Wiktor Gomulicki

CZAROWNICA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

CZAROWNICA

Obrazek starowarszawski

Gomulicki Wiktor

I

Borem zielonym, gościńcem piaszczystym rycerze dwaj posuwali się szłapią.

Niebo stało w ogniu, bowiem dzień lipcowy, płomienisty, żarny, ku końcowi się miał. Po obłokach z onyksu, jaspisu, porfiru przewalały się złota i purpury potoki.

— Po królewsku coś słonko zachodzi... — mówił jeździec młodszy mrużąc oczy modre, dwa prawe turkusy.

Starszy dodał:

— Wróżba to może dla księstwa, że się wrychle w królestwo przedzierzgnie...

— Jakżeby? — zdziwił się tamten.

- Dyć gadają, że król Zygmunt Mazowsze połknąć rad. Pono go miła żonka k`temu ciągnie.

- Włoszka... Wawrzynów jej trza i cyprysów. Cóż onej po piachach mazowieckich?

- W sam raz na „oprawę" do królewskiego klejnotu!...

Gwarząc jechali wprost na jasność  ślepiącą  - radzi każdej gałązce, co ją chocia krzynę przyćmiewała.

Młodszy cale był młodziusieńki. Spod lekkiego hełmu wymykały mu się długie, bursztynowej barwy kędziory. Jego usta świeżości i czerwieni ód malin pożyczyły, w jego twarzy było coś z dziecka, dziewczyny i cheruba. Agatowe ziarna, którymi omotał dłoń lewą, czymże być mogły, jeśli nie różańcem?

Gęstą, czarną, srebrem przetykaną brodę miał jeździec starszy. Bezdenne były jego oczy, nos duży, zakrzywiony — nos jastrzębia lub orła. Ale z przywiędłego, zarosłego oblicza dobrym światłem zacność biła.

Dzwonił ten drugi blachami stalowymi; o dużości jego świadczyło ciężkie spotniałego wierzchowca prychanie.

Ten mógł być tamtemu rodzicem, wszakże jeno towarzysza w nim miał. W kupie jechali, ku jednemu celowi, w jednym poselstwie — do Warszawy, do księżnej Anny, po Konradzie wdowy, pary tęgich książątek: Stacha i Januszka, rodzicielki.

Poróżniła się była księżna Anna z poddanych swych częścią. Sadła gorącego za białą skórę jej zaleli ziemi makowskiej szlachta. Nie mogło to tak ostać  — wżdyć to dobrego pana zaszczyt i miłowanie, a cnych paniąt, jutro już może Mazowsza władców, opiekunka.

Jechał więc Bolko młodziuśki i źrzały Ścibor, aby białogłowę, sprawiedliwie Makowianom krzywą, przebłagać. Starszy mocny był męstwem, doświadczeniem i wojenną zasługą; młodszego moc leżała w serca czystości i anielstwie.

Jednego męstwo, drugiego świętość na współziomków czoło wyniosły. Jednak w tej okazji Makowianie najwyżej postawili inną, aby im wspólną cnotę...

Bolko i Ścibor z tej racji w posły jadą, że są obaj - białogłowskiego rodu wrogi!

Makowianie ze swą księżną zgody chcą  - nie chcą niewoli. Porywczością zgrzeszyli, bo to u Mazura zwyczajne. Podbechtano ich, żółć w nich wzburzono - przywiedziono aż ku temu, że za oręż przeciw swej pani chwycili. Ochłonąwszy, sami się swej zapalczywości wstydają. Ale Mazur, choć  ślepy się rodzi, później za to każdą sprawę wzrokiem bystrym, jak świdrem, przedryluje. Księżna, choć niby to słaba niewiastka, rozumek ma dobry, a chytrość i przebiegłość prawie litewską (jako że Radziwiłłówna). Z nią kutym być trzeba na cztery nogi, żeby dudkiem nie zostać.

Urodziwa jest księżna Anna, uroda zasie niewiast jest jako lep mocny, na który szpaki się  łowią. A iluż to, miły Boże, szpaków wśród rodu męskiego! Więc mądra była Makowian myśl wyprawić do księżnej takich, których serca mocnymi paiżami od grotów zalotności zabezpieczone.

I zaprawdę, nie kruchej strzałki Kupida, jeno oszczepu trzeba by stalistego, żeby zranić granitową pierś brodacza Ścibora. Nie ma zaś zaprawdę takich oczu cała ziemia warszawska, płocka i czerska, żeby spotkawszy się z wejrzeniem Bolkowym nie odskoczyły kornie jak piłka od muru.

Bowiem Ścibor, kilkakroć  żeniony i kilkakroć zdradzany, białogłowy w nienawiści ma. A Bolkowe myśli daleko od ziemskich miłości wybiegły: pątnikiem młodzieńczyk chce zostać, w drogę do grobu Chrystusowego się gotowi. Cela wybielona, twardy klęcznik, krzyż i włosienica to jedyne marzeń jego symbole. Niech przeto księżna siły swych pięknych oczu na innych probuje: z takimi junakami sromotnie z placu ustąpić by musiała.

II

Z boru zielonego, z boru cienistego wyjechali rycerze.

Już im teraz wachlarze z gałęzi zbędne. Już i powiek mrużyć nie zniewoleni. Bezrzęse oko słońca, choć się jeszcze na sen nie zamknęło, słabiej już  świeci, źrenicy patrzącego nie rani.

Niebo płonie, lecz są to już blaski dogasającego pożaru. Już je jakby leciuchny muślin mgły czy dymu przesłonił. Już królewski majestat zachodu bez oślepnięcia oglądany być może.

Ku rzece wielkiej dążą rycerze i ku miastu pięknemu, które się na wzgórzu wyniosłym, jak monarcha na stolicy swej, rozsiadło. Już się ta rzeka pluskiem fal ogromnych zapowiada, już na pierwsze spotkanie wysyła chłodne, rzeźwiące powiewy, które są niby rąk dotknięcia miłych, pod brodę głaszczących. Maluczko, a i gród książęcy, w rzece się przezierający, moc swą i piękność widomie roztoczy.

Czas już miały oczy rycerzy do cudnego widoku przywyknąć  — toć do grodu książęcego każdemu Mazurowi często droga wypada. Jednak ta, wszystkim grodom Mazowsza przodująca Warszawa jawi się im dziś w takim blasku, że pokłon oddać jej muszą.

Na drożynie wąskiej, w niezbrodzonym morzu łoziny, w pobliżu rzeki niespokojnie rzucającej się w łożysku rumaki wstrzymali, głowy podnieśli - w milczeniu zupełnym patrzą a patrzą.

Na zakurzonej purpurze nieba ostra sylweta miasta jest jakby z ciemnego brązu odlana, w jasną miedź i złoto wtopiona.

W stłoczonej masie murów zamek książęcy i fara z wyniosłą wieżą pierwsze zajęły miejsce. Zębaty, krwistoczerwony, przerażająco wysoki mur opierścienia miasto, szyję mu jakby kołnierzem włoskim ściskając. Nad murem i nad gmachami gąszcz proporczyków blaszanych kupi się i w powietrzu igra niby kawek rozbawionych stado. Największy nad Zamkiem wziął straż i zda się widziadłem upiorowym, razem podziw, cześć i strach niecącym. Smok na nim z nietoperzymi skrzydłami, na łapach szponiastych, w powietrzu ognistym pływa, z płomieni zda się wynurzać.

Takie sobie znamię wybrała Warszawa, by  straszną wrogom swym być...

Westchnęli obaj rycerze, zadość się napatrzywszy.

— Na schwał miasto!— rzeknie Ścibor, z zadumy się ocykając. — Już się Litwie nie da ani Jaćwieży. Jakie to mury! jakie wały! A fosy! a baszty! Wej no, wej!

Bolko poprawił:

— Powiedz, mościwy Ściborze, jakie kościoły! jakie na kościołach wieżyce! Przed znakiem krzyża świętego czart i poganin ustąpią.

Ostatnim spojrzeniem sylwetę grodu mazowieckiego obwiedli. Starszy, jakby nagle trzeźwiejąc, rzecze:

— Zadość już tego patrzenia. Siłaśmy czasu zmitrężyli. Spieszyć nam trza, póki przewoźnik spać nie pójdzie, a pachołkowie bram miejskich nie zawrą. Ściśnij no, młody bracie, boki swej szkapie — w prawo się kopnijmy, do przewozu!

Pocwałowali obaj brzegiem rzeki, równo z jej falami.

III

Już ciemniały łuny zachodu, gdy u przewozu stanęli. Stary Giza, który prom od miasta dzierżawił i sam zawsze na nim był, czeladzi swej dozorując, na jadących z dala ręką kiwał.

—Śpieszajta! śpieszajta! Ostatni prom odchodzi. Kto nie zdąży, pod krzem się wyśpi — chybaby ha smoku skrzydlatym przez Wisłę przeleciał!

Już miejsca zajęli, z koni zesiadłszy i za uzdy one dzierżąc, a stary mieszczanin jeszcze gadał:

— Bywałoć u nas to i nieraz. Czarować ludzie umieją i czarownik u nas nierzadki. Łońskiego roku samem na własne stare ślepie widział, jak Matyjasowa spod Panny Marii z rybaczką z Chwaliszewa na czarnym koźle bez powietrze śmigały. Pławiono je potem i mistrzowi na spalenie dano, ale co z tego? Rozpleniło się to bezeceństwo niczym perz na ugorze — ogniem tego nie wyżżesz, wodą nie zalejesz, mieczem nie wysieczesz...

Rękę wytknął ku brzegowi warszawskiemu, gdzie na wzgórzu wyniosłym czarnymi, wstrętnymi liniami wykreślało się ohydne kaźni narzędzie.

— Mamy urwiżywot — a co po nim?!...

Aż do samego brzegu kto wiosłami, on językiem pracował. Gadał przez pół do podróżnych, przez pół do siebie — wreszcie cały się do rzeki odwrócił, pluł na fale i z nimi tylko gawędę wiódł.

Rycerze, do lądu przybiwszy, wnet koni dosiedli, do Zamku prosto pognali.

Już na fosie głębokiej most był zwiedziony. Po stronie przeciwnej, w okienku strażnika pełgał nikły kaganek; cisza była głucha, jakby w siedzibie książęcej wszyscy zasnęli albo wymarli.

Ścibor po staremu w róg uderzył. Odpowiedziano mu z tamtej strony. I zaraz człek się ukazał z latarnią wielką, której światło całą rowu szerokość przesięgło.

- A kto?... A skąd?... A po co?... - donośnym, złym głosem krzyczano.

Opowiedzieli się podróżni. Opowiedzieli się raz, opowiedzieli po wtóre i po trzecie. Strażnik był głuch, a może głucha udawał?

Dopiero rozgłośne okrzyknięcie, jako szlachta są makowscy i do księżnej jejmości w posły przybywają, sprawiło, że zabrzękły łańcuchy i ciężki pomost drewniany z łoskotem, zgrzytem, skowytem nad fosą się rozpostarł. 

Przebyli jeźdźcy bramę jedną, przebyli drugą  — bowiem podwójny pierścień murów Zamek otaczał. Na brukowanych dziedzińcach kopyta ich koni łoskot wielki czyniły. Ale sam Zamek, pospolicie dworem nazywany, drewniany był i raczej wygodą i obszarem niż okazałością celował.

Burgrabia powiódł przybyszów do baszty rozłożystej, Żuraw rzeczonej. We dworze, samymi białogłowami zaludnionym, dla mężczyzn miejsca nie było.

Aliści ledwie blachy pancerne zrzucili, krzynę wypoczęli, sługus się zjawił ze dworu.

— Księżna jejmość do stołu swego zaprasza, wieczerzać ze wszystkimi wzywa!

Skłonili się na znak posłuszeństwa.

— W ukropie kąpana... — z cicha mruknął  Ścibor do towarzysza.

— Niewiasta mężna — dobrotliwie zauważył Bolko. — Nie wie, z czym przybywamy, a już  śmiało naprzeciw nas wychodzi...

Obmyci z kurzawy, statecznie przyodziani, nie zapomniawszy wsunąć na palce wielkich, herbowych pierścieńców na Zamek krokiem dostojnym poszli.

Tchnęli obaj powagą, jaka wysłańcom współziomków przystoi. Ścibor uroczysty był i surowy jak senator, Bolko nadobnie jak młody trubadur wyglądał.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej