla tego, rzecz prosta, że każdy prawie człowiek, przekonany o doskonałości wyznawanych poglądów na świat i życie, uważa swych przeciwników za zacofańców, siebie zaś za rzecznika postępu.

Nietylko bowiem mylić się, ale i przeceniać swoją wartość i mądrość — jest rzeczą ludzką! Po za tą przesadą atoli ukrywa się, jak zwykle, pewna drobna cząsteczka prawdy, każdy bowiem, kto szczerze wierzy w jakiś ideał i gorąco, a bezinteresownie pracuje nad jego urzeczywistnieniem, jest eo ipso rzecznikiem postępu, co nie dowodzi jeszcze, by jego, równie uczciwy i gorliwy przeciwnik, miał być koniecznie wstecznikiem. Zacofańcy, wstecznicy nie stanowią bynajmniej przywileju tej, czy owej partyi, lub sekty. Trafiają się oni we wszystkich obozach. Są to ludzie, do których dadzą się w zupełności zastosować słowa poety:

Kiedy gore świat cierpieniem,

Kiedy wzbiera czynu fala,

On się kładzie sam kamieniem,

Na ruch ludzki nie pozwala!

Chce zawrócić w stare łoże,

Nowe fale — rzeki boże!

Toć te "rzeki boże" nie płyną nigdy jakiemś jednem, uregulowanem i ujętem w karby korytem, lecz, albo się sączą i wiją strumyczkami w różnych kierunkach, albo też — skoro nadejdzie pora — wzbierają i rozlewają się po całym świecie, zatapiając w swych potężnych falach wszystko, co już straciło siłę oporu, czyli prawo do życia... Spiritus flat ubi vult!

Wstecznictwo więc jest wcieleniem duchowego bezwładu i martwoty. Zacofaniec — to człowiek o umyśle płytkim i ciasnym, to leniuch, nie tylko sam niezdolny do ruszenia się z miejsca, lecz niemogący patrzeć spokojnie na to, że się ruszają inni. Wszystko, co nowe, razi go dla tego, że zmusza mózg i nerwy do pewnych wysiłków, wysiłków, które dla ludzi normalnych mogą i bywają często źródłem nieopisanych rozkoszy duchowych.

Nie umiejąc sam myśleć samodzielnie, chciałby wszelką oryginalność zgładzić ze świata i zniewolić bliźnich do zatrzymania się na jednem miejscu, do zatopienia się w błocie bezmyślności i rutyny. Gdyby ciągłe powoływanie się na teorye psychiatryczne Lombrosa nie stało się już banalnością, możnaby wstecznictwo nazwać rodzajem specyalnej newrozy, której charakterystyczne symptomy stanowią: mizoneizm, oraz zupełny zanik wszelkich zdolności twórczych. Otóż podobne typy istniały zawsze i wszędzie, we wszystkich epokach, u wszystkich ludów, pomiędzy wyznawcami wszystkich wierzeń i doktryn, nie wyłączając — bezwyznaniowości. Wsteczników tej ostatniej kategoryi nazwał dowcipnie Lanfrey, znany polityk i historyk francuski, — "jezuitami ateizmu."

Otóż, jeżeli każda doktryna może mieć swoich "jezuitów," to niewątpliwie posiada także i ich antypodów moralnych. Obok wstrętnych i ciasnych zacofańców, wszędzie się spotyka ludzi dobrej wiary, szlachetnego serca i szerokiego umysłu, ludzi, dla których jedynym celem jest postęp, którzy jednak dążą do tego celu po własnej ścieżce. Oni to stanowią istotny motor każdego prądu; oni to, nie zacofani maruderzy, nadają mu charakter i koloryt. Zanim więc narzuci się jakiemuś reakcyjnemu prądowi miano wstecznego, lub postępowego, należy zobaczyć, jaki w nim żywioł przeważa: snu, czy czuwania, życia czy śmierci!

Spróbujmy poddać podobnej próbie reakcyjne prądy współczesne.

II.

Jeżeli niełatwą bywa rzeczą wyjaśniać i charakteryzować kierunki umysłowe przeszłości, przedstawiające nam się w całej rozciągłości swego przebiegu, — to nieskończenie trudniej pisać o prądzie, wśród którego się żyje samemu, a który, w dodatku, nietylko nie dobiegł do końca, ale dalekim jest nawet od kulminacyjnego punktu swojego rozwoju.

Pomyłka w sądzeniu, możliwa wszędzie, tutaj staje się bardzo prawdopodobną; ostrożność, pożyteczna zawsze, w tym wypadku staje się niezbędną. W myśl tego prawidła, będziemy unikać wszelkich krańcowych i bezwzględnych sądów, poprzestając na kilku przedmiotowych uwagach.

Zacznijmy od ogólnego charakteru dzisiejszej reakcyi. Możnaby go określić jako stopniowe, ale systematyczne i ciągłe odwracanie się od utylitarno-materyalistycznych poglądów na cele i naturę życia, nauki i sztuki. "Nie samym chlebem. żyje człowiek" — te słowa ewangielii są niejako hasłem, któreby można wypisać na sztandarze uczciwej i poważnej — a ta tutaj tylko wchodzi w rachubę — reakcyi.

Czyż hasło to brzmi wsteczniczo? Nie sądzimy. Jest to poprostu protest uczucia i fantazyi przeciwko wyłączności panowania rozumu, ale nie przeciwko rozumowi samemu — a to wielka różnica!

Godząc się nawet na to, że w naukach ścisłych rozum powinien posiadać władzę nieograniczoną, a w innych dziedzinach działalności ludzkiej głos przeważający, niepodobna pozwolić, aby jedna, choćby najszlachetniejsza, strona ducha rozrastała się nadmiernie kosztem innych, doprowadzając je do zaniku. Byłoby to tak samo, jak gdybyśmy, wychodząc z zasady, że wzrok jest najwyższym zmysłem, zatykali sobie dobrowolnie uszy i znieczulali skórę. "Wenn der Verstand alles vermöchte, so hätten wir weder Gefühls, noch Einbildungs-Vermögen" — powiedział słusznie Feuchtersleben. Ponieważ jednak posiadamy uczucie i wyobraźnię, musimy im dawać odpowiedni pokarm, pod karą naruszenia równowagi psychicznej naszego organizmu.

Pozytywizm, kierując się szlachetną myślą oszczędzenia człowiekowi przykrych rozczarowań i zawodów, pragnął go zamknąć w ciasnej, ale dostępnej dla dokładnego doświadczalnego badania, sferze fenomenów zmysłowych i radził mu wyrzec się raz na zawsze dochodzenia niepoznawalnej, transcedentnej przyczyny przyczyn. Na szczęście, czy na nieszczęście, natura ludzka nie jest zdolną do podobnej abnegacyi duchowej. Człowiekowi nie wystarcza samo poznanie faktów; szuka on praw, rządzących niemi, a później wyższych praw, rządzących temi prawami — i tak dalej bez końca. Ponieważ jednak, jak wiemy z teoryi poznania, wiedza ludzka nigdy nie zdoła przeniknąć po za mur, odgradzający naszą świadomość subjektywną od objektywnego istnienia; ponieważ żadne wysiłki nie zdołają zbudować trwałego i pewnego mostu pomiędzy duchem ludzkim a światem otaczającym; słowem — ponieważ zawsze tylko będziemy znali pozory rzeczy, a nigdy nie zbadamy ich istoty wewnętrznej: rozum i nauka muszą z konieczności dojść do — znaku zapytania. Z chwilą jednak, kiedy się przerwie mrówcza praca rozumu, zaczyna się swobodna i twórcza działalność wyobraźni, która na szczycie ciężkiego, budowanego od wieków i nie skończonego nigdy gmachu wiedzy, wznosi lekką, powiewną, tęczową kopułę metafizyki i ozdabia nagie ściany freskami i ornamentyką, nadając całemu nieforemnemu budynkowi pewien specyalny, jednolity styl i charakter. Bez tego syntetycznego zasklepienia i stylizacyi, gmach nauki może imponować, a nawet przerażać ogromem, ale nie nęci oka pięknością kształtów, nie budzi zachwytu logiką i harmonią linij ogólnych.

Każda dominująca doktryna restauruje, upiększa i porządkuje ten pałac na swój sposób. Materyalizm — który jest także fantazyjnym systematem metafizycznym, nie zaś poważną i ugruntowaną na faktach teoryą naukową, a który bardzo szybko zajął na niższych szczeblach wiedzy miejsce neutralnego pozytywizmu — otóż materyalizm dążył przede wszystkiem do krańcowej prostoty stylu. Aby osiągnąć ten cel, musiał on zaniedbać, a nawet zburzyć niektóre części starego i rozległego gmachu wiedzy. Wszystko, co nie licowało z ogólnym, nakreślonym z góry planem i psuło jego naiwną jasność, trywialną prostotę, oraz pozorną logikę — wszystko to miało iść na ofiarę krytycznych oskardów i młotów.

Jednem z najpoważniejszych zadań, jakie czekają budowniczych przyszłej syntezy, będzie naprawienie tego właśnie błędu. Fakty i teorye, negowane dotąd ślepo, muszą znaleźć swoje miejsce w nauce; kwestyę, uznane a priori za niegodne uwagi, muszą zostać poddane na nowo rozpatrzeniu. Słowem, o ile reakcya dzisiejsza na polu filozoficzno-naukowem dążyć będzie do rozszerzenia zacieśnionej przez materyalistów sfery dociekań i badań, o tyle, nietylko nie zasłuży sobie na miano wsteczniczej, ale przeciwnie — może i powinna być uważana za wyraz postępu.

A zwrot do przeszłości? odgrzebywanie z pyłu zapomnienia starych form, dzieł, systematów etc? I to, o ile będzie traktowane w sposób przedmiotowy, nietylko nie może zaszkodzić, ale nawet wzmocni sprawę postępu. Przeszłość nie jest bynajmniej martwą kupą popiołów. To grunt, na którym wzrosła teraźniejszość!

Przeszłość dałaby się porównać do owych słynnych kopalni srebra w Sardynii, które uznane zostały przez Rzymian za wyczerpane, a które przy pomocy współczesnej nauki i techniki wydały jeszcze tyle cennego metalu, że zbogaciły przedsiębiorców. Szlachetny kruszec nie rdzewieje, nie przepada i nie traci nigdy swojej wartości, nie trzeba więc nim gardzić dla tego tylko, że stary. Rzecz prosta, że z czasem — i dzisiaj już o tem myślą niektórzy! — znajdą się ludzie, co wyzyskają ten nowy prąd dla celów wsteczniczych. Ale to zwykła kolej rzeczy i zwykły koniec każdej reakcyi, w jakimkolwiek dąży ona kierunku. Dopóki jakiś prąd płynie po umysłowych wyżynach, dopóty zachowuje swą kryształową czystość i przejrzystość, z chwilą jednak, kiedy się zdemokratyzuje i przesiąknie do mas, poczyna mętnieć i cuchnąć, niby stojąca woda w sadzawce, i zmusza w końcu ludzi do — nowej reakcyi.

Materyalizm, tak popularny wśród półwykształconych tłumów, nie był nigdy, nawet w epoce najwyższego rozwoju doktryną prawdziwych filozofów i uczonych, lecz ewangielią dyletantów i niedouczków. Żaden z koryfeuszów pozytywizmu, ani Com te, ani Mili, ani Taine, Darwin, Herbert Spencer, ani zmarły niedawno Helmholtz, żaden z nich, powtarzamy, nie był materyalista, a niektórych można wprost nazwać idealistami najczystszej wody. To też w najwyższych sferach intelektualnych falowania akcyi i reakcyi są o wiele łagodniejsze niżeli na nizinach duchowego życia. Prawdziwy mędrzec nigdy nie przeczy niczemu à priori, nie uważa hypotez za dogmaty i nie poświęca prawdy dla zapewnienia zwycięztwa umiłowanej jakiejś doktrynie...

To, cośmy powiedzieli o nauce i filozofii, da się mutatis mutandis zastosować i do innych dziedzin duchowego życia ludzkiego. Niemożemy tutaj rozbierać ich wszystkich po kolei; poświęcimy więc tylko słów parę literaturze.

Literatura, albo raczej sztuka w ogóle, takie zajmuje stanowisko względem życia i natury, jakie zajęła metafizyka względem nauk ścisłych i doświadczalnych. I jedna i druga dąży do zsyntetyzowania i ugrupowania w jakąś harmonijną i jednolitą całość rozproszonych faktów, zjawisk, czy obserwacyj. To pokrewieństwo dążeń pociąga za sobą pokrewieństwo metody i środków, i dla tego w każdej epoce, synteza artystyczna bywa mniej, lub więcej dokładnem odzwierciedleniem syntezy filozoficznej: sztukmistrz i poeta czerpie natchnienie z ust myśliciela. Ten, powtarzający się stale w historyi, objaw parallelizmu pomiędzy filozofią i literaturą, uwydatnił się w ubiegłym okresie z niesłychana jaskrawością.

"Naturalizm," "weryzm," "romans eksperymentalny," "dokumenty ludzkie" etc. — cała ta terminologia estetyki nowoczesnej świadczy aż nadto dobrze o jej ścisłym związku z panującemi doktrynami naukowemi. Dodatnim rezultatem tego wpływu było wprowadzenie do poezyi wielu nowych a zaniedbywanych dotąd żywiołów estetycznych, ujemnem natomiast, wykluczenie z tej dziedziny wielu innych, co najmniej równych, jeżeli nie ważniejszych pierwiastków. Tak np. rozpanoszenie się fizyologii usunęło na drugi plan psychologię; drobiazgowa obserwacya przytłumiła fantazyę; namiętne dążenie do przedmiotowości odbiło się niekorzystnie na uczuciu i t. p. I tutaj, podobnie jak w nauce, wielcy mistrze umieli zachować równowagę i niepopadać w jednostronność, cechującą utwory ich — utalentowanych zresztą — epigonów. Istotny ojciec współczesnego powieściopisarstwa, Gustaw Flaubert, mówił wprawdzie, że sztuka powinna być nie osobistą, że autor niema prawa ujawniać swojej miłości, nienawiści, litości i gniewu, "co do sympatyi jednak — dodaje — to rzecz inna, tej nigdy nie ma się za dużo" (Lettres à Georges Sand). Flaubert marzył o sztuce możliwie wielostronnej i sprawiedliwej. "Już czas — pisze w innym liście do Georges Sand'a — wprowadzić sprawiedliwość do sztuki. Bezstronność malowania osiągnęłaby wtedy majestat prawa i ścisłość nauki. "

Otóż ani jeden chyba z romansów naturalistycznych, nie da się podciągnąć pod tę szeroką formułę. Są one, jakeśmy już powiedzieli, zbyt jednostronne na to, by można się w nich było doszukiwać "majestatu prawa i ścisłości nauki." Otóż, o ile reakcya będzie przeciwdziałała tej jednostronności, przyniesie niewątpliwie prawdziwą korzyść sztuce. Niestety, jednak, o ile reprezentantom naturalizmu niepodobna odmówić olbrzymiego talentu, o tyle przedstawiciele literackiej reakcyi nie imponują genialnością i jakoś dotąd nie widać, by z pod ich piór wychodziły dzieła,

Z których błyska

Nowa myśl i forma nowa,

Co są świata, jak zjawiska,

Jako jutrznia są różowa,

Jak ogniste meteory..

Historyograf i kodyfikator nowych formuł poetyckich, Charles Morice, zakończył swoją pracę rozdziałem o charakterystycznym tytule: "Commentaires d'un livre futur" — komentarze do książki przyszłości... A zatem nowe objawienie drzemie jeszcze w łonie czasu! Nic dziwnego, wszak to dopiero początek: ludzie szukają nowej drogi, a to niełatwa robota...

Reasumując teraz wszystko, cośmy w ogóle o nowoczesnej reakcyi powiedzieli, powtarzamy raz jeszcze, że prąd ten zarówno, jak i wszystkie poprzednie, jest prostym, naturalnym i koniecznym wynikiem dziejowej ewolucyi, dla tego wszelkie stawienie mu tam, wszelkie usiłowanie powstrzymania potoku, może tylko opóźnić proces, ale go nie powstrzyma. Należy raczej zawładnąć prądem, ująć go w pewne karby, uregulować bieg, pogłębić koryto, oczyścić powierzchnię z niepotrzebnych naleciałości, dać baczność na dopływy — a tym tylko sposobem zapobiegnie się niszczącej powodzi i szkodliwemu zamuleniu wybrzeży. Krótko mówiąc, należy zwalczać całą siłą chorobliwe objawy wstecznictwa, ale nie objawy naturalnej reakcyi.

III.

W poprzednich rozdziałach staraliśmy się dowieść, że 1) reakcya w ogóle jest to naturalny objaw ruchu ewolucyjnego, nie mając}' sam przez się nic wspólnego ze wstecznictwem; 2) że reakcya współczesna, o ile jej ludzie złej woli i ciasnego umysłu nie wykoleją z normalnego toru. może przynieść niewątpliwe korzyści sprawie postępu, czyli sprawie moralnego i intelektualnego rozwoju ludzkości.

Co jednak należy rozumieć pod torem normalnym? Odpowiedzi na to pytanie dostarczy nam analiza zjawisk, warunkujących, oraz symptomów, towarzyszących każdej reakcyi w ogóle, a współczesnej w szczególności.

Idealizm i materyalizm nie są to nazwy jakichś rzeczy konkretnych, lecz tylko terminy, służące dla określenia pewnych czysto subjektywnych form pojmowania ustroju wszechświata. To dwa krańcowe punkty łuku, po którym od wieków oscyluje myśl ludzka, wprawiana w ciągły ruch gorącą żądzą poznania tego, co jest "niepoznawalnem." Zmęczony i wyczerpany bezcelowem błądzeniem po oceanie nieskończoności, zwraca się człowiek do badania i wyzyskiwania na swoją korzyść zjawisk świata skończonego, realnego. Po pewnym przeciągu czasu atoli, ciągłe obcowanie z najbliższem tylko otoczeniem poczyna nudzić wędrowca, który pewnego pięknego poranku wsiada do swojej wątłej łodzi i, rzuciwszy pogardliwe spojrzenie na cichą, ale ciasną i cuchnącą zatokę, puszcza się śmiało na wzburzone fale bezbrzeżnego morza, by niezadługo powrócić nazad do portu i znowu go opuścić i znowu powrócić i t. d. bez końca

Te śmiałe wycieczki i te przymusowe powroty — to obraz historyi filozofii, która dla powierzchownego obserwatora może się wydawać bezcelową krętaniną, podobną do ruchu konia w kieracie. Tak jednak bynajmniej nie jest. Myśl ludzka idzie rzeczywiście po linii krzywej, ale ta linia nie jest wcale skończonym i zamkniętym w sobie obwodem koła, jeno szeregiem rozszerzających się ciągle i nieograniczonych niczem kręgów olbrzymiego spiralnego zwoju. Cywilizacya wraca peryodycznie do porzuconych niegdyś kierunków, nie wraca atoli nigdy na porzucone miejsce. Ruch postępowy ludzkości możnaby porównać do wspinania się po stromej ścieżce, która okrąża ślimakowato boki wysokiej góry. Drapiąc się na szczyt owej góry dosięgamy kolejno i niejednokrotnie jej południowej, północnej, wschodniej i zachodniej strony, ale za każdym razem w innym, coraz to wyższym punkcie. Widoki, które na początku drogi przedstawiają nam się jako plątanina barw, kształtów, i przedmiotów, przybierają, oglądane z górnego zakrętu ścieżki, bardziej wyrazisty i mniej chaotyczny charakter, nie przestając mimo to być tem samem, czem były. Jeżeli więc jakiś wędrowiec wejdzie na ową pochylą ścieżkę np. z północy i, przebiegłszy parę śrubowych jej skrętów, powróci znowu na północ, to powrotu tego niepodobna nazwać cofaniem, gdyż, w gruncie rzeczy, podróżny będzie teraz bliższym o kilkadziesiąt stóp szczytu góry, niż był poprzednio.

Otóż — wyjąwszy liczną, zbyt nawet liczną, niestety, kategoryę leniuchów, którzy, zamiast piąć się ciągle ku szczytowi, rozsiadają się wygodnie na jednym ze stoków góry, twierdząc, że inne jej strony nie istnieją wcale i są tylko wymysłem szalbierzy, lub halucynacyą waryatów — wyjąwszy tych wsteczników, stanowiących balast i hamulec postępowego ruchu ludzkości, reszta, zbliżając się bez ustanku do upragnionego celu podróży, dąży tam właśnie po owej wijącej się wężem dokoła góry ścieżce i, kręcąc się na pozór w kółko, posuwa się w istocie naprzód.

Jeżeli więc ruch cywilizacyjny ludzkości — jak większość naturalnych ruchów wszechświata — da się sprowadzić do szeregu fal, czyli do łańcucha następujących po sobie napięć i zwolnień, akcyi i reakcyi, to jednak pamiętać należy, że w ruchu tym są wprawdzie fale podobne, niema atoli identycznych.

Wszystko, co żyje, żyje, w pewien specyalny sposób i w pewnych specyalnych warunkach, raz tylko jeden; jak niema na drzewie dwóch absolutnie jednakowych listków, tak niema w historyi dwóch identycznych momentów. Umarłe kierunki i prądy mogą się wprawdzie odrodzić, ale nigdy zmartwychwstać — a to wielka różnica! Odrodzić się — to znaczy narodzić się na nowo, w nowej — zwykle doskonalszej — formie i wśród nowych warunków; zmartwychwstać — to znaczy wyjść z grobu takim, jakim się do niego zstąpiło. Odradza się tylko to, co umrzeć nigdy nie mogło, bo jest nieznikome: wewnętrzna treść i istota danego prądu, czy systemu, jego nieśmiertelna dusza, której było zaciasno w starem zgrzybiałem cielsku, która więc tworzy sobie nową, młodszą, zdrowszą i odpowiedniejszą powłokę zewnętrzną. To tedy, co się zdołało odrodzić, staje się eo ipso zjawiskiem normalnem. To już istota żywotna, nie blady bezduszny upiór, którego lada promyk światła zapędzi nazad do mogiły; to organizm zdolny do dalszego samoistnego rozwoju, nie zimny trup, którego trzeba dopiero galwanizować.

Jeżeli więc jakikolwiek prąd reakcyjny daje oznaki żywotności i siły, musimy go uważać i traktować jako objaw normalny. Na czem jednak polega prawdziwa żywotność. Boć przecież i "upiory" żyją także?

To prawda, ale upiory nie żyją życiem własnem tylko pożyczanem, albo raczej kradzionem, a w dodatku są to, nawet w baśniach ludowych, jakieś twory wyjątkowe, wyklęte, stojące po za naturą: włóczą się one tylko po nocy, uciekają przed blaskiem słońca, a lada kogut potrafi je swoim wesołym krzykiem w niwecz obrócić.

Otóż prawdziwie żywotny prąd czerpie energię sam z siebie i nie obawia się ani światła, ani całego nawet stada piejących kogutów. Nie może on być także czemś wyjątkowem, niezwykłem, anormalnem, ale przeciwnie, musi się jasno i wyraźnie zamanifestować jako epilog przeszłości i prolog przyszłości, jako ogniwo "między dawnemi i młodemi laty," słowem, jako naturalny i zdolny do korzystania z odziedziczonych bogactw sukcesor swego poprzednika.

To jest punkt pierwszorzędnego znaczenia.

Rozwój ludzkości nie zna legitymistycznych kaprysów a la Ludwik XVIII, który, negując zupełnie czasy Rzeczypospolitej oraz rządy Napoleona, rozkazał liczyć lata swego panowania od śmierci Ludwika XVI. Każdy nowy kierunek filozoficzny musi uwzględnić zdobycze umysłowe swego poprzednika; musi je zasymilować, przetrawić i rozwijać dalej, jeżeli bowiem tego nie uczyni, dowiedzie, że brak mu warunków do życia, że nie jest prądem postępowym, tylko wsteczniczym, że nie jest reakcyą naturalną, tylko sztuczną, nie nowem doskonalszem wcieleniem ducha, jeno — upiorem!

Fakty dziejowe potwierdzają to w zupełności, Każdy prąd reakcyjny, sięgając jednem ramieniem w przeszłość, trzymał się drugiem mocno teraźniejszości, z którą walczył na zabój. Chociaż właściwie mówiąc, normalne prądy reakcyjne nie walczą nigdy z samem zdrowem jądrem detronizowanego kierunku, jeno z jego zwyrodniałemi wyrostkami. To, co jest rzeczywiście dobrego i racyonalnego w danym kierunku, to prawie zawsze przechodzi nienaruszone do następnych pokoleń. Upadek takiego romantyzmu naprzykład nie pociągnął za sobą zaniku i negacyi dodatnich jego ideałów i zdobyczy.

Nie mówiąc już o zwróceniu uwagi na zapomniane, nieznane, lub też pogardzane zupełnie płody umysłowości ludzkiej (sztuka, literatura i filozofia indyjska, dramat hiszpański etc. ) na poezye, wierzenia i przesądy ludowe, na twórczość wieków średnich i t. p. i t. p., nie mówiąc już o tych rzeczach, które zbogaciły naszą wiedzę filologiczną, historyczną i psychologiczną, przypomnijmy sobie, jak dodatnio wpłynął romantyzm na rozszerzenie się naszych pojęć estetycznych, oraz na technikę artystyczną. I czyż to wszystko przepadło? Bynajmniej. Żywość, giętkość i energia stylu, plastyka i barwność opisów, indywidualizacya typów — wszystko to odziedziczył dzisiejszy realizm, a względnie i naturalizm, po romantyzmie, który był początkowo pożądaną i normalną reakcyą przeciwko trzeźwej, jak mózg episiera, zimnej, jak lód, a jałowej, jak piasek, manierze pseudo-klasycznej, a który później popadł w inną krańcowość i, wziąwszy zupełny rozbrat z rozsądkiem, począł wyprawiać takie awantury, że — wywołał nową reakcyę.

Aczkolwiek jednak pozytywny realizm i wyrodzony z niego materyalistyczny naturalizm opierają się jakoby na nauce, rozumie i trzeźwości, to rozum ten, nauka i trzeźwość nie mają nic wspólnego z równobrzmiącemi pojęciami estetyki pseudo-klasycznej. Słowem: reakcya przeciwko romantyzmowi nie była bynajmniej powrotem do klasycyzmu, a zatem reakcya przeciwko naturalizmowi nie będzie z pewnością zmartwychwstaniem romantyzmu i pokrewnych mu kierunków, jeno czemś innem, nowem, zgodniejszem z wymaganiami naszej epoki.

Przenieśmy teraz nasze rozumowanie z pola literacko-artystycznego do szerszej, ogólno-filozoficznej sfery.

Proces akcyi i reakcyi przebiega tutaj w sposób zupełnie analogiczny.

Kiedy dyalektyczne orgie "czystej" myśli i rozpusta spekulatywnego rozumowania nie doprowadził}' do żadnych namacalnych rezultatów, zmieniono przedewszystkiem metodę badania i wtedy powstał — pozytywizm, który, jak wiadomo, za sprawą ciasnych i fanatycznych doktrynerów, przerodził się, na niższych szczeblach umysłowości, w gruby a płytki materyalizm.

Otóż dzisiejsza reakcya zwraca się nie przeciwko racyonalnej metodzie pozytywnego badania, gdyż ta nie powiedziała jeszcze swego ostatniego słowa, jeno przeciwko zbyt pośpiesznym, krańcowym, a względnie fałszywym wnioskom, jakie na zasadzie tej metody nieopatrznie stawiać zaczęto. Że tak jest, świadczą aż nadto wymownie fakty, związane z dzisiejszym ruchem reakcyjnym, fakty, które przez zacietrzewionych zwolenników bankrutującego materyalizmu tendencyjnie są negowane, lub, co gorsza, przeinaczane. Bierzemy dla przykładu najbardziej krańcową placówkę dzisiejszej reakcyi, a mianowicie neo-mistycyzm współczesny. Zdawałoby się napozór, że tutaj nie pozostanie nawet śladów nietylko materyalizmu, ale nawet pozytywizmu, że napotkamy tylko jakieś neo-platońskle ekstazy i bramińską kontemplacyę. Broń Boże! Dotychczas nie spotkaliśmy ani jednego poważnego głosu, któryby, potępiając jaskrawe a płytkie doktryny materyalistyczne, wyrzekał się współcześnie racyonalnej, to jest pozytywnej metody badania zjawisk otaczającego nas świata. Tembardziej, że ściśle biorąc, metoda ta jest tylko doskonałem narzędziem, którem posługiwać się może zarówno idealista, jak i materyalista, zarówno zamurowany w swojej ciasnej pracowni empiryk, jak i śmiały, lotny i ogarniający szerokie horyzonty myśli metafizyk.

To więc, co było istotnie zdrowego i żywotnego w upadającym prądzie, przechodzi do nowego nienaruszone. Jeden z najznakomitszych przedstawicieli antymateryalizmu w nauce, prof. Bunge, świetnie określił w swoich odczytach o "Chemii fizyologicznej," stosunek nowszych prądów naukowych do pozytywnej metody badania. "W większej części działów — autor powiada "fizyologii," możnaby jednak śmiało postawić zamiast tego o wiele szerszy termin "nauki" — nie pozostaje nam nic innego, jak z całą rezygnacyą pracować dalej w dotychczasowym mechanistycznym kierunku. Metoda ta jest nadzwyczaj płodną, musimy próbować jak daleko zajdziemy przy pomocy fizyki i chemii. Jądro, nie dające się zbadać tą drogą, tem ostrzej, tem wydatniej przez to wystąpi. W ten niezawodny sposób mechanizm teraźniejszości prowadzi nas ku witalismomoi przyszłości" Czyli innemi słowy: metoda pozytywna jest przy dzisiejszym stanie wiedzy jedyną możliwą metodą naukowego badania. Czy się okaże taką w przyszłości — to inna kwestya. Nie robiąc więc z niej dogmatu, idźmy, wspierając się na tej podporze, tak daleko, jak daleko będzie można, zastrzegając sobie prawo porzucenia jej w chwili, kiedy nowe odkrycia i nowe zdobycze naukowe zniewolą nas do szukania nowej drogi. Źródłem, zkąd prawdopodobnie wytrysną te nowe odkrycia, będzie, jak słusznie przypuszcza Bunge, rozwój psychologii, która znajduje się dzisiaj w niemowlęctwie. A zatem, jak widzimy, reakcya dzisiejsza — naturalnie reakcya poważna i uczciwa — nie wstępuje bynajmniej w ślady Ludwika XVIII, nie tylko bowiem nie ignoruje zdobyczy swego poprzednika, ale stara się je wchłonąć, przyswoić i rozwijać dalej. O ile więc z tej drogi nie zboczy, winna być uważana za reakcyę, idącą "torem normalnym." Myśl ludzka robi teraz zwykły zwrot na swojej spiralnej ścieżce, ale mimo to nie- cofa się wcale, lecz dąży ciągle ku szczytowi góry, Excelsior! Tym więc, którzyby pragnęli wyzyskać ten prąd dla celów wsteczniczych, przypominamy znane, a piękne słowa Ely'ego.

Daremne żale — próżny trud,

Bezsilne złorzeczenia!

Przeżytych kształtów, żaden cud

Nie wróci do istnienia!

Tym zaś, którzy, podszywając się pod sztandar postępu, pragnęliby mimo to wstrzymać ludzkość na miejscu; tym, którzy zdają się zapominać ile sami zmarnowali sił i czasu na szlachetną walkę z przesądami i nietolerancyą, oraz tym, którzy, głosząc hasło swobody badania, nie wahają się mimo to odgrywać smutnej roli inkwizytorów kościoła materyalistycznego — tym wszystkim radzimy przeczytać- drugą strofkę cytowanego wyżej wiersza, strofkę dobrze im znaną, gdyż się ich poprzednicy niejednokrotnie na nią powoływali:

Nie zdoła ogień ani miecz

Powstrzymać myśli w biegu!

Wy nie cofniecie życia fal.

Nic skargi nie pomogą.

Bezsilne gniewy, próżny żal —

Świat pójdzie swoją drogą!

IV.

Walka nowszych prądów ze staremi, zaostrzając się ciągle, doprowadziła przeciwników do bardzo ryzykownych a niczem nieuzasadnionych twierdzeń, które, zyskując łatwo popularność wśród szerokich mas, zaciemniły tylko pogląd ogółu na właściwy stosunek reakcyi do wstecznictwa i postępu. Najwięcej może hałasu narobiła kwestya t. zw. "bankructwa wiedzy," nad którą zastanowić się należy.

Co to znaczy bankructwo?

Jestto zamknięcie bilansu z większemi pasywami, aniżeli aktywami, czyli przewaga minusu nad plusem, wydatków, długów i strat nad zyskami. Dopóki tego niema t. j. dopóki ilości ujemne nie dominują nad dodatniemi, nie może być mowy o bankructwie, gdyby nawet ostatecznym rezultatem bilansu było zero, t. j. gdyby się zyski i straty równoważyły ze sobą całkowicie.

Otóż wiadomą jest powszechnie rzeczą, że kapitał wiedzy, nietylko nie maleje, ale wzrasta z każdym rokiem. Wzrasta powoli, z trudem, ale wzrasta. Nowe odkrycia i fakty torują sobie drogę wśród ogólnej obojętności i zostają, po dłuższej, lub krótszej dyskusyi, zaregestrowane do urzędowych ksiąg wiedzy. Tam więc, gdzie widać tylko przychód, a trudno dostrzedz strat i rozchodu, nie może być chyba mowy o — bankructwie.

Tak jest rzeczywiście, i dla tego też żaden z krytyków wiedzy nie dotyka jej strony faktycznej, rzeczowej. Wszyscy przyznają, że ilościowo suma naszych wiadomości powiększa się bezustanku. Czy jednak owo poznanie wielkiej ilości faktów odsłoniło przed nami odwieczną zagadkę bytu? Czy wytłomaczyło nam istotę i cel istnienia? Objaśniło nas o tem, skądeśmy przyszli i dokąd dążymy?

Na wszystkie te i na wiele jeszcze innych pytań zasadniczych, nauka odpowiedzi dotąd nie dała, a może i nigdy nie da. Czy jednak można podobny rezultat uważać za bankructwo? Nie sądzę. Nauka poważna nie obiecywała nigdy na pewno rozwiązania tych kwestyi, chociaż nie przestawała i nie przestaje dążyć do tego celu. "Nous connaissons toute l'etendue des nos ignorances et nous en avons la modestie" — znamy całą rozciągłość naszej niewiadomości i zachowujemy się z odpowiednią skromnością — powiedział ładnie i słusznie Berthelot w odpowiedzi Brunetierowi.

Prawdziwi arcymistrze wiedzy nie robili nigdy z nauki jakiegoś świętego, nienaruszalnego fetysza i nie wykonywali dokoła jej ołtarza hałaśliwych tańców i skoków. Żaden ze znakomitych uczonych filozofów współczesnych nie głosił dogmatu nieomylności ludzkiego poznania i nie tumanił bliźnich fałszywemi nadziejami. Wszystko, co na rachunek prawdziwej wiedzy głoszono po pismach, broszurach i książkach lżejszego pokroju, było, nie dziełem samoistnych badaczów, lecz partacką robotą ich epigonów i pasorzytów, płytkich a krewkich doktrynerów i wrzaskliwych popularyzatorów, rozdymających ostrożne wnioski mistrza do niesłychanych rozmiarów i obiecujących w jego imieniu złote góry zdziwionej gromadzie naiwnych prostaczków.

Trudno więc, żeby nauka pokutowała za nieswoje grzechy i płaciła "nadmierne zobowiązania, zaciągnięte przez nieupoważnionych spekulantów, uzurpujących sobie nieprawnie jej przedstawicielstwo. Upadek rozmaitych doktryn, doktrynek, teoryj i hypotez nie naruszył w niczem żelaznego kapitału wiedzy. Można więc mówić o bankructwie materyalizmu, który zapewniał zuchwale, że wytłomaczy niezgłębione tajemnice bytu ruchem atomów; można wytoczyć proces pozytywizmowi o to, że, negując tkwiące w piersiach człowieka poczucie nieskończoności, pragnął go zamknąć na zawsze w ciasnych granicach empiryzmu; można dowieść fałszu wielu współczesnych systematów filozoficznych: ale wszystko to nie wykaże bankructwa samej wiedzy, która jest zbiorem realnych faktów i obserwacyj, ułożonych w pewien porządek, na zasadzie prawa przyczynowości.

Prawda, że ilość faktów, które znamy, jest nieskończenie małą w porównaniu z ogromem tego, czego nie znamy i nie poznamy; prawda, że obserwacyć nasze są przeważnie nie bardzo ścisłe; że związek przyczynowy pomiędzy jedną a drugą kategoryą fenomenów przedstawia nam się dość luźno, słowem, że wiedza nasza w porównaniu z jakąś wiedzą absolutną, idealną, wygląda niby mizerne ziarnko piasku obok wspaniałej perły, wszystko to święta prawda, ale i to mizerne ziarnko piasku jest zawsze ziarnkiem piasku, czyli czemś, jakąś ilością dodatnią, nie ujemną, a co najważniejsze ilością, którą, radzi nie radzi, musimy traktować poważnie, gdyż nic innego na jej miejsce postawić nie możemy.

Ubóstwo jednak a bankructwo — to dwie zupełnie różne rzeczy. W dodatku owo ubóstwo wiedzy nie powinno nas razić, gdyż harmonizuje ono najzupełniej z położeniem naszem we wszechświecie.

Cóż to jest człowiek? — mikroskopijny mieszkaniec jakiegoś dwudziestorzędnego ciała niebieskiego, kręcącego się w niezmierzonej przestrzeni, usianej miliardami olbrzymich słońc; istota wątła i słaba, organizm poznający świat zewnętrzny za pomocą bardzo nielicznych i bardzo niedokładnych narządów zmysłowych. Jeżeli weźmiemy to wszystko pod uwagę, to suma wiadomości, zdobytych tak lichemi środkami i przez tak bezsilnego badacza, wyda nam się raczej zbyt wielką, niżeli zbyt małą. Ludźmi przecież jesteśmy, nie bogami! I jako ludzie, prości, zwyczajni, ograniczeni ludzie doszliśmy nietylko do jakiego takiego poznania otaczającego nas środowiska, ale, co stokroć ważniejsze — zrozumieliśmy własną nieudolność i słabość, dostrzegliśmy kres naszego rozumu, granice naszej wiedzy. To jednak należy chyba uważać za tryumf, nie za baukructwo umysłu! Zdać sobie sprawę z tego, że nasze wrażenia i sądy mają tylko subjektywną wartość, odczuć, że po za naszym względnym, skończonym i poznawalnym światem — może istnieć jakiś świat bezwzględny nieskończony i niepoznawalny; zoryentować się w tłumie mamideł i ocenić ich rzeczywistą naturę, słowem otrząsnąć się ze złudzeń zmysłowo-umysłowych i przekonać siebie i drugich o względności i niepewności naszej wiedzy — wszystko to świadczy, że wątły rozum ludzki posiada jednak niesłychaną giętkość i lotność i umie z tych zalet korzystać.

Histoya podobnych wysiłków umysłu ludzkiego jest niezmiernie ciekawą i pouczającą.

Fakt, że wiedza nasza posiada czysto podmiotowy charakter, został zauważony dość późno. Podobnie, jak przez długie wieki wierzono w to, że ziemia stanowi punkt centralny świata i że słońce istnieje po to tylko, żeby się koło niej kręcić i przyświecać jej w dzień, a usuwać się dyskretnie na stronę w nocy, tak samo przypuszczano, że wszystko, co człowiek widzi, słyszy i czuje, jest takiem rzeczywiście, jakiem mu się wydaje.

Powoli dopiero spostrzeżono, że zmysły nas łudzą; a później zrozumiano nareszcie, że naprawdę możemy zdawać sobie sprawę li tylko z naszych osobistych, subjektywnych wrażeń, o przyczynie atoli, wywołującej te wrażenia, nie wiemy i nie możemy nic wiedzieć.

"Wszystko jest uczuciem — powiada Lichtenberg — poznanie rzeczy zewnętrznych byłoby sprzecznością: człowiek nie może wyjść po za siebie.

"Sądząc, że spostrzegamy przedmioty materyalne zewnętrzne, jesteśmy w grubym błędzie, gdyż spostrzegamy tylko siebie, t. j. nasze wyobrażenia. Niczego w świecie poznać nie możemy, oprócz nas samych i oprócz tych przemian, które w nas zachodzą. Również nie możemy czuć dla kogo innego, lub za kogo, jak się to mówi niekiedy: czujemy tylko za siebie. Czuć coś po za sobą jest wyraźną sprzecznością: czujemy tylko w sobie; to, co uczuwamy jest tylko modyfikacyą naszej świadomości, a więc odbywa się tylko w naszej duszy.

"Ponieważ te modyfikacye, czyli zmiany naszej świadomości od nas niezależą, przypisujemy je tedy czemuś innemu i powiadamy, że rzeczy istnieją na zewnątrz nas, jako przyczyny tych naszych modyfikacyj umysłowych. Czem są przyczyny zewnętrzne nie wiemy zgoła, posiadamy tylko poczucie tych przyczyn. Nie możemy sobie wystawić, żeby coś mogło być bez przyczyny: ta przyczyna istnieć musi. Lecz gdzież ta konieczność zachodzi? Znowu w nas, bo po za siebie wyjść nie możemy. Niema innej wiedzy dla człowieka, przynajmniej dla wykształconego filozoficznie.

"W życiu pospolitem ludzie poprzestają na niższych teoryach; o poznaniu prawdy jednak albo tak rozumować należy, albo też zupełnie jej badania zaniechać. " To samo, co Lichtenberg wyłożył bardzo popularnie, głosili inni filozofowie, rozwijając rzecz z całą ścisłością i z całym, "fanatyzmem" logiki.

Istotnie logika prowadzi z konieczności do takiego, a nie innego poglądu na świat, ale dodać należy, że nie każdy umysł zdolny jest do takiej żelaznej i nie cofającej się przed niczem konsekwencyi. To też wyznawcami i prorokami idealizmu — bo tak się owa teorya filozoficzna nazywa — byli tylko wielcy myśliciele: Kartezyusz, Berkeley, Hume, Kant, Lichtenberg, Fichte, Schelling"Hegel, Schopenhauer — oto szereg głośnych nazwisk, które błyszczą w dziejach umysłowości ludzkiej. Nauka dzisiejsza uważana jest niesłusznie za absolutną antytezę metafizyki. Nie lubią jej tylko mieszkańcy nizin, na wyżynach wiedzy bowiem metafizyka idealistyczna cieszy się sympatyą i uznaniem. Z własnych słów najwybitniejszych i najzasłużeńszych koryfeuszów pozytywizmu dowiadujemy się, że nie tylko nie gardzą oni rezultatami badań owej pogardzanej przez tłum nauki, ale że najważniejszą jej gałęź, t. j. teoryę względności poznania akceptują w całości. Wykarmiwszy się i wzrósłszy na materyalizmie i pozytywizmie, uznali oni w wieku dojrzałym idealizm za jedyną logiczną i możliwą teoryę filozoficzną.

Taki John Stuart Mill określa materyę jako "możliwość pewnych wrażeń" i powiada wyraźnie: "jeżeli wierzę w materyę, to tylko w tem znaczeniu, w jakiem ją pojmował Berkeley, w każdem innem znaczeniu nie wierzę."

Do zupełnie podobnych wniosków doszła dziś i ścisła nauka pozytywna, której przedstawiciel, poważny fizyk, głosił niedawno z katedry w Warszawie, że pojęcie materyi jest tylko abstrakcyą, bez której w rozumowaniach czysto naukowych obejść się najzupełniej można, gdyż abstrakcye wyższego rzędu pochłaniają ją w zupełności, czyli czynią niepotrzebną. Hipolit Taine twierdził przez całe życie toż samo: "Jest to tak pewnem, że niektórzy filozofowie przypuszczali, że materya jest rzeczą urojoną; przynajmniej jest ona taką dla naszego poznania. Siłę, materyę i inne pojęcia metafizyczne uważam za naleciałości scholastyczne. Przedmioty, które zowiemy ciałami, są tylko naszemi wewnętrznemi marami ( fantômes internes ), t. j. ułamkami naszego "ja", oderwanemi od niego pozornie i przeciwstawionemi naszej jaźni, lubo w rzeczy samej są one właśnie częścią owej jaźni. Tym sposobem złudzenie tkwi we wszystkich naszych sądach, tak dotyczących świata zewnętrznego, jak i wewnętrznego. Nie dziwi nas już, że filozofowie buddyjscy sprowadzają rzeczywistość do stanów swego "ja". Ainsi hallucination qui semble une monstruosité est la trame de notre vie mentale." (Intellig. II, 189).

Analogicznie pojmują świat genialni badacze przyrody: Huxley i Helmholtz. Pierwszy powiada: "Gdy materyaliści zaczynają bredzić, że we wszechświecie niema nic więcej, prócz materyi, siły i praw koniecznych, nie mogę iść za nimi, lecz dążę za Descartem. Przypominam to, co jest pewnikiem, nie ulegającym najmniejszemu wątpieniu, że cała nasza wiedza jest tylko wiedzą o stanach naszej świadomości; materya i siła, o ile je znamy, są to tylko nazwiska stanów świadomości. Koniecznem nazywamy to, czemu przeciwnego pojąć nie możemy; prawem — mienimy pewną stałość, z jaką się powtarzają stany naszego umysłu. Jest tedy prawdą niezaprzeczoną, iż to, co zowiemy światem materyalnym, znane nam jest jedynie w postaci świata idealnego." Helmholtz znowu twierdzi kilkakrotnie, że "nasze wyobrażenia o rzeczach nie są niczem, tylko symbolami rzeczy. Stany naszej świadomości mają taki przebieg, jak gdyby ( als ob ) świat istniał, po za to "jak gdyby" atoli nie przekraczamy nigdy. Hypotezę idealizmu uważam za niepodobną do zbicia."

Jeżeli do takich wniosków doszli nawet wychowańcy i arcymistrze pozytywizmu, to u świadomych neo - kantystów ( Lange, Leclair, Drossbach, Czermak, Briicke, Rokitansky, Gauss, Riemann, Zöllner, Siebmann i inni ) teorye podobne są rzeczą najzupełniej naturalną i konieczną.

Możnaby dołączyć jeszcze pisarzów polskich.

Toć i Śniadecki twierdził, że pytań: co to jest materya? jakie jej przyrodzenie, niezawisłe od naszych wrażeń zmysłowych ? co jest dusza? co czucie? i t. p. — nie rozwiążemy nigdy.

W epoce rozkwitu pozytywizmu u nas dotykał tej kwestyi Świętochowski w swoich głośnych "Dumaniach pesymisty" — i doszedł do wniosków identycznych z teoryami krańcowych idealistów europejskich. I Ochorowicz w swoim znanym odczycie "O zasadniczych sprzecznościach, na których się wspiera cała nasza wiedza o wszechświecie" twierdzi także, że, bezwzględnie biorąc, wszystko: nasza ziemia, nasi bliźni i nasze ideały są tylko złudzeniami, chociaż względnie, warunkowo można uważać je za rzeczywistość.

Traktując więc nasze poznanie, jako coś względnie tylko pewnego, możemy się zajmować dalej pracą i osiągać rezultaty, posiadające praktyczną doniosłość.

Jeżeli jednak zaciekania metafizyczne prowadzą do solipsyzmu, do zwątpienia o realności świata zewnętrznego, to — czy opłaci się poświęcać im tyle energii i czasu? Na pytanie to odpowiemy słowami Taine a, ze studyum o Schopenhauerze ( Derniers Essais, r. 1894 ).

Streściwszy poglądy frankfurckiego idealisty, który uważał świat cały za "fenomen cerebralny" —

Taine dodaje: "Nazwijcie to hypotezą — zgoda, ale nie zapominajcie, że i przeciwna teorya, uznana przez większość, jest także tylko hypotezą. Jeśli uczeni pozytywiści uważają takie marzenia za stratę czasu, odpowiem im. że marzenia te nie są tak czcze i marne, jak się powszechnie mniema. Takie wycieczki w krainę transcendentalizmu — oddają podwójną usługę: Najpierw subtylizują nasz umysł, a powtóre dają nam odczuć granice naszej wiedzy i wprowadzają w świadomość naszą, ową umiarkowaną dozę sceptycyzmu, bez którego bardzo łatwo wpaść w namiętny i nietolerancyjny dogmatyzm, czyli stać się, mówiąc poprostu, głupcem. Spekulacye te uczą nas bardzo szybko, że to, co uważamy za prawdę niewątpliwą, jest tylko prawdą — prawdopodobną: że nasze pojęcia o nas samych i o rzeczach, są tylko hypotezami, wystarczającemi do życia praktycznego, ale niekompletnemi i prowizorycznemi tylko. Nowo zaobserwowane fakty, dokładniejsze pomiary, nieoczekiwane zestawienia, rozszerzą kiedyś i sprostują dzisiejsze pojęcie świata." (Dern. Ess. 114).

Znaczy to, że, oprócz czysto naukowego, posiada metafizyka wielką doniosłość pedagogiczną i to w bardzo szerokiem tego wyrazu znaczeniu. Pozbycie się mnóstwa złudzeń, przygniatających i krępujących naszą świadomość, czyni nas ostrożnymi zarówno w twierdzeniu, jak i przeczeniu, i chroni od ciasnego dogmatyzmu naukowego, od ślepej wiary w autorytety zacofanych korporacyą i zapleśniałych doktrynerów. Znając granice naszej wiedzy, czujemy doskonale, że nie wyczerpała ona dotąd i nie wyczerpie prawdopodobnie nigdy wszystkich "możliwości" bytu i że nowe odkrycia mogą wprawdzie zburzyć nasze osobiste poglądy i systemy, ale nie naruszą ani jednej cegiełki w olbrzymim, a nieznanym nam prawie, gmachu wszechistnienia. Prócz tego, naszem zdaniem, człowiek, oceniający swoją własną wiedzę bezstronnie i krytycznie, skłonniejszy jest do tolerowania cudzych przekonań i potrzeb, bez względu na to, czy płyną one z mózgu, czy też z serca: uczucie i wiara łatwiej się pogodzą z rozumem na gruncie idealizmu filozoficznego, niżeli na każdym innym.

"Tylko szczery idealizm — powiada słusznie Stanisław Krzemiński — ma w sobie moc krzepiącą duchy. Nie idzie tu o filisterski spokój, o wygodny na edredonach spoczynek dla rozumu, który do zdobywania prawd powołany, w walce tylko ciągłej przeznaczenie swoje spełniać może. Pozostanie przed nim wiele jeszcze zagadek, wiele znojów i zawodów, i rozdzierających boleści i najgłębszego ze wszystkich smutków — własnej bezsilności. Prawda idealizmu jest i będzie tylko hypotezą, aktem wiary i nadziei, ale i prawda jej wroga również niczem więcej być nie może i nie jest jeno hypotezą: dla czegoby umysł nie miał wybrać tej, która uszlachetnia, i podnosi. i nadaje większą wartość życiu indywidualnemu, a dla zbiorowego lepsze wytwarza warunki?"

Otóż zwrot do tak pojętego idealizmu może być reakcya, ale nigdy nie stanie się wsteczntctwem, opartem na dogmacie "bankructwa wiedzy," wiedza bo wiem to jedna z najpotężniejszych dźwigni postępu, postęp zaś — to wewnętrzna treść prawdziwego idealizmu.

"Zresztą — jak zauważył cytowany uprzednio autor — nie ta, lub owa doktryna jest straszną, ale chińszczyzna niemrawa, spleśniała, wewnętrznego i zewnętrznego ruchu pozbawiona. Taką chińszczyzna darzył nas jezuityzm przez wiek cały. Tak samo mógłby nią uszczęśliwić i pozytywizm, gdyby wyłącznie zapanował."

Nietyle może winnym byłby tu sam pozytywizm, ile ciaśni i płytcy pozytywiści, którzy zagrzęźli po uszy w błocie rutyny i niechcą słyszeć o niczem, co nie licuje z ich upodobaniami i pojęciami. Takie postępowanie zasługuje w zupełności na miano "wstecznictwa" i prowadzi, jeżeli nie do bankructwa, to do zubożenia wiedzy.

Koniec wersji demonstracyjnej.