Walery Łoziński

CZARNY MATWIJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VIII.

VIII.

IX.

X.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX

CZARNY MATWIJ

powieść z życia ludu górskiego

Łoziński Walery

I.

KRUCZY DZIÓB.

Mroźny wiatr jesienny dął od północy i z przeraźliwym świstem przemykał przez ciasne wyłomy i wąwozy Beskidu, przygłuszając głośny plusk rączego strumyka, co na najwyższym wytryskał grzbiecie i w tysiącznych zakrętach, spadach i wirach mknął wzdłuż stromych ścian gór.

Niebo gęstemi zasnuło się chmurami, kiedy niekiedy tylko blady księżyc wychyli jeden rożek z cienia i tuż zaraz napowrót za czarną kryje go powłokę.

Nieprzebitą ciemność ogarnia ziemię. Tylko głodny wilk z któregoś z pobliskich szczytów, albo drapieżny myśliwiec nocny, puhacz złowrogi, mógłby dopatrzyć zdala bladego światełka, co jakby odblask jakiegoś ukrytego płomienia majaczyło niepewnie w załomie Kruczego dziobu.

Kruczy dziób to obok Wilczej szczeki najwyższy szczyt w tej części Beskidu, gdzie rozpoczyna się tok działania naszej powieści. Wierzchołek nagiej stromej góry, jakby zachwiany burzą lub załamany piorunami, ostrym szpicem zwiesił się ku dołowi, i snać temu jedynie zawdzięczał swą przenośną nazwę Kruczego dzioba.

W niewielkim załomie pod tarczą zwieszonego wierzchołka tli w tej chwili na pół wypalony żar. Prąd wiatru nie dosięga ogniska, tylko wąską szczeliną u góry rozpędza świszcząc czarne kłęby dymu.

W około ognia rozłożyło się wygodnie troje ludzi. Niebieskawy odblask żaru oświetla blado ich postacie i w dziwnie fantastycznych przedstawia je zarysach. W zatyle z wyciągniętemi ku ogniu nogami leży niski krępy góral w burym kapeluszu pilśniowym, którego szerokie po bokach załamane krysy głęboko zwiesiły się na skronie. Burą wytartą gunię na szarym sznurku przewiesił przez plecy a wełnianą kraciastą torbę wysunął aż na pierś szeroką i wypukłą. Za wąskim mosiężnemi goźdzmi obitym rzemieniem wyziera gruby kij bukowy z gueastym sękiem u góry a żelaznem okuciem u spodu: na opiętych kolanach leży stara w dwóch miejscach sznurkami powiązana strzelba.

Twarz górala okrywają do połowy szerokie krysy kapelusza, czasami tylko nieco w górę podniesie głowę i dwoje burych jak jego gunia zamigocze oczu i odsłonią się rysy, których dzikość tem wybitniej uwydatnia się w fantastycznem oświetleniu.

Nie mniej szczególna i charakterystyczna jest najbliższa obok niego postać — sążnistej długości żyd, wyciągnięty w kabłąk około ogniska. Nie potrzeba ciemnej burzliwej nocy i tego dzikiego odludnego ostępu górskiego, aby przestraszyć się tej postaci na pierwsze wejrzenie. Długi i chudy jak tyka miał coś dziwnie odrażającego w całej swej powierzchowności. Skąpy rudawy zarost okrywał twarz długą, kościstę, przepaloną od słońca. Dwa łokciowe rozczuchrane pejsy spadały z pod płaskiej białemi barankami wykładanej czapki i ujmowały niejako w ramy nos długi chudy i garbaty, który szpicem dosięgał prawie do samych ust. Dwoje zielonkowatych na pół przymróżonych oczu iskrzyło się z głębokich zapadłych jam i nadawało całej twarzy jakiś dziwny chytry i podstępny wyraz.

Trzecią w grupie osobą była kobieta w stroju góralki. Biała brudna chustka, z pod której brudniejszy jeszcze czerwony wyzierał czepiec, okrywał jej głowę, bura zaciągnięta na rękawy gónia, na sino malowana dymka i łykowe chodaki uzupełniały resztę ubioru. Twarz góralki poorana zmarszczkami chyba tylko brakiem zarostu znamionuje kobietę. Ostre, surowe rysy mają wyraz czysto męski. Żywe czarne oczy kontrastują z starą pomarszczoną twarzą i siwemi kosmykami włosów, które tu owdzie wychylają się z pod czepca. Gęste czarne na dół zwieszone brwi i wąskie silnie zaciśnięte usta podnoszą znacznie surowość rysów i wyciskają fizyonomii jakiś wyraz ponury i tajemniczy.

Gdyby nasz Beskid jak Alpy lub Apeniny zwabiał ku sobie obcych podróżnych i turystów, ciekawość jakie wrażenie sprawiłby na nim nagły widok tej szczególnej malowniczej grupy, z tak charakterystycznych złożonej postaci. Miłośnik dzikich ponurych obrazów natury miałby pożądany przedmiot do schwycenia.

Wiatr szalonym pędem przemykał przez grzbiety gór i z przeraźliwym świstem i szumem toczył przed sobą tumany piasku, oschłych gałęzi i drobnych kamieni.

Góral gwałtownie rzucił się na swem siedzeniu i jakieś dzikie przekleństwo wymknęło się z jego ust.

— Psia wiara cygan poganin! wykrzyknął gniewnie — kiedy tylko prowadzi kompanię, zawsze się spóźni.Żyd obojętnie kiwnął głową i długie kościste ręce wyciągnął nad ogień.

— Niech mię piorun trzaśnie, jeżeli poganin nadejdzie nad ranem !Żyd wzruszył ramionami.

— Już ja się o niego nie boję! — mruknął przez zęby — Jancza dobry do interesu!

— Przepadłbyś z nim razem! — wykrzyknął góral dalej — dobry na szubienicę! Ja ci powiadam on nas wszystkich wtrąci w nieszczęście.

— Ny, ny, nie gadaj głupi goju — mruknął żyd niechętnie — Jancza już kilka lat z nami a jeszcze ani razu nie powinęła mu się noga. On się spoźni, no to cóż? ale on nigdy nie przyjdzie z gołemi rękami.

Góral zacisnął zęby i z pod oka zerknął na żyda.

— A cóż ty myślisz poganinie — zawołał po chwili — że poprowadzę ci konie jak się zaciągnie do rana ? Sto dyabłów zjesz!Żyd jakby z dobrodusznem najgrawaniem znowu kiwnął głową.

— Nie bój się, jakoś to będzie — szepnął, i ręką sięgnął w zanadrze. Napij się trochę Jurku — dodał po krótkiej przerwie, dobywając sporą na pół wypróżnioną flaszkę.

Jurko chciwie porwał za flaszkę i pociągnął łyk potężny.

— Powiedz mi tylko, gdzie może siedzieć niecnota — ciągnął znacznie spokojniejszym głosem — w takiej nocy rewizor nosa nie wyściubi z budki, może iść śmiało jak po cesarskim gościńcu... Jest tam jeszcze kilka bulb Jewdocho? zwrócił się nagle do góralki.

Jewdocha siedziała dotąd w ponurem zamyśleniu i nic zdawała się zwracać najmniejszej uwagi na tok rozmowy. Wzruszyła ramionami na nagłe zagadnięcie, i nie ruszając się wcale mruknęła pół głosem:

— Ani jednej!

Góral znowu jakieś dzikie wyrzucił przekleństwo i zwrócił się gwałtownie do żyda.

— Dawaj wódki Jolku — wykrzyknął natarczywie. Żyd w milczeniu podał mu odebraną niedawno flaszkę.

Jurko pociągnął nowy łyk spory i splunął w żar.

— Ckno mi się czekać tak bez niczego — szepnął jakby sam do siebie. — Ale raz muszę cyganowi nakuć karku! — dodał po chwili i ścisnął silnie sękaty guz na końcu swej laski.

Jolko wyprostował się w całej swej sążnistej postaci i wyszedł z pod załomu skały.

— Jeszcze kilka godzin do dnia — rzekł wracając po chwili i zajmując dawne miejsce — Jańczy co tylko nie widać.

Jewdocha czegoś w zamyśleniu wpatrzyła się w pryskający żar.

— Słuchaj Jurku ! — ozwała się nagle do pogrążonego w zadąsanem milczeniu górala — pamiętasz tę noc, kiedy zginął Maxym?

Jurko drgnął cały jakby nim jakieś przykre wstrzęsło wspomnienie.

— Było to jakoś o tym czasie — mruknął z cicha.

— I taka sama noc była na dworze — ciągnęła zwolna góralka dalej.

— Prawda, ciemno było jak w piekle a wiatr lodem ścinał.

— I żar tak pryskał jak dzisiaj na Kruczym dzióbie — dodała Jewdocha z jakimś dziwnym, uroczystym naciskiem.

Góral zerwał się na równe nogi i splunął w zabobonnym przestrachu.

— Co mówisz Jewdocho — zawołał żywo — żar pryskał jak dzisiaj...

I żyd ruszył się niespokojnie na te słowa, bo przesąd i zabobonność należy do przyrodzonych przymiotów wszystkich wychowanków gór.

Wymówione z większym naciskiem słowa Jewdochy przejęły wszystkich jakąś tajemną trwogą, i wszyscy troje z wytężoną uwagą wpatrzyli się w ognisko.

— Czy myślicie że co złego będzie — wybąknął żyd widocznie zmienionym głosem i ten chytry i podstępny wyraz jego twarzy zatarł się na chwilę, pod wpływem jakiegoś nieświadomego niepokoju.

Jewdocha głębiej jeszcze na oczy zasunęła swe gęste, krzaczaste brwi i jeden gruby kościsty palec wyciągnęła do góry.

— Dwadzieścia lat już temu — cedziła zwolna przez zęby — ale pamiętam wszystko jak dzisiaj. Taka sama była noc... i ot słuchajcie! zawołała i podniosła się w pół.

Na szczycie Kruczego dzióbu tuż nad głowami rozmawiających ozwał się przeraźliwy trzykrotny krzyk puszczyka.

— Tak samo wrzeszczał ten ptak dyabelski — dokończyła uroczyście Jewdocha i zaciskając zęby usiadła napowrót.

Góral pobladł jak chusta a cienkie sine wargi żyda zadrgały kurczowo.

— Chyba nie czekajmy! — wyszepnął drżącym głosem.

Jurko oboma rękami sparł się na strzelbę i zadumał głęboko. Nagle podniósł głowę, odsunął w tył kapelusz, splunął niechętnie i rzucił się na dawne siedzenie.

— A! przeklęta czarownico! — wykrzyknął — straszysz nas tylko. Wówczas zdradził Łysy Pańko a dziś żadnego takiego nie ma między nami. A zresztą niech piorun trzaśnie raz tylko człowiek musi umierać, a jeszcze niejeden rewizor zadrze nogi, nim dostanie w swe ręce wargatego Jurka.

— No ale jak jeszcze można uciec bez nieszczęścia? słuchaj Jurko na co mamy czekać? wykładał żyd którego niedawną zimną krew febryczny zastąpił niepokój.

Jurko wstrząsł głową.

— Dawaj wódki i siedź cicho pogański synu — zagrzmiał surowo.Żyd wzruszył ramionami i coś niezrozumiale mruknął przez zęby. Dobył znowu flaszkę z zanadrza i łyknąwszy naprzód sam, podał ją milcząc dzikiemu towarzyszowi.

Jurko wycedził do ostatniej kropli pozostałą resztę i rzucił flaszkę na bok.

— Niech się dzieje co chce — mruknął wstrząsając się cały — zaczekamy do pierwszego brzasku.Żyd przykucznął na powrót przy ogniu i zaruszał wargami jakby jakąś cichą odprawiał modlitwę.

Jewdocha ciągle nieruchoma patrzyła się w dogorywający żar.

— Biedny Maxym! — szepnęła nagle z westchnieniem — przepadł tak marnie!

Jurko ponuro pokiwał głową.

— Nie było i nie będzie już takiego drugiego' wykrzyknął — Z nim razem człowiek nie bał się dziesięciu rewizorów a przechodził przez granicę jak przez próg własnej chaty.Żyd snać skończył swe pacierze, bo dwa palce przyłożył do ust i do czoła.

— Ny, może on jeszcze żyje — ozwał się — przecież nie znaleźli jego trupa, choć się tyle naszukali.

— Żyje! — powtórzyła góralka z głuchym naciskiem. — Samam widziała, jak czterech rewizorów 'naraz do niego dało ognia: słyszałam jak jęknął okropnie, i w moich oczach potoczył się w Sołtysi wąwoz.

— Ny i gdzie się podział, kiedy go tam nie było? — poderwał żyd zupełnie nieprzekonany. Góralka zaśmiała się półgębkiem.

— Szukali go dopiero z rana a wilków dość w naszych lasach.

— Ny wiecie co, ja wam coś powiem — ozwał się żyd na nowo. — Mnie się ten wasz Maxym zawsze nie podobał! Tak mówiąc między nami, on był bardzo głupi. Uciekł z wojska, bił się z Mazurami, nasadzał się na pana, a ani raz nie chciał wdać się ze mną w interes i przeprowadzać moje konie.

— Kradzione konie — poprawiła góralka.

— Ny co jemu do tego, niech sobie będą i kradzione — ciągnął żyd niezrażony dalej — ja sobie handluję z kulawym Szmulem, on mi swoje konie przesyła z Węgier, ja jemu moje przesyłam ztąd, on moje sprzedaje tam, ja jego sprzedaję tu. Co jemu było w to wchodzić, kiedy on sobie szwercował bakun piechotą, co jemu szkodziło jechać sobie na koniu ? Ale głupi goj, co jemu przyszło z bakunu, kilka prostych grajcarów a ja i Szmul płacimy od każdego konia po trzy sorokowce z waszą Matką Boską, to czysty interes, fein!

Jurko prawie w napół nieprzytomnem zamyśleniu przysłuchiwał się żydowi, nagle porwał się gwałtownie i uderzył pięścią po strzelbie.

— Milcz psia wiaro — huknął groźnie — bo mnie samego mało dyabli nie biorą, żem się dał namówić do tego. Dawniej człowiek choć rewizora zabił albo postrzelił, to tam nie wielki grzech był. Kupowałem bakun za gotowe pieniądze, - on mi chciał odebrać, to on złodziej i napastnik a nie ja. Człowiek musi się bronić, ale przez ciebie pogański synu i przez tego łotra cygana Jańczę to już i ja zostałem złodziejem. Niech cię piorun trzaśnie z twoją spółką.

— Ny już ja widzę że do ciebie przystępuje. Słuchaj Jurku, nie siedziałeś w Samborze pięć roków za zabitego rewizora, a potem nie zabiłeś jeszcze jednego, drugiego rewizora nie powiesiłeś z Jańczą za nogi, że go krew zalała, nie wsadziłeś trzeciemu obie ręce w rozkłute klinem drzewo, a jakeś wyjął klin, ny, to on biedny z połamanemi rękami musiał stać tak półtora dnia, aż go znalazł i uwolnił leśny. Czy ty myślisz że tego nie wiedzą w Samborze, fi, fi, fi?! Ny ja ci powiadam czy ty przyprowadzisz moją kobyłę lub nie, to taki będziesz wisiał jak cię złapią! Głupi goj!

1 na zakończenie wzruszył ramionami i splunął z indygnacyą.

Góral słuchał w milczeniu długiej litanii popełnionych zbrodni, potem machnął ręką zaśmiał się rubasznie, i nie odpowiadając ani słowa, zaczął pomięty i podarty w ręku liść bakunu spychać do małej glinianej fajki.

Kontent snać z efektu swej repliki zwrócił się żyd do milczącej ciągle góralki:

— Ny Jewdocho nie dobrze ja mówię, powiedzcie sami.

Stara góralka ponuro wstrzęsła głową.

— Maxym bronił się napadnięty jak dziki zwierz — mruknęła pół głosem jakby sama do siebie — ale nie zabijał nigdy pojmanego rewizora. Najwięcej że go rozebranego do naga przywiązał pod drzewem...

Góral wybuchł rubasznym śmiechem.

— Gdzie przydybał największe mrowisko — uzupełniał opowiadanie — biednego rewizora oblazły mrówki od pięty do czupryny i skąsały na miazgę, że nazajutrz był szelma czarny jak smoła.

Na wierzchołku skały znowu przeraźliwie zawrzeszczał puszczyk.

Góral wstrząsł się cały.

— A bogdajbyś pękł! — wrzasnął gniewnie i z strzelbą w ręku wybiegł z pod załomu.

W tej chwili z dzikim poświstem wiatru zmieszał się jakiś inny świst daleki.

— Jańcza idzie! — krzyknął żyd i porwał się na równe nogi.

Stara góralka nie ruszyła się z miejsca, sucha gałęzią poprawiła żar i w zadumie głowę wsparła na ramieniu. Żyd wybiegł z pod załomu i obok Jurka stanąłna szczycie skały.

Daleki świst powtórzył się jeszcze donośniej niż pierwszą razą.

— Idą! — powtórzyli Obadwaj spólnicy jednocześnie.

Jurko włożył w gębę dwa zagięte palce i dmuchnął z całą siłą swej szerokiej wypukłej piersi.

Rozgłośny świst trzykrotnem przeciągłem złamany chem rozległ się na ćwierć mili w oddali.

— Wróćmy — mruknął żyd trzęsąc się cały od zimnego powiewu wiatru.

Góral zwrócił się nagle w inną stronę i bystry wzrok wytężył w dal.

W tym samym kierunku obejrzał się i łyd i zadrżał cały. Góral pochwycił go za ramię i zatrząsł nim gwałtownie.

— Żydzie ! widzisz ? Świeci się na Wilczej szczęce! — zawołał.

— Ny widzę, widzę — u tego czarownika — wybąknął.

Góral ponuro ściągnął brwi i zagryzł wargi.

— Czarny Matwij nie śpi! — mruknął, i z wytężoną uwagą wpatrzył się w szczyt jakiejś dalekiej góry, gdzie małe jak drobna iskierka migotało światełko.

— Ny, niech sobie nie śpi, wróćmy do ognia — poszepnął żyd i wyrywając ramię z ręki towarzysza skręcił pod załom skały.

Jurko powolnym krokiem postępował z nim.

— Ten czarny Matwij — czarny Matwij! — mruczał z cicha — on coś ma nas na oku.

Na wymówione imię Czarnego Matwija góralka żywo podniosła głowę.

— Czarny Matwij — powtórzyła z szczególnym naciskiem — Słuchaj Jurku wolisz sam jeden zaczepić z stoma rewizorami niż zadrzeć z czarnym Matwijem.

Góral silniej jeszcze ściągnął brwi i coś niezrozumiale mruknął przez zęby.

— Ny, po coby miał z nim zadzierać, kiedy on się z dyabłem powąchał — odezwał się żyd i splunął za siebie — ten czarny Matwij to bardzo niebezpieczny człowiek ja go się bardzo boję. Na jego rozkaz ja już oddałem parę koni, choć nie ukradłem ich, żebym tak zdrów był.

Wargaty Jurko nic nie mówił, usiadł na dawnem miejscu i pociągał dym z małej swej fajeczki. Widocznie jednak jakieś ponure myśli zaprzątnęły mu głowę, bo czasami ręką musnął po pomarszczonem czole i od chwili do chwili jakieś niezrozumiałe słowo wycedził przez zęby.

Góralka siedziała także zamyślona czasami tylko poprawiła ogień i z jakiemś dziwnem znaczeniem pokiwała głową.Żyd przysiadł przy ogniu ale kręcił się niespokojnie na wszystkie strony, widocznie z wielką niecierpliwością oczekiwał spodziewanych gości.

Po kilku chwilach nowy ozwał się świst, ale już tuż w samem pobliżu Kruczego dzióbu.

Jolko porwał się z miejsca: podsunął pod sam krawędź załomu skały.

— Ny, ciekawym bardzo, czy przyprowadzili jaką szkapę — mruknął jakby sam do siebie.

W tej chwili zaczęły z wiatrem jakieś urywane dolatywać słowa, a niebawem prędkie i liczne ozwały się głosy.

— Oho! szepnęła góralka, która snać dotąd w ciągłem trwała powątpiewaniu.

Za krótką chwilę daleko trudniej i gnuśniej zrobiło się w kryjówce Kruczego dziobu. Czterech znużonych i zdyszonych ludzi ukazało się pod załomem skały.

Pierwszy wsunął się wysoki silnie zbudowany cygan w węgierskim obdartym dołmanie przewieszonym przez plecy i z ogromną sękatą pałką w ręku. Za nim postępowało dwóch krępych górali, sporemi i pełnemi obładowanych torbami, w zatyle za niemi kryła się jakaś czwarta nie dobrze oświetlona postać.

— Jak się macie, naczekaliście się — krzyknął z węgierska ruskim akcentem cygan i rzucił się jak długi przed ogniskiem.

I dziwnie piękną, dziką i fantastyczną przedstawia się jego postać w tym bladym odblasku żaru. Czarny kruczy włos o bujnych kędziorach spada mu aż na ramiona. W ożywionej znużeniem, śniadej, regularnej, gęstym zarostem okrytej twarzy przebija się dzika i zuchwała energia pomieszana z jakimś mocnym wyrazem nieokiełzanej swobody i niedbałości, który szczególniej w żywem, iskrzącem zwierciedli się oku.

Charakterystyczne te cechy fizyonomii podnosi znacznie fantastycznosć stroju, ten obszarpany dołman węgierski zawieszony po rozstrzępionej koszuli z szerokiemi rękawami, te szerokie płótniane pantalony ujęte u spodu w zgrabne ciżmy węgierskie, ta wreszcie mała dziwnie od kruczych kędziorów odbijająca czapeczka czerwona z odartym daszkiem na przodzie.

Nie tyle interesujący są jego dwaj obładowani towarzysze w strojach góralskich, zwyczajne twarze mieszkańców gór z tym trudnym do określenia a tak właściwym wszystkim wyrazem uległej pokory obok dzikiej zuchwałości, spokojnej dobroduszności, obok podstępnej chytrości.

Czwarta w gronie nowych przybyszy postać przystanęła nieruchomo i nieśmiało w cieniu wygiętej krawędzi załomu, i trudno było rozpoznać jej szczególne rysy.

Cygan rzucił pałkę swą na bok i natarczywie zwrócił się do żyda.

— Jest wódka?... zapytał głosem, którego dźwięczna dosadność harmoniowała zupełnie z siłą i wydatnością budowy.

— A konie są? zapytał żyd skwapliwie.

— Cztery szkapy, drandygi co się zowie, Wasyl został z niemi w Sołtysim wąwozie.

Jolko uradowany cmoknął językiem i z tryumfem spojrzał na Jurka; a potem szybko sięgnął w zanadrze i wydobył z pod kaftana nową pełną zielonkowata flaszę.

Cygan chciwie przytknął ją do ust i łykał raźnie jakby czystą źródlaną wodę.

— A wy macie co ?... zagadnął nagle Jurko obudwu górali i wzrok jego po raz pierwszy utknął w ukrytej za nimi nieznajomej postaci.

— Dziesięć paczek samego prostaka — odpowiedział jeden z górali, uderzając po torbie wyładowanej.

Jurko bystro i niespokojnie wpatrzy! się w czwartą postać nowo przybyłą i na pół podniósł się z miejsca. Za jego przykładem poszła i stara, dotąd ciągle milcząca i nieruchoma góralka i krzaczaste jej brwi zsunęły się głębiej na oczy a pomarszczone wargi zacisnęły się silnie.

— A cóż to za jegomość? — ozwał się Jurko i wyciągnął rękę ku niemu.

Jancza odłożył flaszkę od ust i obrócił się niedbale.

— A to nasz student — odpowiedział spokojnie. — No pójdź tu baraton.

Ukryta w cieniu postać wysunęła się naprzód a cała jej powierzchowność dziwnie odbiła od tej szczególnej drużyny.

Był to młody człowiek z czarnym starannie ułożonym wąsikiem w stroju węgierskiego jurata z sporem zawiniątkiem na plecach. Czarny okrągły kapelusz z piórem u boku ocieniał mu twarz piękną i reguralną, opięta czarna czamarka węgierska osłaniała figurę smukłą i wydatną.

Wysunął się z cienia nieśmiało, prawie trwożliwie, i niespokojnem okiem rzucił na cygana.

Jancza łyknął nowy spory haust z flaszy i podając ją wypróżnioną do połowy najbliższemu sąsiadowi niedbale machnął ręką.

— Pójdźże tu baraton.. — zawołał wesoło. — Łepskie sobie studencisko — ciągnął zwracając się do Jurka — chciał koniecznie przekraść się przez granicę, dał mi złotego dukata, żeby go przeprowadzić przez granicę. Musiał sobie także nieborak czemś poparzeć palce. Nic nam nie zrobi Isten uczuk.

Jurko zpodełba spojrzał na cygana a potem bystro i przenikliwie wpatrzył się w pomieszanego i widocznie przelęknionego młodzieńca.

Jewdocha silniej przygryzła wargi i z dziwnem znaczeniem pokiwała głową.

Snać zauważał to Jurko, bo jakoś dziwnie łypnął oczyma i z widoczną nieufnością zmierzył obcego przybysza od stóp do głowy.

— To wy Węgier panie? — ozwał się przeciągłym śledczym tonem.

— Węgier — odpowiedział młodzieniec dźwięcznym głosem ale czystym akcentem polskim i jeszcze o krok postąpił bliżej.

Szlachetna postawa i wyborny ubiór nieznajomego tak wielkie na pytającym sprawiły wrażenie, ie mimowolnie sięgnął za kapelusz i skłonił się z uszanowaniem.

Stara góralka znowu po swojemu pokiwała głową.

— Węgier a mówi i rozumie po naszemu — szepnęła tak głośno, że ją zrozumiał wargaty Jurko i prędko napowrót nakrył głowę.

— A skądże wam przyszło naszemi bakuniarskiemi manowcami przechodzić przez granicę? — zapytał znowu dawnym inkwizytorskim tonem.

Nieznajomy widocznie zmieszał się na to zagadnienie.

— Miałem przyczynę — wycedził z niejakiem wahaniem.

Snać jednak spostrzegł dziwne spojrzenie, jakie na tę odpowiedź wymienił pytający z starą nieruchomą jak głaz góralką, bo dodał prędko:

— Musiałem umknąć z kraju, nie miałem innej drogi.

— Ludzie uciekają od nas do Węgier, ale z Węgier do nas nigdy — szepnęła znowu stara góralka, a szept jej choć cichy i zupełnie niezrozumiały dla nieznajomego doleciał uszu Jurka.

— A cóżeście to zbroili, paniczu? — pytał dalej przemytnik, a w głosie jego coraz wyraźniejsza przebijała się surowość.

Nieznajomy zmieszał i zakłopotał się więcej niż pierwszym razem.

— Unikam przed branką — odpowiedział dopiero po chwili namysłu.

— Umhu — wybąknął przemytnik i z pod oka spojrzał na Jewdochę.

Stara góralka pochwyciła leżącą w pobliżu suchą gałąź i poprawiła żar.

— Pryska ! — mruknęła krótko i w słup obróciła oczy.

Dolna wywrócona warga Jurka zadrgała z lekka, a ręka silniej wsparła się o powiązaną sznurkami strzelbę.

W dzikim umyśle starego przemytnika widocznie jakieś gwałtowne rodziło się podejrzenie. Spojrzał około siebie jakby chciał zaciągnąć rady swych towarzyszy, ale ci nie zdawali się wcale zważać na rozmowę.Żyd z cyganem na ustroniu jakieś ciche i tajemne odbywał targi i rachuby, obaj świeżo przybyli przemytnicy, czyli jak się sami nazywali, bakuniarze zakrapiali się obojętnie pozostałą w flaszcze resztą wódki i przeliczali paczki przemyconego bakunu w swych torbach.

Wargaty Jurko gniewnie zacisnął zęby i jadowitym wzrokiem rzucił na cygana:

— A cóż skończycie raz pogańskie syny — zagrzmiał surowym głosem, i strzelbą stuknął o ziemię — czy w dzień mamy przeprowadzać konie.Żyd poskoczył przestraszony, cygan Jancza wyciągnął się leniwo i ziewnął głośno.

Jurko wysunął się zpod załomu skały i ręką rozkazująco skinął na żyda i cygana.

— Pójdźcież psia" wiary — huknął groźnie, i ukośne na nieznajomego rzuciwszy spojrzenie wyszedł na Kruczy dziób.

Za nim leniwo wywlókł się cygan z żydem. Nieznajomy z Jewdochą i oboma góralami pozostał pod załomem skały.

Jurko zatrzymał się na szczycie i bystrem okiem powiódł ku stronie, gdzie niedawno drobne spostrzegał światełko.

— Nie świeci się — szepnął sam do siebie jakby uspokojony.

W tej chwili cygan z żydem ukazali się na grzbiecie. Jurko poskoczył szybko ku cyganowi i silną pięścią pochwycił go za barki.

— Słuchaj ty psie cygański — wrzasnął przytłumionym i drżącym z gniewu głosem, trzęsąc silnie swym spólnikiem — zkądeś sprowadził tego zawłokę ?

Nieprzygotowany na ten napad niespodziewany cygan w pierwszej chwili zacisnął pięści i zgrzytnął zębami, ale rychło się opamiętując wzruszył ramiona, i odpowiedział z właściwą sobie bezmyślną niedbałością:

— Przydybałem go w górach po tamtej stronie, biedaczysko chciał koniecznie przekraść się przez granicę.

— I ty psie pokazałeś mu nasze manowce i zaprowadziłeś do naszej kryjówki — zawołał nieochłódły w gniewie zaczepnik.

Cygan spokojnie machnął ręką.

— On nie zdradzi, to jakieś durne panisko ! Myślisz że od razu zapamiętał wszystkie manowce i ścieżki?! oj to to!

— Czegoś go tu prowadził drabie — huknął dalej Jurko.

— Dał dukata w zlocie, sprawiedliwego dukata isten uczuk — odpowiedział cygan niezachwiany w swej spokojnej flegmie.

— Dał dukata — powtórzył mimowolnie żyd, który milcząc stał dotąd na uboczu i widocznie gorszył się gwałtownością swego spólnika. — Ny, to on musi mieć dużo tych dukatów...

Mnie dał tylko jednego — świadczył się cygan uroczyście.

— A kto on jest? — pytał dalej Jurko.

— Albo ja wiem, powiada że student.

— Węgier?

— A jużci Węgier.

— I umie i rozumie po naszemu?

— Lepiej od nas — potwierdził cygan z naiwną obojętnością.Żyd czegoś się zamyślił głęboko i spodnią wązką wargę wydął naprzód.

— Student... ma złote dukaty... ny... wiecie co, ja wam coś powiem — ozwał się głośniej — może to i student...

— Rewizor przebrany! — ozwał się z boku głos suchy i surowy, a w cieniu nocy ukazała się stara Jewdocha, która nieznacznie wymknęła się od ognia.

Słowa te wywarły magnetyczny wpływ na wszystkich. Wargaty Jurko wstrząsł się od stóp do głowy i zadzwonił zębami jak wilk zgłodniały.

Cygan szarpnął się gwałtownie i wyrywając się z rąk spólnika stanął w groźnej postawie. Twarz jego przybrała srogi wyraz, oczy zaiskrzyły się złowrogo. A i żyd drgnął cały i ręką czegoś prędko sięgnął w zanadrze.

— Rewizor przebrany — powtórzył Jurko ledwie zrozumiałym głosem, i oboma rękami strzelbę wzniósł w górę.

— Nie wypuścimy go żywego — krzyknął cygan jakiś szczególny giest zrobił w powietrzu.

— Zabić jak psa — szepnęła Jewdocha.

— Ma dukaty — szepnął żyd — podzielimy się — dodał i ze znaczeniem kiwnął głową.

Wargaty Jurko ścisnął strzelbę i postąpił o krok naprzód. Nagle przystanął na miejscu.

— A jak to nie rewizor? — szepnął cokolwiek zachwiany.

Jewdocha szyderczym wybuchła śmiechem i nic nie powiedziała.Żyd skwapliwie postąpił naprzód.

— Wiecie co, ja wam coś powiem — poderwał zwinnym językiem — ja do niego zagadam po niemiecku, jak on odpowie, to pewnie rewizor. Wy jego będziecie zabić, a my się potem podzielimy dukatami.

Środek ten przypadł od razu do przekonania Jurka; Jewdocha tylko znowu zaśmiała się szyderczo.

— Dobrze — zawołał Jurko — Idź naprzód, a jak tylko odpowie po niemiecku, to ja zaraz prosto w łeb — dodał i przyłożył się do strzelby.

Jolko nie zadowolony pochwycił go za rękę.

— Ny, po co zaraz robić hałas i harmider — ozwał się przekonywającym tonem — na co tu strzelać na takiego chapcyźnika, skrobifajkę, ja wam lepiej poradzę.

Tu znowu sięgnął w zanadrze i dobył długi szpiczasty nóż.

— Ja będę z nim mówił z przodu, a ty Jurku jego w kark z tyłu. A z dukatami to się podzielimy bez niczyjej krzywdy.

I ta rada żyda podobała się Jurkowi, pochwycił za nóż i zaciskając zęby w milczeniu postępował za żydem, który ostatniem spojrzeniem porozumiawszy się z spólnikiem szedł naprzód pod załomem skały. Nieznajomy siedział ciągle na jednem miejscu, jednak widoczny jakiś ogarnął go niepokój, bo co chwila się obzierał i często gwałtownie pocierał czoło. Piękną regularną jego twarz okryła trupia bladość a i górna warga zadrgała czasami konwulsyjnie.

— Czy długo tu będziemy czekać? — zagadnął jednego z bakuniarzy i prawą rękę mocno do czegoś przyciskał w zanadrzu swej opiętej czamarki,

— Aż zawoła wargaty Jurko — odpowiedział góral obojętnie przeliczając po raz już dziesiąty przemycone paczki bakunu.

Nieznajomy wsparł się o załom skały, nagle jakby dziwną jakąś tknięty myślą, zaczął bystro rozglądać się daleko, a na twarzy jego szczególniejsze wybiło się zajęcie.

W tej chwili wszedł żyd, za nim Jurko i cygan a w samym tyle ponura Jewdocha. Młodzieniec zwrócił się żywo ku nim, ale snać tknął go niemile od pierwszego wejrzenia wyraz ich twarzy, bo zda się więcej jeszcze pobladł i rękę pod suknią silnej przyciskał do piersi.Żyd do obłudnego przymusił się uśmiechu i postępując naprzód ku nieznajomemu, zasłaniał wielki manewer Jurka, który nieznacznie zachodził z tyłu.

— Ny wie gajen purydz — ozwał się żyd.

— Gut! odpowiedział prędko nieznajomy i w tej chwili jęknął z bolu.

Prawie jednocześnie z tą odpowiedzią zadał mu Jurko zamierzony cios skrytobójczy.

— Giń psie rewizorze! — wrzasnął okropnym głosem i pchnął nożem z całej siły. Ale w szale wściekłości zawiodła go ręka. Nóż przedarł kołnierz czemerki ofiary i ześliznął się bokiem szyi, szerokie tylko sprawiając zadraśnięcie.

Nieznajomy jednym susem odskoczył aż pod przeciwną ścianę załomu a w wyciągniętej z zanadrza ręki łysnął pistolet.

— Łotrze! — krzykną! piorunującym głosem i wymierzył wprost w łeb skrytobójcy.

Wargaty Jurko stanął w miejscu jak wryty, a nóż wypadł mu z ręki.

Ale w tej samej chwili opuścił i nieznajomy swój groźny pistolet. Cygan chyłkiem podsunął się z boku i swą grubą pałką z całą siłą palnął go po ramieniu. I nim jeszcze nieznajomy mógł opamiętać się, z boku rzucił się na niego zwinnie i zręcznie jak wilk drapieżny i jednym zamachem powalił go na ziemię.

Zaskoczony znienacka i zdradziecko młodzieniec nie mógł się bronić skutecznie. Cygan oboma kolanami przysiadł mu na piersiach, a obie ręce skrępował w swych żylastych pięściach. A zarazem i żyd z dziko roziskrzonemi oczyma podsuwał się naprzód.

Nieznajomy wytężył wszystkie swoje siły, jeszcze raz szarpnął się gwałtownie i oboma nogami kopnął przed siebie. I trafił w samą pierś nachylającego się żyda, który zachwiał się nagle i padł na znak głową w sam środek rozdmuchanego żaru.

Po tem ostatniem wysileniu pozostał bezwładny i nieruchomy i z dziką rezygnacyą zdawał się oczekiwać nieuniknionego losu,

Cygan jeszcze silniej przytłoczył mu piersi i ścisnął ręce.

— Jurku — wrzasnął zadyszany — masz go! Rznij teraz psa rewizora jak barana.

— Rznij, bij, zabij — wył okropnie popieczony żyd, suwając głową i karkiem po zimnych ścianach skal.

— Rznij — zawtórowali Obadwaj górale, poskakując naprzód.

Jurko okropne wyrzucił przekleństwo i z dzikim świstem owinął nożem w powietrzu.

II.

CZARNY MATWIJ.

Prawie jednocześnie z dzikim rykiem rozjuszonego bakuniarza rozległ się tuż w pobliżu wykrzyk drugi mniej moie straszny niż pierwszy, ale tak jakoś silny i przejmujący, że Jurko przy całej swej zaciekłości powstrzymaj się w pół zamachu i jak zaklęty stanął na miejscu; Obadwaj górale odskoczyli w bok przerażeni, a sam cygan zwolnił swej przytłoczonej na ziemi ofierze i z wyrazem zabobonnego przestrachu obejrzał się po za siebie.

U wnijścia pod załom skały pojawiła się nagle i niespodziewanie nowa postać.

— Czarny Matwij! — szepnęła stara góralka i przeżegnała się w przestrachu.

— Czarny Matwij — powtórzył wargaty Jurko i opuszczając nóż z ręki, z jakąś tajemną grozą pochwycił za kapelusz, a za jego przykładem poszli i dwaj inni górale.

I nie dziwić się wcale temu osobliwszemu przestrachowi, przypatrzywszy się bliżej nowo przybyłej postaci: na pierwszy rzut oka wyglądała ona raczej na jakiś monstrualny twór fantastyczny niż na rzeczywistą postać ludzką.

Był to olbrzymiego wzrostu, atletycznej budowy góral, którego fizyngnomia i w ogóle powierzchowność cala nie do określenia szpetny i odrażający nosiły wyraz. Niezwykłych rozmiarów głowę okrywał długi i bujny i twardy jak szczeć włos, którego czarna barwa szczególniejsze jakieś przybierała odcienia. Po całej twarzy rozlewały się dziwne czarne plamy jakby od przepalenia, a tylko w wolnych pomiędzy niemi przedziałkach wykłuwały się skąpe kępy gęstego i szorstkiego zarostu. Pod wysokiem graniastem czołem wyzierało dwoje oczu, jakiemś ponurem i złowrogiem iskrzących się blaskiem. Co jednak głównie przejmowało wstrętem i odrazą w tej twarzy, to nos tak jakoś dziwnie załamany i spłaszczony, jak gdyby go jakiś fatalny, nienaturalny dotknął przypadek.

Postaci takiej napróznoby szukać w naszym bezbarwnym, zmietlowanym świecie powszednim, mogła się znaleść jeszcze chyba tylko w tych dzikich ustroniach górskich, gdzie w ogóle w dziwaczniejszych i w potworniejszych kreacyach lubuje się natura.

Uwolniony na chwilę od srogich uścisków przeciwnika mógł nieszczęśliwy nieznajomy podnieść cokolwiek głowę i obaczyć nowego przybysza, a lubo cała jego powierzchowność nie mogła przejmować otuchą < zabłysnął promień nadziei w umyśle młodzieńca.

— Coż tu się dzieje — ozwał się nagle Czarny

Matwij tymsamym silnym i surowym głosem, w którym nadto przebijał się jakiś odcień gniewu czy groźby.

W pierwszym momencie nikt jakoś nie ważył się odpowiedzieć.

Dopiero po krótkiej pauzie pierwsza opamiętała się Jewdocha.

— Nic to panie Matwiju — ozwała się głosem w którym wyraźnie mieszał się przestrach z uszanonowaniem — złapaliśmy przebranego rewizora...

— Psa, rozbójnika — dodał żyd, suwając ciągle po ścianie skały popieczoną część głowy.

Z ponurych oczu Matwija złowrogi strzelił wyraz.

— Przebranego rewizora — powtórzył prędko i postąpił o dwa kroki ku nieznajomemu.

— Chcemy zarznąć niecnotę jak barana — przemówił cygan i na nowo silniej przytłoczył swą ofiarę.

— Ależ dla Boga nie jestem rewizorem! — wykrzyknął nieznajomy i szarpnął się z całej siły.

Czarny Matwij drgnął z lekka, jak gdyby głos ten jakieś zagadkowe sprawił na nim wrażenie.

— Puść go! — zawołał krótko i rozkazująco na cygana.

Jancza z jakimś wahającym wyrazem wypatrzył się na olbrzyma.

— Przebrany rewizor! panie Matwiju — wybąknął na pół proszącym tonem.

— Puść go! — powtórzył Matwij jeszcze z silniejszym naciskiem.

Cygan a niezadowoleniem wstrząsł głową i spojrzał po swych spólnikach, ale prócz jednego żyda, który skomlił i wił się z bolu, stali wszyscy nieruchomi i jakby oniemieni. Nie śmiał więc opierać się dłużej i rad nierad uwolnił swą ofiarę.

Nieznajomy szybko porwał się z ziemi.

— Pójdź tu! — ozwał się niespodziewany wybawca surowym i rozkazującym tonem.

Nieznajomy zawahał się chwilkę, ale nagle prędko postąpił naprzód.

Czarny Matwij bystrym i przenikliwym zmierzył go wzrokiem a snać nic dostrzegał w nim nic podejrzanego, bo surowy, dziki jego wyraz twarzy zdawał się łagodnieć potroszę.

Nie wiedzieć zaś czy czytając w twarzy swego osobliwszego wybawcy, czy jakiemuś nieświadomemu ulegając przeczuciu, ale i nieznajomy widocznie nabierał otuchy i z każdą chwilą stawał się spokojniejszym.

— Zkąd pan przychodzisz? — zapytał naraz czarny Matwij, stosując sposób mówienia do sukien nieznajomego.

— Z Węgier — odpowiedział nieznajomy pewnym głosem.

— Węgry szerokie — mruknął Matwij jakby bliższego pragnął wyjaśnienia.

— Idę wprost z Pesztu — dodał szybko nieznajomy.

Czarny Matwij jeszcze raz bystro i przenikliwie wpatrzył się w twarz młodzieńca jakby go na wskroś chciał przeszyć wzrokiem.

— Pokaż pan rękę — ozwał się na nowo. Nieznajomy wyciągnął rękę a Malwij wpatrzył się w nią badawczo.

— Tak, prawda — szepnął z cicha — nie jesteś rewizorem.

Nieznajomy gwałtownie wstrząsł głową. Czarny Matwij surowym wzrokiem powiódł po bakuniarzach.

— Chcieliście zamordować niewinnego — zawołał — to nie jest rewizor!

Cisza panowała dokoła, nikt nie śmiał się odezwać z słowem powątpiewania. Sama nawet Jewdocha w dół spuściła oczy i pochyliła głowę jakby z pokorą przyznawała się do winy.

Czarny Matwij chwilkę spozierał w milczeniu po całej grupie, a nagle dłużej zatrzymał się okiem na wargatym Jurku, którego dawną dziką gwałtowność zastąpiła nagle jakaś ponura, apatyczna uległość.

— Jurku! — ozwał się Czarny Matwij surowo i jedną rękę uroczyście wzniósł w górę — przestrzegałem cię przed dwoma laty, a nie usłuchałeś mojej rady. Powiedziałem ci porzuć spółkę z żydem i cyganem i nie wdawaj się w złodziejstwa, a ty trwasz w swojem. Jurku! mówię ei jeszcze raz: to ciężki weźmie koniec!

Jurko wstrząsł się jak w febrze, i szeroko z przestrachu rozwarte oczy wlepił nieruchomo w mówiącego. Czarny Matwij ciągnął dalej tymsamym poważnym i uroczystym tonem:

— Żyd cię zdradzi i sprzeda jak bydlę, cygan opuści cię w pierwszej potrzebie, a rewizory złapią cię jak psa, i pamiętaj zginiesz w kryminale albo będziesz wisiał na haku, i ludzie będą kląć i wyzywać na ciebie po śmierci, bo nie zginiesz jak uczciwy bakuniarz ale jak prosty złodziej.

Dziwnie jakoś poważnie i imponująco wyglądała przy tych słowach cała postać mówiącego, i coś naprawdę proroczego przebijało się w jego głosie. A szczególny dźwięk tego głosu nietylko jakieś silne i gwałtowne na samych bakuniarzach wywierał wrażenie, ale przejmował także do głębi nieznajomego młodzieńca. Jak w tęczę wpatrzył się w swego tajemniczego wybawcę, i zdawałoby się, że straszne i szpetne rysy jego twarzy napawają go raczej jakąś nieświadomą otuchą i sympatią, niż obrzydzeniem i odrazą.

Czarny Matwij milczał chwilkę jakby wyczekiwał wrażenia słów swoich, a potem znowu rękę wzniósł w górę i tymsamym na nowo ozwał się tonem:

— Pamiętaj Jurku co ci mówię tej nocy, i wy wszyscy pamiętajcie — dodał, zwracając się do innych — Niezadługo przyjdzie czas, kiedy sobie dobrze przypomnicie słowa Czarnego Matwija! A teraz bądźcie zdrowi i róbcie co chcecie.

Po tych słowach machnął ręką i zasadziwszy głębiej kapelusz zwrócił się ku wychodowi.

— Pójdź ze mną, panie! — ozwał się krótko i niemal rozkazująco do nieznajomego.

Ten jakby jakiemuś pomimowolnemu ulegał pociągowi, pochwycił za swe zawiniątko i nie spojrzawszy nawet na niedawnych zapaśników, pospieszał skwapliwie za swym wybawcą.

Banda bakuniarzy pozostała w niemem milczeniu pod załomem skały, nikt nie śmiał odezwać się ani z jednem słowem: tylko stara góralka pokiwała głową i coś niezrozumiale mruknęła przez zaciśnięte zęby.

Na dworze nie rozpierzchła się jeszcze ciemność grobowa, wiatr wył ciągle dziko i przeraźliwie, a niebo zda się jeszcze grubszemi i czarniejszemi zasnuło się chmurami. Czarny Matwij przystanął na chwilę na szczycie Kruczego dzioba; a w tem nagle płomienna błyskawica w bezkształtny zygzak rozdarła niebo, i w krótkiem mgnieniu oka oćmiewającym blaskiem oświetliła dziką okolicę a jednocześnie rozległ się powolny, stopniowany hurkot grzmotu, jakby pierwszy strzegający zwiastun rozpasującej się walki żywiołów.

— Nie mamy czasu do stracenia — mruknął Czarny Matwij — dalej za mną co tchu, bo nie przebędziemy potoka. Trzymajcie się laski mojej — dodał prędko, podając nieznajomemu cięższy koniec swej laski z toporkiem.

I tuż zaraz zbiegł na jakiś wązki sobie tylko znany manowiec.

Nieznajomy pochwycił podany koniec laski i pomknął ślepo za swym przewodnikiem. 1 długo biegł szalonym pędem, z zamkniętemi niejako oczyma w górę i na dół, pociągany na pół bezwładnie laską swego towarzysza, który mimo nieprzebitej ciemności nocy tak bacznie trzymał się krętej ścieszki, jak gdyby po bitym i wygodnym biegł gościńcu.

Nieznajomy nie miał jeszcze czasu odetchnąć, a już spory upędziwszy kawał, znalazł się nad wysokim brzegiem małego potoku, co skocznym rwistym pędem mknął pomiędzy stromemi i skalistemi ścianami gór.

Na niebie tymczasem coraz sroższa rozpasywała się walka. Grzmot rozlegał się po grzmocie, błyskawica ścigała błyskawicę, a jakby umyślnie aby tem straszniejszą uczynić walkę u góry, ustała burza i w jednej chwili ucichło na ziemi.

Czarny Matwij nie zatrzymywał się u brzegu potoka, gęste błyskawice oświetlały ślad ścieszki, bez wytchnienia też pomknął w dół, pociągając za sobą swego na pół nieżywego z unużenia towarzysza. I zaledwie w bród przebył potok i zaczął na nowo piąć się w górę, lunął deszcz jak z procy i dzika gra żywiołów rozszalała w całej swej nieokreślonej gwałtowności.

Burza zawyła na nowo, niebo wnet płonęło w ognistych zygzakach błyskawic, wnet czarnym jak węgiel osłaniało się kirem, a grzmoty to łamały się zwolna i przeciągle, to jednym ogłuszającym strzeliły ku ziemi gromem. I nim jeszcze jeden grom w tysiącznych przebrzmiał i przełamał się echach, już na nowo zahuczały chmury i nowy piorun mknął ku ziemi.

I jakaś straszna, dzika harmonia przebijała się w tej rozpasanej, zgrozą przejmującej walce. Zdawałoby się że na harfie z chmur i grotów piorunnych jakaś niewidoma gra ręka, i w jakiś ład tajemniczy, w jakieś akordy spojone ustraja wszystkie te rozszalałe ryki i tony.

Tak przynajmniej przedstawiała się chwila ta w duszy nieznajomego młodzieńca, kiedy ostatnich wytężając sił piął się za tropem swego przewodnika na przeciwny szczyt brzegu. Czarny Matwij nie dał mu wytchnąć ani na chwilę. Głuchy na otaczającą go walkę przyrody biegł naprzód bez opamiętania i coraz gwałtowniej pociągał za sobą swego towarzysza.

Niebawem osiągnęli Obadwaj stromy szczyt brzegu, ale tu już nie mógł nieznajomy młodzieniec dotrwać dalej. Szalony bieg po górach a więcej jeszcze upływ krwi z ciężkiego zadraśnięcia u szyi pozbawił go sił zupełnie i jakiś dziwny owładnął go zawrót. Opuścił koniec laski swego przewodnika i bezsilny padł na ziemię. Powieki skleiły mu się same od siebie jakby jakimś ołowianym przygniecione naciskiem, a dziki ryk żywiołów zaczął stopniowo głuchnąć i gubić się zupełnie w jego uszach.

— Nie... nie mogę dalej — szepnął z ostatniem wysileniem i bez przytomności powalił się na znak

Czarny Matwij nie mógł zapewne słyszeć jego głosu, bo w tej chwili grzmoty z podwójną zahuczały gwałtownością, piorun uderzył tuz w pobliżu a z dzikiem wyciem burzy przymieszał się szum rozhukanego potoku, ktory w jednej chwili w gwałtowny wezbrał strumień, zrównał się z wysokiemi brzegami, i spienionemi talami dosięgał już krawędzi skały, na której bezsilnie i nieprzytomnie powalił się młodzieniec.

III.

WILCZA SZCZEKA.

Krętym, bezkształtnym łańcuchem ciągną się w dal nagie szczyty Beskidu, tworząc za wolą natury graniczny przedział między dwoma sąsiedniemi krajami. Połamane w tysiączne potworne skały, porozdzierane niezliczonemi wąwozami i przepaściami spływają się po jednej i drugiej stronie z pasmami gór, których szczyty okrywają skarłowaciałe krzaki jałowcu, a stopy zacieniają gęste szerokie lasy świrkowe. Ze wszystkich stron wymykają się drobne strugi i potoki jakby pęk rozwianych wiatrem nici srebrzystych, a aż w niedostrzeżonej z najwyższych szczytów głębi zlewają się w wąskie i płytkie koryto, które dopiero nieco dalej dumne i przesławne przybiera miano. To święty Dunaj słowiański! stary Dniestr sinowody ! niemy świadek tylu wiekopomnych walk i klęsk swych plemion wybrzeżnych, zamącony łzami powiernik tylu skarg w ciężkich dobach pogańskiej niewoli, opiany niezliczonemi pieśniami i dumami wieszczy zwiastun przyszłej pomyślniejszej słowiańskich ludów doli.

Ale nagie szczyty Beskidu wysyłając ku niemu skąpe swe źródła jakby krew sercową z swego łona, nie widzą jego początku i nie cieszą się sławą i świetnością późniejszą; smętne i ponure pozwieszały pomarszczone czoła, i patrzą w dal martwe i nieruchome jakby szereg zakamieniałych na granicznej straży olbrzymów.

Najwyższy i najpotworniejszy z nagich szczytów tej okolicy, gdzie odbywa się działanie naszej powieści, jeży się pomiędzy dwoma przepaścistemi wąwozami o dobrą staję od znanego nam Kruczego dzioba. Lud w swem prostem narzeczu nazywa go Wilczą szczeką od dziwnego kształtu jego wierzchołka, który po jednej z swych najstromszych ścian w szeroką i głęboką rozwarł się przepaść, a wnijście do niej najeżył kilką ostremi szczerbami, podobnemi zdala do olbrzymich kłów skamieniałych. Utworzona w ten sposób jaskinia wyglądała w samej rzeczy jak rozwarta, zębami najeżona paszcz poczwarna, którą wewnątrz nieprzebitą zalegała ciemność.

Jak daleko sama jaskinia ciągnęła się w głąb góry nie wiedział nikt w okolicy, bo nikt za żadne skarby świata nie ważyłby się nawet zbliżyć do niej. Od lat niepamiętnych rozsiewała Wilcza szczeka piekielny popłoch między zabobonnym ludem górskim. W jej nieprzystępnym łonie ukrywał się dyabeł, który tysiącznych w okolicy dopuszczał się psot, i o którym niezliczone obiegały podania, gadki i wieści. Nie było górala na dziesięć mil w pobliżu, coby w tej lub owej postaci nie widział przynajmniej raz w życiu piekielnego mieszkańca Wilczej szczeki.

Dzikie okolice górskie to błogosławiona ojczyzna najgrubszych i najpotworniejszych zabobonów i przesądów. W obec cudów i dziwów natury łatwo uwierzyć w dziwa i cuda innego rodzaju. Olśniony umysł, zatrwożona wyobraźnia otwierają się skorzej wszelkim wrażeniom nieodgadnionym, i każde niezwyczajniejsze zjawisko przedstawia im sie w jakiejś mgle tajemniczej, w jakiejś sile nadprzyrodzonej. A nizki stopień oświaty, ciasny zakres rzeczywistych doświadczeń tak szerokie do tego otwiera pole!

W górach nie masz starej baby, któraby z wiekiem nie nabywała także pewnych nadnaturalnych przymiotów i własności, a co dziesiąta' to już czarownica z professyi, biegła mistrzyni w wszystkich praktykach piekielnych, gorliwa uczestniczka nocnych harców i biesiad na Łysej górze. Każda dziksza okolica ma już swego własnego dyabła lub dyablika, a ileż tu ziół cudotwórczych rośnie dziko po tych górach i lasach nieprzejrzanych! Byłeś tylko był dobrze świadom wszystkiego, a potrafisz uszczknąć i cudowny kwiat paproci i nie mniej cudowne ziele kądziedrale, przydybiesz lada gdzie i ów tajemniczy korzonek gromowłady, za którego najlżejszem poruszeniem w ziemi, huczą grzmoty, migają błyskawice, biją gromy i spadają deszcze ulewne: i ileż innych jeszcze tym podobnych ziół i korzonków ściele się co krok pod twemi nogami. Szkoda tylko że tak mało ludzi zgłębiło ich cudowne tajemnice, a i tych niewielu dla jakichś tajemnych paktów piekielnych tak rzadko korzysta z skarbów swej nabytej wiedzy.

Jeźli nie wierzysz wszystkiemu, to udaj sie tylko do piekielnego mieszkańca Wilczej szczeki, Czarnego Fed'ka jak nazywają górale! to najwyższy władzca złych duchów Beskidu, arcymistrz wszelkich praktyk czarodziejskich, główny przewodnik i gospodarz łysogórskich praktyk i biesiad. Szczęśliwa czarownica, z którą on rozpoczyna taniec, wszechwładny w czary i sztuki, kto z nim zawarł pakt dobrowolny i okupił sobie jego łaski i nauki.

Jak tylko północ nastanie na ziemi, zaraz wre i huczy w Wilczej szczęce, Czarny Fed'ko wchodzi w pełną swą władzę, otacza się świetnym dworem, i aż do pierwszego zapiania koguta w najbliższej wsi w Krużoskalu dokazuje co mu się podoba, a tak swym piekielnym oddechem zatruwa powietrze, że aż do samego rana, nie czuć na całym Beskidzie jak tylko siarkę i smołę.

Nieraz niecnota sprowadza sobie jakąś kapelę piekielną z samych sów, kocurów, kruków i puhaczów, i tak straszny wówczas na Wilczej szczęce powstaje gwar, pisk, huk i wrzask, że aż najwyższe trzęsą się góry, najgęstsze chwieją się lasy. Nieraz jakieś huczne biesiady wyprawia w swym przybytku, bo na kilka mil rozlega się brzęk kielichów i wrzask wiwatów.

Potrawy i trunki to snać wiadrem ciągnie sobie z piekła, bo zawsze drży i trzęsie się ziemia, i jakiś huk i turkot podziemny słychać dokoła.

Po nocnych rozpasanych praktykach i breweryach Czarny Fed'ko usypia nad ranem, i wtedy cicho i głucho robi się na Wilczej szczęce. Czasami tylko zachrapnie lub kichnie zakrztuszony siarką, a ludziom się zdaje, że to nagły grzmot lub piorun.

We dnie rzadko kiedy wyściubia nos z swej jaskini, a zawsze w takim razie przerzuca się w jakąś inną postać: raz w burego wilka, raz w kota czarnego, wnet w psa bez ogona, wnet w mysz olbrzymią, wnet w puhaczą z długiemi uszyma, czasami w ropuchę nadętą, kiedy niekiedy w rewizora, jak wielu poświadcza bakuniarzy, a raz nawet ukazał się na Wilczej szczęce w niebieskim fraku z małą czapeczką na głowie, z okularami na nosie i z piórem za uchem, kubek w kubek podobny do pana komisarza Schnoferl. Ujrzał go tak wójt z Krużoskala i co żywo zdjął kapelusz, a Fed'ko się zaśmiał, jakby nagle tysiąc zawyło kocurów i tysiąc zakrakało kruków, i furknął w powietrze, ie ani śladu nie pozostało, tylko ziemia zadudniła i smoła i siarka zawiała z oddali.

Biedny wójt aż zachorował ze strachu a kiedy tylko później stawał przed panem komisarzem Schnoferl, nie omieszkał nigdy przeżegnać się naprzód i splunąć w bok, aby po raz drugi nie dać się omamić złudzeniu.

Piekielny mieszkaniec Wilczej szczeki miał znać się osobiście z wszystkiemi czarownicami, i nie z jedną osobiście takie wchodził w targ o duszę, z tem wszystkiem nie bardzo snać lubił się poufalić z ludźmi, kiedy nawet i ci, co się przechwalali jego szczególnemi względami, omijali starannie jego przybytek, i bali się jego praktyk czartowskich zarówno jak i wszyscy inni ludzie.

Jeden tylko człowiek robił wyjątek, i jawnie i otwarcie utrzymywał ciągłe z mieszkańcem Wilczej szczeki stosunki i konszachty, a tym człowiekiem był nasz osobliwszy znajomy z Wilczej szczeki, Czarny Matwij.

Dziwne bo też o nim obiegały wieści.

Czarny Matwij pojawił się nagle w tej okolicy, jakby wyrósł z pod ziemi. Nikt nie wiedział co za jeden, zkąd się wziął i jak się nazywa właściwie. Przed piętnastu niespełna laty zjawił się w najdzikszych ostępach gór, i długo bez celu błąkał się po odludnych wąwozach i manowcach. Spotykali go często bakuniarze, widywali zdala pastuchy, a przerażająca jego postać i powierzchowność cała na różne potworne naprowadzała domysły.

Z początku mniemano ie to opryszek, następnie ie szpieg rewizorów czatujący na bakuniarzy, wreście że to sam Fed'ko z Wilczej szczeki, przerzucony w tak szpetną postać ludzką.

Tymczasem nieznajomy wędrowiec błąkał się ciągle po górach, aż nagle zaczął znosić drzewo na wierzchołek Wilczej szczeki, i w przeciągu kilku tygodni wystawił sobie bez wszelkiej obcej pomocy wygodną chatę o jakich sto kroków od czartowskiej, siedziby.

Potem za gotowe pieniądze kupił kopę okłotów u żyda z Krużoskalu i poszył swój budynek, a za dwa czy trzy tygodnie wystarał się zkądsiś kilka kóz, i na piękne zagospodarował się w swej odludnej osadzie. I zaraz wieść gruchła po całej okolicy, że nieznajomy przybylec to człowiek, "niesamowity", zapisany dyabłowi wróżbit i czarownik na wielki kamień.

Wszakże i w tem dzikiem oslawionem miejscu nie można było wyłamać się zupełnie z pod opieki władzy, i osiedlać się stale bez upoważnienia jurisdykcyi miejscowej. A pan mandataryusz z Krużoskalu, w którego obręb urzędowy wpadała Wilcza szczeka, przestrzegał pilnie swej powagi. Przy pomocy rewizorów, którym nie bardzo jakoś imponowało sąsiedztwo dyabelskiej pieczary, kazał sobie dostawić do dominium nieznajomego osadnika.

Ten nie stawił żadnego oporu, poszedł dobrowolnie za wezwaniem. Mandataryusz gotował się na jakiś protokół przydłuższy, jakieś surowe śledztwo i badanie, ale Bóg wie, jakim czarodziejskim sposobem czy zaklęciem potrafił obcy przybylec zażegnać burzę, i uśpić energią gorliwego urzędnika. Zamiast długiej pisaniny skończyło się wszystko na krótkiej rozmowie ustnej.

Pan Mandataryusz po kilku słowach udobruchał się i złagodniał jak dziecko, i z najweselszym uśmiechem na twarzy a ręką czegoś silnie zaciśniętą w kieszeni, uwolnił niezwłocznie nieznajomego przybłędę. Być może, że mu się wykazał potrzebnemi papierami, lub innym jakimś skuteczniejszym do mandataryuszowskiego sumienia przemówił środkiem, dość że jednym zamachem uwolnił się od wszelkich śledztw i protokołów, i mógł dalej mieszkać swobodnie na swej dzikiej osadzie.

Dowiedziano się tylko we wsi, że obcy przybysz nazywa się Matwij Czarny, że jest biednym pogorzelcem z niedalekich stron, i po utracie całego mienia i dobytku, nie zawadzając nikomu pragnie znaleźć przytułek w tej okolicy.

Rozniosło się też niebawem szeroko, że zna się wybornie na leczeniu bydła, a nawet w niejednym wypadku umiałby zaradzić i ludzkim chorobom. 1 jakoś zaraz trafiło się, że Krużoskalskiemu gospodarzowi padł wół a dwie krowy już miano dobijać, kiedy przypadkiem zjawił się Matwij i jakby cudem pomógł obudwoin krowom. W niespełna tydzień potem wybuchła choroba w księdzowym szałasie, a przywołany Matwij i tu od razu zaradził złemu.

Od tej chwili ustaliła się lekarska sława nieznajomego przybłędy. Odrażająca jego powierzchowność, blizkie sąsiedztwo z dyablem siedliskiem i tajemniczość pochodzenia, otoczyły go jakimś dziwnym urokiem w oczach zabobonnego ludu. Uznano go powszechnie za "niesamowitego", a jego przezwisko Czarny, przemieniło się u ludu na odpowiedni powierzchowności przymiotnik, i zwano go Czarnym Matwijem.

Ani jednak ten przymiot "niesamowitości", ani ta powierzchowność odrażająca nie mogły wstrzymywać całej okolicy, aby w razach nagłych nieszczęść nie uciekano się do jego rady i pomocy. Z wzrastającą sławą lekarza na bydło zaczął Czarny Matwij leczyć i ludzi.

W ciężkiem nieszczęściu gotów człowiek przyjąć pomoc od samego dyabła, tem bardziej zaś od jego domniemywanego ucznia, kiedy darmo zaradzał złemu, a żadnych zgubnych dla duszy nie stawił warunków.

Zresztą i na dyabła rozum ludzki znachodzi sposoby.

Doznawszy pomocy Czarnego Matwija nie omieszkał zaraz przezorny góral dać na mszę, pokropić święconą wodą chatę i obejście, aby tym sposobem oczyścić się od wszelkich złych wpływów, i ostrzedz od dalszych zgubnych następności.

Pokazało się też w samej rzeczy, że przy takich środkach ostrożności pomoc Czarnego Matwija nikomu nie przynosiła zguby ani na duszy ani na ciele, i choć sam Matwij był niesamowitym, nie ogarniaj nikogo złym wpływem i nie narzucał na innych czartowskich sieci.

I tak się jakoś powoli utarły i ułożyły sprzeczne wyobrażenia u ludu, że choć wszyscy z zabobonną zgrozą wspominali samo imię Czarnego Matwija, nie wahali się w każdej potrzebie uciekać do jego pomocy.

A Czarny Matwij nie wymawiał się nikomu, biegł zawsze skory na ratunek każdemu, ktokolwiek udał się do niego.

I najzawołańsi lekarze, z uroczystemi dyplomami doktorskiemi, mogliby mu pozazdrościć jego szybkiej sławy, wziętości i ślepego zaufania, jakie miewał u swych pacyentów. Kto raz skłonił się zawezwać pomocy Czarnego Matwija, pewnym był zaraz że ozdrowieje, a sama ta już wiara mogła przywrócić do sił chorego.

Czarny Matwij nie używał zresztą żadnych szczególnych leków, zimna woda i pospolite, powszechnie znane zioła, musiały zastępować wszelkie wynalazki i preparata nowoczesnej farmakopii. I koniec końców Czarny Matwij jak był dla wszystkich przedmiotem tajemnej zgrozy i odrazy, tak w razie choroby stawał się jedyną ucieczka i nadzieją najzabobonniejszego górala. I nie potrzeba głębokiego psychologa, aby sobie wytłumaczyć to tak dziwne na pozór zjawisko. Żarliwi bigoci wyższego wykształcenia uciekają się nieraz z prostej ciekawości do rad wróżek i nekromantów, dlaczegóżby lud prosty pod brzemieniem cierpienia nie miał brać pomocy choćby i od "niesamowitego" czarownika.

Poznawszy już jednak osobistość Czarnego Matwija i nasłuchawszy się tyle o jego działaniu, wypada zajrzeć na chwilę i do jego mieszkania. Chata jego jak wiemy stoi na samym szczycie Wilczej szczeki, o jakich sto kroków wzwyż tajemniczej pieczary, która nadała nazwę całej górze.

Jakiś niewysłowiony dziki i ponury urok otacza samotną osadę. Wilcza szczeka spada od strony pieczary prostopadle w mały potok, który po każdym deszczu w gwałtowny wzbiera strumień; po dwóch stronach bocznych zniża się góra stromeini, skalistemi ścianami w bezkształtne, bryłami kamieni najeżone parowy, i tylko w jednym kierunku wolny pozostawia przystęp, zniżając się nagiemi, coraz niższemi garbami w głęboki jar, okryty gęstym lasem świrkowym.

Szczyt Wilczej szczeki panuje nad całym Beskidem jak daleko oko sięgnie w dal, a porywający widok przedstawiają te dzikie góry z swemi skałami, pieczarami, parowami, wąwozami, strumykami i temi nieprzejrzanemi smugami lasów po obu stronach.

Nizka, mnogiemi słupami popodpieraną chatę Matwija, podobną zdala do wystawionej na prędce budy pastucha, otacza do koła wysoki płot, wzniesiony snać jedynie dla powstrzymywania gwałtownych prądów burzy.

Wązkie z mnogich, drobnych szybek złożone okienko skąpe tylko promienia światia wpuszcza ze dworu, i blado rozjaśnia wnętrze chaty, które w niczem się nie różni od zwykłych ubogich mieszkań góralskich. Wązki w zatyle stół pomiędzy dwoma ławami, u boku po jednej stronie tapczan z słomą, po drugiej niewielka skrzynia bez okucia, szerokie półki po ścianach i niewielkie ognisko w kącie, tworzą całe wewnętrzne urządzenie chaty.

Czarny Matwij jest w tej chwili w domu, ale nie sam jeden, bo nad żarzącym ogniskiem obok jego guni i kapelusza wiszą jakieś inne, odmienne suknie przemokłe.

Na słomie tapczana, okryty starym kożuchem baranim, leży nasz nieznajomy młodzieniec z Wilczej szczeki. Nie wiedzieć, czy jeszcze nie odzyskał przytomności, czy po ciężkiem znużeniu zapadł w sen głęboki, bo spoczywa nieruchomy jak kłoda na słomie i nie daje żadnych objawów życia.

Czarny Matwij stoi nad tapczanem i z szczególnym jakimś wyrazem wpatruje się w jego twarz bladą. Snać jednak opatrzył mu już ranę od noża wargatcgo Jurka, bo całą szyję obwija jakiś mokry szmal płócienny.

Młodzieniec oddycha ciężko, pierś jego wznosi się wysoko. Czarny Matwij chwilkę jeszcze spozierał nań w milczeniu, potem jakiś blady cień uśmiechu mignął na jego surowej twarzy, wstrząsł się czegoś z lekka i zwolna przystąpił do okienka.

Po niedawnej srogiej nawałnicy dziwnie pięknie i pogodnie wygląda oblicze nieba. Ani jedna chmurka nie przyćmiewa jasnego przejrzystego błękitu, a słońce w całej wspaniałości wytoczyło się na widokrag. Szczyty gór powysychały w jednej chwili, dalekie lasy w najpiękniejszej jaśnieją zieleni, dołami tylko huczą niezupełnie jeszcze uspokojone potoki, i równo z brzegami toczą mętne i spienione fale.

Czarny Matwij w ponurem zamyśleniu patrzył w dal, nagle ocknął go lekki wykrzyk za plecyma.

Nieznajomy obudził się ze snu i podniósł się do połowy na tapczanie.

— Gdzie jestem? Co się ze mną dzieje? — wykrzyknął.

— Bądźcie spokojni, panie, jesteście u mnie — przemówił Matwij starając się widocznie złagodzić cokolwiek szorstki dźwięk swego głosu.

Nieznajomy przetarł oczy i na pół nieprzytomny obejrzał się do koła.

— A to wy, mój wybawca, mój przewodnik — ozwał się po chwili jakby zwolna przychodząc do siebie. — Tak, ja to — odpowiedział Matwij i bliżej przystąpił do tapczana — Czy już wam lepiej, panie?

— Lepiej, znacznie lepiej! lecz jakże się tu dostałem ?

— Przyniosłem was na ręku, boście zemdleli w drodze.

Młodzieniec wyciągnął rękę do swego gospodarza i uścisnął go serdecznie.

Dzika twarz Matwija złagodniała do niepoznania. Serdeczny uścisk nieznajomego zdawał się wzruszać go do głębi.

— Leżcie spokojnie panie — ozwał się po krótkiej pauzie, jak gdyby chciał gwałtem odegnać mimowolne i niezwykłe u siebie wzruszenie, — Przeziębiliście się i możecie rozniemódz się na prawdę.

Nieznajomy wpadł nagle w jakieś dziwne zamyślenie.

— Słuchajcie Matwiju — zawołał prędko — czy wy ciągle przebywacie w tych okolicach?

— Od lat piętnastu.

— Tylko od lat piętnastu — mruknął młodzieniec.

— Albo coż? — zapytał Matwij.

— Czy znaliście kiedy tego sławnego w tych stronach bakuniarza Maksyma?

Po twarzy Czarnego Matwija prędko jak błyskawica jakiś osobliwszy przeleciał wyraz.

— Maxyma? — powtórzył szorstkim i surowym naraz głosem, i jakoś groźnie czy podejrzliwie zpodełba wpatrzył się w nieznajomego. — A skądżeście to słyszeli co o Maxymie?

Młodzieniec zdawał się cokolwiek zmieszany.

— Przez całą drogę prawili mi o nim bakuniarze, z którymi przechodziłem granicę — odparł po krótkiej pauzie.

Czarny Matwij ponuro zmarszczył czoło, i bystrzej jeszcze wpatrzył się w nieznajomego.

— Słuchajcie panie — ozwał się nagle szorstko i prawie rozkazująco — powiedzcie mi prawdę kto jesteście i pocoście tu przyszli właściwie ?

I mówiąc to w jakiejś na pół groźnej na pół uroczystej postawie zbliżył się jeszcze więcej do tapczana.

Nieznajomy zmieszał i zakłopotał się widocznie.

— Nie mam wam nic do zatajenia — odparł po krótkiej chwili dość już pewny siebie — jestem urodzony na tej ziemi ale od dzieciństwa wychowałem się po tamtej stronie gór. Tam pokończyłem nauki, urosłem w dojrzalsze lata i teraz nagle uczułem nieprzezwyciężony pociąg zwiedzić moją ojczystą ziemię, posłyszeć dźwięk tej mowy, która mimo tylu lat spędzonych śród obcych ludzi nie zatarła się w mej duszy i pamięci... I otóż jedyny powód, dla którego tu przyszedłem.

Czarny Matwij z osobliwszcm zajęciem słuchał spowiedzi młodego człowieka, a snać znajdował ją szczerą, bo twarz jego łagodniała znowu znacznie, a pierś jakimś tłumionem snać westchnieniem rozparła się gwałtownie.

— Więc wy urodzeni na tej ziemi! — zawołał zmienionym cokolwiek głosem — i przybyliście tylko aby ją oglądnąć napowrót!

— Nie mogłem oprzeć się nieprzelamanemu pociągowi.

Czarny Matwij odsapnął głośno, jakby już w żaden sposób nie mógł stłumić westchnienia.

— I to prawda wszystko co mówicie ? — zapytał żywo.

Nieznajomy spokojnie spojrzał mu w oczy, a Matwij nie czekał już odpowiedzi.

— A zkądże wam przyszło pytać się o Maxyma? — zagadnął go na nowo.

— Nasłuchałem się tyle o nim od bakuniarzy, że z prostej ciekawości chciałem się dowiedzieć jeszcze czegoś więcej — odrzekł znowu cokolwiek zmieszany tem nagłem dorywozem, zapytaniem.

Matwij wstrząs! głową i szeroką szorstką swą dłonią potarł po czole.

Nie znałem nigdy Maxyma — ozwał się po niejakiem wahaniu — ludzie mówią, że go zastrzelili rewizory.

Nieznajomy jakieś nowe zapytanie miał na ustach, kiedy nagle drzwi rozwarły się na ścieżaj a w progu ukazało się troje ludzi, ściśniętych do kupy w jakiejś tajemnej zgrozie i obawie.

— A co tam powiecie ? — zapytał żywo Czarny Matwij.

— Horpynie wdowie zasłabła krowa — ozwał się jeden głos najśmielszy — toż prosi pana Matwija czybyście nie byli łaskawi poradzie.

— Idę za wami — odpowiedział Matwij krótko i porwał za mokrą jeszcze gunię i kapelusz.

Posłańcy biednej Horpyny pierzchnęli przerażeni z progu, i uciekając co żywo z Wilczej szczeki przysięgali sobie wzajem śród drogi, że na tapczanie u Czarnego Matwija widzieli dyabła we własnej osobie.

Tajemniczy lekarz pospieszył tuż za niemi, a wpadłszy na krótszy jakiś manowiec, zapewne prędzej jeszcze od nich stanął w miejscu potrzeby.

W jego chacie pozostał sam tylko nieznajomy wędrowiec.

IV.

DWÓR W KRUŻOSKALU

Jeżeli sprzykrzyły ci się już, czytelniku, te dzikie i ponure obrazy u najwyższego grzbietu Beskidu, to puść się tylko wraz ze mną za tym małym potokiem co po jednej stronie opłukuje stopy Wilczej szczeki, i w labiryntowych zakrętach przez tysiączne parowy, wąwozy i wądoły mknie niepowstrzymanym pędem do koryta Dniestru. O niespełna milę od samej Wilczej szczeki prześliczna odsłoni ci się okolica.

Potok wypada nagle z ciemnych borów w szeroką dolinę, opasaną z trzech stron górami, a z czwartej połączoną ciasnym przesmykiem z żyzną i rozległą halą.

Wzdłuż jednej ściany wzgórz, tuż nad samym potokiem, ciągnie się bezładną gromadą chat w gęstym cieniu drzew jedna z największych wsi górskich, Krużoskale. Jak gniazda jaskółcze poprzyczepieły się drewniane chaty i lepianki do boków i grzbietów gór, i ciągną się szeroko i daleko aż do drewnianej kopuły cerkiewki i okazałego zdala dworu na wysokim garbie po zachodnim krańcu doliny, która poorana w skiby, miedzy i zagony o troskliwej świadczy uprawie, i jest niejako pierwszym przylądkiem cywilizowanego świata u stoku Beskida.

Krużoskale to wieś głośna w całej okolicy a zamożna jak prawie żadna inna śród jałowych ostępów gór. Nie żyzniejszą jest ci tu wprawdzie ziemia jak i w wszystkich dalszych siołach ościennych, cały plon polny ogranicza się głównie na owsie, tu owdzie tylko na mozolnie uprawionych polach dworskich ukaże się wązki spłacheć dościgającego aż pod zimę żyta lub jęczmienia, ale mieszkańcy natchnieni jakimś szczęśliwym instynktem czy nauczeni żelazną potrzebą, umieją zawsze skąpstwo gleby nagradzać sobie w znacznej części owocami przemysłu. Mnogie szałaszy owiec i stada bydła wypasają się po krużoskalskich górach, halach i połoninach, aż daleko na Bukowinę i w głąb zakordonowego Podola wyprawiają się krużoskalscy chłopi z furami jałowcu, a na wszystkich jarmarkach górskich słyną krużoskalskie wyroby drewnianych łyżek, warzoch, kołotewek, konwi i cebrzyków. Krużoskale jest niejako królową wszystkich ościennych tak ubogich wsi górskich, a o zamożności mieszkańców świadczą przestronne przy każdej niemal chacie stajnie i obory.

Toż i dwór w Krużoskalu odpowiednio fizyonomii sioła nie miał sobie równego w całej tej górskiej okolicy. Lubo tylko z drzewa zbudowany, rozpierał się szeroko i okazale na wysokim garbie o małą staję od cerkwi, od której go przedzielały kapryśne zakręty potoku. Na przestronny dziedziniec, z klombem i studnią pośrodku, wychodził ganek o sześciu słupach murowanych, do boku przypierały po jednej stronie oficyny, po drugiej piwnice i rodzaj lamusu, w zatyle ciągnęły się budynki gospodarskie, niewielka szopa i stodoła, ale za to długa i szeroka stajnia na bydło i owczarnia. U boku obory cienił się od południa sad owocowy, a po drugiej stronie nad rzeczką gorzelnia i nieco dalej w głębi młyn na dwa kamienie.

Mieszkaniec tego dworu, dziedzic Krużoskala i przyległej Uwisny, p. Erazm Zbąski, używał takiej samej reputacyi w pośród szlachty okolicznej jak wieś jego wpośród siół poblizkich, uważano go powszechnie za jednego z najzamożniejszych obywateli górskich.

Ale pan Erazm nie należał właściwie ab origine do szlachty górskiej. Przybył w te strony dopiero przed laty ośmnastu, zagnany szczególnem jakiemś zrządzeniem losu.

Ma on jednak wraz z swą rodziną tak ważną rolę zająć w toku i rozwoju naszej powieści, że nim osobistą zabierzemy z nim znajomość, musimy pokrótce obeznać się naprzód z jego poprzedniemi kolejami życia.

Pan Erazm urodził się nad brzegami Strypy na Podolu. Ojciec jego pan Hieronim Zbąski, stolnikowic, za młodu zagorzały i waleczny legionista w dojrzalszym wieku, a tytułowany na przemian stolnikiem i rotmistrzem na starość, posiadał dwie piękne i intratne wsie na Podolu, które dopiero po jego śmierci w inne przeszły ręce.

Piękna i wspaniała byłato postać tego nieboszczyka rotmistrza czy stolnika, p. Hieronima Zbąskiego, tradycya o nim żyje podziśdzień na Podolu. Zawołany gospodarz, prawy obywatel i najgorliwszy pod słońcem patryota szczycił się powszechnym szacunkiem i zaufaniem, w jednem tylko chybił jak mówiono, że sam nie zajął się wychowaniem swego jedynaka. Ale stary szlachcic, lubo sam był najzapamiętalszym zwolennikiem wyobrażeń dawniejszych, chciał dać synowi wykształcenie odpowiednie postępowi czasu, i z pod surowej acz troskliwej opieki w domu wysłał go do jednego z pierwszych konwiktów w stolicy.

Młody Erazm, wyposażony od natury hojnie w wszelkie dary serca i umysłu, przepędził kilka lat poza ojcowskiem okiem i powrócił do domu jako dojrzały i wykształcony młodzieniec. Nie przywiózł z sobą wprawdzie żadnych szpetnych o moralnem zepsuciu świadczących narowów, ale zapomniał zupełnie o surowym rygorze z lat młodocianych, i wrócił jako trzpiot i szaławiła na wielki kamień.

I zaraz mówili ludzie, że panicz nie udał się w pana. Musiał wprawdzie i teraz znać należytą subordynacyę w obec sędziwego i surowego rodzica, ale niech tylko wymknął się z pod jego oka, a zaraz rozkiełzywał cugle. Zaprzyjaźnił się duchem z całą młodzieżą w. okolicy, i nie było odeń skorszego do wszystkiego rodzaju zabaw, gier i hulanek, ale jużto nadewszystko nęciły go kobiety. Za ładnemi oczyma, za powabnem uśmiechem wskoczyłby w piekło, a aniby się nawet obejrzał za ziemią albo pomyślał o niebie. Przystojny, żywy, wesoły, dowcipny, a do tego jedyny dziedzic znacznego majątku musiał też i niepospolite u płci pięknej mieć powodzenie, i w jednym roku naliczył pewnie całych i tak zwanych pół romansów więcej, niż niejeden stateczny poczciwiec w całem swem życiu.

Nie mógł stary rotmistrz nie wiedzieć o tym postronnym trybie życia swego jedynaka, ale że wiele wierzył w starodawne przypowieści i przysłowia, więc przypuszczał skrycie potrzebę wyszumienia się młodości, i przez bawełnę słuchał ubocznych wieści o synu a przez szpary patrzał na ten i ów wybryk, byleby tylko udając, że się niczego nie domyśla, mógł zawsze zachować swą surową powagę.

Erazm był zresztą najpoczciwszego serca, i mimo tego nieco za silnego pociągu do młodzieńczej swawoli, lubili go zarówno rówieśnicy jak i starsi wiekiem.

Pocieszało to wielce starego rotmistrza i nieraz mawiał sam do siebie:

— Hulaka chłopiec, ale ma dobre serce, rok jeszcze jeden tacite pozwolę mu wyszumieć, ale potem basta! wezmę w ręce panicza że ani piśnie, ożenię niecnotę w czujduch, a już jejmość wytresuje go do reszty.

Ale nim jeszcze mógł upłynąć ten termin naznaczony, zaszła ważna i wielka chwila, która i ojcu i synowi pomieszała wszystkie szyki. Chrzęst zbroi rozległ się w samem sercu ziemi ojczystej, a okrzyk do broni szydził z urojonych i nienaturalnych kordonów....

Co tylko było życia i ognia w duszy i sercu starego legionisty, zawrzało i zakipiało gwałtownie. W pierwszej chwili można się było obawiać, że stary zmysły postrada taka radość szalona, taka namiętność niepohamowana, taka energia dzika zatrzęsła nim do głębi. Był jakby w ciągłem delirium gorączkowem, nie jadł, nie pił, nie spał, ale latał jak opętany, dobywał broń, ładował wozy, konie, zbierał pieniądze. — Sam pojadę z synem — mawiał po sto razy na godzinę — ho ho, mospanie, nie ustąpię żadnemu młodemu! Człek stary ale jary!

Ale właśnie ta gwałtownie rozbudzona energia, to nagłe gorączkowe wzburzenie krwi i umysłu, miało zachwiać te nadzieje i przechwałki. Po doraźnem gwałtownem wytężeniu sił nadwątlonych nastąpiła taka sama reakcya. Na jeden raz odezwały się z przeważną gwałtownością wszystkie uśpione na chwilę dolegliwości i mankamanta wieku.

Pewnego wieczora starzec prędzej niż zwykle musiał się udać na spoczynek, a nazajutrz ani nawet próbował podnieść się z łóżka tak się czuł bezsilnym i cierpiącym. Gicht złamał mu władzę w rękach i nogach, a na domiar zaczęły rwać i rozwijać się dawne rany.

— Snać już Bóg nie chce abym jechał — rzekł sobie starzec z ciężkiem westchnieniem i gorzką łzą w oku, i z prawdziwie chrześciańską rezygnacyą poddał się losowi.

Za toż Erazm musiał zbroić się na łeb na szyję, I jemu na pierwszą wieść o zaszłych wypadkach wszystka krew zawrzała w żyłach, i serce szczerym rozgorzało zapałem. Gotował się do wyprawy gorliwie i ochoczo, z gorącemi łzami przyjął od sędziwego ojca błogosławieństwo wraz z damasceńką, która widywała niegdyś cuda waleczności polskich legionów, i już nazajutrz miał wyruszyć w pochód, kiedy pod sam wieczór jakieś licho nadniosło pana Tyburcego, posiadacza małej cząstki szlacheckiej w pobliżu, a olbrzymich długów i obligów na całej kuli ziemskiej.

P. Tyburcy, starszy o jakich kilkanaście lat od Erazma, był jego istnym złym duchem pod postacią najkordyalniejszego przyjaciela. Osławiony szuler, pieniacz, birbant i szachraj jarmarczny, umiał osiągnąć wielki wpływ na młodym chłopcu, i podsycał całą siłą ego wrodzony pociąg do rozpusty i swawoli. j Kiedy tylko Erazm zapomniał się nad miarę, to niezawodnie poszedł za wpływem Tyburcego, ilekroć poza plecyma surowego ojca jakiś znaczniejszy zaciągnął dług, to niewątpliwie pośredniczył Tyburcy, a jeżeli zgrał się kiedy do nitki, to pewnie do nikugo innego jak tylko do lego samego przezacnego przyjaciela.

Wpadł on teraz jak bomba do Erazma i zagadnął go zaraz na wstępie:

— Cóz? jedziesz słyszałem!

— Jadę!

— Wybornie i ja jadę; jak tylko się uporządkuję. Ale kiedyż się wybierasz?

— Jutro.

— Jutro! oszalałeś, tak wcześnie!

— Ojciec nie pozwala na dłuższą przewłokę.

— Ej ba! Istne szaleństwo! oni tam jeszcze parę miesięcy będą traktować, układać się, pisać, gmatwać, a przez ten czas co tam będziesz robić człowieku, zwarjujesz z nudów jak honor kocham!

Erazm wzruszył ramionami.

— Niepodobna sprzeciwiać się woli ojca — odpowiedział.

— Więc pojedziesz jutro?

— Pojadę.

— I doprowadziwszy już tak daleko z ekonomówną z Świdrowa, wypuścisz ją tak na sucho fftt!

— Niech ją dyabli biorą — mruknął Erazm nierad jakoś z przypomnienia.

Tyburcy spiął się na pięty, pokręcił wąsa i gwizdnął z pełnej piersi.

— Ładnaż bo to szelma! niech ją jasny piorun trzaśnie, jak honor kocham! — zawołał i cmoknął językiem — biała jak śmietanka a pulchna jak pszenna: kluseczka! Wiesz Erazmie, miałbym cię za ba i bardzo żebyś ją tak odjechał bez ale, jak honor kocham.

— Nudnyś, cóz mam robić?

— Zatrzymać się jeszcze, dopiąć swego, a potem pojedziemy razem, jak honor kocham przybędziemy W samą porę.

— Alei ojciec... — przedstawiał Erazm, zachwiany do razu w swych postanowieniach.

— Wielkie rzeczy! Na wszystko jest sztuka, pożegnaj go czule, weź jaknajwięcej pieniędzy, wyjedź, ale po drodze wstąp do mnie...

— I cóż dalej?

— U mnie zachowasz ścisłe incognito, ojciec ani się domyśli niczego... do Świdrowa tylko pół mili skończysz z chwałą jedną kampanię a potem razem wyprawimy się na drugą, jak honor kocham...

Długo jeszcze taka i tympodobna toczyła się między nimi rozmowa: w końcu uściskali się i ucałowali serdecznie. Tyburcy w najlepszym humorze wracał do domu, a Erazm późno w noc z jakiemiś sprzecznemi bił się myślami.

Nazajutrz stanął przed ojcem, jeszcze raz przyjął z łzami w oczach serdeczne błogosławieństwo i po czułem pożegnaniu, przy którem starzec płakał jak dziecko, wyruszył w pochód.

Staruszek kazał na rękach wynieść się na ganek, i długo, długo zapłakany spoglądał za odjeżdżającym synem, błogosławiąc podróży, zamiarowi i nadziei.

Erazm na noc zajechał do Tyburcego, i do przyszłej kampanii z nieprzyjaciółmi ojczyzny, zaczął zaprawiać się kampania na spokojność i niewinność biednej dziewczyny.

Rotmistrz zaopatrzył hojnie podróżną kasę synala, a nadto dał mu znaczną summę na potrzeby ojczyzny, toż kilka tygodni huczne i wesołe dni płynęły w dworku Tyburcego.

Nie wiedzieć jak skończyła się wyprawa na ekonomównę z Świdrowa, dość że po kilku tygodniach Obadwaj bohaterowie wybrali się na prawdę w drogę, naprzód jednak umyślili wstąpić jeszcze do Lwowa.

I znowu długi czas ugrzęźli nad Pełtwią, i mimo huku dział, szczęku broni i strumieni krwi na ojczystej ziemi, życie płynęło im gwarnie i wesoło.

A stary rotmistrz? On dnie i nocy modlił się jak czernieć najgorliwszy, drżał w każdej godzinie o losy syna, biadał się myślami czy szczęśliwie przeprawił się przez granicę, czy dotarł do swoich, a kiedy z gazet dowiedział się o pierwszem zwycięztwie, to pierś mu się rozparła do pęknięcia, płakał jak bóbr i wmawiał w siebie zawzięcie, że syn jego walczył w pierwszym szeregu.

I miał nawet jakieś sny przecudne. Widywał syna z sztandarem w ręku na przedzie hufców zwyciężkich, jak gonił pobitego wroga i słowami zapału zagrzewał swoich do męztwa i wytrwałości.

Słyszał chrzęsty i gromy walk, w których syn brał udział, a nie słyszał dźwięku kielichów, wesołych gwarów i piosnek, wpośród których kochany synalek dopiero zaprawiał i hartował się do przyszłej kampanii.

I znowu dość spory upłynął czas. Erazm wszczął jakiś zapamiętały romans we Lwowie i nie mógł w żaden sposób ruszyć się z miejsca. Tyburcy perswadował mu wybornie, że kiedy nasi zaczęli bić dziarsko na razie, to już dadzą sobie radę sami i nie ma obowiązku spieszyć w pomoc tam, gdzie nie potrzeba pomocy.

— Rozpoczęli bez nas i skończą bez nas dwóch, jak honor kocham — dowodził bezczelnie.

Ale stary rotmistrz inaczej myślał. Coraz nowe wieści o świetnych zwycięztwach braci przepełniały go radością bez miary, podniecały szlachetny zapał do nadprzyrodzonej siły. A radość ta i zapal ten przełamały samą nawet niemoc i chorobę cielesną. Stary legionista z każdą nową wieścią pomyślną przychodził do zdrowia, a pewnego poranku uczuł się tak czerstwym i silnym, że co żywo jakieś tajne porobił przygotowania i zniknął nagle z domu, jakby kamień wrzucił, w wodę.

W tydzień po wyjeździe ojca wrócił syn do domu. Doznał jak mówił jakiegoś fatalnego przypadku w drodze i wrócił tylko po nowy zasiłek do drugiej wyprawy, ale zastawszy gospodarstwo bez pana, nie mógł teraz odjecheć go na opatrzność ojca.....

Biedny syn!! lekkomyślność ojca, który odbiegał całego mienia, aby reszty sil i życia narażać w walce za świętą sprawę, zmuszała go nieczynnie pozostać w domu!!

W I został też szczęśliwie, posłuszny przyjacielskim radom Tyburcego...

Niebawem skończyła się świetna acz smutna tragedya, rozbiły się wielkie zamiary, spełzły szlachetne nadzieje.

Stary rotmistrz nie wrócił, poległ na murach Warszawy.

Pełnoletni Erazm objął na własne imię majątek w posiadanie, ale prędzej niż mógł przewidzieć, nadszedł czas ciężkiej pokuty. Jego urojone przypadki w podróży wykryły się rychło całemu sąsiedztwu, każdy jego krok wyszedł na jaw, a wobec pięknego przykładu ojca w tem ohydniejszem świetle przedstawiało się niegodne postępowanie syna.

Ludzie co umieli jeszcze pobłażać wybrykom młodzieńczej płochości, nie. mieli przebaczenia dla głuchego na głos konającej ojczyzny rozpustnika, nie mogli darować zapomnienia najświętszych dla każdego obowiązków. Powszechna wzgarda okryła młodego dziedzica, zabijający przydomek tchórza i odstępcy przylgnął do jego imienia, pośmiewisko i urąganie opinii publicznej obryzgiwały każdy krok jego.

Najprzyjaźniejsze domy zamknęły się przed nim na podwójne zamki, najpobłażliwsza ręka odsuwała się od jego uścisków, najspokojniejszy sąsiad zrywał wszelkie z nim stosunki. Erazm ujrzał się w jednej chwili opuszczony, wzgardzony, omijany od wszystkich. Jeden tylko sprawca całego wstydu i nieszczęścia, p. Tyburcy ofiarował mu wiernie swą przyjaźń niezmienną, ale Erazm w pierwszem uniesieniu napędził go na cztery wiatry i najusilniejszemi sposobami próbował przebłagać nieprzyjazną opinię, rehabilitować się po rzeczywistej przewinie.

Ale nie tak łatwo zmienić sąd świata, kiedy na pewnych słusznych oprze się dowodach i w jednomyślne urobi się potępienie. Erazm po długich usilnych a bezowocnych staraniach postradał już wszelką nadzieję i wściekał się z bolu i rozpaczy.

Wtedy znowu nagle pojawił się Tyburcy, wyzuty tymczasem z ostatniej swej posiadłości, a ogołocony do reszty z wszelkiej czci i wiary.

— Zelżyłeś mię niesłusznie, wypędziłeś niegodnie z swego domu — rzekł do zdziwionego jego przybyciem Erazma zaraz na wstępie — a ja zawsze jak honor kocham, niezmienną dla ciebie żywię przyjaźń i pierwszy przychodzę z zbawienną radą. Daj pokój tym wszystkim staraniom i zabiegom, nigdy nie przebłagasz świata, wydając się, że dbasz o jego opinię. Świat dla tego tylko znajdzie przebaczenie, kto mu otwarcie piwa w oczy i na każde jego skrzywienie pokazuje zuchwale język lub figę jak żak szkolny zachmurzonemu przechodniowi. Jak honor kocham radzę ci po bratersku, spakuj manatki, jedź ze mną za granicę, a jak wrócisz po latach kilku i zaczniesz występywać wszem wobec dumnie i zuchwale, jak honor kocham wszyscy sąsiedzi będą lepli do ciebie jak muchy do miodu i każdy poczyta sobie za szczęście, komu rękę podasz, jak honor kocham.

Erazmowi od razu przypadła do przekonania rada byłego przyjaciela. Pojednał się z nim zupełnie, a w niespełna miesiąc miał już pasport w kieszeni, i zostawiając rządzcę na gospodarstwie, wybrał się na dłuższy czas za granicę.

I musiał się dobrze bawić w obcych krajach, bo strasznie dużo potrzebował pieniędzy, i pozostawiony rządca musiał w jego imieniu zaciągać dług po długu. Ciągnęło to się tak długo, pokąd nie wyczerpało się ostatnie źródło kredytu. Na list rządzcy, że żaden żyd już nie pożyczy choćby za setny procent, powrócił Erazm po dwóch latach do kraju, wyniszczony do szczętu.

Na wjeździe do rodzinnego dworu czekała go zaraz pierwsza niemiła niespodzianka. Ujrzał na bramie. sążniste ogłoszenie sądowe, że na naleganie wierzycieli obiedwie wsie mają być sprzedane na publicznej licytacyi. Byłto tylko pierwszy cios przygotowujący na mnogie dalsze. Rozglądnąwszy się najpobieżniej w swych interesach przeświadczył się Erazm od razu, że nie pozostaje mu żaden środek ocalenia i ie w krótkim czasie będzie musiał w obce ręce oddać cały rodzinny majątek.

Jak wszystkie z natury słabe i bierne charaktery postradał w takim składzie rzeczy wszelką od razu odwagę i energię i założywszy ręce, z fatalistyczną niejako apatią oczekiwał ostatecznego gromu lub jakiejś cudownej pomocy.

Jego godny przyjaciel i doradzca, Tyburcy, pozostał za granicą, udało mu się w jakiemś miejscu kąpielowym zgrać na miazgę jakiegoś Anglika, używał więc szczęśliwie owoców swego łupu, i gonił zarazem za nową zdobyczą.

Wszakże podobało się losowi oszczędzić jeszcze tym razem zupełnej ruiny Erazmowi. Jakaś zapomniana zupełnie stryjeczna siostra jego ojca, bezdzietna wdowa i pani na dwóch siołach w dalekich górach, umarła w późnym wieku i mianowała go testamentem uniwersalnym dziedzicem całego majątku

Erazm jakby cudem ocalony ocknął się z swej apatyi, dobrowolną tranzakcyą ustąpił obie wsie podolskie wierzycielom, i uwolniwszy się od długów pospieszył pełen najlepszych na przyszłość chęci i zamiarów do swych nowych posiadłości. Przestraszył się wprawdzie z początku tych gór dzikich i niedostępnych i tego zupełnie nowego sobie trybu gospodarstwa, ale pocieszyło go za to przekonanie, że tak nieprzychylna mu w jego miejscach rodzinnych opinia nie doszła wcale do tych okolic.

Postanowił więc ożenić się jaknajprędziej i nauczony smutnemi doświadczeniami rzucić się całą duszą do gospodarstwa. 1 tym razem był zamiar jego silny i szczery a na szczęście nie było drugiego Tyburcego, aby go zwichnąć z drogi.

Ztemwszystkiem p. Erazm nie musiał jeszcze pozbyć się swej romansowej czy jak dziś mówią kochliwej natury, bo zaraz za jego przybyciem do Krużoskala gruchnęła wieść po wsi, że młody dziedzic ugania za mołodycami; i mężowie zaczęli pilniej przestrzegać swych żon, matki baczniej uważać na swe córki.

Niedługo jednak trwało to ubieganie się za mołodycami nowego dziedzica, bo zaraz w rok po swem osiedleniu w Krużoskalu ożenił się z młodą, piękną i skromnie wychowaną panną z sąsiedztwa.

Zaraz jednak przebąkiwały złośliwe języki, że p. Erazm przyspieszył swe ożenienie, aby tylko zatrzeć jakiś brzydki skandal, którego w własnej wsi stał się sprawcą.

Ale i dawna przyjaźń z Tyburcym musiała mu się Wypłacić jeszcze jedną nieprzyjemnością. Właśnie kiedy w Krużoskalskim dworze sute i huczne wyprawiał przenosiny, pojawił się jakiś sążnisty, piany jak bela i przemocą wcisnął się między gości.

— Erazmie! to ja, twój przyjaciel Tyburcy — na osłupiałego z zdziwienia i indygnacyi gospodarza — podobnie jak ty straciłem wszystko, a na nieszczęście nie mam żadnych ciotek ani stryjanek.

Niemało kosztowało Erazma wstydu i trudu nim potrafił pozbyć się jakoś bezczelnego natręta, który spadł już w najgłębszy kał hańby i upodlenia. Kazał go na razie wyrzucić z pokoju a nazajutrz dał mu znaczny zasiłek i wyprawił za węgierską granicę, zkąd już nigdy więcej nie wrócił.

Odtąd Erazm jakby do nowego odrodzony życia; umiał ograniczać się na ciche szczęście domowe i z całą gorliwością zajął się gospodarstwem. Poślubiona towarzyszka życia stała się dlań prawdziwym aniołem opiekuńczym i zaraz w rok obdarzyła go prześliczną córeczką, która nieznane potąd uczucia i rozkosze miała rozbudzać w sercu nawróconego do nowego życia rozpustnika.

Ale wtem nagle jak grom z jasnego nieba dotknął go przypadek okropny, po którym nigdy już nie miał się opamiętać

Pewnego razu Erazm wyjechał konno oglądnąć szałasz w głębi gór, a w parę godzin powrócił koń sam bez pana. Rozesłani na wszystkie strony słudzy i poddani znaleźli nieszczęśliwego dziedzica w dzikim parowie, u stóp wysokiej skały, pozbawionego zmysłów i zbroczonego krwią.

Zdawało się, że bryła skały urwała się z góry i ugodziła w czaszkę przejeżdżającego spodem, ale wówczas zaraz Judzie jakoś dziwnie potrząsali głowami a ten i ów wspomniał coś półszeptem o Maxymie, który przed rokiem jeszcze jakaś krwawą dziedzicowi miał poślubić zemstę.

Mimo ciężkiego uszkodzenia Erazm żył jeszcze. Spieszna i gorliwa pomoc lekarska i jaknajtroskliwsze pielęgnowanie żony ocaliło go od śmierci: wszakże smutne już było to dalsze jego życie. Gwałtowne uderzenie w czaszkę wstrząsło mu mózg do tego stopnia, że nigdy już do zupełnej nie wrócił przytomności. Wpadł w jakiś szczególny stan umysłowego otrętwienia, z którego nie mogło go nic wyrwać w świecie. Stracił pamięć na wszystko, nie poznawał nikogo, nie troszczył się niczem. Cały dzień albo przedrzymał w krześle poręczowem albo przechodził po pokoju jednostajnym krokiem z założonemi w tył rękami. Czasami tylko nawidzały go jakieś hezmyślne, spazmatyczne napady wesołości i po całych godzinach śmiał się bez opamiętania. Zresztą czuł się zupełnie silnym i zdrowym, jadł z podwójnym apetytem i zaczął nawet tyć niemiłosienie. Byłato istna chodząca roślina, zamknięta wszystkim zewnętrznym wrażeniom i uczuciom, a pielęgnowana zawsze z czułem poświęceniem od młodej, nieukojonej w żalu żony.

Taki był dziedzic Krużoskala, pan Erazm Zbąski, kiedy wstępując do dworu, zastajemy go obok żony i córki w małym ale z pewnym smakiem i wytworem umeblowanym pokoju. Rozparty w tej chwili w swem ulubionem krześle poręczowemu oddaje się zwykłej drzemce poobiednej. Na boku na małej kanapce z jakąś kobiecą robotą w ręku siedzi uderzającej jeszcze urody i łagodności rysów kobieta, pani Michalina Zbąska.

Jak sarneczka przyparła się w pobliżu młoda siedmnastoletnia jedynaczka Leonia. Jeżeli nieszczęsny stan męża musiał biedną kobietę ciągłym przepełniać smutkiem, to już opatrzność nie mogła jej lepszego zesłać pocieszyciela nad tę córkę jedyną. Widok jej musiałby i najobojętniejszą matkę napawać dumą i rozkoszą.

Leonia jaśniała blaskiem tej przedziwnej urody, która od razu olśniewa oczy a podnosi się jeszcze przy bliższem rozpatrzeniu. Smukła i wiotka jak krzew palmowy zachwiałaby zda się za najlżejszym powiewem wietrzyka a przecież nic pełniejszego, nic rozkoszniej szego nad jej kształty zaledwie rozwinięte. Śnieżnej przejrzystej cery twarzyczka spoglądała w świat dowcipnie i wesoło dwojgiem prześlicznych oczu tak ciemnej barwy błękitnej, że aż w czarne wpadały połyski, a uśmiechała się do ludzi usty tak świeżemi tak przecudnie zakrojonemi, że chyba głaz potrafiłby się oprzeć ich urokowi. Nosek cokolwiek zadarty w górę i mała plamka czy pieprzyk pod jednem oczkiem szczególnego dodawały jej powabu i w jakiś swawolny, figlarny zlewały się wyraz. Na skronie spadały bujne, ciemne sploty włosów sczesane w tyle w szeroki zwój; biała szyjka w regularnych wcięciach i falach spływała się z nienagannie zaokrąglenemi ramionami i na przedzie w jakiś czarodziejski załamywała się dołeczek.

Ale dość już tego opisu, bo i tak już porwani przedmiotem w nazbyt widoczną wpadliśmy napuszystość, a bohaterka nasza mogłaby stracić na sympatyi, wzbudzając zazdrość w pięknych czytelniczkach. Przystąpmy raczej wręcz do działania.

Siedząc w tej chwili na kanapce, miała przed sobą Leonia krosienko i z uwagą tkała jakiś haft misterny, często jednak odrywała oczka i spoglądała ku drzwiom, jakby kogoś wyglądała niecierpliwie. I nagle rozwarły się drzwi i wbiegła do pokoju zwinna, hoża dziewczyna w sukniach wieśniaczych. — Pan Hałajkiewicz przyszedł — zawołała.

— Nareszcie — szepnęła Leonia i żywo odłożyła krosienko — proś go zaraz.

Pani Zbąska z uśmiechem spojrzała na córkę i czule pocałowała ją w czoło.

— Strasznieś się widzę rozciekawiła, moja Leoniu. Leonia lekkim skraśniała rumieńcem.

— Mameczko kochana — zawołała tuląc i pieszcząc się u jej piersi — tak trudno tu w tych górach o jakikolwiek przedmiot zajęcia że można się rozciekawić byle czem.

Pani Zbąska wpatrzyła się z upodobaniem w prześliczną twarzyczkę młodej dziewczyny i westchnęła z lekka.

— Ach prawda w tyh górach szczególniej dla ciebie — mruknęła z cicha.

Drzwi rozwarły się szeroko a do pokoju wszedł ciężkim krokiem niski, barczysty jegomość z podstrzeżonym a wprost sterczącym wąsem, w burej kurcie z grubej bai i w szarych sukiennych pantalonach, założonych za wysokie cholewy juchtowych butów.Na pierwszy rzut oka poznać ekonoma starej daty, a po jego pewnej minie i uśmiechu niewymuszonym widać talde, że silnym czuł się w łaskach państwa i długie nakarbował sobie zasługi.

— Pani do nóg wielmożnego państwa — przemówił grubym, gardłowym głosem i ręką musnął po szpakowatej czuprynie.

— A cóż tam panie Hałajkiewiczu — przemówiła z uprzejmem uśmiechem pani Zbąska — jak tam gospodarstwo ?

Halajkiewicz pompatyczne kiwnął głową.

— Ot lak, dobrze, wszystko dobrze, skarż mię Boże. Byłem na drugim szalaszu w Uwiśnie, ani jedna owca nie brakuje, skarż mię Boże.

— A woły? — pytała dalej dziedziczka. Halajkiewicz z arcyważna miną wydął wargi.

— Fiufu! woły wypasają się co strach — odpowiedział i dopiero po odsapnięciu zakonkludował ulubionem przysłowiem — skarż mię Boże!

— A cóż ten boczasty ciągle taki zły na paszę.

— Ni uroku, poprawia się.

— A owies dościga w Uwiśni?

— Powoli, powoli... ale za to na Przyborowym łanie, to już można kosić na drugi tydzień, skarż mię Boże.

Leonia z widoczna niecierpliwością przysłuchiwała się tej gospodarskiej rozmowie, a przy pierwszej dłuższej pauzie poderwała prędko.

— A cóż ten nieznajomy, panie Hałajkiewicz ? Ekonom wytrzeszczył oczy i gębę rozwarł do połowy.

— Który nieznajomy proszę panny? — zapytał. Leonia niecierpliwie ściągnęła obadwa prześlicznełuki swych brwi.

— Ależ ten, o którym nam wczoraj sam wspominałeś, panie Hałajkiewicz.

— Arychtyk, ten niby malarz skarż mię Boże — zawołał ekonom i z rubasznym uśmiechem machnął ręką — no to taki sobie malarz jak powiedziałem, ciągle błąka się po górach i coś het maluje ołówkiem na papierze.

— I nie dowiedziałeś się nic bliżej o nim? — zagadnęła tym razem sama pani Zbąska.

Hałajkiewicz znowu wytrzeszczył oczy i otworzył gębę.

— Wielmożna pani nie dała mi dyspozycyi, skarż mię Boże.

Leonia rzuciła się z wzrastającą niecierpliwością.

— Ależ czy nie słyszałeś pan co o nim więcej.

— Hm, hm, tak dalece nic, skarż mię Boże; ale ksiądz się dowiedział względem niego i chce go podobno zawołać na probostwo.

— A to po co? — zapytała p. Zbąska.

— To proszę w. pani wedle tego nosa ś. Mikołaja na carskich wrotach, co się zamazał. Taki malarz to rzadki majszter w naszych stronach, latego chciałby ksiądz, żeby dosztukował nos świętemu Mikołajowi a jak się dobrze sprawi, to będzie musiał poprawić i kopyta temu dyabłowi na bocznym ołtarzu, bo już ich nie znać ani krzty, skarż mię Boże.

Tu zmieszał się trochę poczciwy ekonom, bo uważał że panna tak się jakoś nadęła jakby lada chwila miała parsknąć śmiechem. Spojrzał niepewnym wzrokiem na panią a znać ośmielony jej miną, poprawił czuprynę i ciągnął dalej.

— Ja ta sobie pomyślał proszę wielmożnej pani, że kiedy się już trafia malarz, to możeby go, jak zreparuje kopyta dyabłowi, zawołać do dworu, możeby ta za tanie pieniądze pomalował sprychy u tej żółtej najtyczanki, bo już poczerniały, h y ziemia.

Tu urwał nieoceniony znawca i protektor sztuki malarskiej i nabiegł krwią cały, bo nietylko że Leonia parsknęła głośnym śmiechem i twarz zakryła rękami, ale i sama dziedziczka w niezwykłą wpadła wesołość.

— No, ja tylko tak radzę, skarż mię Boże — mruknął urażony.

— No, no, nie oto chodzi — ozwała się pani

Zbaska — ale ten malarz ma być bardzo porządnie ubrany.

— A tak jak zwyczajnie rzemieślnicy — odezwał się Hałajkiewicz i z pewnem lekceważeniem machnął ręką — znam szewca w Samborze, taki alegant, zęby kto myślał: pan całą gębą, skarż mię Boże!

Leonia śmiała się jak szalona, ze aż p. Erazm ocknął się ze snu i obojętnem, bezmyślnem okiem powiódł dokoła.

Pani Zbaska zamyśliła sie czegóś a po chwili rzekła:

— Wiesz co panie Hałajkiewicz, jak obaczysz gdzie tego malarza, to go zaproś do dworu.

— Niby wedle tych sprych do najtyczanki — uzupełniał ekonom z dumną pojętnością.

— Ależ gdzietam — pochwyciła prędko dziedziczka — zaproś go tak do dworu... na obiad... na śniadanie. To przecież obcy człowiek, a w tych górach nie ma gospody.

Hałajkiewicz kiwnął głową na znak ze pojmuje dyspozycyę a po kilku jeszcze zdanych relacyach z biegu gospodarstwa szargnął nogami, powiedział znowu: Pam do nóg wielmożnego państwa, i wyszedł z pokoju.

Pani Zbaska z uśmiechem zwróciła się do córki, której wesołość uśmierzała się powoli.

— Będziesz mogła zupełnie zaspokoić swoją ciekawość, lękam się tylko, aby ten nieznajomy wędrowiec którego wyobrażasz sobie przynajmniej jakimś znakomitym artystą lub Bóg wie czem więcej, nie zawiódł grubo twego oczekiwania.

Leonia swawolnie wzruszyła ramionami.

— Wielkie rzeczy! przynajmniej na chwilę obaczymy kogoś obcego w naszej odludnej jednostajnej okolicy! — odparła prędko.

I nagle jakaś lekka chmurka przebiegła po jej śnieżnem czole. — A bogdajże cię! — zawołała żywo, porywając się z miejsca — zapomniałam nasypać żołędzi mojej Dosi. Biedne stworzenie mrze zapewne z głodu.

I jak ptaszek furknęła z pokoju nie dotykając nawet ziemi lekkiemi stopami.

Pani Zbąska z jakimś rzewnym uśmiechem spozierała za odchodzącą, a potem utkwiła nagle wzrok w drzemiącym mężu.

Pan Erazm się ocknął, poruszył ustami, spojrzał w około siebie i zaśmiał się głośno, spazmatycznie.

Pani Zbąska westchnęła ciężko i chustkę żywo podniosła do oczu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej