Marcel Proust

CZAS ODNALEZIONY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

CZAS ODNALEZIONY

Marcel Proust

ROZDZIAŁ PIERWSZY

TANSONVILLE

Mógłbym skądinąd nie zatrzymywać się nad owym pobytem nie opodal Combray, bo był to może w moim życiu moment, kiedy o Combray myślałem najmniej, gdyby właśnie dlatego nie dostarczył on sprawdzianu przynajmniej prowizorycznego pewnym myślom, które kojarzyłem po pierwsze ze stroną Guermantes, a także sprawdzianu myślom innym, jakie nachodziły mnie od strony Méséglise. Rozpoczynałem znów co wieczór, w odmiennym kierunku, spacery, jakie robiliśmy w Combray, po południu, kiedy chodziliśmy w stronę Méséglise. Obiady jadało się teraz w Tansonville o godzinie, w której ongi spano już od dawna w Combray. I z przyczyny upałów, a następnie dlatego, że po południu Gilberta malowała w kaplicy zamkowej, wyruszaliśmy na przechadzkę mniej więcej na dwie godziny przed obiadem. Dawną przyjemność, jaką sprawiał nam w powrotnej drodze widok purpurowego nieba obramowującego Kalwarię albo skąpanego w Vivonne, zastąpiła przyjemność wyruszania z zapadnięciem nocy, kiedy we wsi spotykaliśmy już tylko niebieskawy, nieregularny i ruchomy trójkąt powracających baranów. Na jednej połowie pół wygasał zachód; ponad drugą świecił księżyc, który niebawem miał skąpać je całe. Bywało, że Gilberta puszczała mnie samego i posuwałem się naprzód, zostawiając swój cień za sobą, niby łódź, która żegluje poprzez zaczarowane przestrzenie; towarzyszyła mi jednak najczęściej.

Spacery, któreśmy tak odbywali, były to bardzo często moje dawne spacery z dzieciństwa: jakżeż  więc miałbym nie doświadczać bez porównania żywiej niż ongi w stronie Guermantes uczucia, którego nigdy nie potrafiłbym opisać, a do którego dołączało się uczucie, iż osłabły moja wyobraźnia i wrażliwość, skoro przekonałem się, jak mało pociąga mnie Combray? Trapiłem się widząc, jak skąpo przeżywam powtórnie moje dawne lata. Nad brzegiem, z drogi do holowania, stwierdzałem, jak uboga i brzydka jest Vivonne. Nie dlatego bym odkrył wśród materii swoich wspomnień jakieś bardzo znaczne niedokładności. Lecz oddzielony od miejsc, które zdarzyło mi się znowu przemierzać, oddzielony całym życiem zgoła już różnym, nie znajdowałem między nimi a sobą, owej styczności, z której rodzi się, nim się nawet spostrzeżemy, bezpośredni, rozkoszny i absolutny żar wspomnienia. Nie pojmując chyba dobrze jego natury, smuciłem się na myśl, że moja zdolność odczucia i wyobraźni zmalała. widać, skoro te przechadzki nie sprawiają mi już radości. Sama zresztą Gilberta rozumiejąc mnie jeszcze mniej, niż ja rozumiałem siebie, zwiększała mój smutek dzieląc moje zdziwienie. „Jak to — powiadała — nie odczuwa pan nic kierując się tą stromą ścieżką, którą wspinał się pan dawniej?" A i ona sama tak się zmieniła, że nie dostrzegałem już jej urody, nie była wcale ładna.

Kiedyśmy szli, widziałem, jak zmienia się krajobraz, trzeba było wchodzić na wzgórza, potem opadały zbocza. Gawędziliśmy z Gilbertą, bardzo jak dla mnie przyjemnie. Nie bez trudu jednak. W tylu osobach istnieją rozmaite złoża niepodobne do siebie, charakter ojca, charakter matki; przenikamy jedno, potem drugie. Lecz nazajutrz porządek nawarstwień jest odwrócony. I nie wiadomo ostatecznie, kto rozdzieli poszczególne części, komu można by zaufać w kwestii wyroku. Gilberta była jak owe kraje, z którymi nie ośmielamy się zawrzeć sojuszu, bo zbyt często zmieniają rząd. Ale w gruncie rzeczy to błędne. Pamięć osoby najbardziej nawet zmiennej ustanawia w niej coś na kształt tożsamości sprawiając, że nie chcielibyśmy zawieść obietnic, o których ona pamięta, choćby nawet nie podpisała się pod nimi ze swej strony.

Go zaś do inteligencji, Gilberta odznaczała, się nader żywą, mimo paru absurdalnych cech odziedziczonych po matce. Ale, i nie dotyczy to jej walorów osobistych, pamiętam, jak w rozmowach, które wiedliśmy na przechadzkach, zdziwiła kilkakroć mnie bardzo. Po raz pierwszy, na przykład, mówiąc: „Gdyby nie był pan taki głodny i gdyby nie było tak późno, poszedłszy tą drogą na lewo, a potem skręciwszy w prawo bylibyśmy za niecały kwadrans w Guermantes." Zupełnie jakby mi powiedziała: „Niech pan skręci w lewo, potem na prawo, a dotknie pan niedotykalnego, osiągnie pan nieosiągalne oddale, z których tu na ziemi znamy zawsze tylko kierunek, tylko (niegdyś sądziłem, że to jest wszystko, co będę mógł poznać z Guermantów, i może nie myliłem się w pewnym sensie) stronę. W jedno z moich innych zdziwień wpadłem na widok źródeł Vivon-ny, które wyobrażałem sobie jak coś nie mniej pozaziemskiego niż wejście do piekieł, a które były tylko rodzajem kwadratowego baseniku, skąd unosiły się bańki. A po raz trzeci było to, kiedy Gilberta rzekła do mnie: „Jeśli pan zechce, możemy jednak wyjść któregoś popołudnia i pójść do Guermantes przez Méséglise, to najładniejsza droga", zdanie, co zachwiawszy wszelkie pojęcia z mojego dzieciństwa uwiadomiło mnie, że obie strony nie są aż tak nie do pogodzenia, jak mniemałem. Lecz to uderzyło mnie najbardziej, jak mało podczas owej bytności przeżywałem moje dawne lata, jak nie kwapiłem się ujrzeć znów Combray i jak ubogą i brzydką wydała mi się Vivonne. Lecz kiedy utwierdziła mnie w wyobrażeniach, jakie powziąłem ongi o stronie Méséglise, było to podczas jednej z przechadzek na ogół nocnych, chociaż odbywały się przed obiadem — ale ona jadła obiad tak późno! Schodząc w tajemnicę doliny doskonałej i głębokiej, wymoszczonej poświatą księżyca, przystanęliśmy na chwilę niby dwa owady, które zagłębią się zaraz na dno błękitnawego kielicha. Gilberta wypowiedziała wtedy — może po prostu przez miłą uprzejmość pani domu, która żałując, iż odjedziecie niebawem, chciałaby pokazać wam dokładniej te okolice, skoro zdajecie się je lubić — jedne z tych słów, gdzie jej obycie kobiety światowej, umiejąc wyciągnąć korzyść z przemilczeń, prostoty i powściągliwości w wyrażaniu uczuć, każe wam wierzyć, że zajmujecie w jej życiu miejsce, jakiego nikt nigdy nie zdołałby zająć. Przelewając nagle na nią czułość, jaką napełniła mnie rozkoszna aura, wietrzyk, któryśmy wdychali, powiedziałem:

— Mówiła pani kiedyś o stromej ścieżce. Jakżeż ja panią wtedy kochałem!

Odrzekła:

— Czemu pan mi tego nie powiedział? Nie domyślałam się nawet. Bo ja kochałam pana. I to nawet dwa razy narzuciłam się panu.

— A kiedyż to?

— Po raz pierwszy w Tansonville, był pan na spacerze z rodziną, wracałam i nigdy jeszcze nie widziałam tak ładnego chłopczyka. Miałam zwyczaj — dodała tonem nieokreślonym i wstydliwym — bawić się z moimi rówieśnikami w ruinach baszty Roussainville. I powie mi pan, że byłam bardzo źle wychowana, bo bywały tam dziewczęta i chłopcy wszelkiego autoramentu, żeby korzystać z ciemności. Teodor, ministrant z kościoła w Combray, trzeba to przyznać, milutki (Boże, i jakiż ładny!), a potem zbrzydł okropnie (jest obecnie aptekarzem w Méséglise), dokazywał tam ze wszystkimi wiejskimi dziewczątkami z sąsiedztwa. A że puszczano mnie samą z domu, biegłam tam, jak tylko mogłam się wyrwać. Nie umiem panu powiedzieć, jak bardzo pragnęłam, żeby i pan tam przyszedł; pamiętam doskonale, że mając tylko minutę, aby dać panu do zrozumienia, czego chcę, ryzykując, że zauważyliby to pańscy i moi rodzice, dałam panu znak w sposób tak obcesowy, że wstydzę się tego dziś jeszcze. Ale pan spojrzał na mnie z taką złością, że zrozumiałam, że pan nie chce.

I pomyślałem nagle, że prawdziwa Gilberta i prawdziwa Albertyna to może były te, które oddały się w pierwszej chwili w swoim spojrzeniu, jedna pod żywopłotem różowej tarniny, druga na plaży. I to ja nie umiejąc tego zrozumieć, wydobywszy to z pamięci dopiero później, po przerwie, kiedy w rozmowach ze mną cała gama niezdecydowanego uczucia kazała im lękać się podobnej otwartości, jaką okazały w pierwszej minucie, zepsułem wszystko przez własną niezręczność. Spudłowałem tu bardziej kompletnie — chociaż, co prawda, moja względna w stosunku do nich porażka była mniej absurdalna — dla tychże przyczyn, z których Saint-Loup chybił Rachelę.

— A drugi raz — podjęła Gilberta — było to po wielu latach, kiedy natknęłam się na pana w bramie pańskiego domu w wilię dnia, w którym znów miałam spotkać pana u ciotki Oriany; nie od razu poznałam pana, a raczej poznałam, bezwiednie, gdyż ogarnęła mnie takaż chęć jak w Tansonville.

— W przerwie były jednak Pola Elizejskie.

 — Tak, ale wtedy kochał mnie pan za bardzo, wyczuwałam inkwizycję, cokolwiek bym uczyniła.

Nie pomyślałem, żeby spytać, kim był ów młody człowiek, z którym szła w dół alei Pól Elizejskich tego dnia, kiedy wyszedłem, żeby się z nią zobaczyć, i kiedy mógłbym się z nią pojednać, bo był jeszcze czas po temu, tego dnia, który odmieniłby chyba całe moje życie, gdybym nie spotkał dwojga cieni zbliżających się obok siebie wśród mroku. Gdybym spytał, może powiedziałaby mi prawdę, jak Albertyna, gdyby ją wskrzesić. Bo i rzeczywiście, czyż między nami a kobietami, które przestaliśmy kochać, spotykanymi po latach, nie ma śmierci, tak jak gdyby nie było już ich na świecie, skoro fakt, iż nasza miłość już nie istnieje, przekształca te, którymi one były wtedy, albo nas, jakimi byliśmy wtedy, w umarłych? Może też nie byłaby pamiętała lub skłamała. Tak czy inaczej nie było już dla mnie interesujące dowiedzieć się o tym, bo moje serce zmieniło się jeszcze bardziej aniżeli twarz Gilberty. Twarz ta przestała mi się podobać w ogóle, a przede wszystkim nie byłem już nieszczęśliwy i nie zdołałbym pojąć, gdybym znów pomyślał o tym, że mogłem być aż tak nieszczęśliwy spotkawszy Gilbertę idącą drobnym kroczkiem obok młodego człowieka i powiedzieć sobie: „Nie chcę widzieć jej więcej." Ze stanu duszy, który tego odległego roku był dla mnie tylko przewlekłą torturą, nic nie przetrwało. Bo jest na tym świecie, gdzie wszystko się zużywa, gdzie wszystko czeźnie, coś, co rozsypuje się w gruzy, coś, co podlega zniszczeniu jeszcze kompletniejszemu, pozostawiając po sobie jeszcze mniej śladów niż Piękno: to Smutek.

Jeśli jednak nie dziwię się, że nie spytałem, z kim. szła w dół Pól Elizejskich, bo widziałem już zbyt wiele przykładów tej nieciekawości sprowadzonej przez Czas, dziwię się trochę, iż nie opowiedziałem Gilbercie, że zanim spotkałem ją tego dnia, sprzedałem starą chińską wazę, żeby kupić jej kwiatów. A przecież w czasach tak smutnych, które nastąpiły potem, jedyną moją pociechą, było pomyśleć, iż będę mógł bezpiecznie opowiedzieć jej o tych jakże tkliwych intencjach. W przeszło rok później, jeśli widziałem, że grozi mi zderzenie z czyimś autem, nie chciałem umrzeć z tej jedynie przyczyny, by móc  opowiedzieć to Gilbercie. Pocieszałem się mówiąc sobie: „Nie spieszmy się, mam na to przed sobą całe życie." I z tej, racji pragnąłem nie stracić życia. A teraz wydawałoby mi się to niezbyt przyjemne do powiedzenia, niemal śmieszne i „wciągające".

 — A zresztą — ciągnęła Gilberta — nawet tego dnia, kiedy spotkałam pana w bramie, pozostał pan zupełnie taki sam jak w Combray. Gdyby pan wiedział, jak mało się pan zmienił!

Znów ujrzałem Gilbertę w mojej wyobraźni. Mógłbym wyrysować czworokąt światła, jaki słońce tworzyło pod tarninami, łopatkę, którą dziewczynka trzymała w ręce, powłóczyste spojrzenie, którym przylgnęła do mnie. Sądziłem jedynie, z przyczyny ordynarnego gestu, jaki mu towarzyszył, że było to spojrzenie wzgardy, gdyż to, czego pragnąłem, wydawało mi się czymś, czego dziewczęta nie znały i robiły tylko w mojej wyobraźni, wśród moich godzin samotnego pożądania. W jeszcze mniejszym stopniu bym sądził, że tak łatwo, tak szybko, niemal na oczach mojego dziadka, jedna z nich miała czelność to wyrazić.

Nie spytałem, z kim przechadzała się aleją Pól Elizejskich tego wieczora, kiedy sprzedałem chińskie wazy. Stało mi się całkiem obojętne to, co było z rzeczywistości pod ówczesnym pozorem. A jednak, iluż nie przecierpiałem dni i nocy zastanawiając się, kto to był, ileż razy musiałem tłumić bicie serca bardziej może jeszcze, niż niegdyś po to, żeby nie iść po raz drugi na dobranoc do mamy w tymże Combray! Podobno starzeje się nasz system nerwowy i tym się właśnie tłumaczy słabnięcie pewnych nerwowych przypadłości. To jest prawdą nie tylko dla naszego stałego ja, które przedłuża się przez cały ciąg naszego życia, lecz jest prawdą dla wszelkich naszych ja następujących po sobie, co na ogół częściowo je tworzą.

Toteż trzeba mi było z tylu lat dystansu poddać retuszowi obraz tak dobrze zapamiętany i operacja ta uczyniła mnie dość szczęśliwym wykazując, że nieprzebyta przepaść, jaka według mnie istniała wtedy między mną a pewnym rodzajem złotowłosych dziewczątek, była przepaścią równie urojoną jak przepaść Pascala — operacja, którą uznałem za poetyczną, skoro trzeba było jej dokonać w głębiach długiej serii lat. Drgnąłem z pożądania i żalu na myśl o lochach w Roussainville. A jednak byłem szczęśliwy powiadając sobie, że to szczęście, ku któremu zmierzały wtedy wszystkie moje siły i którego nic już nie mogło mi przywrócić, istniało gdzie indziej niż w mojej myśli, w rzeczywistości tak blisko mnie, w owym Roussainville, o którym mówiłem tak często i które mogłem dojrzeć z gabinetu pachnącego irysami. I ja nic nie wiedziałem! Na ogół Gilberta streszczała wszystko, czego pragnąłem na moich spacerach tak dalece, iż nie mogłem zdecydować się na powrót w mniemaniu, że widzę, jak drzewa rozstępują się z lekka i ożywają. Dzięki niej za dzieciństwa byłbym niemal poznał smak tego, czego pragnąłem tak gorączkowo, gdybym tylko potrafił zrozumieć to i odszukać. Bardziej całkowicie, niżbym sądził, Gilberta była w tym okresie naprawdę od strony Méséglise.

A nawet owego dnia, kiedy spotkałem ją w bramie, chociaż nie była już panną d'Orgeville, tą, którą Robert miewał po domach publicznych (i co za pocieszna historia: to akurat jej przyszłego męża prosiłbym o wyjaśnienie!), nie pomyliłem się całkiem ani co do sensu jej spojrzenia, ani co do rodzaju kobiety, jaką była, a wyznawała mi teraz, że była.

— Wszystko to już nader odległe — rzekła — myślałam zawsze już tylko o Robercie od dnia naszych zaręczyn. I widzi pan, to nawet nie te dziecinne kaprysy wyrzucam sobie najbardziej...

Cały dzień w tej siedzibie nieco nazbyt wiejskiej, wyglądającej tylko na miejsce sjesty między dwoma spacerami albo podczas ulewy, w jednym z owych dworów, gdzie każdy salon przypomina zieloną altanę i gdzie na tapetach w jednym pokoju róże ogrodowe, a w drugim ptaki wśród gałęzi znów spotykają się z wami i dotrzymują wam towarzystwa, odcięte od świata — były to bowiem stare tapety, gdzie każda róża była dostatecznie odosobniona, aby się dało, gdyby była żywa, ją zerwać, a każdy dał się ptak wsadzić do klatki i oswoić, bez śladu owych wielkich dekoracyj pokojów dzisiejszych, gdzie na srebrzyste tło zbiegły się wszystkie jabłonie Normandii i zarysowują się w stylu japońskim, żeby halucynować godziny, które spędzacie w łóżku — cały dzień spędzałem w swoim pokoju, skąd widniała piękna zieleń parku i bzy u wejścia, zielone liście potężnych drzew nad wodą roziskrzone w słońcu i las Méséglise. Patrzałem na to wszystko na ogół z przyjemnością tylko dlatego, że mówiłem sobie: „To miło mieć tyle zieleni w oknie swojego pokoju", aż do chwili kiedy w tym przestronnym zieleniącym się obrazie odkryłem, namalowaną, przeciwnie, ciemnym błękitem, po prostu dlatego że była dalej, dzwonnicę kościoła w Combray. Nie wyobrażenie tej dzwonnicy, ale samą dzwonnicę, która, podsuwając mi tym sposobem pod oczy oddalenie tamtych miejsc i lat, weszła wśród świetlistej zielem, i to zgoła innym tonem, tak ciemnym, że zdawała się niemal tylko zarysowana, weszła, by wpisać się w czworokąt mojego okna. I w pewnych momentach, kiedy wychodziłem z pokoju, dostrzegałem na końcu korytarza, gdyż biegł on w przeciwnym kierunku, jak gdyby szkarłatną wstęgę, obicie saloniku, muślin zwykły, ale czerwony, gotową zapłonąć, gdyby padł na nią promień słońca.

Na tych przechadzkach Gilberta, opowiadała mi, jak Robert odwracał się od niej, lecz po to, aby iść do innych kobiet. I rzeczywiście nie mógł w życiu opędzić się od kobiet, co miało — jak bywa z pewnymi koleżeństwami męskimi dla mężczyzn lubiących kobiety — charakter bezużytecznego wybiegu i miejsca daremnie uzurpowanego, jakie w większości domów zajmują na nic nieprzydatne sprzęty.

Przyjeżdżał kilkakroć do Tansonville za mojego tam pobytu. Bardzo się różnił od Roberta, którego znałem dawniej. Życie nie przydało mu tuszy i rozleniwienia jak panu de Charlus, całkiem przeciwnie, lecz dokonując w nim zmiany odwrotnej nadało mu zbyt swobodny wygląd oficera kawalerii — aczkolwiek ożeniwszy się wystąpił z czynnej służby — i to w stopniu nigdy nie spotykanym dotąd u niego. W miarę jak tył pan de Charlus, Robert . (oczywiście był bez porównania młodszy, ale czułeś, że bardziej i pracowicie będzie zbliżał się do tego ideału z wiekiem), niby pewne kobiety poświęcające stanowczo swoją twarz figurze i które od pewnej chwili nie opuszczają już Marienbadu (myśląc, że skoro nie mogą zachować kilku młodości na raz, młodość talii będzie najbardziej zdatna reprezentować inne), stał się smuklejszy, bardziej rączy — odmienny wynik tej samej przywary. Chyżość ta miała skądinąd rozmaite racje psychologiczne: lęk, żeby go nie widziano, pragnienie, by nie zdradzić się z tym lękiem, gorączkowość, jaką, rodzi niezadowolenie z siebie i nuda. Miał zwyczaj bywać w pewnych nader podejrzanych lokalach, dokąd (wolał bowiem, żeby nie widziano ani jak tam wchodzi, ani jak stamtąd wychodzi) wpadał raptownie, aby użyczyć niechętnym spojrzeniom hipotetycznych przechodniów możliwie najmniejszej powierzchni, jak ruszamy do ataku. I w manierach pozostał mu ten zryw huraganu. Może też uschematyzowały one pozorną nieulękłość kogoś, kto chce pokazać, że się nie boi i nie chce zostawiać sobie chwili do namysłu. Stawiając już kropkę nad „i" należy wciągnąć do rachunku pragnienie wzrastające z wiekiem, aby uchodzić za młodego, a nawet niecierpliwość owych ludzi wiecznie znudzonych, wiecznie zblazowanych, jakimi są mężczyźni zbyt inteligentni, by prowadzić życie względnie próżniacze, jakie wiodą, a w którym nie realizują się ich zdolności. Zapewne, samo ich lenistwo da się wyrazić nonszalancją. Ale, zwłaszcza od momentu, kiedy ćwiczenia fizyczne zyskały sobie popularność, lenistwo przybrało formę, sportową, nawet poza godzinami przeznaczonymi na sporty, i wyraża się już nie tylko nonszalancją, lecz i gorączkowym ożywieniem, które mniema, że nie pozostawia nudzie ani miejsca, ani czasu.

[przyp. autora] Moja pamięć, pamięć samą w sobie mimowolna, zatraciła miłość Albertyny. Wydaje się jednak, że istnieje również jakaś mimowolna pamięć ciała, blada i jałowa kopia tamtej, żyjąca dłużej, jak niektóre zwierzęta czy rośliny pozbawione inteligencji żyją dłużej od człowieka. Nogi, ręce są pełne odrętwiałych wspomnień.

Jednego razu, kiedy rozstałem się z Gilbertą dość wcześnie, zbudziłem się nocą w pokoju w Tansonville i jeszcze na pół uśpiony zawołałem: „Albertyno!" Nie dlatego żebym pomyślał o niej, nic dlatego żeby mi się przyśniła albo żebym wziął ją za Gilbertę: to reminiscencja, wykluwszy się w mojej" ręce, kazała mi poszukać dzwonka — za plecami, jak w moim pokoju w Paryżu. I nie znajdując go zawołałem: „Albertyno! , w mniemaniu, że moja zmarła przyjaciółka leży koło mnie, jak to zdarzało się często wieczorem, i że zasnęliśmy razem, licząc, przy zbudzeniu, na czas potrzebny Franciszce, nimby nadeszła, aby Albertyna mogła nie popełniając nieostrożności pociągnąć za sznur dzwonka, którego nie znajdowałem.

Stając się — przynajmniej podczas tej nieznośnej fazy — coraz bardziej oschłym, nie dawał już prawie nigdy przyjaciołom, na przykład mnie, żadnych dowodów cieplejszej serdeczności. Natomiast Gilbercie okazywał afektowaną czułostkowość posuniętą aż do farsy i to raziło. Nie dlatego by w rzeczywistości Gilberta była mu obojętna. Nie, Robert ją kochał. Lecz okłamywał ją stale; stale też odkrywano wrodzoną mu dwulicowość, jeśli nie sam grunt jego kłamstw; a wtedy myślał, że potrafi wydobyć się jednym tylko sposobem — wyolbrzymiając aż do śmieszności szczery smutek, jaki odczuwał zmartwiwszy Gilbertę. Zjawiał się w Tan-sonville i musiał, jak powiadał, odjechać nazajutrz rano, aby załatwić sprawę z pewnym panem z tych właśnie stron, który miał oczekiwać go w Paryżu, ów zaś pan, spotkany akurat pod wieczór nie opodal Combray, demaskował niechcący kłamstwo, o którym Robert zapomniał go uprzedzić — oznajmiając, że przybył tutaj na odpoczynek miesięczny i że przed tym terminem nie wróci do Paryża. Robert czerwienił się widząc melancholijny i domyślny uśmiech Gilberty, uwalniał się tą lub ową impertynencją od gafiarza, wyprzedzał żonę, posyłał jej bilet pełen rozpaczy, w którym powiadał, że okłamał ją dla zaoszczędzenia jej przykrości, gdyby bowiem widziała, iż odjeżdża z przyczyny, której wyjawić by jej nie mógł, przypuściłaby, że jej nie kocha (i to wszystko, choć pisane w charakterze kłamstwa, było na ogół prawdą). Następnie posyłał sługę z zapytaniem, czy może do niej wejść, i tu częściowo wskutek rzeczywistego zasmucenia, częściowo zdenerwowany tym życiem, częściowo przez symulację co dnia zuchwalszą łkał, zlewał się obficie zimną wodą, mówił o swojej bliskiej śmierci, a niekiedy walił się na podłogę, jak gdyby doznał zawrotu głowy. Gilberta nie wiedziała, w jakim stopniu mogłaby mu wierzyć, i w każdym poszczególnym wypadku miała go raczej za kłamcę, ale że w ogólności była kochana i niepokoiła się owym przeczuciem bliskiej śmierci, mniemała, iż Robert cierpi może na jakąś nie znaną jej chorobę, nie śmiała mu się sprzeciwiać i prosić, by zaniechał swoich wypraw. Tym zresztą mniej rozumiałem te wyprawy, że Morela przyjmowano niby kogoś należącego do rodziny, z Bergotte'em, gdziekolwiek bawiliby państwo de Saint-Loup: w Paryżu, w Tansonville.

Franciszka, będąc już nie raz jeden świadkiem tego wszystkiego, co pan de Charlus robił dla Jupiena, i tego wszystkiego, co Robert de Saint-Loup robił dla Morela, nie wyciągnęła wniosku, iżby to była cecha pojawiająca się w niektórych pokoleniach u Guermantów, ale raczej — przecież Legrandin wspomagał bardzo Teodora — uwierzyła w końcu, ona, osoba tak moralna i tak pełna przesądów, że był to obyczaj, który powszechność uczyniła szacownym. Powtarzała stale o młodzieńcu, czy byłby to Morel, czy też Teodor:

— Znalazł jednego pana, co zajął się nim raz na zawsze i bardzo dobrze mu pomógł.

A że w podobnym przypadku protektorzy są zawsze tymi, którzy kochają, przebaczają i cierpią, Franciszka, rozsądzając ich i małoletnich, których sprowadzali na złą drogę, nie wahała się. przypisywać pięknej roli pierwszym i dopatrywać się u nich „serca". Potępiała, nie wahając się; Teodora, który spłatał wiele psot Legrandinowi, aczkolwiek, jak się zdawało, nie żywiła żadnych wątpliwości co do natury ich związku, dodawała bowiem:

— A wtedy ten mały zrozumiał, że od niego też się coś należy, bo powiedział: „Niech mnie pan weźmie ze sobą, będę pana bardzo kochał i będę pana wciąż pieścił", i daję słowo, ten pan ma tyle serca, że na pewno Teodor jest pewien, że znalazł sobie może więcej, niż zasłużył, bo to szalona pałka, ale ten pan jest taki dobry, że nieraz mówiłam do Janki (narzeczonej Teodora): „Moje dziecko, jakbyś tylko znalazła się w kłopocie, idź do tego pana. Sam prześpi się prędzej na podłodze, a tobie odda swoje łóżko. Za bardzo pokochał tego małego (Teodora), żeby wyrzucić go na ulicę. Z pewnością nigdy go nie opuści."¹

Podobnie, ceniąc wyżej Roberta de Saint-Loup niż Morela, sądziła, że mimo tego wszystkiego, co mały (Morel) zmalował, margrabia nigdy nie porzuci go w biedzie, bo to człowiek zbyt dobrego serca, chyba że sam by natrafił na jakieś wielkie przeciwności.

Nalegał, żebym pozostał dłużej w Tansonville, a nawet raz wyrwało mu się, chociaż jak najwidoczniej nie starał się już być dla mnie miłym, że mój przyjazd sprawił jego żonie taką przyjemność, iż, jak mówiła, nie posiadała się z radości cały wieczór, a tego wieczoru gnębił ją taki smutek, że przybywając znienacka wybawiłem ją cudem z rozpaczy, ,,a może z czegoś jeszcze gorszego", dodał. Prosił, bym spróbował przekonać Gilbertę, że ją kocha, mówiąc mi, że kobietę, którą też kocha, kocha mniej i że niebawem z nią zerwie.

— A jednak — powiadał, tak się pusząc i z taką potrzebą konfidencji, że wydawało mi się chwilami, iż imię Charliego zaraz „wyskoczy" wbrew Robertowi, niby numer na loterii — miałem czym się pysznić. Ta kobieta, która dała mi tyle dowodów czułości, a którą poświęcę dla Gilberty, nigdy przedtem nie zwróciła uwagi na żadnego mężczyznę i myślała nawet, że nigdy nie potrafi się zakochać. Jestem pierwszy. Wiedząc, jak odpycha każdego, nie mogłem ochłonąć ze zdumienia otrzymawszy od niej uroczy list, w którym powiadała mi, że szczęście dla niej może istnieć tylko ze mną. Oczywiście miałbym czym się upoić, gdyby myśl o biednej, zapłakanej Gilbercie nie była mi nie do zniesienia. Nie uważasz, że ma ona w sobie coś z Racheli? — powiadał.

Owszem, istotnie, uderzyło mnie nieokreślone podobieństwo, którego można było, ściśle biorąc, doszukać się teraz między nimi. Może wynikało ono z rzeczywistego pokrewieństwa pewnych rysów (decydowało tu na przykład pochodzenie semickie, tak mało jednak zaznaczające się u Gilberty), z którego racji Robert, kiedy jego rodzina zapragnęła, by się ożenił, uczuł, pod warunkiem równości obu fortun, większy pociąg do Gilberty. Wynikało ono również i z tego, że Gilberta odkrywszy przypadkiem fotografie Racheli, której nazwiska nie znała nawet, starała się dla przypodobania Robertowi naśladować te lub owe zwyczaje drogie aktorce, nosiła więc zawsze czerwone kokardy we włosach, czarną aksamitną szarfę na ręce i farbowała sobie włosy, by wydawać się brunetką. Następnie, czując, jak mizernieje od strapień, usiłowała na to zaradzić. Czasami przekraczała tu miarę. Jednego dnia, kiedy Robert miał wpaść na dwadzieścia cztery godziny do Tanson-ville, osłupiałem widząc, jak siada do stołu tak osobliwie różna nie tylko od tej, którą była niegdyś, lecz nawet inna niż teraz na codzień, i trwałem w osłupieniu, jak gdybym miał przed sobą aktorkę, rodzaj Teodory. Czułem, że mimo woli wpatruję się w nią zbyt bacznie, z ciekawości, by się dowiedzieć, co się w niej zmieniło. Ciekawość tę wkrótce zresztą zaspokoiłem, kiedy wytarła nos, mimo wszelkich środków ostrożności, jakie zastosowała przy tyra. Z mnóstwa kolorów, które pozostały na chustce, tworząc bogatą paletę, przekonałem się, że jest kompletnie umalowana. Stąd właśnie pochodziła krwista czerwień warg, do których usiłowała przykleić uśmiech w mniemaniu, że jej z nim do twarzy, a tymczasem zbliżająca się godzina pociągu sprawiała, iż Gilberta nie wiedząc, czy jej mąż przyjedzie naprawdę, czy też nadeśle jedną z owych depesz, których wzór ustalił dowcipnie pan de Guermantes: „Przyjazd niemożliwy, następuje kłamstwo", bladła pod fioletowym potem szminki, a oczy jej stawały się podkrążone.

— Bo widzisz — powiadał mi tonem z rozmysłu czułym, który kontrastował tak bardzo z jego dawną spontaniczną czułością, powiadał głosem alkoholika i z modulacjami aktora — wszystko bym oddał, żeby Gilberta była szczęśliwa. Tyle zrobiła dla mnie. Nie możesz nawet wiedzieć.

Ale najprzykrzejsza w tym wszystkim była jeszcze miłość własna, bo schlebiało mu, że Gilberta go kocha, i nie ośmielając się powiedzieć, iż on, Saint-Loup, kocha Charliego, podawał jednak o miłości, jaką skrzypek rzekomo doń pałał, szczegóły, które przesadzał z całkowitą świadomością, jeśli w ogóle nie wysysał ich z palca, Charlie bowiem domagał się co dzień od niego więcej pieniędzy. I tak powierzając mi Gilbertę odjeżdżał do Paryża. Miałem zresztą okazję (uprzedzam tu nieco wypadki, skoro jestem jeszcze w Tansonville) przypatrzyć mu się tam pewnego razu w salonach, i to z daleka, gdzie jego słowa, mimo wszystko żywe i urocze, pozwoliły mi odnaleźć przeszłość; uderzyło mnie, jak się zmieniał. Robił się coraz podobniejszy do matki; styl wyniosłej smukłości, który odziedziczył po niej, styl doskonały, wpadł u niego, dzięki jak najstaranniejszej edukacji, w przesadę, zastygał; przenikliwość spojrzenia, właściwa Guermantom, nadawała mu wygląd kogoś, kto przepatruje wszystkie miejsca, którędykolwiek by przechodził, ale przepatruje w sposób niby nieświadomy, jakby z przyzwyczajenia i przez nawyk właściwy zwierzętom. A nawet, jeśli tkwił nieruchomo, koloryt bardziej dlań. własny niż dla wszystkich Guermantów, będący tylko nasłonecznieniem złotego dnia, co stężał, okrywał go jak gdyby upierzeniem tak dziwacznym, czyniąc zeń egzemplarz tak rzadki, tak cenny, że rad byś go posiąść dla zbiorów ornitologicznych; a kiedy jeszcze owo światło zamienione w ptaka zaczynało się poruszać, działać, kiedy na przykład widziałem Roberta de Saint-Loup zjawiającego się na wieczornej recepcji, gdzie byłem i ja, wznosił ruchem jakże jedwabistym głowę, nad którą dumnie powiewała złota egreta nieco wypierzonych włosów, kręcił szyją o ileż dumniej, zalotniej i zwinniej aniżeli gatunek ludzki, tak iż pośród ciekawości i podziwu na poły światowych, a na poły zoologicznych, jakie w nas budził, zastanawialiśmy się, czy jesteśmy na Faubourg Saint-Germain, czy. też w Jardin des Plantes, i czy spoglądamy, jak przechodzi przez salon, czy spaceruje po swojej klatce wielki pan czy ptak. Wystarczy trochę wyobraźni, aby do tej interpretacji pasował nie gorzej świergot niż upierzenie. Zaczynał wypowiadać zdania, jak mniemał, godne czasów Ludwika XIV i tym sposobem naśladował maniery Guermantów. Ale coś całkiem nieważkiego i nieokreślonego sprawiało że stawały się one manierami pana de Charlus.

— Zostawię cię na moment — rzekł mi owego wieczoru, kiedy pani de Marsantes znajdowała się trochę dalej. — Zabawię troszeczkę moją matkę.

Co zaś do tej miłości, o której mówił mi wciąż, nie była to jedynie miłość do Charliego, choć ona tylko dlań się liczyła. Jakikolwiek byłby gatunek amorów mężczyzny, mylimy się zawsze, jeśli idzie o . ilość osób, z którymi jest związany, komentujemy bowiem fałszywie przyjaźń jako związki miłosne, a to stanowi błąd w dodawaniu, prócz tego zaś sądzimy, że jeden związek dowiedziony wyklucza drugi, a to znów inny rodzaj błędu. Dwie osoby mogą powiedzieć: „Znam kochankę pana X...", wymieniając dwa różne nazwiska i żadna z nich się nie pomyli. Kobieta, którą kochamy, rzadko potrafi nastarczyć wszystkim naszym potrzebom, i zdradzamy ją z kobietą, której nie kochamy. Jeśli zaś idzie o gatunek amorów, który Saint-Loup odziedziczył po panu de Charlus, mąż do nich skłonny uszczęśliwia zazwyczaj żonę. Ogólna to reguła, niemniej Guermantowie znaleźli sposób, aby zrobić w niej wyłom, ci z nich bowiem, którzy mieli wspomniane upodobania, chcieli, przeciwnie, wmówić światu, że mają upodobanie w kobietach. Afiszowali się więc to z jedną, to z drugą, przywodząc swoje żony do rozpaczy. Courvoisierowie za to postępowali mądrzej. Młody wicehrabia de Courvoisier poczytywał, że jego jednego na ziemi, i to od początku świata, kusi ktoś płci tej samej. W mniemaniu, że skłonność tę zsyła mu diabeł, walczył z nią, poślubił zachwycającą kobietę i napłodził jej dzieci. Po czym jeden z kuzynów pouczywszy go, że to skłonność dość rozpowszechniona, posunął się w swojej dobroci tak dalece, iż zaprowadził go do pewnego domu, gdzie nasz wicehrabia mógł się ukontentować. Pan de Gourvoisier nie ochłódł przez to w zapałach do żony, zdwoił gorliwość rozrodczą i wymieniano ich oboje jako najlepsze stadło w Paryżu. Nie mówiono tak bynajmniej o małżonkach de Saint-Loup, gdyż Robert, miast zadowalać się inwersją, wzbudzał w żonie śmiertelną zazdrość utrzymując, bez żadnej dla siebie przyjemności, rozmaite metresy.

Możliwe, że Morel czarny jak smoła był Robertowi konieczny, niby cień promieniowi słońca. Nietrudno przecież wyobrazić sobie w tym rodzie tak starym wielkiego złocistowłosego pana, inteligentnego, wyposażonego we wszelkie uroki, który na samym dnie tai gust sekretny, nikomu nie znany, do Murzynów.

Saint-Loup nigdy skądinąd nie dopuszczał, by w rozmowie zatrącono o ten gatunek amorów jemu właściwych. Jeślim tylko napomknął o nich:

— Ach! Nic o tym nie wiem — odpowiadał z obojętnością tak głęboką, że aż wypadał mu monokl — nie mam zielonego pojęcia o tych sprawach. Skoro, mój drogi, życzysz sobie informacyj w tym względzie, zwróć się, radzę, do kogo innego. Bo ja jestem żołnierzem, i już. W tymże stopniu, co nic nie obchodzą mnie te sprawy, pasjonuję się wojną bałkańską. Interesowała cię dawniej etymologia bitew. Mówiłem ci wtedy, że zobaczymy jeszcze, choćby w warunkach jak najbardziej odmiennych, bitwy typowe, na przykład wielką próbę oskrzydlenia: bitwa pod Ulm. I tak, choć te wojny bałkańskie są nader specyficzne, Lűleburgaz to znów Ulm, oskrzydlenie. Oto tematy, które możesz ze mną poruszać. Ale na sprawach, do których robisz aluzję, znam się tyle co na sanskrycie.

Do tych tematów, którymi Robert tak gardził, Gilberta, przeciwnie, kiedy odjechał, przystępowała chętnie w pogawędkach ze mną. Rzecz jasna, nie chodziło jej tu o męża, nie wiedziała bowiem lub udawała, że o niczym nie wie. Ale rozwodziła się chętnie nad nimi, o ile dotyczyły innych, bądź upatrując tu rodzaj pośredniego dlań usprawiedliwienia, bądź dlatego że Saint-Loup, rozdzielony wobec tych tematów, jak i jego wuj, między surowym milczeniem a potrzebą wynurzeń i obmowy, poinformował ją o niejednym. A nade wszystko nie szczędziła pana de Charlus; zapewne Robert, nie wspominając Gilbercie o Charlim, nie mógł powstrzymać się, by nie. powtórzyć jej w tej lub innej formie tego, o czym uwiadomił go skrzypek: i prześladował nienawiścią swojego dawnego dobroczyńcę. Rozmowy te, żywo ciekawiące Gilbertę, pozwoliły mi zapytać, czy, w stosunku do dziewcząt, Albertyna, której imię usłyszałem niegdyś po raz pierwszy z jej ust, miała analogiczne upodobania, kiedy przyjaźniły się na kursach.

Gilberta nie mogła mnie w tym wypadku poinformować o niczym. A zresztą ta wiadomość już od dawna przestała mnie interesować. Lecz wywiadywałem się nadal machinalnie, niby starzec, co straciwszy pamięć wypytuje od czasu do czasu kogoś o wieści o swoim utraconym synu.

Ciekawe, lecz nad tym rozwodzić się nie mogę, jak dalece w tamtym mniej więcej okresie każdy, kogo Albertyna kochała, każdy,  kto mógłby nakazać jej to, czego by chciał — prosił, błagał, ośmielę się powiedzieć, żebrał, w braku mojej przyjaźni, o jakieś ze mną stosunki. Nie zaszłaby już potrzeba proponować pieniądze pani Bontemps, żeby odesłała mi Albertynę. Ów powrót życia odbywający się, kiedy nie przydawał się już na nic, zasmucał mnie głęboko nie z powodu Albertyny, którą, gdyby mi ją przysłano nie z Turenii, ale z tamtego świata, powitałbym bez radości, ale z powodu młodej kobiety, którą kochałem i której wciąż nie udawało mi się ujrzeć. Powiadałem sobie, że gdyby konała albo gdybym przestał ją kochać, ci wszyscy, którzy mogliby mnie zbliżyć do niej, padaliby mi do kolan. A tymczasem daremnie próbowałem oddziaływać na nich, nie będąc uleczony przez doświadczenie, które powinno było mnie nauczyć — jeśli w ogóle kiedyś kogoś nauczyło — że kochać to zły los, jaki spotyka się w bajkach, przeciw któremu nic nie zaradzisz, póki czar nie pryśnie.

— Książka, którą mam tu, mówi akurat o tych sprawach — rzekła mi. — To stary Balzak, w którym grzebię, żeby znaleźć się na wysokim poziomie moich wujów, Dziewczyna o złotych oczac h. Ależ to absurdalne, nieprawdopodobne, piękny koszmar. A zresztą kobieta może być tak strzeżona przez inną kobietę, nigdy przez mężczyznę.

— Myli się pani, znałem kobietę, którą zakochanemu w niej mężczyźnie udało się naprawdę uwięzić; nie mogła nigdy widywać się z nikim, a wychodzić wolno jej było tylko pod opieką oddanych sług.

 — No cóż, musiało to pana przejmować grozą, bo pan taki dobry. Mówiliśmy akurat z Robertem, że powinien pan się ożenić. Żona wyleczyłaby pana, a pan by ją uszczęśliwił.

 — Nie, mam przecież okropny charakter.

— Cóż pan znowu!...

 — Zapewniam panią. Byłem zresztą zaręczony, ale nie mogłem...

Wracałem do pokoju smucąc się na myśl, iż ani razu. nie odwiedziłem kościoła w Combray, który zdawał się oczekiwać mnie pośród zieleni, w oknie całkiem zliliowiałym. Powiadałem sobie: „Trudno, pójdę tam na przyszły rok, jeśli dożyję", nie widząc innej przeszkody niż moja. śmierć i nie wyobrażając sobie śmierci kościoła, który, zdawało mi się, tak miał długo przetrwać po mojej śmierci, jak trwał długo przed moim urodzeniem.

A jednak pewnego dnia mówiąc z Gilbertą o Albertynie spytałem, czy Albertyna kochała kobiety.

— Ależ skąd!

— A mówiła pani kiedyś, że była osobą w złym stylu..

— Ja powiedziałabym coś takiego? Z pewnością się pan myli. Gdybym nawet tak powiedziała, ale nie, poplątało się panu, przeciwnie, mówiłam o miłostkach z młodymi ludźmi. W tym wieku zresztą nie posuwała się chyba zbyt daleko.

Gzy Gilberta mówiła tak, by zataić przede mną, że sama, z tego, co mówiła mi Albertyna, kochała kobiety i robiła Albertynie pewne propozycje? Albo też (gdyż inni są nieraz lepiej poinformowani o naszym życiu, niż byśmy sądzili), czy wiedząc, że kochałem Albertynę, że byłem o nią zazdrosny (inni mogą znać o nas więcej prawdy, niżbyśmy przypuszczali, lecz mogą również, rozpościerając ją nazbyt daleko, tkwić w błędzie z racji przesadnych domniemań, kiedy spodziewamy się, że tkwią w błędzie z braku wszelkiego domniemania), wyobrażała sobie, iż kocham ją i jestem zazdrosny o nią nadal, i zawiązywała mi oczy, przez dobroć, ową opaską, którą mamy zawsze w pogotowiu dla zazdrośników? Tak czy inaczej, słowa Gilberty od owego niegdysiejszego „złego stylu" aż do dzisiejszego świadectwa wystawionego zacnemu życiu i dobrym obyczajom podążały w kierunku odwrotnym niźli zapewnienia Albertyny, która w końcu przyznała mi się niemal do swoich półstosunków z Gilbertą. Albertyna zdziwiła mnie tym, jak zdziwiło mnie to, co mówiła mi Anna, gdyż skoro" idzie o tę całą „bandę", jeśli uwierzyłem najpierw, zanim ją poznałem, w jej perwersję, zdałem sobie sprawę ze swoich fałszywych domniemań, jak to się zdarza tak często, kiedy poznaje się dziewczynę uczciwą i niemal nieświadomą realiów miłości w środowisku, które uważaliśmy niesłusznie za jak najbardziej zdeprawowane. Po czym odtworzyłem drogę w kierunku przeciwnym, uznając moje początkowe domniemanie znów za prawdziwe. Lecz może Albertyna chciała mi to powiedzieć, by wydawać się osobą bardziej doświadczoną, niż była naprawdę, i żeby olśnić mnie w Paryżu czarem swojej perwersji, jak po raz pierwszy w Balbec czarem swojej cnoty; i całkiem po prostu, aby nie wyglądać, kiedy jej mówiłem o kobietach kochających kobiety, na kogoś, kto nie wie, co to znaczy, jak w pogawędce ktoś robi przemądrzałą minę, kiedy się mówi o Fourierze lub o Tobolsku, choć nie wie, co to takiego. Może żyła blisko z przyjaciółką, panny Vinteuil i Anną, ale oddzielona nieprzepuszczalną zasłoną od nich, co myślały, że nie jest „z tych", a poinformowała się dopiero później — niby kobieta, która wychodząc za pisarza usiłuje się kształcić — aby mi się przypodobać i móc odpowiadać na moje pytania, aż do dnia, w którym pojęła, że źródłem ich jest zazdrość, i w którym dała kontraparę. Chyba że Gilberta mnie okłamała. Przyszło mi nawet na myśl, iż to dowiedziawszy się od niej w trakcie flirtu, który może prowadził z nią w interesującym go sensie, że kobiety .nie były jej niemiłe, Robert poślubił ją, licząc na rozkosze, których widocznie nie zdołał potem znaleźć u siebie w domu, skoro czerpał je gdzie indziej. Żadna z tych hipotez nie była absurdalna, u kobiet bowiem takich jak córka Odety lub dziewczęta z „bandy" istnieje tyle różnorodności, taka kumulacja gustów luzujących się wzajem, jeśli, nawet nie występują one jednocześnie, iż przejście od związku z kobietą do wielkiego uczucia dla mężczyzny stanowi tu rzecz łatwą, toteż określić gust istotny, dominujący pozostaje nadal problemem trudnym.

Nie chciałem pożyczyć od Gilberty jej Dziewczyny o złotych oczach, skoro ją czytała. Lecz ostatniego wieczoru, jaki spędziłem u niej, pożyczyła mi na czytanie do poduszki książkę, co wywarła na mnie wrażenie dość żywe i pomieszane, które zresztą nie miało przetrwać. Był to tom nie wydanego dziennika Goncourtów.

I kiedy, zanim zgasiłem świecę, przeczytałem fragment poniżej tu przepisany moją ręką, mój brak uzdolnień literackich, wyczuty niegdyś od strony Guermantes i potwierdzony w dniach tego pobytu, w którym wieczór ów był ostatni — wieczór w przeddzień wyjazdu, kiedy, skoro przestaje działać nacisk przyzwyczajeń, z którymi niebawem zerwiemy, próbujemy siebie osądzić —- wydał mi się czymś mniej godnym pożałowania, jak gdyby literatura nie zdradzała głębokiej prawdy; i jednocześnie zasmuciłem się jakby, że literatura nie jest tym, czym mniemałem. Z drugiej strony, czymś mniej godnym pożałowania wydawał mi się chwiejny stan zdrowia, który miał mnie zamknąć w lecznicy, skoro piękne rzeczy, o których mówią książki, nie są piękniejsze od tego, co widziałem. Ale pod wpływem dziwacznej sprzeczności zapragnąłem ujrzeć je teraz, kiedy ta książka o nich mówiła. Oto kartki, które czytałem, dopóki zmęczenie nie zamknęło mi oczu:

 „Wpada tu onegdaj, żeby zabrać mnie do siebie na obiad, Verdurin, dawny krytyk z «Przeglądu», autor owej książki o Whistlerze, gdzie doprawdy fakturę, kolorowość artystyczną oryginalnego Amerykanina Verdurin, miłośnik wszelkich wyrafinowań, wszelkich ładnostek rzeczy namalowanej, oddaje często z wielką subtelnością. I kiedy się ubieram, żeby podążyć za nim, zaczyna raczyć mnie długą opowieścią, gdzie chwilami przebija jak gdyby zalękniony bełkot spowiedzi, której tematem jest rezygnacja z pisania zaraz po ślubie z «Magdaleną» Fromentina, rezygnacja: wynikła rzekomo z wciągnięcia się w morfinę, a która, jak powiada Verdurin, dała podobno ten efekt, iż większość bywalców salonu jego żony nie ma nawet pojęcia, że mąż kiedykolwiek pisywał, i wymieniają mu Karola Blanc, Saint-Victora, Sainte-Beuve'a, Burty'ego jako jednostki ich zdaniem całkowicie nad nim górujące.

— Niech pan posłucha, panie Edmundzie, wie pan doskonale, i Gautier też to wiedział, że moje Salony to rzecz różna niż ci nędzni Mistrzowie czasów dawnych, uchodzący w rodzinie mojej żony za arcydzieło.

Po czym, o zmierzchu, kiedy nie opodal wież Trocadero zapala się jak gdyby ostatni błysk, czyniąc z nich wieże absolutnie podobne do wież posmarowanych galaretką porzeczkową, jak u starodawnych cukierników, rozmowa toczy się dalej w powozie, którym mamy zajechać na bulwar Conti do pałacu Verdurinów, będącego, jak utrzymuje właściciel, dawnym Pałacem Ambasadorów Wenecji, a gdzie rzekomo jest palarnia, o której Verdurin opowiada mi jako o sali przeniesionej bez jakichkolwiek zmian, niby w Baśniach tysiąca i jednej nocy, z jakiegoś słynnego palazzo, nazwy nie zapamiętałem, palazzo z ocembrowaniem studni wyobrażającym koronację Najświętszej Panny, które, jak utrzymuje Verdurin, jest absolutnie najpiękniejszym dziełem Sansovina i ma posłużyć ich gościom do strząsania popiołu z cygar. I daję słowo, kiedyśmy przybyli, w modrej i rozproszonej poświacie księżyca naprawdę podobnej światłom, jakimi malarstwo klasyczne spowija Wenecję i w której niewyraźna sylwetka kopuły Instytutu nasuwa na myśl la Salute z obrazów Guardiego, miałem lekkie złudzenie, że stoję nad Canal Grande. Iluzję tę podtrzymywała konstrukcja pałacu, gdzie z pierwszego piętra nie widać bulwaru, a także wizjonerskie słowa gospodarza zapewniającego, że nazwa ulicy du Bac — niech mnie diabli, jeślim kiedy pomyślał o tym — pochodzi jakoby od promu, którym niegdysiejsze mniszki, Miramionki, udawały się na nabożeństwa do Notre-Dame. Cała dzielnica, gdzie wałęsało się moje dzieciństwo, kiedy mieszkała tu moja ciotka de Courmont, a którą zaczynam znów kochać odnajdując stykający się niemal z pałacem Verdurinów szyld «Małej Dunkierki», jednego z rzadkich sklepów, co przeżyły gdzie indziej niż na winietowanych węglem lub. rozwodnioną farbą obrazkach Gabriela de Saint-Aubin, sklepów, gdzie ciekawy wiek XVIII składał momenty swojego lenistwa, by handlować ładnostkami francuskimi, zagranicznymi i «wszystkim, co sztuki piękne produkują najnowszego», jak opiewa rachunek owej «Małej Dunkierki», którego odbitkę korektorską posiadamy tylko my dwaj, jak sądzę, Verdurin i ja, jedno z owych ulotnych arcydzieł papieru zdobnego, na jakim monarchia Ludwika XV wystawiała rachunki, z nagłówkiem przedstawiającym morze rozfalowane, obarczone statkami, morze o falach jak z ilustracji oglądanych w Ostrydze i pieniaczach, w Édition des Fer-miers Généraux.

Pani domu (zaraz posadzi mnie obok siebie) informuje mnie miło, że ukwieciła stół tylko chryzantemami japońskimi, ale za to wstawionymi do wazonów zaliczających się jakoby do najrzadszych arcydzieł — jeden z nich szczególnie, brąz, na którym rozsiane płatki z czerwonawej miedzi mają dawać złudzenie żywych płatków opadłych z kwiatu. Jest tu doktor Cottard z żoną, polski rzeźbiarz Virado-bestski, kolekcjoner Swann, pewna wielka dama rosyjska — księżna z nazwiskiem zakończonym na „ow", które umknęło mi z pamięci, a Cottard szepcze mi na ucho, że to ona podobno strzeliła z bliska do arcyksięcia Rudolfa i że według niej mam jakoby w Galicji i w całej północnej Polsce sytuację absolutnie wyjątkową, jest pewna panna, która nigdy nie zgadza się obiecać nikomu swojej ręki, póki się nie dowie, czy jej narzeczony jest wielbicielem Faustyny.

— Nie możecie tego zrozumieć wy, ludzie Zachodu — rzuca w charakterze konkluzji księżna, która, daję słowo, wygląda mi na inteligencję, bez zastrzeżeń, wyjątkową — tej penetracji pisarza w głąb jaźni kobiecej.

Mężczyzna o wygolonym podbródku i wargach, o faworytach kamerdynerskich, puszczający łaskawym tonem w obieg facecje godne nauczyciela sekundy, który zadaje się z prymusami ze swojej Masy w święto Karola Wielkiego, to ma być Brichot — profesor uniwersytetu. Kiedy z ust Verdurina pada moje nazwisko, ani słowa świadczącego, żeby znał nasze książki, a mnie diabli biorą ze zniechęcenia, jakie budzi we mnie ten spisek, który organizuje przeciw nam Sorbona, wnosząc do miłego mieszkania, gdzie mnie fetują, przekorę, wrogość i coś z umyślnego przemilczania.

Przechodzimy do stołu, zaczyna się nadzwyczajna defilada talerzy, każdy z nich to ni mniej, ni więcej tylko majstersztyk porcelanowej sztuki, która przy delikatnym posiłku pieści uważne ucho amatora, przysłuchującego się jak najżyczliwiej, swoją artystyczną pogawędką: talerze Yung-Czingów po brzegach pomarańczowe, ku środkowi niebieskawe, otoczone wypukłymi liśćmi wodnych irysów, przecięte, naprawdę dekoracyjnie, jutrzenką lotu zimorodków i żurawi, jutrzenką mającą aż do złudzenia owe tony poranne, na jakie spozieram co dzień, budząc się, z bulwaru Montmorency; talerze saskie, bardziej wymuskane w gracji swojego wykonania, z anemią, z sennością róż przechodzących w fiolet, w mętną czerwień postrzępionego tulipana, w rokoko goździków czy niezapominajek; talerze sewrskie okratowane subtelną giloszą białych wyżłobień, przysmużone złotem albo związane w swojej kremowej i jednostajnej konsystencji wykwintnym reliefem złotej wstążki; na koniec garnitur sreber oplecionych lekko owymi mirtami Luciennes'a, sreber, do których przyznałaby się sama Dubarry. I co również może stanowi rzecz rzadką, to jakość naprawdę wyjątkowa podanych na tej zastawie potraw, jadło z kunsztem przyrządzane na wolnym ogniu, cała uczta, jakiej, trzeba rzec to bardzo głośno, paryżanin nie wyprawia wydając nawet najparadniejszy obiad, a która przypomina mi dzieła najwybitniejszych kucharek z Jean d'Heursa; Nawet pasztet nie ma nic wspólnego z mdłą breją, jaką podają zazwyczaj pod tym mianem; i nie znam wielu miejsc, gdzie pospolitą sałatę z kartofli zrobiono by z kartofli mających zwartość japońskich guzików z kości słoniowej, połysk owych łyżeczek z kości słoniowej, którymi posługują się Chinki lejąc wodę na świeżo złowione ryby. W szkle weneckim, które mam przed sobą, iskrzy się bogata biżuteria win czerwonych dzięki niezwykłemu léoville kupionemu na licytacji u pana Montalivet, i uciecha to dla wyobraźni, a także dla oka i dla, jak mawiano dawniej, gęby, kiedy wnoszą flądrę nie mającą w sobie nic z fląder niezbyt świeżych, jakie podaje się na najwytworniejszych stołach, a którym wskutek opóźnienia wywołanego podróżą modelują się już ości na grzbiecie; flądra podana nie w ciastowatym Majstrze, jakie pod nazwą białego sosu przyrządza tylu kucharzy w najlepszych zresztą, domach, ale w prawdziwym białym sosie, zrobionym z masła po pięć franków za funt; spojrzeć tylko, jak wnoszą tę flądrę na cudownym półmisku Czing-Hon, przeciętym purpurowymi pręgami zachodu słońca nad morzem, gdzie przeciąga rozigrana błazeńsko flotylla czeredy langust upstrzonych gruzełkami nad wszelki podziw plastycznymi, jak gdybyś wymodelował je na żywej skorupie, półmisek, na którego krawędzi mały Chińczyk wyciąga wędką rybę, cud macicy perłowej, dzięki lazurującym srebrzystościom brzucha.

Kiedy powiadam Verdurinowi, jak delikatnych uciech dostarcza mu chyba to wyrafinowane jadło na półmiskach i talerzach stanowiących kolekcję, jakiej dziś żaden z władców nie posiada w swoich serwantkach: «A więc nie zna go pan wcale» — rzuca mi z melancholią pani domu. I przedstawia mi swojego męża jako maniaka-oryginała obojętnego na wszystkie te ładnostki, «maniaka — powtarza — tak, absolutnie maniaka, który wolałby raczej flaszkę jabłecznika wypitą w chamowatym chłodzie zagrody normandzkiej». I urocza kobieta, która w każdym słowie przejawia szczere umiłowanie wiejskiej barwności, mówi nam, nie posiadając się z entuzjazmu, o tej Normandii, gdzie mieszkali, Normandii będącej ponoć olbrzymim parkiem angielskim, z wonią wysokopiennych bujnych drzew jak u Lawrence'a, z aksamitem kryptomerii po brzegach naturalnych trawników uporcelanionej różowymi hortensjami, z draperią szafranowych róż opadającą na drzwi chłopskie, gdzie inkrustacje dwóch splecionych wzajem jabłoni naśladując szyld, w całości dzieło sztuki stosowanej, nasuwa na myśl samą lekkością opadającej linii ukwiecone gałęzie z brązowych kandelabrów Gouthière'a — Normandii, jakiej rzekomo absolutnie nie podejrzewają paryżanie spędzający tu wakacje, Normandii chronionej barierami poszczególnych obejść, barierami, których Verdurino-. wie, przyznają mi się do tego, nie omieszkali podnieść co do jednej. Pod wieczór, w sennym wygasaniu wszelkich barw, kiedy ponoć źródłem światła jest już tylko morze niemal zsiadłe, niebieszczące się jak serwatka («Ależ nie, nie ma ono w sobie nic ze znanego panu morza — zapewnia mnie gorąco sąsiadka w odpowiedzi na moje słowa, że Flaubert zabierał mnie z bratem do Trouville — absolutnie nic, trzeba, żeby pan pojechał tam ze mną, inaczej nic pan nie zobaczy»), wracali poprzez lasy rododendronów rozkwitłych różowym tiulem swojego kwiecia, oszołomieni, dosłownie, wonią sardyniarni przyprawiającą Verdurina o szkaradne ataki astmy, «tak — podkreśla — właśnie. o najprawdziwsze ataki astmy».

Powracali tam następnego lata, lokując istną kolonię artystów w prześlicznej średniowiecznej siedzibie, jaką dawał im stary klasztor, wynajmowany za bezcen. I doprawdy, słuchając opowiadań tej kobiety, która, choć obracała się już w tylu środowiskach niewątpliwie dystyngowanych, zachowała w mowie nieco jędrności wyrażeń kobiety z ludu, wyrażeń ukazujących nam świat w takich barwach, w jakich widzi je nasza wyobraźnia, czułem, jak do ust napływa mi ślinka, aby wieść tam życie, o jakim słyszę z jej wynurzeń: każdy pracuje w swojej celi, przed obiadem wszyscy schodzą się na pogawędkę w salonie tak obszernym, że są tam aż dwa kominki, pogwarka naprawdę wyjątkowo inteligentna miesza się tu z grami towarzyskimi, a wszystko to przypomina mi życie odmalowane w Listach do panny Volland, niezrównanym arcydziele Diderota. Następnie po obiedzie wszyscy wychodzą, nawet w niepogodę, nawet kiedy spobiywa żar z nieba, promieniowanie ulewy, ulewy, co równymi liniami filtruje świetlistość na sękate pnie stuletnich buków obramowujących wspaniale wylot drogi tuż za ażurową bramą — piękno roślinne, umiłowane w XVIII wieku — i na krzaki, gdzie miast rozkwitających pąków drżą uwieszone u gałązek krople deszczu. Przystają, by wsłuchiwać się w cichutkie pluskanie: to gil, upojony miłośnie chłodem, kąpie pióra w uroczej maleńkiej wanience, jak z Nymphenburgu, którą jest kielich białej róży. A kiedy mówię pani Verdurin o tamtejszych pejzażach i kwiatach w delikatnym pastelu Elstira:

 — Ależ to ja pokazałam mu to wszystko — rzuca zadzierając gniewnie głowę — wszystko, rozumie pan, wszystko, każdy ciekawy zakątek, każdy motyw, i wygarnęłam mu to, kiedy rozstawał się z nami, nieprawdaż, Auguście? Wszelkie motywy, jakie tylko namalował. Bo przedmioty znał zawsze, trzeba oddać sprawiedliwość, trzeba to przyznać. Ale kwiatów nie widział na oczy, nie umiał odróżnić ślazu od malwy. To ja mu pokazałam, jak wygląda, nie uwierzy mi pan, jak wygląda jaśmin.

I przyznać muszę, jest coś interesującego, kiedy pomyślimy, że malarz kwiatów, którego dzisiejsi miłośnicy sztuki nazywają niedościgłym, przenosząc go nawet ponad Fantin-Latoura, nie namalowałby może nigdy, gdyby nie ta kobieta, jaśminu.

 — Tak, daję słowo, jaśmin; a wszystkie róże, jakie tylko namalował, namalował u mnie albo też to ja mu je przynosiłam. Nazywano go zresztą u nas tylko panem Tiche; niech pan spyta Cottarda, Brichota, kogo pan chce, czyśmy go traktowali jako wielkość. Sam śmiałby się z tego. Nauczyłam go układać kwiaty; na początku nigdy nie mógł uporać się z nimi. Nigdy nie umiał skomponować bukietu. Nie miał wrodzonego gustu, żeby wybierać, musiałam mu powiadać: «Nie, niech pan tego nie maluje, nie warto, niech pan maluje tamto.» Ach! gdybyż nas także posłuchał układając swoje życie, jak słuchał nas układając kwiaty, gdybyż się nie wpakował w to ohydne małżeństwo!

I raptem —  oczy rozgorączkowane absorpcją marzenia zwróconego ku przeszłości, a w nich nerwowa przekora, maniackie wyciąganie palców, wiotki powiew mankietów u bluzki, a w konturach zbolałej pozy jak gdyby prześliczny obraz, którego nikt nigdy nie namalował, a w którym wyczytałbyś cały stłumiony bunt, całą rozwścieczoną drażliwość przyjaciółki urażonej w swoich subtelnościach, w swojej skromności kobiecej. I mówi nam o godnym podziwu portrecie, jaki Elstir namalował dla niej, o portrecie rodziny Cottard, o portrecie, który podarowała Galerii Luksemburskiej powaśniwszy się z malarzem, i wyznaje, iż ona to podsunęła Elstirowi pomysł, by mężczyznę namalował we fraku, aby uzyskać ową świetną pienistość bielizny, ona też wybrała aksamitną suknię kobiety, suknię tworzącą mocniejszy akcent wśród migoczącej gamy jasnych odcieni, jakie rzucają tu dywany, kwiaty, owoce i suknie gazowe dziewcząt, podobne sukieneczkom baletnic. Od niej również jakoby wywodzi się pomysł owego czesania, pomysł, co następnie miał przynieść artyście zaszczyt, pomysł na tym w ogólności polegający, by namalować kobietę nie w momencie dla niej reprezentacyjnym, ale przyłapaną w intymnej chwili życia codziennego.

— Powiadałam mu: «Ależ u kobiety, która się czesze, ociera sobie twarz, rozgrzewa nogi myśląc, że nikt jej nie podpatruje, dostrzeże pan niezliczone mnóstwo interesujących ruchów, ruchów o wdzięku godnym, bez przesady, Leonarda!»

Lecz tu na znak Verdurina wskazujący, iż jego żonę zaczyna nurtować pewien rodzaj wzburzeń szkodliwych dla tej kobiety, ponoć gdzieś w głębi niemal chorej nerwowo, Swann kieruje mój zachwyt ku naszyjnikowi pani domu, naszyjnikowi z czarnych pereł, które kupiła całkiem białe na wyprzedaży majątku po jednym z potomków pani de La Fayette, co jakoby dostała je w prezencie od Henryki Angielskiej, pereł sczerniałych wśród pożaru, który zniszczył część domu, gdzie mieszkali dawniej Verdurinowie, nie pomnę już przy jakiej ulicy, po tym zaś pożarze odnaleziono sepecik z owymi perłami, całkowicie jednak sczerniałymi.

— A znam ich portret, portret właśnie tych pereł na ramionach pani de La Fayette, tak, ni mniej, ni więcej tylko ich portret — powtarza Swann wobec okrzyków nieco zdumionych słuchaczy — ich portret autentyczny w zbiorach księcia de Guermantes.

Kolekcji tej nie dorówna żadna inna w świecie, głosi Swann, ja zaś winienem obejrzeć te zbiory, które słynny książę odziedziczył po swojej ciotce — był jej ulubionym siostrzeńcem — pani de Beausergent, późniejszej pani d'Hazfeld, siostrze margrabiny de Villeparisis i księżnej Hanoweru, u której bywając ongi z bratem bardzośmy go pokochali, jako prześlicznego chłopczyka imieniem Błażej, bo i tak rzeczywiście księciu na imię. Tutaj doktor Cottard, z finezją zdradzającą w nim człowieka głębokiej dystynkcji, nawraca do dziejów pereł i uwiadamia nas, że podobne kataklizmy wywołują w mózgu ludzkim zmiany całkowicie przypominające zmiany, jakie dostrzegamy w materii martwej, i przytacza w sposób naprawdę bardziej filozoficzny, niżby to uczyniło wielu lekarzy, przykład kamerdynera pani Verdurin, co wystraszony rzeczonym pożarem, w którym o mało nie zginął, stał się innym człowiekiem, tak bowiem zmienił się mu charakter pisma, że kiedy jego państwo bawiący wówczas w Normandii otrzymali odeń pierwszy list, gdzie donosił im o wypadku, wzięli ów list za mistyfikację jakiegoś żartownisia. I według Cottarda zmieniło się nie tylko pismo, gdyż nasz doktor twierdzi, że ze wstrzemięźliwego ów człowiek stał się opojem tak ohydnym, iż pani Verdurin musiała go odprawić. I sugestywna dysertacja przenosi się, na wdzięczny znak pani domu, z jadalnego do weneckiej palarni, gdzie Cottard opowiada, jak był świadkiem niewątpliwych rozdwojeń jaźni, wymieniając nam przypadek jednego ze swoich pacjentów i proponując uprzejmie, że przyprowadzi go do mnie, który to pacjent, jeśli tylko nasz doktor dotknie mu skroni, budzi się do drugiego życia, gdzie nie pamięta nic a nic z pierwszego, tak iż ów człowiek, odznaczający się w pierwszym życiu nieposzlakowaną uczciwością, byłby już nie raz jeden aresztowany za kradzieże popełniane w drugim, bo tu stałby się po prostu obrzydliwym łajdakiem. Na to pani Ver-durin czyni subtelną uwagę, że medycyna mogłaby dostarczyć tematów prawdziwszych takiemu teatrowi, gdzie dziwaczność imbroglia polegałaby na omyłkach patologicznych, a jej słowa przywodzą, po nitce do kłębka, panią Cottard do opowieści, że całkiem podobny temat wykorzystał już był ulubiony bajkopisarz wieczorów jej dzieci, Szkot nazwiskiem Stevenson, na to zaś nazwisko pada z ust Swanna oświadczenie nazbyt jednak apodyktyczne:

— Ależ Stevenson to bardzo wielki pisarz, zapewniam pana, panie Edmundzie, bardzo wielki, równy największym.

A kiedy wysłuchawszy moich zachwytów nad plafonem w sali, gdzie palimy, zdobnym herbowymi kasetonami, pochodzącym z dawnego palazzo Barberinich, zachwytów, pośród których delikatnie i niby niechcący wyrażam lekki żal, iż pewien basen czernieje coraz bardziej od popiołu naszych «londrès», Swann oznajmia, że podobne plamy w książkach, które należały niegdyś do Napoleona I i dziś stanowią własność księcia de Guermantes, mimo jego przekonań antybonapartystowskich, świadczą, iż cesarz żuł prymkę, a Cottard, okazując się naraz amatorem doprawdy wnikliwym wszelkich ciekawostek, powiada, że plamy te są zgoła innego pochodzenia — «ależ skąd, zgoła innego», mówi z naciskiem, autorytatywnie — cesarz bowiem nikł zwyczaj, nawet na polu bitwy, trzymać w palcach pastylki lukrecjowe, którymi łagodził bóle wątroby. «Gdyż był chory na wątrobę i na wątrobę umarł» — konkluduje doktor."

Tu przerwałem lekturkat, mając odjechać nazajutrz; a zresztą była to już godzina, kiedy wzywał mnie inny pan, w którego służbach pozostajemy każdej doby połowę naszego czasu. Obowiązek, jaki nam nakłada, spełniamy z zamkniętymi oczyma. Go rano zwraca nas innemu władcy, świadom, że w razie przeciwnym wywiązywalibyśmy się źle z zadania, które nam zleca. Kiedy nasz umysł znów otworzy oczy, ciekawe byłoby się dowiedzieć, co też mogliśmy zdziałać u pana, który układa pokotem swoich niewolników, zanim powierzy im spieszną pracę, bo najchytrzejsi, ledwie spełnią zadanie, usiłują spojrzeć ukradkiem. Ale sen stara się ich prześcignąć, by zatrzeć ślady tego, co chcieliby zobaczyć. I od tylu stuleci tak mało dowiedzieliśmy się w tym względzie.

Zamknąłem więc dziennik Goncourtów. Gusła literatury. Zapragnąłem ujrzeć znów Cottardów, zapytać ich o niejeden szczegół dotyczący Elstira, obejrzeć sklep «Pod Małą Dunkierką», jeśli nadal istnieje, i poprosiwszy o pozwolenie odwiedzić ów pałac Verdurinów, gdzie bywałem na obiadach. Lecz odczuwałem niejasny niepokój. Nigdy nie ukrywałem przed sobą, to pewne, że nie umiem słuchać ani też, jeśli tylko przestaję być sam, patrzeć. Stara kobieta nie ukazała moim oczom żadnego, ale to żadnego naszyjnika z pereł, to zaś, co o nim mówiono, nie dotarło w ogóle do moich uszu. A jednak znałem te istoty w życiu codziennym, częstokroć obiadowałem z nimi, byli to Verdurinowie, był to książę de Guermantes, byli to Cottardowie; każde z nich wydawało mi się równie zwyczajne, jak zwyczajny Wydawał się ów Błażej mojej babce, która ani się domyślała, że był ukochanym siostrzeńcem — młodym przeuroczym bohaterem — pani de Beausergent, i każde z nich wydawało mi się mdłe, bezkrwiste; wspominałem nieprzebraną ilość cech wulgarnych, jakie składały się na każdą z tych postaci...

I niechże to wszystko nocą gwiazdę stworzy!!

Postanowiłem odsunąć tymczasem na bok zarzuty przeciw literaturze, jakie mogły zrodzić we mnie te kartki Goncourta czytane w przeddzień wyjazdu z Tansonville. Pominąwszy nawet indywidualny wskaźnik naiwności uderzający u tego pamiętnikarza, mogłem skądinąd uspokoić się co do rozmaitych punktów widzenia. Przede wszystkim, w kwestii dotyczącej mnie osobiście, moja niezdolność do patrzenia i słuchania, którą cytowany dziennik zilustrował w sposób tak dla mnie przykry, nie była jednak całkowita. Istniał we mnie ktoś umiejący patrzeć lepiej czy gorzej, lecz był to ktoś „przerywany", kto powracał do życia wtedy jedynie, jeśli objawiała się jakaś treść ogólna, wspólna kilku rzeczom, stanowiąca dlań pokarm i radość. Wtedy ten ktoś spoglądał i słuchał, lecz tylko na pewnej głębokości, bez żadnego pożytku dla spostrzeżeń. Jak geometra, który, ogałacając rzeczy z ich własności namacalnych, widzi jedynie ich substrat linearny, tak i mnie umykało to, co opowiadali ludzie, gdyż nie interesowało mnie to, co chcieli powiedzieć, ale sposób, w jaki to mówili — o tyle, o ile słowa demaskowały ich charakter albo śmieszności; lub raczej interesował mnie problem, który darząc mnie specyficzną, rozkoszą stanowił zawsze ulubiony przedmiot moich obserwacji: punkt styczności między dwiema istotami. I wtedy jedynie, skoro go dostrzegałem, mój umysł — aż do tej chwili drzemiący, nawet wśród pozornej werwy moich odezwań, których żywość taiła przed innymi moją kompletną drętwotę duchową — wyruszał raptem wesoło na łowy, lecz to, co tropił w owym momencie — na przykład tożsamość salonu Verdurina w różnych miejscach i o różnym czasie — spoczywało na połowie głębokości, poza samym pozorem, w strefie trochę dalszej. Toteż wdzięk ludzi powierzchowny, nadający się do skopiowania, umykał mi, gdyż nie miałem talentu, by zatrzymać się nad nim, jak chirurg, co pod gładką skórą kobiecego brzucha dojrzałby chorobę zżerającą go od wewnątrz. Daremnie bywałem na proszonych obiadach, nie widziałem biesiadników, prześwietlałem ich bowiem sądząc, że na nich patrzę.

W rezultacie, kiedy gromadziłem wszelkie uwagi na temat biesiadników, jakie zdołałem poczynić w czasie obiadu, rysunek linii wytyczonych przeze mnie wyobrażał pewną całość praw psychologicznych, gdzie nie zajmowała prawie żadnego miejsca troska, jaką ten lub ów biesiadnik wkładał w swoje słowa. Ale skoro nie dawałem moich portretów w takim właśnie kształcie, czy pozbawiało je to wszelkiego waloru? Jeśli w dziedzinie malarstwa jeden portret wydobywa pewne prawdy dotyczące bryły, światła, ruchu, czyż musi przez to koniecznie być gorszy od drugiego portretu tejże osoby nie przypominającego go w niczym, gdzie tysiące szczegółów pominiętych w pierwszym znajdzie szczegółową relację, a który pozwoli nam wnieść, iż model był uroczy, chociaż na podstawie portretu pierwszego wydawał się nam brzydki, co może mieć znaczenie dokumentu, a nawet historyczne, lecz niekoniecznie jest artystyczną prawdą. Następnie, powodowany lekkomyślnością, z momentem kiedy nie byłem już sam, pragnąłem kokietować i bardziej pragnąłem bawić gawędząc aniżeli uczyć się słuchając, chyba że poszedłem między ludzi, aby wypytać o jakiś problem sztuki lub sprawdzić jakiś piekący domysł, którym już wcześniej zaprzątnąłem sobie głowę. Ale byłem niezdolny dostrzec to, czego pragnienia nie wzbudziła we mnie jakaś lektura, to, czego sam najpierw nie naszkicowałem, żeby szkic ów następnie, w myśl moich pragnień, skonfrontować z rzeczywistością.

Ileż razy, wiedziałem o tym dobrze, choćbym nie nauczył się tego z przytoczonych tu kartek Goncourta, nie udało mi się przywiązać uwagi do spraw i ludzi, którycb następnie — kiedy już obraz ich przedstawił mi był w samotności jakiś artysta — żeby odnaleźć, przewędrowałbym wiele mil, ryzykowałbym życiem! Wyruszała wtedy moja. wyobraźnia i zaczynała malować. I o tym, na czego widok: ziewałem rok temu, teraz powiadałem sobie z niepokojem, kontemplując zawczasu, pożądając: „Czyż doprawdy nie sposób będzie zobaczyć to jeszcze? Ileż dałbym za to!" Kiedy czytamy artykuły o ludziach, po prostu nawet ludziach światowych, definiowanych jako „ostatni przedstawiciele społeczeństwa, które nie ma już żadnych świadków", można zapewne się żachnąć: „I powiedzieć, że o człowieku tak nic nie znaczącym mówi się tak potoczyście i z tyloma pochwałami! Rozpaczałbym więc właśnie, że nie wiedziałem o tym, gdybym czytywał tylko gazety i periodyki i gdybym nie widywał tego człowieka!" Ale kusiło mnie raczej, przy lekturze podobnych szpalt w dziennikach, by pomyśleć: „Jaka szkoda — kiedy zaprzątałem się tylko odszukaniem Gilberty lub Albertyny — że nie zwracałem na tego pana większej uwagi! Brałem go za nudziarza-światowca, za zwyczajnego figuranta; a to był Ktoś!" I przeczytane stronice Goncourta kazały mi żałować tej dyspozycji. Bo kto wie, czy nie zdołałbym z nich wnieść, że życie uczy nas obniżać wartość lektury i wykazuje, iż to, co pisarz zachwala, nie zasługiwało na specjalną uwagę; ale też mogłem równie dobrze wnieść, że lektura, przeciwnie, uczy nas podnosić wartość życia, wartość, której nie umieliśmy ocenić i z której wielkości zdajemy sobie sprawę li tylko dzięki książce. Ostatecznie, możemy się pocieszyć, że nie czuliśmy się najlepiej w towarzystwie takiego Vinteuila czy Bergotte'a. Wstydliwe kołtuństwo pierwszego, nieznośne wady drugiego, a nawet pretensjonalna wulgarność takiego Elstira, kiedy wkraczał w życie¹, nie świadczą bynajmniej przeciwko nim, skoro ich geniusz objawił się w dziele. Dla nich, niezależnie od tego, kto nie ma racji, my czy pamiętnikarze widzący urok w ich towarzystwie, które nam się nie podobało, dla nich to problem wagi niewielkiej, skoro, gdyby nawet mylił się autor Pamiętników, nie świadczyłoby to wcale- przeciwko wartości życia tworzącego takich geniuszy.

Na zgoła przeciwnym krańcu doświadczenia, kiedy przekonywałem się, że w Dzienniku Goncourta najciekawsze anegdoty, stanowiące jego nieprzebraną treść, rozrywkę samotnych wieczorów czytelnika, pochodziły z ust owych

Skorom odkrył w Dzienniku Goncourtów, że Elstir był ni mniej, ni więcej tylko „panem Tiche", który u Verdurinów tak okropnie drażnił ongi Swanna swoim gadaniem. Ale któryż geniusz nie przejmował irytujących zwrotów, właściwych artystom swojej koterii, póki nie wyrobił w sobie (jak się to zdarzyło Elstirowi a wypadek to rzadki) wyjątkowo dobrego smaku? Listy Balzaka, na przykład, czyż nie są usiane wulgarnymi zwrotami, przy których lekturze Swann cierpiałby śmiertelne męki? A jednak prawdopodobnie Swann, choć tak subtelny, tak wolny od wszelkiej obrzydliwej śmieszności, nie byłby zdolny napisać ani Kuzynki Bietki, ani Proboszcza z Tours.

Współbiesiadników, których, czytając te kartki, tak ogrom nie pragnęlibyśmy poznać, a którzy nie pozostawili we mnie żadnego śladu ciekawych wspomnień —- mogłem to sobie jeszcze jakoś wytłumaczyć. Mimo naiwność Goncourta, który jakość anegdoty oceniał na zasadzie mniejszej lub większej dystynkcji narratora, mogło dziać się doskonale, że i ludzie przeciętni widywali w życiu lub znali ze słyszenia rzeczy ciekawe i przekazywali je innym z kolei. Goncourt umiał słuchać, jak umiał patrzeć; a ja nie umiałem. A zresztą każdy z owych faktów trzeba by osądzić z osobna. Pan de Guermantes na pewno nie zapisał się w moich wrażeniach jako ów czarujący wzór młodzieńczych wdzięków, który moja babka tak pragnęła poznać, mnie zaś na podstawie Pamiętników pani de Beausergent stawiała za wzór niedościgły. Pomyślmy jednak, że Błażej miał wtedy lat siedem, że pamiętnikarką była jego ciotka i że nawet mężowie, którzy mają się rozwieść, nim upłynie kilka miesięcy, wychwalają nam znakomicie swoje żony. Sainte-Beuve poświęcił jeden ze swoich najładniejszych wierszy pojawieniu się u źródła dziewczynki uwieńczonej wszelkimi przymiotami i rzadkim wdziękiem, małej de Champlâtreux, która nie miała chyba wtedy jeszcze lat dziesięciu. I chociaż hrabina de Noailles, genialna poetka, odnosiła się do swojej świekry, księżnej de Noailles z domu Champlatreux, z uwielbieniem nader tkliwym, możliwe, że gdyby musiała naszkicować jej portret, kontrastowałby on dość żywo z portretem, jaki Sainte-Beuve nakreślił o pięćdziesiąt lat wcześniej.

Co bardziej może zbijałoby z tropu, to ów stan pośredni, to ci ludzie, o których pogłoski każą się spodziewać czegoś więcej niż pamięci zdolnej zatrzymać interesującą anegdotę, chociaż nie znajdujemy, jak w przypadku Vinteuilów czy Bergotte'ów, potwierdzenia naszego sądu w ich dziele, gdyż go nie stworzyli, a tylko — ku naszemu wielkiemu zdziwieniu, skorośmy stwierdzili, że są aż tak przeciętni — inspirowali je. Mniejsza z tym, że salon, co w muzeach będzie łudził oko elegancją od czasu wielkich malowideł renesansowych największą, okaże się salonem pociesznej mieszczki, o której, gdybym jej nie znał, marzyłbym przed obrazem, aby w rzeczywistości móc podejść do niej, spodziewając się, że wyjawi mi najcenniejsze sekrety sztuki malarza, jakich nie zdradziłoby mi jego płótno, mieszczki, której pompatyczny tren z aksamitu i koronek stanowi motyw malarski godzien najpiękniejszych Tycjanów. Gdybym niegdyś pojął, że to nie najinteligentniejszy, najbardziej wykształcony i najbardziej ustosunkowany z ludzi, ale ten, kto potrafi stać się lustrem i dzięki temu odzwierciedlać swoje życie, niechby nawet przeciętne, staje się Bergotte'em (współcześni mieli go przecież za mniej inteligentnego aniżeli Swann i mniej uczonego niż Bréauté) — można było z tym większą racją powiedzieć to samo o modelach artysty. Kiedy w malarzu wszechstronnym budzi się poczucie piękna, wzorów jego dostarczą mu ludzie trochę niż on bogatsi, u których znajdzie to, z czym nie opatrzył się w swojej pracowni nieznanego geniusza, sprzedającego swoje płótna po pięćdziesiąt franków: salon z meblami krytymi staroświeckim jedwabiem, sporo lamp, piękne kwiaty, piękne owoce, piękne suknie — ludzie ci, stosunkowo niezamożni albo wydający się takimi wobec państwa naprawdę świetnych (którzy nawet nie wiedzą o ich istnieniu), dzięki temu właśnie mogą zawrzeć znajomość z ukrytym w cieniu artystą, ocenić go, zaprosić, kupować odeń obrazy, łatwiej niż arystokracja, co jak papież i głowy poszczególnych państw zamawia swoje portrety u malarzyakademików. Czyż poezji eleganckiego domu i pięknych współczesnych toalet potomność nie znajdzie raczej w salonie wydawcy Charpentiera, który namalował Renoir, aniżeli w portrecie księżnej de Sagan albo hrabiny de la Rochefoucauld namalowanym przez Cotte'a lub Chaplina? Artysta, który dał nam najświetniejszą wizję elegancji, zebrał jej elementy u ludzi będących rzadko wielkimi elegantami swoich czasów, każą się oni bowiem portretować rzadko nieznanemu nosicielowi piękna, nie umiejąc wypatrzyć piękna z jego płócien, gdyż ukrywa je bielmo szablonu pełnego przestarzałych uroków, zmętniając wzrok publiczności niby majaczenia, które chory bierze za obiektywną, otaczającą go wizję świata. Że zaś ci przeciętni, znani mi modele byli ponadto natchnieniem lub radą dla pewnych kompozycyj wywołujących mój zachwyt, że obecność tego lub owego z nich na obrazie przestawała już być obecnością modela, w tym bowiem miejscu zjawiał się przyjaciel, którego chciano wyobrazić na płótnie, należało się zastanowić, czy. wszyscy ludzie budzący w nas żal, żeśmy ich nie znali, skoro Balzak odmalowywał ich w swoich książkach lub dedykował im je w hołdzie pełnym admiracji, a Sainte-Beuve lub też Baudelaire pisywali o nich swoje najładniejsze wiersze — zastanowić się tym bardziej, czy te wszystkie panie Récamier i Pompadour nie wydały mi się osobami nieważnymi bądź przez moją organiczną ułomność, przywodzącą mnie wtedy do wściekłości, gdyż nie sposób mi było powrócić i zobaczyć tych ludzi, na których się nie poznałem, bądź dlatego iż o ich nimbie decydowała li tylko iluzoryczna magia literatury, co zmuszało mnie w lekturach do zmiany dykcjonarza i pocieszało, że z przyczyn coraz gorszego stanu zdrowia musiałem w dzień jeden przerwać stosunki towarzyskie, zrezygnować z podróży, z muzeów, aby leczyć się w sanatorium.

Koncepcje te, z których jedne dążyły, by zmniejszyć, a drugie, by zwiększyć mój żal, że nie mam talentu literackiego, nie pojawiły się ani razu w moich myślach przez długie lata, kiedy zresztą poniechałem całkowicie projektów pisania, lata spędzone na kuracji, z dala od Paryża, aż do chwili gdy sanatorium nie mogło już znaleźć personelu szpitalnego, z początkiem 1916 roku. Zastałem wtedy Paryż całkiem różny od Paryża, dokąd wróciłem po raz pierwszy, jak zobaczycie niebawem, w sierpniu 1914 roku, żeby poddać się badaniom lekarskim, po których znów pojechałem do mojego sanatorium.

ROZDZIAŁ DRUGI

PAN DE CHARLUS PODCZAS WOJNY — JEGO POGLĄDY I ROZRYWKI

Jednego z pierwszych wieczorów, za moim nowym powrotem, w roku 1916, rad posłuchać o jedynej rzeczy, jaka interesowała mnie podówczas — o wojnie, poszedłem po obiedzie do pani Verdurin, była bowiem, wespół z panią Bontemps, jedną, z królowych owego wojennego Paryża, który przywodził na myśl Dyrektoriat. Niby na skutek posiewu odrobiny drożdży, z pozoru rzekłbyś: samorództwo, wszystkie młode kobiety paradowały jak dzień długi w wysokich cylindrycznych turbanach, jakie mogłaby nosić elegantka z okresu pani Tallien, ze względów zaś obywatelskich miały na sobie kaftany egipskie, proste, ciemne, nader „wojenne", i bardzo krótkie spódnice; na nogach skrzyżowane rzemienie i koturn, jak u Talmy, albo wysokie kamasze, podobnie jak u naszych drogich, dzielnych żołnierzy; to — powiadały — nie zapominając, że winny radować wzrok rzeczonych żołnierzy, stroją się jeszcze nie tylko w zwiewne toalety, lecz i w klejnoty przypominające oku armię swoim motywem dekoracyjnym, jeśli nawet surowiec nie pochodził tu z armii i nie w armii podlegał przeróbce; miast ozdób egipskich, nasuwających na myśl kampanię egipską, były to pierścionki czy bransoletki zrobione z odłamków albo pierścieni pocisku — kaliber 75, zapalniczki składające się z dwóch monet angielskich, i żołnierzowi, który przesiadywał w ziemiance, zdarzało się czasem nadać im patynę tak piękną, iż profil królowej Wiktorii wyglądał jak ryty przez Pisanella; i dlatego jeszcze, że myślą o tym bez przerwy — powiadały — noszą minimalną żałobę, jeśli któryś z „naszych" padnie, a pozór, że jest w niej „przymieszka dumy", dopuszcza białą czapeczkę z krepy angielskiej (daje ona efekt jak najwdzięczniejszy, „uzasadniając wszelkie nadzieje" — w niezachwianej pewności ostatecznego zwycięstwa), dozwala zastąpić dawny kaszmir atłasem i jedwabnym muślinem, a nawet zachować perły „nie uchybiając ani taktowi, ani poprawności, o czym Francuzkom przypominać nie trzeba".

Luwr był zamknięty, jak i wszystkie muzea, a kiedy czytaliśmy W gazecie nagłówek artykułu: Sensacyjna wystawa, mogliśmy być spokojni, że chodzi nie o wystawę obrazów, ale sukien — sukien przeznaczonych skądinąd „owym delikatnym uciechom wypływającym ze sztuki, uciechom, których paryżanka zbyt już dawno jest pozbawioną". Tak więc powróciła elegancja i uciechy; elegancja, skoro nie było miejsca dla sztuk pięknych, starała się usprawiedliwić, jak usprawiedliwiały się sztuki piękne w roku 1793, kiedy artyści wystawiający w Salonie rewolucyjnym głosili, że niesłusznie wydałoby się „dziwne surowym republikanom, iż zajmujemy się sztukami pięknymi, kiedy sprzymierzona Europa oblega terytorium wolności". Tak w roku 1916 postępowali krawcy, którzy skądinąd pełni pysznej świadomości artystów głosili, że „poszukują nowego, odgradzają się od banału, utwierdzają indywidualność, przygotowują zwycięstwo, wykuwają dla powojennych pokoleń nową formułę piękna —   takie dręczą ich ambicje, za taką gonią chimerą, co można stwierdzić odwiedzając ich salony urządzone prześlicznie przy ulicy de la..., gdzie świetlaną i wesołą nutą niweczyć ciężkie smutki doby obecnej wydaje się hasłem, niweczyć jednak z dyskrecją nakazaną okolicznościami. Smutek doby obecnej mógłby (to prawda) wziąć górę nad energią kobiecą, gdybyśmy nie mieli do przemyślenia tylu szczytnych przykładów odwagi i wytrwałości. . Toteż dumając o naszych dzielnych żołnierzykach, którzy na dnie okopów marzą, by ich drogie nieobecne, pozostawione przy ognisku domowym, miały więcej komfortu i zalotnych toalet, nie zaprzestaniemy z coraz większą pomysłowością stwarzać nowe kreacje, tak aby suknie odpowiadały wymogom chwili. Fama (to pojąć łatwo) towarzyszy nade wszystko firmom angielskim, a zatem alianckim, tego zaś roku szalejemy za beczką, suknią śliczną, wdzięcznego i swobodnego kroju, która daje nam, kobietom, zabawne, ulotne znamię rzadkiej dystynkcji. Będzie to nawet jeden z najszczęśliwszych rezultatów tej smutnej wojny — dodawał czarujący kronikarz — iż uzyskamy (czekano na: powrót ziem utraconych, przebudzenie ducha narodowego), będzie nawet jedną z najszczęśliwszych konsekwencji tej wojny, iż uzyskamy tak piękne wyniki w rzeczach toalet, wyniki wolne od bezmyślnego luksusu wątpliwej próby, i że przy najskromniejszych środkach stworzymy z niczego strój kokieteryjny. Nad suknię od wielkiego krawca uszytą w kilku egzemplarzach przekładamy dziś suknie szyte w domu, jako jeszcze jeden dowód inteligencji, gustu oraz indywidualnych dążeń naszych pań." Co zaś do miłosierdzia, to na samą myśl o wszelkich nędzach zrodzonych z inwazji i o tylu kalekach musiało ono, naturalną, rzeczy koleją, stać się „jeszcze pomysłowsze", dzięki czemu damy w wysokich turbanach poczytywały sobie za obowiązek spędzać popołudnia na „herbatkach", komentując wokół stolika brydżowego wiadomości z „frontu", a tymczasem pod bramą czekały ich auta i dorodny żołnierz przy kierownicy gawędził z lokajczykiem. Nie tylko zresztą nowymi były nakrycia głowy górujące nad obliczami swoim dziwacznym cylindrem. Twarze były też nowe. Damy w nowych kapeluszach były młode, przybyły nie wiadomo na dobrą sprawę skąd i stanowiły kwiat elegancji — jedne od pół roku, drugie od dwóch lat, jeszcze inne od czterech. Różnice te miały zresztą dla nich taką wagę, jak za czasów, kiedy stawiałem pierwsze kroki w wielkim świecie, miały dla dwóch rodów, na przykład Guermantowie i La Rochefoucauldowie, trzy lub cztery stulecia dowiedzionej dawności. Dama znająca Guermantów od roku 1914 uważała za parweniuszkę damę, którą zaprezentowano u nich w roku 1916, witała się z nią niczym królowa-wdowa, przypatrywała jej się bacznie przez lorgnon d cedziła z grymasem, że nie wiadomo właściwie nawet, czy ta pani jest zamężna, czy nie. „Wszystko to jest raczej bardzo niesmaczne" — konkludowała dama z roku 1914, życząc sobie, aby na niej zakończył się cykl osób świeżo dopuszczonych. Nowe te osoby, w których młodzi ludzie widzieli antyki, ten zaś zresztą i ów starzec bywały nie tylko w wielkim świecie uznawał, nie myląc się skądinąd, za nie takie znów nowe, darzyły towarzystwo czymś więcej niż odpowiadającymi mu rozrywkami, jakie daje pogawędka na tematy polityczne lub muzyka w ścisłym i zżytym gronie; musiały również dostarczać ich osobiście, gdyż aby coś wydawało się nowe, jeśli nawet jest stare — lub jeśli jest i nowe — trzeba w sztuce, jak w medycynie i jak w życiu sfer wyższych, tworzyć nowe nazwy. (Były one zresztą w pewnych kwestiach nowe. Tak więc pani Verdurin wybrała się podczas wojny do Wenecji, lecz jak owi ludzie pragnący uniknąć w rozmowie nastrojów smutnych i sentymentalnych, jeśli mówiła, że coś nią wstrząsnęło, nie był to podziw ani dla Wenecji, ani dla katedry Świętego Marka, ani dla pałaców, czyli tego wszystkiego, co mi się tak podobało, ona zaś lekceważyła, ale dla gry świateł rzucanych na niebo przez reflektory, o których podawała informacje wsparte cyframi. Tak więc w każdym stuleciu odradza się pewien realizm, jako reakcja przeciw sztuce aż dotąd wielbionej.) Salon Sainte-Euver-te'ów był niby podniszczona etykieta;: nie przyciągnąłby nikogo, choć kryła się pod nią obecność największych artystów i ministrów najbardziej wpływowych. Przeciwnie zaś, biegano — by u jednych wysłuchać słów sekretarza, u drugich wicedyrektora gabinetu — do nowych uturbanionych dam, które swoją skrzydlatą i skrzekliwą inwazją zalały Paryż.

Damy Pierwszego Dyrektoriatu miały królowę, była ona piękna i młoda, a nazywała się pani Tallien. Damy Drugiego Dyrektoriatu miały dwie. królowe, były one stare i szpetne, a nazywały się: pani Verdurin i pani Bontemps. Któż by mógł pamiętać pani Bontemps, że jej mąż odegrał w sprawie Dreyfusa rolę ostro krytykowaną w „Echo de Paris"? Cała przecież Izba stała się w pewnym momencie rewizjonistyczną, musiano więc oczywiście spomiędzy starych rewizjonistów, jak i spomiędzy starych socjalistów rekrutować partię ładu społecznego, tolerancji religijnej i przygotowań wojennych. Nienawidzono by dawniej pana Bontemps, gdyż antypatrioci nosili wówczas miano stronników Dreyfusa. Wkrótce jednak miano to poszło w zapomnienie, zastąpione mianem wroga ustawy o trzyletniej służbie wojskowej. A przecież pan Bontemps, jako jeden z autorów rzeczonej ustawy, był patriotą. W wielkim świecie (i zjawisko to społeczne jest zresztą zastosowaniem prawa psychologicznego znacznie bardziej ogólnego) wszelkie nowości, szkodliwe czy nieszkodliwe, budzą grozę, dopóki nie zasymilują ich i nie otoczą elementy napawające spokojem. Z dreyfusizmem było więc podobnie jak z małżeństwem Roberta de Saint-Loup z córką Odety, małżeństwem, o które na początku robiono taką wrzawę. A teraz, kiedy u państwa de Saint-Loup widuje się wszystkich „znajomych", i tak „chodzono by" do Gilberty, choćby miała obyczaje samej Odety, i zaaprobowano by Gilbertę potępiającą, niby stara księżna, nie zasymilowane nowinki -moralne. Dreyfusizm wcielono teraz w szereg spraw godnych szacunku i zwyczajnych. Gdyby zastanowić się, co był wart sam w sobie — dla nikogo już teraz nie było problemem, by mu przyklasnąć, jak dawniej, by go potępić. Przestał być shocking. Tego właśnie było trzeba. Z ledwością przypominano sobie, że istniał w ogóle, jak zapominamy po pewnym czasie, czy ojciec panny był złodziejem, czy nie. W potrzebie można powiedzieć: „Nie, to chodzi o szwagra allbo wymienił pan kogoś innego o tymże nazwisku. Ale przeciwko panu, o którym mowa, nie było nigdy żadnych zarzutów." Tak samo jak z pewnością był dreyfusizm i dreyfusizm: ten więc, kto bywał u księżnej de Montmorency i forsował ustawę o trzyletniej służbie, nie mógł być najgorszy. Zawsze każdemu grzechowi winniśmy zmiłowanie. Zapomnienie więc przyznane dreyfusizmowi dotyczyło a fortiori dreyfusistów. Nie było już ich zresztą w polityce, skoro wszyscy kiedyś nimi byli, jeżeli chcieli mieć udział w rządach, nawet ci, którzy reprezentowali przeciwieństwo tego, co dreyfusizm wcielał w swoim rażącym nowinkarstwie (w czasach kiedy Saint-Loup był na złej drodze): antypatriotyzm, bezwyznaniowość, anarchię etc. Toteż dreyfusizm pana Bontemps, dyskretny nader i konstruktywny jak u wszystkich polityków, nie był bardziej widoczny niż kości pod skórą. Nikt mu już nie pamiętał, że był kiedyś dreyfusistą, bo ludzie światowi są roztargnieni i zapominają łatwo, i dlatego jeszcze, że było to już bardzo dawno, oni zaś podkreślali, iż mniemają, że znacznie dawniej, gdyż jednym z najmodniejszych wypowiadanych wtedy poglądów było twierdzenie, że okres przedwojenny dzieli od wojny coś równie głębokiego i długotrwałego jak okres geologiczny — i sam Brichot, ów nacjonalista, robiąc aluzję do sprawy Dreyfusa powiadał: „W tych czasach prehistorycznych."

(Prawdę mówiąc, owe głębokie przemiany dokonane przez wojnę miały się w stosunku odwrotnie proporcjonalnym do wartości umysłów nimi dotkniętych, poczynając przynajmniej od pewnego punktu. Na samym dole głupcy absolutni, ludzie hołdujący li tylko przyjemnościom, nie zaprzątali się wojną w ogóle. A na szczytach ci, którzy wytworzyli sobie kokon życia wewnętrznego, nie zwracali większej uwagi na doniosłość wypadków. To, co zmodyfikowało dla nich głęboko porządek myśli, było raczej czymś, co samo w sobie zdawało się nie mieć żadnego znaczenia i co odwróciło dla nich porządek czasu, czyniąc ich współczesnymi innego czasu ich życia. Można sobie z tego praktycznie zdać sprawę zważywszy piękno stronic, do jakiego daje natchnienie: śpiew ptaka w parku Montboissier albo lekki wiatr przesycony zapachem rezedy, i są to oczywiście wypadki mniejszego znaczenia niż największe daty rewolucji czy Cesarstwa. A jednak w Pamiętnikach spoza grobu natchnęły Chateaubrianda do napisania stronic o nieskończenie większej wartości.) Słowa takie jak „dreyfusista" czy „antydreyfusista" utraciły już sens, mawiali ci sami ludzie, których zdumiałoby i wzburzyło, gdyby im powiedziano, że prawdopodobnie za kilka stuleci, lub może w krótszym czasie, słowo „szwab" będzie miało zapewne już tylko walor ciekawostki, jak na przykład „sankiulota", „szuan" czy „błękitny".

Pan Bontemps ani chciał słyszeć o pokoju, zanim Niemcy nie ulegną takiemuż rozbiciu terytorialnemu jak w wiekach średnich, zanim się nie ogłosi upadku dynastii Hohenzollernów, a Wilhelma nie postawi przed plutonem egzekucyjnym. Słowem, zaliczał się do tak zwanych przez Brichota „aż-do-skutkowców" i był to najlepszy dyplom uczuć obywatelskich, jaki mógł otrzymać. Zapewne przez pierwsze trzy dni patii Bontemps czuła się trochę nieswojo wśród osób, które oświadczyły pani Verdurin, że chciałyby ją poznać, pani Verdurin skorygowała zaś tonem nieco cierpkim: „Hrabia, moja droga", kiedy pani Bontemps rzekła do niej: „To był książę:d'Haussonville, którego przedstawiła mi pani przed chwilą, nieprawdaż?" — bądź powodowana całkowitą ignorancją i nie umiejąc absolutnie skojarzyć nazwiska „d'Haussonville" z jakimkolwiek tytułem, bądź przeciwnie, powodowana nadmiarem wiadomości i skojarzeniem myślowym ze Stronnictwem Książąt, o które wypytując dowiedziała się, że pan d'Haussonville jest członkiem Akademii. Ale już czwartego dnia poczęła instalować się solidnie na Faubourg Saint-Gerrnain. Widywano czasami jeszcze wokół niej nieznane fragmenty nie znanego tu świata, lecz nie dziwili się nimi bardziej, aniżeli dziwiliby się okruchami skorupki wokół kurczęcia, ci, którzy znali jajo, skąd wyszła pani Bontemps. Ale już po dwóch tygodniach strząsnęła je z siebie i nie minął miesiąc, jak mawiała: „Idę do Lewich", i wszyscy rozumieli, nie potrzebowała precyzować, że ma na myśli państwa de.Levis-Mirepoix, i żadna księżna nie położyłaby się spać nie dowiedziawszy się od pani Bontemps lub od pani Verdurin, choćby przez telefon, co było w komunikacie wieczornym, co tam pominięto, jak rozwija się nasz spór z Grecją, jaką przygotowuje się ofensywę, słowem o wszystko, czego publiczność dowie się dopiero nazajutrz lub jeszcze później i co miało tym sposobem jak gdyby charakter prób generalnych w domu mody. W rozmowach tych pani Verdurin komunikując nowiny powiadała „my" mówiąc o Francji. „Otóż i tak: żądamy od króla greckiego, by wycofał się z Peloponezu, etc; wysyłamy mu etc." I we wszystkich tych opowieściach powracało stale „GQG" („telefonowałam do GQG"), a wymawiając ten skrót doznawała podobnej przyjemności, w jakiej smakowały niegdyś kobiety, które nie znając księcia d'Agrigente pytały z uśmiechem, kiedy mówiono o nim, aby pokazać, że są świadome rzeczy: „Grigri?", przyjemności, której w czasach niezbyt burzliwych zaznają tylko światowcy, ale która w okresie wielkich przesileń znana jest nawet ludowi. Nasz lokaj na przykład, jeśli wspomniano o królu greckim, potrafił — wpływ gazet — zagadnąć niby Wilhelm II: „Tino?", choć dotychczas jego zażyłość z królami pozostawała bardziej wulgarna, jako jego własny wynalazek, bo dość już dawno, wszczynając rozmowę o królu hiszpańskim, powiadał: „Fonsio."

Dawało się zresztą zaobserwować, iż w miarę jak wzrastała liczba świetnych panów robiących awanse pani Verdurin, malała liczba tych, których nazywała „nudziarzami". Mocą. jak gdyby magicznej przemiany każdy nudziarz, co składał jej wizytę lub zabiegał u niej o zaproszenie, stawał się nagle kimś inteligentnym, sympatycznym. Krótko mówiąc, po roku liczba nudziarzy zredukowała się w proporcjach tak znacznych, iż „niemożność nudzenia się i lęk przed nim", które zajmowały tak wiele miejsca w rozmowach i odegrały tak wielką rolę w życiu pani Verdurin, znikły prawie całkiem. Powiedziałbyś, że na starość ta niemożność nudzenia się (której zresztą, jak zapewniała kiedyś, nie doświadczała we wczesnej młodości) dawała się pani Verdurin mniej we znaki, jak niektóre rodzaje migreny i niektóre rodzaje astmy nerwowej tracą u nas na sile w późniejszym wieku. I strach przed nudą opuściłby chyba, w braku nudziarzy, panią Verdurin całkowicie, gdyby w niejakiej mierze nie zastąpiła tych, którzy nudziarzami już nie byli, innymi, zwerbowanymi spośród dawnych wielbicieli.

A zresztą, żeby skończyć z księżnymi bywającymi teraz tak często u pani Verdurin, przychodziły one tam szukać, nie domyślając się nawet, dokładnie tego samego, czego dawniej szukali dreyfusiści, to znaczy rozrywek salonowych skomponowanych w taki sposób, że smakowanie w nich syciło ciekawość odnoszącą, się do polityki i zaspokajało potrzebę komentowania między sobą wypadków, o których wyczytano w gazetach. Pani Verdurin mówiła: „Niech pan przyjdzie o piątej na pogawędkę o wojnie", jak ongi „na pogawędkę o sprawie Dreyfusa", a później: „Niech pan przyjdzie posłuchać Morela."

Owóż Morelowi nie wypadało tam bywać z tej przyczyny, że nie służył w wojsku. Po prostu się nie zgłosił, był więc dezerterem, lecz nikt o tym nie wiedział.

Jedną z gwiazd salonu był ten, „którego naprali", odrzucony przez komisję wojskową, mimo swoich zamiłowań do sportu. Stał się dla mnie tak dalece autorem zadziwiającego dzieła, o którym wciąż dumałem, że li tylko z przypadku, kiedy łączyłem poprzecznym prądem dwa nurty wspomnień, myślałem, iż on to spowodował ucieczkę Albertyny ode mnie. A w dodatku ów prąd poprzeczny natrafiał na koniec w tym, co dotyczyło reliktów wspomnień po Albertynie, na drogę, która zatrzymywała się przed laty wśród całkowitego ugoru. Bo nigdy nie myślałem już o niej. Była to droga wspomnień, linia, którą nie podążałem już wcale. Gdy tymczasem dzieła „napranego" i tę Unię wspomnień umysł mój odwiedzał i wykorzystywał bez przerwy.

Winienem tu powiedzieć, że znajomość z mężem Anny nie była ani bardzo przyjemna, ani zbyt łatwa do zawarcia i że ofiarowanej mu przyjaźni groziło wiele zawodów. Rzeczywiście, był już podówczas ciężko chory i szczędził sobie wszelkiej fatygi prócz tej, która, jak sądził, sprawiłaby mu przyjemność. A jako fatygę przyjemną traktował jedynie spotkania z ludźmi nieznajomymi mu dotąd, licząc w swojej płomiennej wyobraźni chyba na to, iż okażą się różni od innych. O tych jednakże, których już poznał, wiedział aż nazbyt dobrze, jacy są i jakimi być by mogli, toteż nie wydawali mu się już godni fatygi niebezpiecznej dlań,, a może śmiertelnej. Był to na ogół bardzo zły przyjaciel. I kto wie, czy jego pociąg do nowych znajomości nie krył w sobie coś z szaleńczego ognia, jaki wkładał kiedyś, w Balbec, w sporty, w grę i w niepohamowane łakomstwo.

A pani Verdurin koniecznie chciała poznajomić mnie z Anną, nie dopuszczając do siebie myśli, że ją znam. Skądinąd Anna rzadko zjawiała się z mężem. Była mi przyjaciółką uroczą, i szczerą, a wierna poglądom estetycznym męża, który krytykował balet rosyjski, powiadała o margrabim de Polignac: „Bakst udekorował mu cały dom; jak można spać wśród czegoś podobnego! Wolałabym już Dubuffe'a." A zresztą Verdurinowie, na skutek fatalnych postępów estetyzmu, który sam siebie w końcu zjada od ogona, powiadali, że nie mogą znieść modern style'u (tym bardziej że był monachijski) ani też białych mieszkań i lubią już: tylko stare francuskie meble na tle ciemnych tapet.*

Dziwiono się bardzo w czasach, kiedy pani Verdurin mogła mieć u siebie, kogo tylko zechciała, że stara się pośrednio nawiązać stosunki z osobą, którą całkowicie straciła z oczu — z Odetą. Stwierdzano, że nie mogłaby już nic dorzucić do świetnego grona, które stało się intymnymi kółkiem. Ale przedłużające się rozstanie koi nie tylko zapiekłe urazy , lecz niekiedy budzi na nowo przyjaźń. A poza tym istnieje zjawisko, które nie tylko na wargi umierających sprowadza jedynie imiona ludzi niegdyś im bliskich, lecz i sprawia, że starcy lubują się we wspomnieniach z dzieciństwa i zjawisko to ma swój ekwiwalent socjalny. Pragnąc powodzenia w przedsięwzięciu, które miało sprowadzić do niej Odetę, pani Verdurin nie posłużyła się, rzecz jasna, swoimi „ultrasami", lecz bywalcami mniej wiernymi, którzy jedną nogą stali w tym, a drugą w tamtym salonie. Mówiła do nich:

— Nie rozumiem, dlaczego nie widujemy tu jej teraz. Może to ona obraziła się na mnie, bo ja na nią nie; i cóż jej zrobiłam właściwie? Przecież u mnie poznała obu swoich mężów. Gdyby zechciała powrócić, niech wie, że moje drzwi stoją dla niej otworem.

Słowa te, na których ucierpiałaby duma pryncypałki, gdyby nie podyktowała ich fantazja, powtórzono, bez skutku jednak. Pani Verdurin czekała na Odetę, lecz Odeta się nie zjawiła, dopóki wypadki, o których mowa. później, nie spowodowały ze względów zgoła innych tego, czego nie zdołały dokonać posłowania, skądinąd gorliwe, napuszczanych przyjaciół. Tak niewiele istnieje zarówno łatwych tryumfów, jak i ostatecznych porażek.

Układ spraw był niemal identyczny, odnajdywano więc dawne słowa: „ludzie dobrze myślący, ludzie źle myślący". Ale też wydawał się odmienny — i jak dawni komunardzi byli antyrewizjonistami, najwięksi dreyfusiści chcieli rozstrzelać wszystkich mając oparcie w generałach, jak generałowie w czasach procesu Dreyfusa byli przeciw Galliffetowi. Na zebrania te pani Verdurin zapraszała stale kilka pań odrobinę nowych, znanych ze swojej działalności; zjawiły się po raz pierwszy w olśniewających toaletach, w ogromnych koliach z pereł, na które Odeta, właścicielka równie pięknej kolii, a popisywała się nią kiedyś sama nadmiernie, spoglądała, teraz nosząc „mundur wojskowy" na wzór dam z Faubourg, srogo. Za którymś tam razem zorientowały się, iż toalety, tak w ich mniemaniu szykowne, były akurat wzbronione wśród szykownych osób, odłożyły więc na bok złociste suknie i rade nierade pogodziły się z prostotą.

Pani Verdurin powiadała:

— Okropność, muszę zatelefonować do Bontempsa, żeby załatwił na jutro, co trzeba, znów ciachnęli cały koniec artykułu pana de Norpois, i to po prostu dlatego, że dał do zrozumienia, że Percin poszedł w odstawkę.

Za sprawą bowiem potocznej głupoty każdy chlubił się używając potocznych wyrażeń i myślał, że daje tym dowody, iż jest ona w modzie, jak czyni mieszczka powiadając, kiedy mówiono o panach de Bréauté, d'Agrigente czy de Charlus: „Kto taki? Babal de Bréauté, Grigri, Mémé de Charlus?" Księżne zachowywały się zresztą tak samo i z przyjemnością nawet mówiły: „poszedł w odstawkę", gdyż wprawdzie różnią się one — dla ludzi z gminu, nieco . poetów — nazwiskiem, wysławiają się jednak zgodnie ze swoją kategorią umysłową, w której tkwi również gruby pokład mieszczaństwa. Klasa umysłu ma niewiele wspólnego z urodzeniem.

Całe to telefoniarstwo pani Verdurin miało skądinąd i złe strony. Choć zapomnieliśmy o tym powiedzieć, salon Verdurinów, zachowując właściwą mu ciągłość ducha i prawdy, przeniósł się chwilowo do jednego z największych hoteli paryskich, brak bowiem opału i światła utrudniał Verdurinowskie przyjęcia w dawnej siedzibie, nader wilgotnej, ambasadorów Wenecji. Nowy salon był zresztą wcale przyjemny. Jak w Wenecji rozmiar placu — ściśle wyliczony, gdyż decyduje tu woda — nadaje kształt pałacom, jak w Paryżu najmniejszy ogródek zachwyca bardziej niż park na prowincji, tak i wąska jadalnia, jaką miała pani Verdurin w hotelu, jadalnia o kształcie rombu, o ścianach olśniewających białością, stanowiła jak gdyby ekran, na którym co środa, i niemal co dzień, odcinały się sylwetki wszystkich ludzi najbardziej interesujących i najbardziej rozmaitych, sylwetki najelegantszych kobiet Paryża i cały ten świat radował się, że korzysta z przepychu Verdurinów, który wzrastał wespół z ich fortuną, w okresie kiedy najbogatsi musieli się ograniczać, nie pobierając swoich rent. Aczkolwiek forma przyjęć uległa modyfikacji, nie przestały one oczarowywać Brichota, w miarę zaś jak stosunki Verdurinów rozszerzały się coraz bardziej, Brichot znajdował tu wciąż nowe rozrywki, i to skupione na małej przestrzeni, niby prezenty-niespodzianki w papuciu świętego Mikołaja. W pewne dni, kiedy na obiad ściągało tyle gości, że nie wystarczała jadalnia prywatnego apartamentu, zasiadano do stołu w olbrzymiej jadalni na parterze, gdzie wierni, udając obłudnie żal za przytulnym piętrem, w gruncie rzeczy byli zachwyceni — tworzyli oddzielną gromadę, jak dawniej w kolejce wąskotorowej — że stanowią przedmiot obserwacji i zazdrości dla stołów sąsiednich. Zapewne, w zwykłych pokojowych czasach światowa wzmianka przesłana ukradkiem do „Figaro" lub „Gaulois" uwiadomiłaby więcej osób, aniżeli zdołałaby pomieścić jadalnia w „Majestic", że Brichot siedział przy obiedzie obok księżnej de Duras. Ale już na początku wojny kronikarze salonów znieśli ów gatunek informacyj (odbijając sobie zresztą na. pogrzebach, chlubnych wzmiankach i bankietach francuskoamerykańskich), toteż reklama mogła teraz istnieć jedynie dzięki takiemu oto sposobowi, dziecinnemu, ograniczonemu, godnemu czasów króla ćwieczka i wcześniejszemu niż wynalazek Gutenberga: być widzianym u stołu pani Verdurin. Po obiedzie wszyscy udawali się na salony pryncypałki, a następnie zaczynały się telefoniarstwa. Sporo jednak wielkich hoteli zaludniali podówczas szpiedzy, notując również i wiadomości podawane przez pana Bontemps z niedyskrecją, którą szczęściem naprawiał li tylko fakt, że były to informacje niepewne, zawsze bowiem zaprzeczały im wypadki.

Zanim upłynęła godzina, kiedy kończyły się popołudniowe herbatki, u schyłku dnia, na niebie jeszcze jasnym dostrzegałeś z dala brunatne plamki, które wśród błękitnego wieczoru mógłbyś wziąć za ptaki lub muchy. Podobnie jak z wielkiej oddali spoglądając na górę pomyślałbyś, że to obłok. Ale wzruszamy się wiedząc, iż to obłok ogromny, ciało stałe, odporne. Tak więc wzruszałem się na myśl, że brunatna plama na letnim niebie nie jest muchą ani ptakiem, lecz aeroplanem, w którym znajdujący się ludzie strzegą Paryża. (Wspomnienie aeroplanów, które widziałem z Albertyna podczas naszej ostatniej przechadzki nie opodal Wersalu, nie ma nic wspólnego z tymi wzruszeniami, zobojętniało mi bowiem wspomnienie rzeczonej przechadzki.) W godzinie obiadu restauracje były pełne; i jeśli na ulicy ujrzałem, jak biedny urlopnik, co na sześć dni umknął przed ryzykiem stale grożącej mu śmierci i gotów już wracać do okopów, zatrzymuje przez chwilę wzrok na oświetlonych witrynach, cierpiałem jak w hotelu w Balbec, kiedy rybacy przypatrywali się nam, kiedy jedliśmy obiad, a nawet cierpiałem więcej, świadom, że nędza żołnierza przewyższa nędzę biedaka, skupiając w sobie wszelkie nędze, a wzrusza jeszcze bardziej, bo jest pełna rezygnacji, szlachetniejszą; kiwaniem głowy filozoficznym, wolnym od nienawiści powiadał, gotów powrócić na front, powiadał widząc, jak ludzie czatujący na wolny stolik popychają się wzajem: „I myślałby kto, że tu jest wojna." Następnie, o wpół do dziesiątej, kiedy nikt jeszcze nie zdążył dokoń czyć obiadu, na rozkaz policji wygaszano raptem wszystkie światła i dekownicy zaczynali w restauracji, gdzie jadłem obiad z Robertem de Saint-Loup pewnego wieczoru, kiedy Robert był na urlopie, popychać się wzajem na nowo, wyrywając okrycie szatniarzom, o godzinie dziewiątej trzydzieści pięć — niby w tajemniczych półcieniach pokoju, gdzie pokazują latarnię czarnoksięską, niby w półcieniach sali przeznaczonej do wyświetlania filmów, sali jednego z owych kin, ku któremu mieli popędzić biesiadnicy płci obojga.

Lecz po tej godzinie dla ludzi, co jak ja, wieczoru, o którym opowiadam, zjedli obiad w domu i wyszli w odwiedziny do przyjaciół, Paryż był, przynajmninej w niektórych dzielnicach, jeszcze ciemniejszy aniżeli Combray moich lat dziecinnych; wizyty, jakie składano sobie wzajem, nabierały charakteru wizyt wiejskich. Ach, gdyby Albertyna żyła, jakże byłoby miło wieczorami, kiedy jadałem na mieście, wyznaczać jej spotkania na dworze, w cieniu arkad! Najpierw nic bym nie widział, niepokoiłbym się myśląc, że skrewiła, po czym nagle ujrzałbym, jak od czarnej ściany odrywa się jedna z jej ulubionych popielatych sukien i jak uśmiechają się jej oczy dostrzegłszy mnie, i moglibyśmy się przechadzać spleceni, nikt by nas nie poznał, nikt by nam nie przeszkodził, i ma koniec wrócić do domu. Niestety, byłem sam i wyobrażałem sobie, że idę na wsi z wizytą do sąsiada, z jedną z owych wizyt, jakie Swann składał nam po obiedzie, nie spotykając już nikogo w mrokach Tansonville, zdążając ścieżką do holowania na ulicę Ducha Świętego, jak ja teraz również nie spotykałem nikogo na ulicach, które zamieniły się w kręte sielskie dróżki, zdążając od Świętej Klotyldy na ulicę Bonapartego. A skądinąd, że tym fragmentom krajobrazu, które czas wysłał w podróż, nie przeszkadzała teraz rama, stała się bowiem niewidzialna, w wieczory, kiedy wicher miótł lodowatym deszczem, czułem się tu bardziej na brzegu rozszalałego morza, o którym tak niegdyś marzyłem, aniżeli czułem się w Balbec; a także inne elementy natury, aż dotąd nie istniejące w Paryżu, wywoływały złudzenie, że wysiadłszy z pociągu przybywałeś na wakacje na szczerą wieś: na przykład kontrasty świateł i cieni, jakie mieliśmy tuż obok siebie, pod nogami, w księżycowe wieczory. Pełnia księżyca dawała efekty nie znane miastom, nawet wśród zimowych miesięcy; promienie rozścielały się na śniegu, którego nie uprzątał żaden zamiatacz, na bulwarze Haussmanna, niczym na lodowcu alpejskim. Sylwety drzew kładły się wyraźne i czyste w tym złotoniebieskawym śniegu, z delikatnością, jaka je cechuje na niektórych malowidłach japońskich lub na niektórych tłach Rafaela; wydłużały się na ziemi od samych stóp drzewa, jak to widujemy często w naturze przy zachodzącym słońcu, kiedy słońce zatapia i darzy odblaskiem łąki, gdzie drzewa wznoszą się w regularnych odstępach. Ale, z wyrafinowania rozkosznie subtelnego, łąka, gdzie rozpościerały się owe cienie drzew, lekkie jak dusze, była łąką rajską, nie zieloną, lecz o bieli aż tak oślepiającej, pełnia bowiem rzucała promienie na jaspisowy śnieg, iż powiedziałbyś, że tę łąkę utkano jedynie z płatków rozkwitłej gruszy. A na placach bóstwa zdobiące fontanny trzymały w rękach zlodowaciały strumień i wyglądały jak posągi z dwojakiej materii, w których rzeźbiarz postanowił skojarzyć wyłącznie brąz i kryształ. W dni te wyjątkowe wszystkie domy były czarne. Wiosną jednak, przeciwnie, niekiedy, od czasu do czasu, rzucając przepisom policyjnym wyzwanie, jakiś pałac lub tylko jedno piętro pałacu, lub tylko nawet jedno okno któregoś z pięter nie zamknąwszy okiennic wyglądało tak, jak gdyby samo jedno utrzymywało się wśród nieuchwytnych ciemności, niby projekcja czysto świetlna, niby nietrwała zjawa. A kobieta, którą, wzniósłszy wzrok bardzo wysoko, dostrzegałeś w tym złocistym pół cieniu, nabierała wśród owej nocy, gdzie byłeś zagubiony i gdzie ona wydawała się pustelnicą, czaru tajemniczego i przesłoniętego wizją Wschodu. Po czym szedłeś dalej i nic już nie mąciło twojego higienicznego i monotonnego, sielskiego dreptania wśród mroków.

Przyszło mi na myśl, że nie widziałem już od dość dawna żadnej z osób, o których mowa w tym dziele. W roku 1914 tylko, za mojej dwumiesięcznej bytności w Paryżu, natknąłem się na pana de Charlus, widziałem się z Blochem i z Robertem de Saint-Loup — z Robertem tylko dwa razy. Kiedy spotkałem go wtedy raz drugi, na pewno pokazał się najbardziej samym sobą; zatarł wszelkie niezbyt miłe wrażenia nieszczerości, jakimi mnie uraczył podczas mojej wizyty w Tansonville, z której zdałem już relacje, i odnalazłem w nim wszystkie dawne piękne przymioty. Pierwszy raz, kiedy go spotkałem po wypowiedzeniu wojny, czyli z początkiem tygodnia, który po tym fakcie nastąpił, o ile Bloch afiszował się z jak najokropniejszym szowinizmem, o tyle Saint-Loup, skoro tylko Bloch nas pożegnał, chłostał sam siebie najostrzejszą ironią, że nie powrócił do służby wojskowej, i niemal mnie rozdrażnił gwałtownością swojego tonu.

— Nie — zawołał wesoło i z energią — ten, kto się nie bije, jakiekolwiek wysuwałby przed sobą racje, nie ma ochoty polec, a zatem to ze strachu. — I z tymże gestem afirmacji jeszcze energiczniejszej niż gest, którym uwydatnił strach u innych, dorzucił: — Bo ja, jeśli nie wrócę do wojska, to tylko ze strachu, i już!

Spostrzegłem już kiedyś, iż u wielu osób afektacja uczuć chwalebnych nie jest jedyną pokrywką dla uczuć złych, natomiast czymś nowszym jest popisywanie się nimi, toteż przynajmniej nie wyglądają na maskowane. Ponadto zaś u Roberta dążność tę wzmacniał nawyk polegający na tym, że jeśli popełnił niedyskrecję albo strzelił gafę, które można mu było wyrzucać, sam rzecz rozgłaszał powiadając, iż to z rozmysłu. Nawyk ten przejął, jak sądzę, od jednego z profesorów Szkoły Wojennej: Robert utrzymywał z nim zażyłą przyjaźń i nie taił dlań wielkiego podziwu. Bez żadnego więc kłopotu wytłumaczyłem sobie ten wyskok jako potwierdzenie werbalne poglądów, które Saint-Loup wolał proklamować, skoro podyktowały mu sposób postępowania i wstrzymały od udziału w rozpoczynającej się wojnie.

— Czy słyszałeś — zapytał żegnając się ze mną — że moja ciotka, Oriana, ma się rozwieść? Osobiście nic a nic nie wiem o tym. Mówią tak od czasu do czasu, tyle razy słyszałem już zapowiedź tego faktu, że zaczekam, aż się to stanie, i wtedy dopiero uwierzę. Dodam, że byłoby to całkiem zrozumiałe; mój wuj to człowiek uroczy nie tylko w salonach, lecz także dla przyjaciół i krewnych. Nawet na swój sposób ma o wiele więcej serca niż ciotka, osoba święta, ale straszliwie dająca mu to odczuć. Lecz jako mąż to potwór: bez ustanku żonę zdradzał, znieważał, terroryzował i pozbawiał pieniędzy. Byłoby czymś tak naturalnym, gdyby go porzuciła, że stanowi to argument potwierdzający, ale też i nie stanowi, bo mógł ludziom nasunąć się siłą rzeczy i teraz gadają. A skoro już wytrzymała z nim tak długo! Teraz już dobrze wiem, że tyle różnych rzeczy zapowiadają bezpodstawnie, potem się zaprzecza, a na koniec się sprawdzają.

Nasunęło mi to na myśl, żeby spytać, czy była kiedykolwiek mowa, jakoby miał się żenić z panną de Guermantes. Drgnął i zapewnił mnie, że była to tylko jedna z salonowych plotek, jakie nie wiadomo dlaczego rodzą się w tym lub innym czasie i rozwiewają się również bez przyczyny, a których fałszywość nie uczy ludzi, co w nie uwierzyli, większej rozwagi, toteż niech tylko pojawi się nowa plotka o czyichś zaręczynach lub rozwodzie albo plotka polityczna, dają jej wiarę i kolportują.

Nie minęło czterdzieści osiem godzin, jak pewne fakty, o których mnie uwiadomiono, dowiodły mi, że myliłem się absolutnie w interpretacji słów Roberta: „Jeżeli ktoś nie idzie na front, nie idzie ze strachu." Saint-Loup powiedział tak, ażeby błyszczeć w rozmowie, ażeby popisywać się oryginalnością psychologiczną, dopóki by się nie upewnił, iż przyjęto jego zgłoszenie. Ale przez ten czas wyłaził ze skóry, żeby je przyjęto, w czym właśnie był mniej oryginalny, jeśli idzie o sens, jaki w jego mniemaniu należało nadawać temu słowu, ale za to głębiej był Francuzem od Świętego Andrzeja Polnego, bardziej upodabniał się wszystkiemu, co było w tej chwili najlepsze wśród Francuzów w stylu Świętego Andrzeja Polnego, szlachcie, mieszczanom i chłopom pańszczyźnianym, którzy szanowali szlachtę albo się przeciw niej burzyli   — dwa działy w jednakim stopniu francuskie jednej i tej samej rodziny, odgałęzienie poboczne „Franciszka" i odgałęzienie poboczne „Morel", skąd wychodziły dwie strzały, aby połączyć się znowu, zdążając w jednym i tym samym kierunku, czyli ku granicy. Bloch radował się słysząc, jak ów nacjonalista (był nim skądinąd w tak niewielkiej mierze) przyznaje się do tchórzostwa, a że Saint-Loup spytał, czy i on nie powinien wyruszyć, zrobił minę arcykapłana i odparł:

— Krótkowidz.

Lecz Bloch odmienił kompletnie swój pogląd na wojnę już po kilku dniach, kiedy zjawił się u mnie na pół przytomny. Chociaż „krótkowidz", został uznany za zdatnego do wojska. Kiedy odprowadzałem go do domu, spotkaliśmy Roberta idącego z pewnym eks-oficerem do Ministerstwa Wojny na spotkanie z pewnym pułkownikiem, któremu miano go przedstawić, „panu de Cambremer — rzekł do mnie. — A prawda, przecież mówię ci o starym znajomym! Znasz Cancana nie gorzej niż ja." Odpowiedziałem, że znam go, owszem, jak również jego żonę, nie ceniąc ich zbyt wysoko. Ale nawykłem tak dalece, od czasu kiedy ujrzałem ich po raz pierwszy, szanować tylko panią, jako osobę mimo wszystko wybitną, znającą gruntownie Schopenhauera i tolerowaną na ogół w pewnym środowisku intelektualnym, niedostępnym dla jej mężasymplaka, iż zdziwiła mnie od razu. odpowiedź Roberta:

— Jego żona to idiotka, weź ją sobie. Ale on to wspaniały człowiek, kiedyś utalentowany, a dziś nadal przemiły.

Nazywając żonę „idiotką" Saint-Loup miał zapewne na myśli jej nieprzytomną żądzę bywania w wielkim świecie, to zaś wielki świat osądza jak najsurowiej; pod zaletami męża rozumiał zapewne coś z pewnych przymiotów, których nie zaprzeczała mu jego siostrzenica, poczytując go za najznośniejszego z całej rodziny. On jeden przynajmniej nie dbał o księżnę, ale prawdę mówiąc jest to właśnie „inteligencja", która tak się różni od inteligencji charakteryzującej myślicieli, jak „inteligencja" przyznawana przez ogół temu lub owemu bogaczowi, dlatego „że umiał zrobić majątek". Ale słowa Roberta podobały mi się nawet — w tym stopniu, w jakim przypominały, że ludzie pełni pretensji sąsiadują z głupcami i że prostota ma smak nieco utajony, lecz miły. Nie zdarzyło mi się wprawdzie, jak dotąd, posmakować prostoty pana de Cambremer. Lecz to właśnie sprawia, że istota ludzka stanowi tyle istot różnych, zależnie od osób, które ją osądzają, a nawet poza różnicami osądu. U pana de Cambremer znałem tylko powłokę. A smak jej, o którym inni wydawali świadectwo, był mi nie znany.

Bloch pożegnał nas u swoich drzwi, ział goryczą na Roberta powiadając, że oni wszyscy, ci „chłopcy malowani", wygalonowani, paradujący po sztabach generalnych, nie ryzykują niczym, natomiast on, prosty żołnierz drugiej klasy, nie ma ochoty dać się „podziurawić kulami dla Wilusia".

— Podobno cesarz Wilhelm ciężko zachorował — odrzekł Saint-Loup.

Bloch, jak i wszyscy ludzie obracający się nie opodal Giełdy, asymilował ze szczególną łatwością wszelkie sensacyjne nowiny, dodał więc:

— Mówi się nawet wiele, że już umarł.

Na Giełdzie każdy chory monarcha, Edward VII czy Wilhelm II, staje się od razu nieboszczykiem, a każde miasto, które zaczynają oblegać, jest wzięte.

— Ukrywają to tylko dlatego — dorzucił Bloch — by nie załamał się duch Szwabów. Ale umarł wczorajszej nocy. Mój ojciec dowiedział się o tym z pierwszorzędnego źródła.

Pierwszorzędne źródła były jedynymi, z jakimi liczył się Bloch-senior, ponoć dlatego, że dzięki „wysokim stosunkom" miał szczęście utrzymywać z nimi stały kontakt, i stamtąd jakoby podano mu wiadomość jeszcze tajną, iż akcje Towarzystwa „Exterieure" niebawem pójdą w górę czy też może chwieją się już akcje Towarzystwa de Beers. A zresztą, gdyby nawet w tym akurat momencie rozpo czynała się hossa na akcje Towarzystwa de Beers albo „ podaż" na akcje „Exterieure", gdyby pierwsze miało rynek „mocny" i „aktywny", a drugie „chwiejny" i „słaby" i gdyby w drugim wypadku „zachowywano rezerwę", pierwszorzędne źródła i tak pozostałyby pierwszorzędnymi źródłami. Toteż Bloch obwieścił nam śmierć Kajzera z miną tajemniczą i ważną, lecz także rozwścieczoną. Irytowało go niepomiernie, kiedy Robert powiadał: „Cesarz Wilhelm". Sądzę, że i pod nożem gilotyny Saint-Loup i pan de Guermantes nie zdołaliby powiedzieć inaczej. Dwaj ludzie światowi, którzy sami jedni pozostaliby przy życiu na bezludnej wyspie, gdzie przed nikim nie potrzebowaliby wykazywać się dobrymi manierami, rozpoznaliby się wzajem po tych śladach edukacji, jak dwaj łacinnicy zacytowaliby poprawnie Wergilego. Saint-Loup nie potrafiłby nigdy, nawet torturowany przez Niemców, powiedzieć inaczej niż „cesarz Wilhelm." I ten savoir-vivre jest mimo wszystko wskaźnikiem wielkiego zniewolenia umysłu. Kto nie umie zrzucić tych więzów, pozostaje światowcem. Ta elegancka przeciętność to rzecz skądinąd rozkoszna — zwłaszcza w tym wszystkim, co kojarzy się z nią z utajonej szlachetności i niewyznanego heroizmu — w porównaniu z prostactwem Blocha, nędznym i fanfarońskim zarazem, kiedy Bloch rozwrzeszczał się na Roberta:

— A nie mógłbyś powiedzieć „Wilhelm", i basta? Otóż to, masz pietra i już tu się przed nim płaszczysz! No tak, ładnych będziemy mieć żołnierzy na granicy, będą lizać buty Szwabom. Oficerowie z galonami od jarmarcznej parady! Ten szczególik świadczy o wszystkim.

— Biedny Bloch chciałby koniecznie, żebym tylko paradował — rzekł mi Saint-Loup z uśmiechem, kiedy pożegnaliśmy kolegę.

I pojąłem doskonale, że Robert nie pragnął bynajmniej paradować, aczkolwiek z zamierzeń jego nie zdawałem sobie wtedy sprawy tak dokładnie, jak uprzytomniłem to sobie później, gdy wystarał się o przydział oficera piechoty, ponieważ kawaleria nie uczestniczyła w bojach, a następnie przeniósł się do strzelców pieszych — i na koniec, jakie to miało skutki, o czym przeczytacie później. Ale Bloch nie orientował się w patriotyzmie Roberta z tej prostej racji, że Robert nie uzewnętrzniał go nigdy. Bloch jął składać nam wyznania wiary złośliwie antymilitarystyczne, z chwilą kiedy komisja uznała go za „zdatnego", przedtem jednak występował z oświadczeniami skrajnie szowinistycznymi, kiedy dzięki swojemu krótkowidztwu miał się za zwolnionego z wojska. Natomiast Saint-Loup nie (byłby zdolny do takich oświadczeń; przede wszystkim dla rodzaju subtelności moralnej wstrzymującej nas od wyrażania uczuć nazbyt głębokich, a które uważamy za całkiem naturalne. Moja matka niegdyś nie tylko nie zawahałaby się ani chwili, żeby oddać życie za moją babkę, ale cierpiałaby straszliwie, gdyby jej w tym przeszkodzono. Niemniej nie potrafiłbym sobie wyobrazić z perspektywy łat, by z jej ust mogły paść takie oto słowa: „Oddałabym życie za matkę." Równie dyskretny w swojej miłości do Francji był Robert, który w tym momencie znacznie bardziej, jak dla mnie, należał do rodu Saint-Loup (o tyle, o ile mogłem sobie wyobrazić jego ojca) niż do Guermantów. Chroniłaby go również przed wyrażaniem tych uczuć jakość, w pewnym sensie moralna, jego inteligencji. Istnieje u pracowników inteligentnych i naprawdę poważnych rodzaj awersji do innych pracowników, którzy to, co robią, przekształcają w literaturę, podkreślają. Oczywiście przez sam instynkt nie zwracaliśmy naszej predylekcji ku Brichotom czy Cottardom, ale tak czy inaczej żywiliśmy pewien szacunek dla łudzi znających do głębi grekę lub medycynę, którzy jednak nie sądzili z tej racji, by upoważniało ich to do szarlataństwa. Powiedziałem, że choć wszelkie uczynki mamy opierały się kiedyś na przekonaniu, że oddałaby życie za swoją, matkę, nigdy nie sformułowała przed sobą owego przekonania, a wyrażać je wobec innych poczytałaby w każdym wypadku nie tylko za rzecz zbyteczną i śmieszną, lecz rażącą, i haniebną; tak samo nie zdołałbym wyobrazić sobie w ustach Roberta słów informujących mnie o jego ekwipunku, sprawach do załatwienia, naszych szansach zwycięstwa), ewentualnych planów Anglii, nie sposób mi wyobrazić sobie w jego ustach zdania choćby najbardziej elokwentnego, jakie wypowiedziałby nawet najsympatyczniejszy z ministrów do posłów słuchających na stojąco, rozentuzjazmowanych. Nie mogę jednak nie powiedzieć, by na tę stronę „negatywną", która wstrzymywała go od wyrażania pięknych i nieobcych mu uczuć, nie wpływał „duch Guermantów", jak widzieliśmy pod tym względem niejeden przykład u Swanna. Bo jeśli uważałem, iż Robert należy nade wszystko do rodu Saint-Loup, pozostawał również i Guermantem, a stąd wśród licznych bodźców pobudzających w nim odwagę istniały też i takie, których nie doszukałbyś się raczej u jego przyjaciół ż Doncières, owych młodzieńców rozkochąnych w swoim rzemiośle, z którymi co wieczór jadałem obiady i z których tylu zginęło w bitwie nad Marną lub gdzie indziej, pociągnąwszy za sobą swoich ludzi.

Młodzi socjaliści, mogący znajdować się w Doncières, kiedy tam byłem, ale których nie znałem, gdyż omijali środowisko Roberta, mogli się zorientować, iż oficerowie z rzeczonego środowiska nie należeli bynajmniej do aristos w znaczeniu wyniośle dumnym i tanio dowcipnym, jakie populos, oficerowie, którzy wystąpili z wojska, masoni, nadawali przezwisku aristo. I podobnie zresztą, tenże patriotyzm oficerowie ze szlachty spotykali w pełni wśród socjalistów, których oskarżali, sam to słyszałem będąc w Don cières, w pełnym toku sprawy Dreyfusa, że są „apatrydami". Patriotyzm wojskowych, równie szczery, równie głęboki, przybrał pewną, określoną formę, którą uważali oni za nietykalną, oburzając się, jeśli ktoś chciał ją „pohańbić", natomiast patrioci w pewnym sensie niezależni, nieświadomi, nie wyznający określonej religii patriotycznej, a takimi byli radykalni socjaliści, nie umieli pojąć, jak głęboko zakorzeniona rzeczywistość żyje w tym, co poczytywali za czczą i nienawistną formułę.

Zapewne Saint-Loup przywykł był, jak i oni, rozwijać w sobie, jako najprawdziwszą część samego siebie, umiejętność poszukiwania i organizacji najlepszego rodzaju manewrów z uwagi na jak największe sukcesy strategiczne i taktyczne, tak iż zarówno dla nich, jak i dla niego życie ciała stało się czymś względnie mało ważnym, czymś, co można łatwo poświęcić owej części wewnętrznej, tworzącej u nich prawdziwe jądro witalne, którą otaczała egzystencja osobista, mając jedynie wartość naskórka ochronnego. W odwadze Roberta istniały elementy bardziej charakterystyczne, gdzie rozpoznałbyś bez trudu szlachetność, co na początku stanowiła wdzięk naszej przyjaźni, jak również dziedziczną skazę, która, zbudziwszy się u niego, później, skojarzyła się z pewnym poziomem intelektualnym, ponad który już nie sięgnął, i kazała mu podziwiać nie tylko odwagę, lecz odrazę do zniewieścienia posunąć tak dalece, iż oszołamiał go w niejakim stopniu kontakt z cechami czysto męskimi. Znajdował — uczucie, jak sądzę, niewinne — we współżyciu pod gołym niebem z Senegalczykami, gotowymi w każdej chwili złożyć życie w ofierze,, rozkosz umysłową, w którą wchodziło wiele wzgardy dla „wymuskanych panków", a która, choć wydawała mu się czymś zgoła przeciwnym, nie była tak bardzo różna od rozkoszy, jaką mu dawała owa kokaina, nadużywana przezeń w Tansonville, a której heroizm — jeden lek uzupełnia drugi — uzdrawiał go. W odwadze jego był przede wszystkim ów nawyk dwojakiej grzeczności, która z jednej strony nakazywała mu wychwalać innych, lecz we własnym przypadku zadowalać się milcząco swoją solidną robotą, w przeciwieństwie do takiego Blocha, który powiedział mu podczas naszego spotkania: „Naturalnie będziecie zbijać  bąki", choć sam nic nie robił; z drugiej zaś strony grzeczność ta skłaniała Roberta, by miał za nic to, co należało do niego: majątek, pozycję, a -nawet życie— skłaniała, by dawał to wszystko. Słowem, prawdziwe szlachectwo natury.

— Jak myślisz, długo to potrwa? — zagadnąłem Roberta de Saint-Loup.

— Niedługo, wierzę w bardzo krótką wojnę — odpowiedział. Lecz i tu, jak zawsze, argumenty miał książkowe. — Biorąc pod uwagę proroctwa Moltkego, przeczytaj raz jeszcze — rzekł mi, jak gdybym to już czytał kiedyś — dekret z 28 października 1913 o postępowaniu wielkich jednostek wojskowych, a dowiesz się, że w czasach pokoju nie zorganizowano ani nawet nie przewidziano rezerw zastępczych, czego nie omieszkano by uczynić, gdyby wojna miała się przeciągnąć.

Moim zdaniem, można było interpretować rzeczony dekret nie jako dowód, iż wojna będzie krótka, lecz jako dowód ślepoty; jako brak orientacji, czym będzie, u autorów dekretu, którzy nie podejrzewali nawet, ani czym będzie w wojnie pozycyjnej straszliwa konsumpcja wszelkiego materiału, ani solidarne współdziałanie poszczególnych frontów.

Niezależnie od homoseksualizmu, u ludzi jak najbardziej z natury swojej przeciwnych homoseksualizmowi istnieje pewien umowny ideał męskości, który, jeśli homoseksualista nie jest kimś wyjątkowym, znajduje się w jego dyspozycjach,, po to zresztą, żeby go wypaczał. Ów ideał — właściwy niektórym wojskowym i niektórym dyplomatom — jest piekielnie irytujący. W najniższej swojej formie to po prostu szorstkość człowieka o złotym sercu, który nie chce okazywać wzruszenia i któremu w momencie pożegnań z przyjacielem, co być może polegnie, zbiera się gdzieś w głębi na płacz, czego nikt się nie domyśla, maskuje bowiem tę chęć narastającym wzburzeniem, które na koniec tak oto wybucha w chwili rozstania: „No, do stu piorunów! Ucałujże mnie, idioto nieszczęsny, i bierz tę sakiewkę, bo mi tylko zawadza, kretynie jeden!" Dyplomata, oficer, człowiek rozumiejący, że liczy się jedynie wielkie dzieło narodowe, a który przy tym kochał się w „malcu" z poselstwa czy z batalionu, ów zaś „malec" umarł na tyfus albo padł od kuli, reprezentuje tenże gust do męskości pod formą zręczniejszą, bardziej wyrafinowaną, lecz w istocie tak samo nienawistną. Nie chce opłakiwać „malca", wie, że niebawem nie będą myśleć o nim więcej niż chirurg o dobrym sercu, który jednak, kiedy wieczorem umrze dziewczynka chora zakaźnie, martwi się nie okazując tego. Jeśli tylko dyplomata będąc pisarzem opowie o tej śmierci, nie przyzna się, że się martwił; o nie — przede wszystkim powodowany „męską wstydliwością", a następnie taktem artystycznym, który wywołuje wzruszenie maskując je. Będzie w towarzystwie któregoś z  kolegów czuwał przy zmarłym. Żaden z nich nie wspomni, że się smucą. Będą mówić o sprawach poselstwa czy batalionu, z większą nawet, aniżeli zazwyczaj, precyzją: „B. mówi do mnie: «Niech pan pamięta, że jutro generał przyjeżdża na inspekcję; niech się pan postara, żeby pańscy ludzie wyglądali schludnie.» On, taki zawsze łagodny, zwrócił się do mnie tonem niebywale oschłym, zauważyłem, że unika mojego wzroku, a i ja też byłem zdenerwowany." I czytelnik pojmie, iż ów ton oschły to smutek u ludzi, którzy nie chcieliby wyglądać na zasmuco nych, co byłoby po prostu śmieszne, lecz jest również dość drażniące i ohydne, bo to sposób smucenia się właściwy ludziom przekonanym, że smutek się nie liczy, że życie to coś bardziej serio aniżeli rozstania etc., tak iż absolutnie oddani umarłym pozorują, kłamstwo, nicość, jak ów pan, który w Nowy Rok przynosząc nam kasztany w cukrze powiada: „Życzę do siego roku"; podrwiwając, a jednak to mówi.

Żeby skończyć tę relację, nasz oficer czy dyplomata czuwa przy rannym nie odkrywszy głowy, gdyż wyniesiono go na świeże powietrze — to już konający, i w pewnym momencie wszystko skończone: „Pomyślałem: trzeba wracać i przygotować wszystko do czyszczenia; ale nie wiem doprawdy czemu, w chwili kiedy doktor przestał badać mu puls, B. i ja, nie porozumiewaliśmy się nawet, lał się żar z nieba, może było nam za gorąco, dość że stojąc przy łóżku zdjęliśmy kepi." I czytelnik pojmuje doskonale, że to nie z przyczyny skwaru, słońca, ale poruszeni majestatem śmierci obaj ci ludzie pełni męskiej tężyzny, mężczyźni, z których warg nigdy nie padły słowa tkliwości czy smutku, odkryli głowy.

Ideał męskości nie jest u homoseksualistów gatunku Roberta de Saint-Loup taki sam, lecz jest równie umowny i zakłamany. Kłamstwo polega u nich na fakcie, że nie chcą sobie uprzytomnić, iż pożądanie fizyczne stanowi fundament uczuć, którym oni przypisują inne źródła. Pan de Charlus nienawidził zniewieścienia. Saint-Loup wielbi odwagę młodzieńców, upojenie właściwe szarżom kawaleryjskim, szlachetność intelektualną i duchową przyjaźni męskiej, absolutnie czystej, gdzie jeden oddaje życie za drugiego. Wojna tworząc stolice zaludnione samymi kobietami wywołuje rozpacz wśród homoseksualistów, ale też, przeciwnie, stanowi namiętną epopeję homoseksualistów, jeśli są na tyle inteligentni, aby uroić sobie chimery, i nie dość zarazem inteligentni, by umiejętnie przeniknąć je na wskroś,, zapoznać się z ich źródłem, osądzić samych siebie. Toteż kiedy pewni młodzieńcy zaciągali się do wojska kierując się po prostu duchem mimikry sportowej, jak tego lub owego roku wszyscy grają w „diabolo", dla Roberta wojna była jeszcze bardziej tym właśnie ideałem, ku któremu,, jak mu się wydawało, zdążał w swoich pożądaniach znacznie konkretniejszych, ale przysłoniętych mgiełką ideologii, ideałem dzielonym z ludźmi, których przekładał nad innych, w zakonie rycerskim czysto męskim, z dala od kobiet, gdzie mógł narażać życie, żeby ocalić własnego ordynansa, i umrzeć natchnąwszy swoich żołnierzy fanatyczną miłością. Tak więc, chociaż w odwadze jego istniały elementy zgoła różne, odnajdywał się tam fakt, iż był wielkim panem, i tam odnajdywała się również pod formą zmienioną nie do poznania i wysublimowaną idea pana de Charlus, że istotą mężczyzny jest nie mieć w sobie nic zniewieściałego. Podobnie skądinąd, jak w filozofii i sztuce dwie idee analogiczne, zawdzięczają walor li tylko sposobowi ich rozwinięcia i mogą różnić się ogromnie w zależności od tego, czy wyłoży je Ksenofon czy Platon — tak samo, biorąc pod uwagę współzależność ich obu jako reprezentantów pewnej idei, bez porównania bardziej podziwiam Roberta de Saint-Loup, który szukał pozycji jak najniebezpieczniejszych, aniżeli pana de Charlus, który unikał noszenia jasnych krawatów.

Powiedziałem Robertowi o moim przyjacielu, dyrektorze Grand-Hotelu w Balbec, który utrzymywał podobno, że na początku wojny zdarzały się w pułkach francuskich dezercje, nazywał je dezertacjami, oskarżając o prowokowanie ich pruski militaryzm, zwany . przezeń militarystem pruskim; sądził nawet, iż w pewnej chwili wylądują jednocześnie w Rivebelle Japończycy, Niemcy i Kozacy zagrażając Balbec, i powiedział, że nie pozostaje już nic innego jak „kojfnąć".* Ów germanofob mawiał, śmiejąc się, o swoim bracie: „Siedzi w okopach, o dwadzieścia pięć metrów od Szwabów!" — dopóki nie znalazł siiam w obozie dla internowanych, gdy dowiedziano się, że sam jest Szwabem.

— Skoro już mowa o Balbec, nie pamiętasz aby dawnego windziarza hotelowego? — zagadnął Saint-Loup, żegnając się ze mną, tonem takim, jak gdyby sam nie wiedział właściwie, o kogo chodzi, i liczył, że go oświecę. — Chce się zaciągnąć i pisze mi, żebym go „wsadził" do lotnictwa.

Zapewne lift zmęczył się jazdami w uwięzionej klatce windy, a wyże schodów Grand-Hotelu już mu nie wystarczały. Miał „zdobyć galony" inne niż galony odźwiernego, bo nasz los nie zawsze jest tym, za cośmy go poczytywali.

— Poprę z pewnością jego prośbę — rzekł mi Saint-Loup. — Dziś rano mówiłem nawet do Gilberty, że samolotów nigdy nie będziemy mieć za wiele. Dzięki nim spenetrujemy zawsze, co knuje nieprzyjaciel. Odbierze mu to korzyść wynikłą z najgwałtowniejszego ataku, zaskoczenia, najlepsza armia będzie może ta, która będzie miała najlepszy wzrok. Acha, czy tej biednej Franciszce udało się wyciągnąć siostrzeńca?

Ale Franciszka, od dawna już czyniąca wszelkie wysiłki, by siostrzeniec jej został zwolniony z wojska, Franciszka, która, kiedy jej proponowano protekcję za pośrednictwem Guermantów do generała de Saint-Joseph, odparła z rozpaczą: „O nie, to na nic się nie zda, nic się nie da zrobić z tym dziadygą, gorszego być nie może, jest patriotyczny", jeśli tylko zahaczono w rozmowie o kwestię wojny, sądziła, cokolwiek wycierpiałaby od wojny, że nie powinno się opuszczać „tych biednych Rusków", z którymi jesteśmy „zaliantowani". Lokaj, przekonany zresztą, że wojna potrwa najwyżej dziesięć dni i zakończy się jak najświetniejszym zwycięstwem Francji, nie odważyłby się prorokować — nie starczyłoby mu na to skądinąd wyobraźni — w obawie, żeby nie zaprzeczyły wypadki, że wojna będzie długa, a losy jej niepewne. Z tego zaś zwycięstwa kompletnego i błyskawicznego starał się przynajmniej wyciągnąć zawczasu to wszystko, czym mógłby dojechać Franciszce.

  — Może być jeszcze z tego gruba nieprzyjemność, bo wielu podobnież słuchać nie chce, płaczą szesnastoletnie chłopaki.

I tak mówił, żeby ją irytować, nazywając to „strzelaniem do niej z pestki, robieniem przytyków, przesyłaniem kalamburu".

— Szesnastoletnie, o Matko Przenajświętsza! — lecz po chwili nie dowierzając: — A przecie mówili, że będą brać dopiero po dwudziestym roku, toć to jeszcze dzieci!

— Naturalnie w gazetach zabronili pisać o tym. Cała więc młodzież pójdzie na front i nie wróci jej za dużo. Będzie to miało swoją dobrą stronę, no pewno, dobrze puścić krew; to przyda się od czasu do czasu, ożywią się Stosunki. Bo do licha, jeśli są chłopaki za delikatne i wahające, no to zaraz kula w łeb, i kwita! To też potrzebne. A poza tym, co to może obchodzić oficerów? Dostają flotę, nie dopominają się o nic innego.

Franciszka tak bardzo bladła w toku tych rozmów, iż lękano się, by lokaj nie przyprawił jej o śmiertelny atak serca. Nie traciła z tej przyczyny swoich wad. Jeśli odwiedziła mnie dziewczyna, a ja przypadkiem wyszedłem na chwilę z pokoju, zastawałem starą sługę, choć okropnie bolały ją nogi, na drabinie, gdyż, jak powiadała, szukała na pawlaczu któregoś z moich palt, żeby sprawdzić, czy nie napoczynają go mole, w rzeczywistości zaś chciała nas podsłuchiwać. Zachowała, mimo wszelkich moich uwag, swój podchwytliwy sposób stawiania pytań, zadawania ich w formie pośredniej, gdzie stosowała od jakiegoś czasu coś na kształt „dlatego że zapewne". Nie ośmielając się zagadnąć: „Gzy ta pani ma swoją willę?", powiadała wznosząc nieśmiało oczy, niby poczciwy pies: „Dlatego że zapewne ta pani ma swój własny pałacyk...", unikając jawnego pytania nie tyle przez grzeczność, lecz po to, by nie wydać się wścibską. A że na koniec nasi najulubieńsi służący — zwłaszcza jeśli nie świadczą nam już prawie przysług i nie okazują względów wynikających z ich obowiązków — pozostają, niestety, sługami i zaznaczają tym wyraźniej granice (które my chcielibyśmy zatrzeć) swojej kasty, w miarę jak wzrasta w nich domniemanie, iż przeniknęli głębiej w kastę naszą, Franciszka często, co się mnie tyczy („żeby mnie ukłuć" — powiedziałby lokaj), zwracała się do mnie w słowach dziwacznych, na jakie nie pozwoliłaby sobie nigdy osoba dobrze wychowana. Z ra-dością maskowaną, lecz równie głęboką, jak gdyby chodziło o ciężką chorobę, a mnie było po prostu gorąco i pot — nie spostrzegłem tego nawet — rosił mi czoło: „Ależ panicz jest cały mokry" — mówiła, dziwiąc się jakby osobliwemu zjawisku, uśmiechając się z lekką wzgardą, jaką napawa nas coś wysoce niestosownego („wychodzi panicz, a zapomniał panicz włożyć krawata"), nadając jednak głosowi ton zatroskany, który ma wzbudzić w kimś niepokój o jego stan. Rzekłbyś, że nikt nigdy poza mną nie spocił się na całym świecie. Wreszcie, nie mówiła już tak ładnie jak dawniej. W pokorze swojej bowiem, w czułym podziwie dla istot nieskończenie niższych przyswajała sobie ich szkaradne zwroty. Córka jej skarżąc mi się na nią powiedziała (nie wiem, skąd ona to wzięła): „Wciąż mi ma coś do zarzucenia, na przykład źle zamykam drzwi, i trele-morele, i trele-morele" — Franciszka mniemała zapewne, iż tylko jej niekompletna edukacja pozbawiała ją aż dotąd owego pięknego nawyku. I słyszałem, jak z warg, na których ongi kwitła najczystsza francuszczyzna, padało po kilka razy na dzień: „I trele-morele, i trele-morele."

Ciekawe zresztą, jak nie tylko wyrażenia, lecz i myśli mało zmieniają, się u jednej i tej samej osoby. Kamerdyner, nawykłszy oznajmiać, że pan Poincaré ma złe zamysły, nie dla pieniędzy, ale dlatego że chciał absolutnie wojny, powtarzał to po ładnych parę razy na dzień wobec audytorium osłuchanego z tym już, lecz zawsze w równej mierze zainteresowanego. Nie zmieniał ani jednego gestu, ani jednego słowa, nie zmieniał też intonacji. I choć trwało to tylko dwie minuty, nie ulegało żadnym modyfikacjom, niby spektakl. Błędy jego francuszczyzny psuły wysłowienie Franciszki, tak samo właśnie, jak psuły je błędy językowe jej córki. Utrzymywał, że pan de Rambuteau był któregoś dnia mocno urażony, kiedy książę de Guermantes nazwał „budyneczki pana Rambuteau" psuarami. Chyba w dzieciństwie nie słyszał „i" — i to mu pozostało. Wymawiał więc ten wyraz nieprawidłowo, lecz nieodmiennie. Franciszka krępowała się zrazu, lecz później zaczęła go używać, skarżąc się, że nie ma urządzeń w tym guście dla kobiet, chociaż istnieją dla mężczyzn. Ale w pokorze swojej i podziwie dla lokaja nie mówiła nigdy „pisuar", a tylko — z lekkim ustępstwem na rzecz logiki — „p i s i u a r".

Nie sypiała już i nie jadała, kamerdyner musiał czytywać jej głośno komunikaty, z których nic nie rozumiała, a on niewiele więcej, nad chętką zaś do dręczenia Franciszki dominowała teraz u niego częstokroć wesołość patriotyczna; powiadał z przyjemnym uśmiechem, mówiąc o Niemcach:

— Musi tam być gorąco, nasz stary Joffre praży im z auroplanów w kuchnię.

Franciszka nie rozumiała zbytnio, o jaką chodziło kuchnię, niemniej czuła, że zdanie to stanowiło część miłych i oryginalnych wybryków, na które osoba dobrze wychowana winna odpowiedzieć dobrym humorem, okazać ogładę, wzruszyć wesoło ramionami, jak gdyby odpowiadając: „Zawsze taki sam", i uśmiechała się połykając łzy. Była przynajmniej uszczęśliwiona, że jej nowy chłopak od rzeźnika, dość lękliwy mimo swoje rzemiosło (choć rozpoczął karierę w rzeźni miejskiej), nie osiągnął jeszcze wieku poborowego. W przeciwnym razie potrafiłaby pójść do samego ministra wojny, żeby go zwolnił.

Lokaj nie potrafiłby sobie wyobrazić, żeby komunikaty nie były jak najpomyślniejsze i żebyśmy się nie zbliżali do Berlina, skoro czytał: „Odparliśmy nieprzyjaciela z ciężkimi dla niego stratami etc", i czyny te sławił jako nowe zwycięstwa. Przerażała mnie jednak szybkość, ż jaką teatr owych zwycięstw zbliżał się do Paryża, i dziwiło mnie nawet, iż lokaj, wyczytawszy w komunikacie, że stoczono bitwę pod Lens, nie zaniepokoił się widząc w gazecie z dnia następnego, że skutki tej bitwy obróciły się na naszą korzyść w Jouy-le-Vicomte, dokąd bronimy uparcie dostępu. Lokaj znał przecież nazwę Jouy-le-Vieomte, miejscowości nie tak znów odległej od Combray. Ale czytamy gazety tak, jak nam się podoba, z opaską na oczach. Nie staramy się pojmować faktów. Słuchamy słodkich słów redaktora naczelnego, jak słuchamy słów kochanki. Człowiek jest pobity i kontent, gdyż nie uważa się za pobitego, lecz za zwycięzcę.

Nie zabawiwszy skądinąd długo w Paryżu, wróciłem dość szybko do sanatorium. Aczkolwiek w zasadzie doktor leczył tu izolacją, doręczono mi w dwóch różnych okresach czasu dwa listy, jeden od Gilberty, a drugi od Roberta.

Gilberta pisała mi (mniej więcej we wrześniu 1914 roku), że choć bardzo pragnęła pozostać w Paryżu, by łatwiej otrzymywać wiadomości od Roberta, ustawiczne rajdy Taube'ów nad miastem przyprawiały ją o taką trwogę, bała się zwłaszcza o swoją córeczkę, iż uciekła z Paryża ostatnim pociągiem, jaki odchodził jeszcze w kierunku Combray, lecz ów pociąg do Combray już nie dotarł i zdołała przedostać się do Tansonville furką chłopską, dziesięć godzin okropnej podróży!

I tam, niech Pan sobie wyobrazi, co czekało Pańską starą przyjaciółkę — pisała mi Gilberta, kończąc list. — Wyjechałam z Paryża, żeby uciec przed aeroplanami niemieckimi, i wyobrażałam sobie, że w Tansonville będzie mi jak u Pana Boga za piecem. Ale po niecałych dwóch dniach, nigdy by Pan nie przypuścił, co się stało: Niemcy zajmowali już okolicę pobiwszy nasze wojska pod La Fère, sztab generalny niemiecki, a za nim cały pułk, stanął pod bramami Tansonville, a ja musiałam ich gościć, uciec nie było sposobu, nie chodziły żadne pociągi.

Sztab generalny niemiecki zachowywał się, owszem, bez zarzutu albo też w liście Gilberty należało się dopatrywać zarażenia duchem Guermantów wywodzących się z pnia bawarskiego i spokrewnionych z najwyższą arystokracją Niemiec, skoro Gilberta nie miała słów zachwytu dla wybornego wychowania sztabowców, a nawet żołnierzy, którzy poprosili ją tylko, żeby pozwoliła! im „zerwać  niezapominajkę, z tych rosnących nad stawem", i dobre to wychowanie przeciwstawiała niepomiarkowanemu rozpasaniu uciekinierów francuskich, którzy, zanim zjawili się generałowie niemieccy, przeciągnęli przez jej majątek łupiąc wszystko.

Mniejsza z tym, jeśli nawet Ust Gilberty był z pewnych stron przepojony duchem Guermantów — inni po wiedzieliby: internacjonalizmem żydowskim, myląc się jednak raczej, jak zobaczymy — list, który otrzymałem po dobrych kilku miesiącach od Roberta, był bardziej w stylu „Saint-Loup" aniżeli w stylu „Guermantes", odzwierciedlał ponadto całą kulturę liberalną, jaką zyskał Robert, i był w ogólności bez zastrzeżeń sympatyczny. Na nieszczęście Robert nie mówił nic o strategii, jak w naszych pogawędkach w Doncières, i nie powiadał mi, w jakiej, mierze sądzi, czy wojna umocniła czy też osłabiła teorie, które mi wtedy wykładał. Powiadał mi najwyżej, iż od roku 1914 w rzeczywistości parę już wojen nastąpiło po sobie, nauka zaś wyciągnięta z każdej z osobna wpływała na los dalszych. I tak na przykład teorię „klinu" uzupełniła teza, że nim wbije się klin, należy ogniem artyleryjskim całkowicie zniszczyć teren okupowany przez nieprzyjaciela.. Potem jednak skonstatowano, iż, przeciwnie, zniszczenia te uniemożliwiają marsz piechoty i artylerii na terenach, gdzie tysiące lejów po tysiącach pocisków tworzą tyleż przeszkód. „Wojna — powiadał mi — nie umyka prawom naszego starego Hegla. Jest w stanie wieczystego powstawania." Niewiele to w porównaniu z tym, czego chciałbym się dowiedzieć. Ale jeszcze bardziej irytowałem się tym,, że nie wolno mu było wymieniać nazwisk generałów.. Skądinąd, na podstawie szczupłych wiadomości z gazet,, nie byli to ci, którymi tak interesowałem się w Doncières, ciekaw, który z nich okaże się najwaleczniejszy w przyszłej wojnie, gdyż nie oni dowodzili. Geslin de Bourgogne, Galliffet, Négrier — poumierali. Pau wycofał się z czynnej służby niemal na początku wojny. Nie mówiliśmy nigdy na temat Joffre'a, Focha, Castelnau czy Pétaina.

Mój Mały — pisał mi Robert — przyznaję, że słowa, takie, jak „nie przejdą" albo „już my im damy", nie są. przyjemne; długo wykrzywiały mi gębę tak samo jak poilu i Inne i zapewne rzecz to przykra budować epopeję z terminów będących czymś gorszym niż błędy gramatyczne albo grzechy przeciw dobremu smakowi, terminów będących czymś wrogim i okropnym, wulgarną afektacją i pretensjonalnością, których tak nienawidzimy jak na przykład ludzi, co w mniemaniu, że są dowcipni, mówią „koko" zamiast „kokaina". Ale gdybyś Ty widział ich wszystkich, a zwłaszcza ludzi prostych, robotników, sklepikarzy, co nie domyślali się nigdy, że tają w sobie heroizm, i nie podejrzewając tego nawet umarliby w swoim łóżku, gdybyś widział, jak biegną pod kulami, żeby ratować kolegę, żeby zabrać rannego oficera, żebyś widział, jak ugodzeni śmiertelnie uśmiechają się konając, bo lekarz powiada im, że odbito Niemcom linię okopów — a zapewniam Cię, mój drogi Mały, że daje to piękne pojęcie o Francuzach i pozwala zrozumieć okresy historyczne, które wydawały nam się w szkole niezwykłe aż do przesady. Epopeja tak piękna, że przekonałbyś się jak ja, że słowa są tu już nic niewarte. Rodin czy Maillol potrafiliby stworzyć arcydzieło ze szkaradnego surowca, którego byś potem już nie rozpoznał. W zetknięciu z taką wielkością poilu stał się dla mnie czymś takim, iż nie odczuwam już nawet, czy słowo to mogło zawierać zrazu aluzję lub żart, podobnie na przykład, jak czytamy o szuanach. I czuję, że poilu jest już gotów dla wielkich poetów, tak samo jak słowa „potop", „Chrystus" czy „barbarzyńcy", które umiesiła już wielkość, zanim, posłużyli się nimi Hugo, Vigny lub inni. Powiadam, że nie może być nic lepszego niż lud, robotnicy — ale inni też są bez zarzutu. Biedny mały Vaugoubert, syn ambasadora, siedmiokroć ranny, zanim zginął, za każdym razem, kiedy wracał z wyprawy nic nie oberwawszy, miał taką minę, jakby przepraszał i mówił, że nie zawinił. Czarujący to był chłopak. Bardzośmy się zaprzyjaźnili, biednym jego rodzicom pozwolono pod warunkiem, że nie będą w żałobie i zabawią tylko pięć minut, z przyczyny bombardowań. Matka, rosła kobyła, którą znasz może, była zapewne bardzo zmartwiona, ale nic byś po niej nie poznał. Ale ojciec był, biedaczysko, w takim stanie, że zapewniam Cię, iż ja, który w końcu zobojętniałem zupełnie, przywykłszy widzieć, jak głowę kolegi, z którym akurat rozmawiam, rozorywuje raptem mina lub nawet odrywa ją od karku, nie potrafiłem zapanować nad sobą widząc rozpacz biednego Vaugouberta, który przypominał już tylko strzęp ludzki. Daremnie generał powiadał mu, że to dla Francji, że jego syn postępował jak bohater, biedaczysko tym więcej szlochał i nie mógł się oderwać od synowskiego ciała. Wreszcie — i to dlatego trzeba nawyknąć do „nie przejdą" — wszyscy ci ludzie, jak mój biedny lokaj, jak Vaugoubert, nie dopuścili, by Niemcy „przeszli". Uważasz może, iż nie bardzo posuwamy się naprzód, ale nie należy rozumować, armia czuje się zwycięską dzięki przekonaniu wewnętrznemu, jak umierający czuje, że przepadł. Otóż my wiemy, że odniesiemy zwycięstwo, i pragniemy go, żeby podyktować pokój sprawiedliwy, nie chcę powiedzieć sprawiedliwy tylko dla nas — naprawdę sprawiedliwy: sprawiedliwy dla Francuzów, sprawiedliwy dla Niemców.

Oczywiście „plaga" nie wzniosła inteligencji Roberta ponad jej możliwości. Podobnie jak bohaterowie umysłu przeciętnego i banalnego, pisujący poematy w czasie rekonwalescencji, stawali, żeby opisać wojnę, nie na poziomie wydarzeń, które same w sobie nie są niczym, lecz na poziomie banalnej estetyki i obserwując aż dotąd jej prawidła mówili, jak mówiliby przed dziesięciu laty, o „krwawej jutrzence", o „drżącym locie zwycięstwa" etc., Saint-Loup, znacznie inteligentniejszy i znacznie bardziej artysta, pozostał inteligentnym i artystą, notując dla mnie ze smakiem pejzaże, kiedy był unieruchomiony tuż pod jakimś bagnistym lasem, notując tak, jakby chodziło o polowanie na kaczki. Abym pojął pewne kontrasty świateł i cieni stanowiące „czar jego poranków", wspominał o pewnych malowidłach, które lubiliśmy obaj, i nie lękał się robić aluzji do jakiejś stronicy Romain Rollanda, a nawet Nietzschego, z ową niezależnością ludzi frontu, co nie bali się wymawiać nazwisk niemieckich jak ludzie przebywający na tyłach, mało, wymawiać z owym ostrzem kokieterii, jakim, cytując wroga, błysnął na przykład pułkownik du Paty de Clam na sali świadków podczas procesu Zoli, kiedy zadeklamował przechodząc obok Pierre Quillarda, poety dreyfusisty słynnego ze skrajnej gwałtowności, którego zresztą nie znał, wiersz z jego dramatu symbolistycznego — z Dziewczyny o rękach odciętych. Pisząc mi o jakiejś melodii Schumanna, Saint-Loup podawał jej tytuł wyłącznie po niemiecku i nie bawił się w żadne omówienia, żeby mi powiedzieć, jak słysząc o świcie pierwszy świergot na skraju rzeczonego lasu upił się, jakby przemówił doń ptak z „cudownego Siegfrieda", którego miał niepłonną nadzieję wysłuchać po wojnie.

Obecnie, za moim drugim powrotem do Paryża, otrzymałem już nazajutrz po przyjeździe drugi list od Gilberty, która zapomniała już chyba o przytoczonym tu liście poprzednim, a przynajmniej o jego treści, swój wyjazd bowiem z Paryża, pod koniec roku 1914, przedstawiła w perspektywie czasu w sposób raczej odmienny.

Nie wiesz może nawet, drogi Przyjacielu — pisała — że prawie już od dwóch lat jestem w Tansonville. Przybyłam tu razem z Niemcami; wszyscy chcieli powstrzymać mnie od wyjazdu. Traktowano mnie jak wariatkę. „Jak to — mówiono — jest pani bezpieczna w Paryżu i wybiera się pani w strefę okupowaną akurat w momencie, każdy każdy stara się stamtąd uciec." Nie byłam ślepa na całą słuszność tych argumentów. Ale cóż, mam jedną zaletę, nie jestem tchórzliwa albo, jeśli Pan woli, jestem, wierna, i dowiedziawszy się, że moje drogie Tansonville jest zagrożone, nie chciałam, żeby nasz stary rządca bronił mojego majątku sam jeden. Wydało mi się, że moje miejsce jest u jego boku. A zresztą dzięki temu postanowieniu zdołałam ocalić niemal cały nasz zamek — kiedy inne dwory i zamki w sąsiedztwie, opuszczane przez oszalałych właścicieli, uległy niemal wszystkie kompletnemu zniszczeniu — i nie tylko zamek, lecz i cenne zbiory, do których tatuś był taki przywiązany.

Słowem, Gilberta święcie teraz wierzyła, iż nie udała się do Tansonville, jak pisała mi w roku 1914, uciekając tam przed Niemcami, jako do bezpiecznej kryjówki, ale, przeciwnie, żeby ich spotkać i bronić przed nimi swojego zamku. Nie rozkwaterowali się zresztą w Tansovile; ale mając u siebie bezustanną krętaninę wojskowych, znacznie gorszą niż ta, która wyciskała łzy Franciszce na ulicy w Combray, twierdziła, tym razem mówiąc całkowitą prawdę, że prowadzi takie życie jak na froncie. Toteż w gazetach wynoszono pod niebiosy jej godne podziwu zachowanie i dopominano się, żeby dostała order. Koniec jej listu zawierał ścisłą prawdę.

Nie wyobraża Pan sobie nawet, drogi Przyjacielu, czym jest wojna i jakiego znaczenia nabiera tu każda droga, most, pagórek. Ileż razy myślałam o Panu na spacerach, za Pańską sprawą tak rozkosznych, które odbywaliśmy razem po tej okolicy dzisiaj pustoszonej, gdyż toczą się olbrzymie boje o drogę albo zbocze pagórka, które Pan tak lubił i dokąd często chodziliśmy razem! Przypuszczalnie Pan, jak i ja, nie wyobrażał sobie, że szkaradne Rous sainville i przenudne Méséglise, skąd przynoszono nam listy i dokąd posyłano po doktora, kiedy Pan chorował, zasłyną kiedyś. Cóż, drogi Przyjacielu, otoczyła je sława z tegoż tytułu, z jakiego otacza Austerlitz czy Valmy. Bitwa o Méséglise trwała ponad osiem miesięcy, Niemcy stracili w niej ponad osiem tysięcy żołnierza, zniszczyli Méséglise, lecz nie wzięli. Ulubiona Pańska dróżka, którą nazywaliśmy ścieżką ku tarninom — gdzie, jak Pan twierdzi, zakochał się Pan we mnie za lat dziecinnych, choć zapewniam Pana, i to najprawdziwsza prawda, że to ja się w Panu kochałam — nie umiałabym nawet powiedzieć Panu, jakiego nabrała znaczenia. Ogromny łan żyta, przy którym się kończy, to teraz słynne wzniesienie 307, którego nazwa, musiał Pan to zauważyć, tak często powracała w komunikatach. Francuzi wysadzili mostek na Vivonne, który, jak Pan mówił, nie przypominał Panu dzieciństwa Pańskiego na tyle, na ile by Pan pragnął, a Niemcy przerzucili inne mosty; półtora roku połowa Combray była w ich rękach, a połowa w naszych.

Na drugi dzień po tym liście, to znaczy w wilię wilii dnia, kiedy podążając wśród ciemności wsłuchiwałem się w odgłos własnych kroków i przeżuwałem jednocześnie wszystkie te wspomnienia, Saint-Loup przybył z frontu, żeby natychmiast tam powrócić, i złożył mi wizytę, co trwała zaledwie kilka sekund, ale której sama już zapowiedź poruszyła mnie gwałtownie. Franciszka ostro ruszyła ku niemu, w nadziei że potrafi zwolnić od służby wojskowej czeladnika rzeźnickiego, owego nieśmiałka, którego rocznik miał za rok wyruszyć. Ale pohamowała się sama z uwagi na bezużyteczność tego kroku, od dawna już bowiem lękliwy zabójca zwierząt zmienił jatkę. A właściciel naszej jatki albo obawiał się utracić w nas klientów, albo też był po prostu prawdomówny, dość że oświadczył Franciszce, iż nie wie, gdzie ów chłopak, który zresztą, nigdy dobrym rzeźnikiem nie będzie, jest obecnie zatrudniony. Franciszka przeprowadziła szczegółowe poszukiwania. Ale Paryż jest wielki, jatek ma mnóstwo, daremnie tedy wstępowała do wielu, nie zdołała odnaleźć nieśmiałego, a zarazem krwawego młodzieńca.

Kiedy Saint-Loup wszedł do mojego pokoju, zbliżyłem się doń onieśmielony, ale całkiem specjalnie, odnosząc wrażenie, jak gdybym zetknął się z czymś nadprzyrodzonym, tak bowiem w głębi oddziaływał na nas każdy urlopnik i podobnego doznajemy uczucia, jeśli wprowadzić nas do osoby śmiertelnie chorej, która jednak na nasz widok wstaje, ubiera się i zaczyna spacerować. Wydawało się (a zwłaszcza wydawało się na początku, bo jeśli ktoś nie mieszkał, tak jak ja, z dala od Paryża, zdążył już powziąć nawyk odcinający od przedmiotów oglądanych przez nas kilkakroć korzeń głębokiego wrażenia i myśli, która im nadaje ich sens rzeczywisty), wydawało się niemal, że jest coś okrutnego w tych urlopach przyznawanych kombatantom. Na początku mówiono sobie: „Nie zechcą powrócić, zdezerterują." Istotnie bowiem przybywali nie tylko z miejscowości, które wydawały się nam nierzeczywiste, bo słyszeliśmy o nich jedynie z gazet i nie mogliśmy sobie wyobrazić, żeby uczestnicząc w tytanicznych bojach powracali tylko z kontuzją ramienia; wybrzeża, ku którym wracali, były wybrzeżami śmierci, zjawiali się między nami niepojęci dla nas, napełniając nas czułością, przerażeniem i poczuciem tajemnicy, jak owi zmarli, których wywołujemy, którzy przybywają na sekundę, których nie ośmielamy się o nic pytać i którzy zresztą mogliby najwyżej odpowiedzieć: „Nie zdołalibyście sobie wyobrazić." Gdyż to niezwykłe, do jakiego stopnia u tych ocalałych z ognia, jakimi są urlopnicy, u żyjących lub u zmarłych, których medium hipnotyzuje albo wywołuje, jedynym wynikiem styczności z ta jemnicą jest fakt, że wzrasta, jeśli to jeszcze możliwe, czczość słów. W takim stanie witałem Roberta, a miał wtedy na czole szramę dostojniejszą i bardziej dla mnie tajemniczą aniżeli na ziemi ślad stopy olbrzyma. Nie ośmieliłem się zadać mu żadnego pytania, on zaś wyrzekł do mnie tylko parę prostych słów. I to jeszcze zbyt mało odmiennych od słów, które wyrzekłby przed wojną, jak gdyby ludzie mimo niej byli w dalszym ciągu tacy, jacy byli; ton rozmów był taki sam, różnił się temat jedynie, i to jak!

O ile zrozumiałem, znalazł w armii ratunek, dzięki któremu zapomniał z wolna, że Morel postąpił tak paskudnie zarówno z   nim, jak z jego wujem. A jednak zachował dlań przyjaźń, chwytała go co chwilę gwałtowna chęć, żeby się z nim zobaczyć, lecz odkładał to z dnia na dzień. Uznałem, że postąpię delikatniej wobec Gilberty nie napomykając Robertowi, że wystarczy pójść do pani Verdurin, by odnaleźć Morela.

Powiedziałem Robertowi z pokorą, jak mało odczuwa się wojnę w Paryżu. Powiedział mi, że nawet jak na Paryż jest to czasem „dość niesłychane". Robił aluzję do rajdu zeppelinów, który odbył się w przeddzień, i spytał, czym dobrze wszystko zauważył, ale takim tonem, jak mawiał mi dawniej o jakimś przedstawieniu wielkiej wartości estetycznej. Na froncie można zrozumieć jeszcze, iż istnieje rodzaj kokieterii w takich na przykład słowach: „To cudowne, co za różowość! I ta blada zieleń!", w momencie kiedy zaraz można zginąć, lecz nie istniało to dla Roberta w Paryżu z przyczyny błahego rajdu, który jednak z naszego balkonu, w nocnej ciszy, gdy nagle zaczęła się prawdziwa zabawa, z użytecznym i opiekuńczym ogniem rakiet, z odzewem trąb grających nie tylko od parady etc... Mówiłem mu o pięknie samolotów wzbijających się nocą.

— Tak, może są jeszcze piękniejsze niż aeroplany zniżające lot — powiedział. — Przyznaję, że moment, kiedy wzlatują i mają stworzyć konstelację, jest bardzo piękny, posłuszne tu prawom równie ścisłym jak prawa rządzące gwiazdozbiorami, bo to, co wydaje ci się widowiskiem, jest zbiórką poszczególnych eskadr, otrzymują wtedy rozkazy, odlatują na łowy etc. Ale czy nie wolisz momentu, kiedy ostatecznie już utożsamione z gwiazdami odrywają się od nich by wyruszyć na łowy albo wrócić na dany sygnał, momentu, kiedy urzeczywistniają apokalipsę, kiedy nawet gwiazdy ruszają z miejsca? A te syreny — to dość wagnerowskie i całkiem zresztą naturalne, żeby witać przybywających Niemców, właściwie niemal hymn narodowy, z Kronprinzem i księżnymi w loży cesarskiej, Wacht am Rhein; warto by się zastanowić, czy to wzbijają się lotnicy, a nie raczej Walkirie. —  Zdaje się, że sprawiała mu przyjemność ta identyfikacja lotników z Walkiriami, uzasadnił zaś rzecz argumentem czysto muzycznym: — Do licha, przecież to muzyka syren z Kawalkady! Stanowczo, muszą przyjść Niemcy, żebyśmy w Paryżu mogli słuchać Wagnera.

Z pewnego punktu widzenia porównanie to nie było fałszywe. ... miasto wydawało się... czernią, co raptem przechodziła od otchłani i nocy do świateł i nieba, w które jeden po drugim na rozdzierający zew syren wzbijali się lotnicy, a jednocześnie ruchem powolniejszym, lecz bardziej zdradliwym, bardziej niepokojącym, bo spojrzenia ich nasuwały na myśl przedmiot jeszcze niewidzialny i mow Pe już bliski, którego szukały, reflektory obracały się niestrudzenie, węsząc nieprzyjaciela, osaczając go swoimi światłami aż do chwili, kiedy samoloty jak poszczuta sfora pomkną na łów, żeby go schwytać. I, eskadra za eskadrą, każdy lotnik wzbijał się z miasta przeniesionego teraz na niebo, podobny do Walkirii. A jednak zakątki ziemi, tuż przy domach, rozbłyskiwały światłem i powiedziałem Robertowi, że gdyby w przeddzień był w domu, mógłby, oglądając apokalipsę na niebie, zobaczyć na ziemi (niby na Pogrzebie hrabiego d'Orgaz El Greca, gdzie te odmienne plany są równoległe) wodewil odegrany przez osobistości w nocnych koszulach, osobistości, które dzięki swoim sławnym nazwiskom zasługiwały, by je posłać jakiemuś następcy Ferrariego, którego notki w kronice salonów sprawiały często nam obu uciechę tak wielką, że zabawialiśmy się, dla własnej satysfakcji, komponowaniem podobnych. I tegoż jeszcze dnia ułożyliśmy notkę taką, jakby nie było wojny, choć temat był nader wojenny — strach przed zeppelinami: „Zauważyliśmy: księżnę de Guermantes, imponującą w swej nocnej koszuli, księcia de Guermantes, arcyświetnego w różowej pidżamie i w płaszczu kąpielowym etc, etc."

— Jestem pewien — powiedział — że w każdym wielkim hotelu można oglądać Żydówki amerykańskie w koszulach, tulące do przejrzałych biustów perłową kolię, dzięki której zdołają poślubić jakiegoś księcia, co zgrał się jak szewc. W ostatnich dniach, wieczorem, Hotel Ritza musiał przypominać kantor wolnej wymiany.

— Pamiętasz — zagadnąłem — nasze rozmowy w Don-ciéres?

— O, to były dobre czasy. Jakaż przepaść dzieli nas od nich. I czy te piękne dni kiedyś powrócą,

...jak z otchłani naszym sondom wzbronionej Wzbijają się pod niebo słońca odmłodzone, Opłukawszy się na dnie głębokiego morza?

— Myślmy o tych rozmowach jedynie po to — odparłem — by wyczarować ich łagodny wdzięk. Starałem się osiągnąć w nich pewien stopień prawdy. Czy ostatnia wojna, wstrząsnąwszy wszystkim, a zwłaszcza, jak mi powiadasz, samą, ideą wojny, czyni przestarzałym i to, co mówiłeś mi wtedy w odniesieniu do bitew, na przykład bitew Napoleona, które miano naśladować w wojnach następnych?

— Ależ skąd! — powiedział. — Batalia napoleońska odnajduje się wszędzie, tym bardziej zaś w obecnej wojnie, gdyż Hindenburg jest przesiąknięty duchem napoleońskim. Jego błyskawiczne przerzuty wojsk, fortele polegające na tym, iż albo zostawia tylko cienką osłonę przed jednym ze swoich przeciwników, aby złączywszy całe swoje siły spaść na kark drugiemu (Napoleon w 1814), albo doprowadza w głąb dywersję zmuszającą nieprzyjaciela do utrzymywania sił na froncie, który nie jest frontem głównym (na przykład fortel Hindenburga pod Warszawą, kiedy to oszukani Rosjanie skoncentrowali tam cały opór, skutkiem czego ponieśli klęskę na Jeziorach Mazurskich), jego odwroty analogiczne do odwrotów, jakie rozpoczęły Austerlitz, Arcole czy Eckműhl — wszystko u niego jest napoleońskie, i to jeszcze nie koniec. Dodam, że jeśli będąc z dala ode mnie próbujesz interpretować wypadki tej wojny w miarę ich rozwoju, nie ufaj zbytnio i wyłącznie tym sposobom właściwym Hindenburgowi, gdybyś chciał odnaleźć sens jego działań, klucz od tego, co uczynić zamierza. Generał jest jak pisarz, który chce stworzyć tę lub ową sztukę teatralną, tę lub ową książkę, a któremu ta właśnie książka, odsłaniając z jednej strony nieoczekiwane możliwości, a z drugiej problemy nie do rozwiązania, każe odstępować jak najdalej od powziętych planów. Dywersja na przykład winna się dokonywać tylko w punkcie, który sam w sobie jest dość ważny, przypuśćmy więc, że dywersja udaje się ponad wszelkie spodziewanie; a tymczasem operacja główna kończy się w sumie porażką; i tu dywer sja może stać się operacją główną. Spodziewam się po Hindenburgu jednego z typów takiej batalii napoleońskiej, która polega na rozdzieleniu dwóch sojuszników, Anglików i nas.

Trzeba jednak powiedzieć, że jeśli wojna nie wzbogaciła inteligencji Roberta, inteligencja ta kierowana przez ewolucję, w której znaczny udział miała dziedziczność, osiągnęła polot, jakiego nigdy przedtem u niego nie dostrzegłem. Jakiż dystans między młodym blondynem, któremu niegdyś nadskakiwały kobiety szykowne lub mające pretensję do szyku, a gadułą, doktrynerem, co nie zaprzestawał igrać ze słowami! W innym pokoleniu, na innej łodydze, niby aktor, co podejmuje rolę odgrywaną dawniej przez Bressanta czy Delaunaya, był jak gdyby następcą — z tym, że różowy, jasnowłosy i złotawy, tamten zaś na poły bardzo czarny, a na poły całkiem biały — pana de Charlus. To nic, że nie mógł porozumieć się z wujem na temat wojny,- przystąpiwszy do tego odłamu arystokracji, który przekładał Francję nad wszystko, gdy tymczasem pan de Charlus był w gruncie rzeczy  defetystą, skoro mógł wykazać temu, kto nie widział „twórcy roli", jak niedościgłym być można w rezonerstwie.

— Zdaje mi się, że Hindenburg to rewelacja — powiedziałem.

— Stara rewelacja — odpowiedział mi tonem nie znoszącym sprzeciwu —— albo przyszła rewolucja. Należałoby,, zamiast oszczędzać wroga, dać Manginowi wolną rękę, powalić Austrię i Niemcy i zeuropeizować Turcję, a nie bałkanizować Francji.

— Przecież otrzymamy pomoc od Stanów Zjednoczonych — powiedziałem.

— Na razie widzę tylko, rzuca się to w oczy, stany niezjednoczone. Czemuż nie poczynić szerszych ustępstw na rzecz Włoch, czyżby w obawie przed dechrystianizacją Francji?

— Gdybyż cię słyszał twój wuj, pan de Charlus! — powiedziałem. — W gruncie rzeczy wcale byś się nie pogniewał, gdyby jeszcze trochę bardziej obrazić papieża; on zaś myśli z. rozpaczą o krzywdach, jakie mogą spotkać tron Franciszka Józefa. Mówi zresztą, że pod tym względem dochowuje wierności tradycjom Talleyranda i kongresu wiedeńskiego.

— Czasy kongresu wiedeńskiego już minęły — odparł. — Dyplomacji sekretnej trzeba przeciwstawić dyplomację konkretną. Mój wuj jest w istocie swojej zatwardziałym monarchistą, który połknąłby żabę, jak pani Mole, albo ropuchę, jak Artur Meyer, byle tylko żaby i ropuchy podano w sosie Chambord. Sądzę, że z nienawiści do trójkolorowego sztandaru stanąłby raczej pod ścierką czerwonej czapki, biorąc ją w dobrej wierze za sztandar biały.

Z pewnością były to tylko słowa i Robertowi daleko było do częstokroć głębokiej oryginalności jego wuja. Lecz charakter miał na tyle łatwy i czarujący, na ile pan de Charlus — podejrzliwy i zawistny. I pozostał czarujący i różowy jak w Balbec, pod burzą złotych włosów. Jedyna rzecz, w jakiej, Roberta nie prześcignąłby jego wuj, to ów styl myślenia Faubourg Saint-Germain, przesycający tych, co mniemają, że całkiem są odeń wolni, i nadający im jednocześnie szacunek dla ludzi inteligentnych nieurodzonych (który naprawdę kwitnie tylko wśród szlachty i czyni rewolucje nader niesprawiedliwymi) pomieszany z głupawym zadowoleniem z siebie. Dzięki temu przemieszaniu pokory i pychy, zainteresowań umysłowych nabytych i władczości wrodzonej, pan de Charlus i Saint-Loup zdążając odmiennymi drogami i wyznając przeciwne poglądy stali się, rozdzieleni od siebie jednym pokoleniem, intelektualistami, których ciekawi każda nowa idea, i gawędziarzami, od których żaden „przerywacz" nie zdoła uzyskać milczenia. Tak więc osoba nieco przeciętna mogła uznać ich obu, zależnie od swojej chwilowej skłonności, za ludzi olśniewających albo za straszliwych nudziarzy.

Tak więc rozpamiętując wizytę Roberta szedłem i zbytnio nadłożyłem drogi; byłem już niemal na Moście Inwalidów. Światła dość nieliczne (z przyczyny samolotów niemieckich) zapalono trochę za wcześnie, bo i „zmiana godziny" nastąpiła trochę za wcześnie, kiedy noc zapadała jeszcze dość szybko, ale zmianę tę ustabilizowano już na całe lato (jak zaczyna się i przestaje palić w kaloryferach począwszy od pewnego dnia), toteż nad miastem oświetlonym nocnie, w całej części nieba — nieba nieświadomego godziny letniej i godziny zimowej, a które nie raczyło przyjmować do wiadomości, że pół do dziewiątej to teraz pół do dziesiątej — w całej części błękitnawego nieba było wciąż jeszcze trochę światła. W całej części miasta, nad którą górują wieże Trocadéro, niebo wyglądało jak ogromne morze z odcieniem turkusów, a które, cofając się już, odsłania długą, zwiewną linię czarnych skał, może to nawet zwykłe sieci rybackie porozciągane jedne za drugimi, a właściwie — obłoczki. Morze w tej chwili turkusowe zabiera — nie spostrzegają tego nawet — ludzi wciągniętych w olbrzymią rewolucję ziemi, ziemi, na której ci niepohamowani szaleńcy dokonują wciąż sobie właściwych rewolucyj i prowadzą czcze wojny, jak wojna, która w tej chwili zalewała krwią Francję. A zresztą od wpatrywania się w to leniwe i zbyt piękne niebo, które nie poczytywało za rzecz godną siebie, by zmienić swój rozkład godzin, i nad rozświetlonym miastem przedłużało niedbale w owych niebieskawych tonach swój dzień, co marudził tam jeszcze, chwytał zawrót głowy: nie był to już zalew morski, lecz pionowa gradacja błękitnych lodowców. A wieże Trocadéro, choć wydawały się tak blisko tych turkusowych stopni, były z pewnością od nich niepomiernie oddalone, jak to bywa w niektórych szwajcarskich miasteczkach, gdzie, myślałbyś, dwie wieże sąsiadują, w oddali ze stokami najwyższych szczytów.

Zawróciłem, ale kiedy oddalałem się od Mostu Inwalidów, na niebie nie było już światła, nie było już nawet wcale światła w mieście, i co jakiś czas potykając się o kosze od śmieci, myląc wciąż drogę znalazłem się, nie domyśliwszy się nawet, bo podążałem machinalnie labiryntem ciemnych ulic, na bulwarach. Tutaj odnowiło się wrażenie Wschodu, jakie już raz odniosłem, z drugiej zaś strony wizję Paryża z czasów Dyrektoriatu zastąpiła wizja Paryża z roku 1815. Jak w roku 1815, był to niewypowiedzianie pstrokaty korowód mundurów armii sprzymierzonych; a wśród nich Afrykańczycy w czerwonych szarawarach i Hindusi oturbanieni na biało wystarczyli, żebym z Paryża, po którym się przechadzałem, stworzył sobie całe imaginacyjne egzotyczne miasto, na Wschodzie oddanym dokładnie we wszelkich szczegółach pod względem kostiumów i koloru twarzy, a zarazem absolutnie fantastycznym w rzeczach dotyczących tła, jak z miasta, gdzie mieszkał, Carpaccio robił Jerozolimę lub Konstantynopol, gromadząc tłum, którego cudowna pstrokacizna nie była niż tu barwniejsza.

Spostrzegłem tęgiego i rosłego mężczyznę w miękkim pilśniowym kapeluszu i w długiej pelerynie, podążającego za dwoma żuawami, którzy, jak się zdawało, nie interesowali się nim wcale, a spojrzawszy na jego różowawą twarz zawahałem się, czy nałożyć na nią nazwisko pewnego aktora czy też malarza, co w równym stopniu słynęli z nieprzeliczonych skandalów sodomskich. Byłem przekonany, że i tak nie znam tego spacerowicza; zdziwiłem się więc, kiedy spotkały się nasze oczy, że na twarzy jego odmalowało się pomieszanie i że przystanął umyślnie; by podejść do mnie, jak gdyby chciał okazać, iż nie przyłapano go bynajmniej na jakimś pilnym zajęciu, które wolałby utrzymać w sekrecie.. Zastanawiałem się sekundę, kto wita się ze mną: był to pan de Charlus. Można powiedzieć, iż ewolucja choroby lub rewolucja zboczenia osiągnęły u niego ów punkt kulminacyjny, gdzie mała pierwotna osobowość jednostki, jej cechy odziedziczone po przodkach są całkowicie wciągnięte przez mijające je akurat przywarę czy nieodstępną od nich chorobę organiczną. Pan de Charlus znalazł się już tak daleko (możliwie jak najdalej) poza samym sobą, a raczej był samym sobą zamaskowanym tak świetnie przez tego, kim się stał i kto nie był już tylko jego własnością, lecz także wielu innych inwertytów, iż w pierwszej minucie wziąłem go za jednego z nich, za owymi żuawami, pośrodku bulwaru — wziąłem za jakiegoś inwertytę, który nie był panem de Charlus, który nie był wielkim panem, który nie był człowiekiem pełnym dowcipu, fantazji i któremu za całe podobieństwo z baronem pozostał już tylko wygląd wspólny im wszystkim, przesłaniający teraz u. niego, przynajmniej zanim obejrzałeś go pilnie, wszystko.

Tak to wybierając się do pani Verdurin spotkałem pana de Charlus. I na pewno nie zastałbym go u niej jak ongi; waśń ich pogłębiła się nawet i pani Verdurin posługiwała się aktualnymi wypadkami, by dyskredytować go tym mocniej. Oznajmiwszy już dawno, że to człowiek zużyty, skończony, bardziej niemodny w swoich domniemanych zuchwalstwach niż ludzie najbardziej banalni, sumowała teraz to potępienie i zniechęcała do barona wszelkie umysły nieobce wyobraźni powiadając, że jest „przedwojenny". Wojna wbiła między niego a czasy obecne klin, który, zdaniem „małego klanu", odpychał go w przeszłość jak najbardziej umarłą. A zresztą — przeznaczone to było raczej dla sfer politycznych, nie tak dobrze poinformowanych — przedstawiała go jako "fiksanta", będącego „na uboczu zarówno pod względem pozycji towarzyskiej, jak walorów intelektualnych.

— Nie widuje się z nikim i. nikt go nie przyjmuje — mówiła do pana Bontemps, którego zawsze przekonywała łatwo. Było skądinąd w tych słowach coś z prawdy. Zmieniła się bowiem sytuacja pana de Charlus. Troszcząc się coraz mniej o ludzi, pokłóciwszy się przez narowisty swój charakter z większością osób stanowiących śmietankę towarzystwa, gardził zgodą z nimi, świadom własnej wartości towarzyskiej, żył we względnym odosobnieniu, którego jednak nie wywołał ostracyzm arystokracji, i nie przypominającym odosobnienia, w jakim umarła pani de Villeparisis, ale które w oczach ogółu było gorsze z dwóch przyczyn. Zła reputacja otaczająca pana de Charlus, znana obecnie, nasuwała ludziom nie najlepiej poinformowanym myśl, że z tego to powodu nie odwiedzają go osoby, których on akurat z własnej woli odwiedzać nie chciał. Tak więc to, co stanowiło rezultat jego żółciowego temperamentu, uchodziło za wynik wzgardy, jaką okazywali mu ci, których temperament ów stale drażnił. Z drugiej strony pani de Villeparisis miała potężny szaniec: rodzinę. A pan de Charlus pomnażał kłótnie między rodziną a sobą. Wydawała mu się skądinąd — zwłaszcza od strony starego Faubourg, od strony Courvoisierów   — nieinteresująca. I nie domyślał się wcale, on, który próbował brać sztukę na sztych tak śmiały, w przeciwieństwie do Courvoisierów, iż tym, co zaciekawiłoby w nim najbardziej na przykład takiego Bergotte'a, była jego parantela z całym owym starym Foubourg i było to, że potrafiłby mu opisać życie quasi prowincjonalne, jakie wiodły jego kuzynki, od ulicy de la Chaise aż do placu du Palais-Bourbon i do ulicy Garancière.

Następnie, obrawszy jeszcze inny punkt widzenia, mniej transcendentny, ale za to bardziej życiowy, pani Verdurin udawała niedowierzanie, że jest Francuzem.

— Jakiej on jest właściwie narodowości, czy to aby nie . Austriak? — pytał naiwnie pan Verdurin.

— Ale skądże znowu — odpowiadała hrabina Mole, której pierwszym odruchem kierował zawsze raczej rozsądek niż uraza.

— Ależ nie, to Prusak — zapewniała pryncypałka. — Mówię to państwu, wiem dobrze, ileż razy nam powtarzał, że jest członkiem dziedzicznym pruskiej Izby Panów i ma prawo do tytułu Durchlaucht.

— A przecież królowa Neapolu mówiła mi...

— Sama pani wie doskonale, że ta królowa to straszny szpieg — wołała pani Verdurin nie zapomniawszy, jaką postawę zdetronizowana władczyni przyjęła u niej któregoś wieczora. — Wiem, i to jak najdokładniej, ona żyje tylko z tego. Gdybyśmy mieli rząd energiczniejszy, cała ta sosjeta siedziałaby już w obozie dla internowanych. No bo proszęż pani! W każdym razie zrobiłaby pani lepiej nie przyjmując u siebie tej dobranej kompanii, bo wiem, że minister spraw wewnętrznych ma już na nich oko i pałac pani może się znaleźć pod obserwacją. Nikt mi nie wytłumaczy, że Charlus nie szpiegował u mnie bez przerwy całe dwa lata.

I podejrzewając zapewne, że ktoś mógłby wątpić, czy jak najwierniejsze raporty na temat organizacji „małego klanu" byłyby interesujące dla rządu niemieckiego, pani Verdurin, tonem łagodnym i wnikliwym, jak to osoba świadoma tego, że wartość jej słów stanie się tym cenniejsza, jeśli głosowi nada brzmienia piersiowe, mówiła:

— Powiem państwu, że już pierwszego dnia powiedziałam do męża: „Nie podoba mi się sposób, w jaki ten człowiek dostał się do mnie. Jest w tym coś niewyraźnego." Mieliśmy majątek nad zatoką, wsunięty jakby w jej głąb i położony na bardzo wysokim cyplu. Niemcy zlecili mu na pewno urządzić tam bazę dla łodzi podwodnych. Dziwiły mnie wtedy niektóre sprawy, a teraz je rozumiem. Tak więc na początku nie chciał nigdy przyjeżdżać pociągiem razem z innymi gośćmi. Zaproponowałam mu jak najmilej pokój we dworze. Gdzie tam, wolał mieszkać w Doncières, bo tam cała masa wojska. Wszystko to na milę jechało szpiegostwem.

Go się tyczy pierwszego rodzaju oskarżeń pod adresem barona de Charlus, to znaczy, że stał się niemodny, ludzie światowi aż nazbyt łatwo przyznawali rację pani Verdurin. W istocie zaś okazywali niewdzięczność, gdyż pan de Charlus był w pewnym sensie ich poetą, umiał bowiem z otaczających tu wszystko wykwintów dobyć coś na kształt poezji, w której skład wchodziła historia, piękno, malowniczość, komizm i ulotna elegancja. Lecz ludzie światowi, niezdolni zrozumieć tej poezji, bo w życiu swoim żadnej poezji nie widząc szukali jej gdzie indziej, wynosili pod niebo ludzi stojących nieskończenie od pana de Charlus niżej, którzy jednak twierdzili, że gardzą wielkim światem, głosząc w zamian teorie socjologii i ekonomii politycznej. Pan de Charlus rozpływał się z zachwytu powtarzając słowa niechcący charakterystyczne i opisując toalety z rozmysłu wdzięczne księżnej de Montmorency, a że przy tym nazywał ją kobietą wspaniałą, inne kobiety światowe, które poczytywały księżnę de Montmorency za nieinteresującą gęś, uważały go za kretyna — skoro suknie szyje się w tym celu, by je nosić, lecz nosić tak, ażeby nie zwracano na nie najmniejszej uwagi, i skoro one, inteligentniejsze, biegały na Sorbonę lub do Izby, jeśli miał przemawiać Deschanel.

Krótko mówiąc, ludziom światowym minął entuzjazm dla pana de Charlus, nie dlatego by zbytnio przeniknęli, lecz dlatego że nigdy nie przeniknęli jego rzadkich walo rów intelektualnych. Poczytywano go za „przedwojennego", niemodnego, gdyż ludźmi najbardziej niezdolnymi do oceny czyichś przymiotów są ci właśnie, którzy, aby je sklasyfikować, przyjmują jak najgorliwiej porządek nakazany modą; nie zgłębili ludzi utalentowanych swojego pokolenia, nie otarli się o nich nawet, a teraz należy potępiać ich wszystkich ryczałtem — oto szyldzik nowej generacji, która też nie znajdzie większego zrozumienia.

Drugi zarzut natomiast, zarzut o germanizm, choć odepchnięty przez ludzi światowych dzięki trzeźwości ich umysłów, znalazł nieutrudzonego i srogiego rzecznika w Morelu, który potrafił zachować w redakcjach gazet, a nawet w salonach miejsce, jakie pan de Charlus wyrobił mu na koniec z dwakroć większym trudem, obecnie zaś wysadzać go stamtąd nie zamierzał —  i teraz prześladował barona z nienawiścią tym brzydszą, iż jakiekolwiek byłyby w ścisłym sensie kiedyś jego stosunki z baronem, zaznał odeń li tylko tego, co pan de Charlus skrywał przed tyloma ludźmi, to znaczy głębokiej dobroci. Pan de Charlus był wobec skrzypka tak wspaniałomyślny, tak delikatny, okazał tyle skrupułów, aby nie uchybić danemu słowu, że Charlie rozstawszy się z nim nie wspominał go bynajmniej jako zboczeńca (poczytywał najwyżej występne obyczaje barona za chorobę), lecz jako człowieka wyższych zasad, z którymi przedtem nigdy się nie zetknął, jako człowieka nadzwyczajnej wrażliwości, coś w rodzaju świętego. Negował jego zalety tak słabo, że nawet pokłóciwszy się z nim mawiał szczerze do rodziców: „Możecie mu powierzyć syna, mógłby mieć na niego wpływ tylko jak najlepszy." Kiedy więc swoimi artykułami usiłował zadawać mu bolesne ciosy, nie urągał jego występkom, ale cnocie. Niedługo przed wojną krótkie kroniczki, przejrzyste dla tych, których zwano wtajemniczonymi, jęły wyrządzać panu de Charlus jak największą krzywdę. Jednej z nich, pod tytułem Niemile przygody pewnej sędziwej arystokratki na „us", czyli Stare lata Baronowej, pani Verdurin nabyła pięćdziesiąt egzemplarzy, aby rozpożyczać ją znajomym, a pan Verdurin, oznajmiając, że sam Wolter nie napisałby lepiej, odczytywał ją na głos. Z wybuchem wojny ton się zmienił. Oskarżano barona nie tylko o inwersję, lecz również o narodowość, rzekomo niemiecką: „Frau Bosch", „Frau van den Bosch", tak zazwyczaj przezywano pana de Charlus. Drobny utwór, niby to poetyczny, nosił ów tytuł zapożyczony z niektórych melodyjek tanecznych Beethovena: Niemka. Wreszcie dwie nowele: Wujaszek z Ameryki i ciocia z Frankfurtu i Zuch na tyłach, odczytane w korekcie wśród „małego klanu", uradowały samego Brichota, wykrzyknął bowiem: „Obyż tylko najdostojniejsza i przepotężna pani Cenzura nie chlasnęła nam tego!"* Morel, zatrudniony w biurze prasowym, stwierdził skądinąd, kiedy francuska krew zawrzała mu w żyłach niby sok winogron z Combray, że to rzecz niewielka pracować podczas wojny w biurze, i zaciągnął się w końcu, chociaż pani Verdurin perswadowała mu jak mogła, by pozostał w Paryżu. Oburzała się zapewne, że pan de Cambremer, w jego wieku, siedział w sztabie generalnym — ona, która o każdym mężczyźnie, co nie przychodził do niej, mawiała: „A gdzież ten wytrzasnął sobie jeszcze sposób, żeby się dekować?" — a jeśli zapewniano, że „ten" był od pierwszego dnia w pierwszej linii, odpowiadała nie żywiąc żadnych skrupułów, że kłamie, albo może z przyzwyczajenia do pomyłek: „Ależ skąd, nie ruszał się w ogóle z Paryża, zajmuje się czymś równie niebezpiecznym jak wyprowadzanie ministra na spacer, powiadam panu to ja i odpowiadam za to, dowiedziałam się o tym od kogoś, kto go widział"; ale z wiernymi rzecz inna, nie chciała puszczać ich ma front, poczytując wojnę za straszną „nudziarę", która jej psuje szyki. Podejmowała więc wszelkie kroki, żeby zostali, to zaś dawało jej dwojaką przyjemność, miewała ich bowiem na obiadach, a jeśli któryś nie zjawił się jeszcze albo już wyruszył, chłostała go za bezczynność. A że w dodatku jej wierni musieli zgadzać się na takie dekownictwo, rozpaczała, gdy Morel stanął dęba; klarowała mu więc długo i daremnie: „Ale skoro jest pan zatrudniony w biurze, to nawet więcej niż front. Trzeba być użytecznym, o to chodzi, mieć naprawdę swój udział w wojnie, być na niej. Otóż są tacy, którzy na niej są, i są dekownicy. A pan właśnie jest na wojnie, i może pan być spokojny, wszyscy wiedzą o tym, nikt w pana nie rzuci kamieniem."

Podobnie w odmiennych okolicznościach, kiedy jednak mężczyźni nie byli czymś tak rzadkim, ona zaś nie była skazana, jak obecnie, przede wszystkim na towarzystwo kobiet — jeśli któryś z mężczyzn utracił matkę, nie wahała się go przekonywać, iż może, nie popełniając żadnej niestosowności, zjawiać się u niej na przyjęciach. „Smutek nosi się w sercu. Gdyby pan chciał pójść na bal (nie wydawała balów), pierwsza bym odradziła, lecz tu, na moich skromniutkich środach, albo w loży, nikt się nie zdziwi widząc pana. Wiadomo doskonale, że jest pan zmartwiony..." Teraz mężczyźni byli rzadsi, żałoba częstszą, nie miałoby więc sensu powstrzymywać ich przed bywaniem w świecie, wystarczyła wojna. Pani Verdurin uczepiła się tych, co pozostali. Chciała ich przekonać, że są bardziej użyteczni dla Francji siedząc w Paryżu, jak zapewniałaby ich dawniej, że nieboszczyk byłby szczęśliwszy widząc, iż nie stronią od rozrywek. Mimo wszystko miała niewielu mężczyzn; kto wie, czy nie żałowała czasem swojego zerwania z panem de Charlus, zerwania teraz już bezpowrotnego.

Ale chociaż pan de Charlus i pani Verdurin nie bywali już u siebie wzajem, pani Verdurin i tak nadal przyjmowała, a pan de Charlus oddawał się nadal swoim uciechom, jak gdyby nic się nie zmieniło — z paroma drobnymi różnicami bez większego znaczenia: na przykład u pani Verdurin Cottard paradował obecnie na przyjęciach w mundurze pułkownika z „Wyspy Marzeń", przypominającym, owszem, uniform, admirała tahityjskiego, w mundurze przepasanym szeroką błękitną wstęgą, która nasuwała na myśl Dzieci Marii; pan de Charlus przebywając w mieście, skąd znikli mężczyźni już dorośli, w jakich gustował dotąd, urządzał się jak niektórzy Francuza, we Francji amatorowie kobiet, zamieszkali na koloniach: z konieczności przywykł najpierw, a potem nabrał upodobania do małych chłopców.

Ale też pierwszy z owych rysów charakterystycznych zatarł się dość szybko, gdyż Cottard umarł niebawem „stawiając wrogowi czoła", jak napisały gazety, choć nie ruszył się z Paryża, rzeczywiście jednak przepracował się, jak na swój wiek, niedługo zaś po nim odszedł pan Verdurin, którego śmierć zasmuciła jednego jedynego człowieka, a był nim, niemal nie do wiary, Elstir. Zdołałem przestudiować jego dzieło z punktu widzenia w pewnym sensie absolut nego. W miarę jednak jak się starzał, kojarzył je zabobonnie ze społeczeństwem, które dostarczało mu modeli i które, za pomocą alchemii wrażeń przekształciwszy się u niego w dzieło sztuki, obdarzyło go publicznością, widzami. Skłaniając się coraz bardziej ku materialistycznemu wierzeniu, że główna część piękna tkwi w przedmiotach, tak jak stawiając niegdyś pierwsze kroki wielbił w pani Elstir typ ciężkawego piękna, do którego dążył, które pieścił w swoich malowidłach, gobelinach, mniemał, że z panem Verdurin niknie jeden z ostatnich śladów ramy socjalnej, ramy zniszczalnej — rama ta murszeje równie szybko jak moda dotycząca ubioru, która stanowi jej część — która ujmuje jakąś sztukę, zaświadcza jej autentyczność, podobnie jak rewolucja zniszczywszy wykwint XVIII wieku mogłaby przywieść do rozpaczy malarza frywolnych zabaw, podobnie jak Renoir trapiłby się, gdyby zniknął Montmartre albo „Moulin de la Galette"; nade wszystko jednak mniemał, że z panem Verdurin nikną oczy, mózg, co wytworzyły najtrafniejszą wizję jego malarstwa, wizję, gdzie malarstwo to w pewnym sensie trwało niczym kształt umiłowanych wspomnień. Zapewne pojawili się młodzieńcy również rozmiłowani w malarstwie, ale w innym malarstwie, młodzieńcy, co — jak Swann czy pan Verdu-rin — nie brali lekcyj dobrego smaku u Whistlera, lekcyj prawdy u Moneta, które pozwoliłyby im osądzić sprawiedliwie Elstira. Tak więc Elstir czuł się bardziej samotny po śmierci pana Verdurin, chociaż powaśnił się z nim przed wieloma, wieloma laty, i było to dlań tak, jakby odrobina piękna z jego dzieł rozwiewała się razem z odrobiną świadomości owego piękna, jaka istniała na świecie.

Jeśli zaś idzie o zmianę, jaka dotknęła uciechy pana de Charlus, cechowały ją pewne pauzy: podtrzymując z „frontem" nader ożywioną korespondencję, nie chybiał urlopników w miarę dojrzałych. W czasach kiedy dawałem wiarę temu, co mówiono, kusiłoby mnie, żeby za-

pewnienia pokojowe Niemiec, a następnie Bułgarii, a następnie Grecji brać za dobrą monetę. Ale że współżyjąc z Albertyna i z Franciszką przywykłem podejrzewać u nich myśli i projekty, których żadna nie wyrażała, nie dopuszczałem teraz, aby jakiekolwiek słowa, słuszne na pozór, Wilhelma II, Ferdynanda bułgarskiego czy Konstantyna greckiego zmyliły mój instynkt, odgadujący machinacje każdego z nich z osobna. I zapewne moje swary z Franciszką, z Albertyna były tylko swarami szczególnymi, odnoszącymi się tylko do życia małej komórki duchowej, jaką jest istota ludzka. Ale tak samo jak istnieją ciała zwierzęce, ciała ludzkie, to znaczy zbiorowiska komórek, z których każde w porównaniu z jedną komórką jest ogromne jak Mont-Blanc, podobnie istnieją olbrzymie skupiska jednostek zwane narodami: życie ich powtarza jedynie, rozszerzając sprawę, życie. wchodzących w skład tutaj komórek; i kto nie potrafi pojąć jego tajemnic, reakcyj i praw, będzie wypowiadał li tylko puste słowa mówiąc o walce między narodami. Ale jeśli jest mistrzem psychologii jednostek, wtedy te kolosalne masy zlepionych jednostek ścierające się wzajem nabiorą w jego oczach piękna potężniejszego niż rodząca się tylko walka konfliktu dwóch charakterów; i ujrzy ją w takiej skali, w jakiej rosłego mężczyznę ujrzałyby wymoczki, których trzeba by ponad dziesięć tysięcy, żeby wypełnić sześcianik o boku milimetrowym. Tak więc od jakiegoś czasu wielka figura geometryczna, . Francja, wypełniona w całym swoim obwodzie milionami maleńkich, różnokształtnych wieloboków, i druga wielka figura geometryczna, Niemcy, wypełniona jeszcze większą ilością wieloboków, ścierały się zwaśnione. Z tego punktu widzenia ciało-Niemcy i ciało-Francja, ciała sprzymierzone i ciała wrogie, zachowywały się do pewnego stopnia jak poszczególne jednostki. Ale wymienione tu ciosy podlegały regułom nieprzeliczonych meczów bokserskich, regułom, które wyłożył mi Saint-Loup; i nawet właśnie dlatego, że rozpatrywane z punktu widzenia jednostek były ich olbrzymimi skupiskami, walka przybierała formę monumentalną i wspaniałą, podobna oceanowi, który wznosi miliony fal, żeby przerwać odwieczną linię stromego skalistego wybrzeża, podobna gigantycznym lodowcom, które swoją oscylacją, powolną i destrukcyjną usiłują rozsadzić ramę otaczających je gór.

Mimo to życie posuwało się nadal trybem prawie nieodmiennym dla, wielu osób figurujących w naszej opowieści, a zwłaszcza dla pana de Charlus i dla Verdurinów, jak gdyby Niemcy nie znajdowali się też i blisko nich, groźna bowiem trwałość niebezpieczeństwa, choć obecnie zahamowana, czyni nas absolutnie obojętnymi, jeśli go sobie nie wyobrażamy. Ludzie zdążają zazwyczaj ku swoim uciechom nie zastanawiając się nigdy, że jeśli ustaną wpływy hamujące i wyniszczające, rozrodczość wymoczków osiągnie maksimum, to znaczy w kilka dni wykona skok na parę milionów mil, z milimetra sześciennego powstanie masa milion razy większa od słońca, pochłaniając w tymże czasie cały tlen i wszelkie substancje, jakimi się żywimy, i że nie będzie już ani ludzkości, ani zwierząt, ani ziemi — albo też nie spodziewając się, iż nieuchronny i całkiem prawdopodobny kataklizm mógłby nastąpić w atmosferze na skutek bezustannej i szaleńczej aktywności, jaką tai w sobie pozorna niezmienność słońca: zaprzątają się swoimi sprawami ani myśląc o tych dwóch światach, jednym za małym, a drugim zbyt wielkim, żeby dostrzegli groźbę kosmiczną, która szybuje wokół nas, od nich wysłana.

Tak więc Verdurinowie urządzali proszone obiady (niebawem miała wydawać je już tylko pani Verdurin, gdyż było to przed samą śmiercią jej męża), a pan de Charlus gonił za swoimi uciechami, nie zastanawiając się bynajmniej, iż Niemcy byli — unieruchomieni, to prawda, krwawą, i wciąż odnawianą zaporą — o godzinę samochodem od Paryża. Verdurinowie myśleli jednak o tym, powiecie, skoro mieli salon polityczny, gdzie co wieczór dyskutowano nad sytuacją nie tylko wojsk lądowych, lecz i floty. Myśleli, rzeczywiście, o hekatombach pułków unicestwianych, o tonących pasażerach; lecz kalkulacja odwrotna pomnaża tak dalece to wszystko, co dotyczy naszego dobrego samopoczucia, i dzieli przez liczbę tak olbrzymią to wszystko, co go nie dotyczy, że śmierć milionów ludzi łaskocze nas zaledwie, sprawiając nam przykrość właściwie mniejszą aniżeli przeciąg. Pani Verdurin, cierpiąc na migreny, ponieważ nie miała ostatnio rogalików, które zwykła była maczać w białej kawie, uzyskała w końcu za pośrednictwem Cottarda papierek, na mocy którego zaopatrywano ją w rogaliki w pewnej wspomnianej już tu restauracji. Podobne zezwolenie niemal tak trudno było uzyskać od władz jak nominację na generała. Odebrała pierwszy swój rogalik rankiem, kiedy gazety rozpisywały się o zatopieniu „Lusitanii". Maczając rogalik w białej kawie i prztykając w gazetę, żeby dziennik pozostał szeroko otwarty, ona zaś nie potrzebowała odrywać drugiej ręki od maczania, mówiła: „Go za potworność! Przechodzi to potwornością najokropniejsze tragedie." Ale śmierć wszystkich tych utopionych ludzi ukazywała jej się na pewno miliard razy mniejsza, kiedy bowiem pani Ver-durin snuła, z pełnymi ustami, te dramatyczne refleksje, na twarz jej wypływał wyraz, przywiedziony zapewne smakiem rogalika jakże skutecznego na migrenę, świadczący raczej o przemiłym usatysfakcjonowaniu.

Go zaś do pana de Charlus, przypadek jego był nieco różny, lecz jeszcze gorszy, baron bowiem nie pragnął namiętnie zwycięstwa Francji, lecz posuwał się dalej, życząc sobie poniekąd, choć nie przyznawał się do tego przed sobą, żeby Niemcy, jeśliby nie zatriumfowali, to przynajmniej żeby nie zostali zmiażdżeni, jak życzyli sobie wszyscy. Przyczyną było tutaj to, że w sporach wielkich zespołów jednostek, zwanych narodami, zespoły te postępują w pewnej mierze jak jednostki. Kieruje nimi logika całkowicie wewnętrzna i wciąż przetapiana namiętnością, niczym u ludzi ścierających się w kłótni miłosnej lub domowej, jak waśń między ojcem a synem, panią i kucharką, żoną a mężem. To, które nie ma racji, myśli jednak, że ją ma — jak było w przypadku Niemiec — to zaś, które ma rację, wytacza niekiedy, i ma skądinąd prawo, argumenty, co wydają mu się niezbite li tylko dlatego, że znajdują odpowiednik w uczuciach. Jeśli w sporze między jednostkami ktoś chce być przekonany o słuszności którejkolwiek ze stron, winien, to najpewniejsze, opowiedzieć się za nią, gdyż obserwator nie da nigdy aż tak całkowitej aprobaty. Otóż wśród narodów jednostka, jeśli stanowi naprawdę część narodu, jest jedynie komórką narodu-jednostki. „Łgarstwo" to słowo zawsze pozbawione sensu. Gdyby powiedziano Francuzom, że zostaną pobici, żaden Francuz bardziej by nie rozpaczał, aniżeli gdyby mu powiedziano, że zginie od „berty". Do prawdziwego łgarstwa każdy dochodzi sam dla siebie drogą nadziei, będącej w narodzie symbolem instynktu zachowawczego, jeśli jest naprawdę żyjącym członkiem owego narodu. Ażeby pozostać ślepym na to, co zawiera niesłusznego sprawa jednostki-Niemiec, aby rozpoznawać w każdej chwili to, co zawiera słusznego sprawa jednostki-Francji, najpewniejszym sposobem dla Niemca nie było to, by nie miał rozumu, a dla Francuza, by go miał — najpewniejszym sposobem dla obydwu był patriotyzm. Pan de Charlus, odznaczający się rzadkimi przymiotami duchowymi, przystępny dla litości, hojny, zdolny do serdecznej przyjaźni, do poświęcenia, był natomiast z najrozmaitszych powo dów — wśród nich zaś i to, że matka jego wywodziła się z książąt bawarskich, mogło odegrać swoją rolę — pozbawiony patriotyzmu. Należał zatem i do ciała-Francji, i do ciała-Niemiec.

Gdybym i ja był pozbawiony patriotyzmu, zamiast czuć się jedną z komórek ciała-Francji, to, jak mi się wydaje, sposób, w który osądziłbym spór, różniłby się od sposobu, w jaki osądzić mógłbym go niegdyś. W młodości, kiedy bez zastrzeżeń wierzyłem we wszystko, co mi mówiono, przysłuchując się zapewnieniom rządu niemieckiego o jego najlepszej woli doznałbym chyba pokusy, żeby słów tych nie poddawać w wątpliwość; ale wiedziałem już od dawna, że nasze myśli nie zawsze zgadzają się ze słowami; nie tylko z tej przyczyny, że kiedyś z okna na schodach odkryłem pana de Charlus takiego, jakiegom nigdy nie podejrzewał, ale z tej zwłaszcza, iż u Franciszki i, niestety, u Albertyny dostrzegłem formujące się osądy, projekty tak sprzeczne z ich słowami, że nie dopuściłbym teraz, nawet jako zwykły obserwator, aby którekolwiek ze słów na pozór słusznych cesarza Niemiec czy króla bułgarskiego zmyliły mój instynkt, co, jak w przypadku Albertyny, odgadłby sekretne ich machinacje. Ale w końcu mogę tylko przypuszczać, co bym zrobił, skoro nie byłem aktorem, skoro nie byłem częścią aktora-Francji, jak w moich sporach z Albertyną moje smutne spojrzenie albo ściśnięte gardło stanowiły część mojej osobowości zainteresowanej namiętnie moją sprawą: nie mogłem zdobyć się na izolację.

A u pana de Charlus była ona kompletna. Otóż, od chwili kiedy stał się już tylko obserwatorem, wszystko musiało go skłaniać ku germanofilstwu, skoro nie będąc naprawdę Francuzem mieszkał we Francji. Umysł miał bardzo subtelny, w każdym kraju głupcy są najliczniejsi; nie ulega wątpliwości, że gdyby mieszkał w Niemczech, zżymałby się na głupców niemieckich broniących z głupotą i namiętnie sprawy niesłusznej; mieszkając jednak we Francji zżymał się nie gorzej na głupców francuskich, co z głupotą, i namiętnie bronili słusznej sprawy. Logika uczuć, choćby służyła najsłuszniejszemu prawu, nigdy nie jest niezbita dla kogoś uczuciom obcego. Pan de Charlus demaskował subtelnie wszelkie fałszywe rozumowania patriotów. Satysfakcja, którą napawa idiotę jego słuszne prawo i pewność powodzenia, irytują nas szczególnie. Pana de Charlus irytował szczególnie tryumfujący optymizm ludzi, którzy nie znali, tak jak znał on, Niemiec oraz ich siły, a którzy z miesiąca na miesiąc przepowiadali im ostateczny upadek, po roku zaś niemniej dufni w swoje nowe prognostyki, jak gdyby przedtem nie stawiali żadnych, oznajmiali z takąż pewnością siebie i podobnie się myląc — jeśli ktoś im o tym przypomniał, oni bowiem już zapomnieli — że teraz to rzecz inna.

Wreszcie, pan de Charlus był litościwy, cierpiał na samą myśl o zwyciężonym, opowiadał się z reguły za słabszymi, kronik policyjnych nie czytywał tylko z tej racji, by nie przeżywać pośrednio śmiertelnej trwogi skazańca i nie dręczyć się własną bezsilnością, iż nie może zamordować sędziego, kata i tłuszczy zachwyconej, że „sprawiedliwości stało się zadość". Był pewien, że teraz już w żadnym wypadku Francja upaść nie może, wiedział natomiast, iż Niemcy cierpiąc głód będą musieli prędzej czy później zdać się na łaskę i niełaskę. Myśl ta stawała się dlań tym przykrzejsza, że mieszkał we Francji. Wspomnienia, jakie wyniósł z Niemiec, były mimo wszystko odległe, natomiast Francuzi, mówiący o zmiażdżeniu Niemiec z radością wielce dlań niesmaczną, należeli do ludzi, których wady były mu znane, a fizjonomia antypatyczna, W podobnym wypadku żałujemy bardziej tych, których nie znamy, wyobrażając ich sobie tylko, niż ludzi będących blisko nas w całej pospolitości życia codziennego, chyba że zjednoczymy się z nimi absolutnie, stając się ciałem ich ciała; patriotyzm dokonuje takich cudów, opowiadamy się po stronie ojczyzny, jak w kłótni miłosnej opowiadamy się za samym sobą. Tak więc wojna była dla pana de Charlus nadzwyczaj płodną hodowlą owych nienawiści, co lęgły się w nim błyskawicznie, trwały nader krótko, doprowadzając go jednak podówczas do ataków niepohamowanej furii. Kiedy czytywał gazety, tryumfalny ton kronikarzy przedstawiających co dnia większą ruinę Niemiec, „bestii osaczonej już i wdeptanej w ziemię", chociaż faktem niezbitym było coś wręcz przeciwnego, budził w nim nieprzytomną wściekłość samą swoją radosną i okrutną głupotą. Gazety redagowali podówczas częściowo ludzie, dla których stanowiło to rodzaj „powrotu do wojska", a więc tacy jak Norpois, Brichot, Morel czy nawet Legrandin. Pan de Charlus marzył, aby ich spotkać, przytłoczyć jak najmocniej gorzkimi sarkazmami. Poinformowany jak zawsze z osobliwą dokładnością o skazach seksualnych, wiedział, jakimi odznaczają się niektórzy z nich, oni zaś mniemając, że nikt o tym nie wie, wytykali je z lubym upodobaniem władcom „imperiów zaborczych", Wagnerowi itd. Palił się, by stanąć z nimi oko w oko, wpakować im, publicznie, nosy w ich własne zboczenia i pozostawić tych ludzi, co lżyli zwyciężonego, skompromitowanych i drżących.

Pan de Charlus będąc germanofilem miał po temu jeszcze inne racje bardziej szczególne. Przede wszystkim jako człowiek światowy obracał się wiele wśród ludzi światowych, ludzi godnych szacunku, ludzi honorowych, ludzi, co żadnemu nioponiowi nie uścisną ręki: znał ich drażliwość i bezwzględność, wiedział, że są nieczuli na łzy człowieka, którego wyrzucą z klubu albo któremu ktoś odmówi satysfakcji, choćby nawet ów objaw „czystości moralnej" miał zabić matkę parszywej owcy. Mimo woli, chociaż podziwiał Anglię, podziwiał elegancki sposób, w jaki przystąpiła do wojny — owa Anglia nieskazitelna, niezdolna do kłamstwa, nie wpuszczająca zboża i mleka do Niemiec była dlań jakby z tej samej rasy ludzi honorowych, nieomylnych sekundantów, arbitrów każdej sprawy honoru, a przecież wiedział, że ludzie skażeni, nicponie, jak niektóre postacie z Dostojewskiego, bywają czasem lepsi; nigdy nie zdołałem pojąć, czemu identyfikował z nimi Niemców, bo kłamstwo i podstęp to za mało, by przesądzać o czyimś dobrym sercu, którego, jak się zdaje, Niemcy nie okazali.

Trzecia cecha, na koniec, uzupełni ową germanofilię pana de Charlus: zawdzięczał ją, a to wskutek nader dziwacznej reakcji, swojemu „charlizmowi". Uważał Niemców za ludzi nader szpetnych, może dlatego że był z nimi trochę za blisko spokrewniony; szalał za Marokańczykami, specjalnie jednak za Anglikami, w których upatrywał żyjące posągi Fidiasza. A przy tym rozkosz nie osiągała u niego pełni bez pewnych okrutnych skojarzeń myślowych, których potęgi nie znałem jeszcze w tej chwili dokładnie; ukochany mężczyzna pojawiał mu się jako kat zadający rozkosz. Opowiadając się przeciw Niemcom, sądziliby, że działa, jak działał li tylko w momentach orgazmu, to znaczy w sensie przeciwnym swojej litościwej naturze, to znaczy: rozpłomieniony dla urzekającego zła, deptałby cnotliwą brzydotę. Było tak jeszcze, kiedy zabito Rasputina, owo zaś morderstwo skądinąd zdziwiło nas znamieniem rosyjskości już prze- sadnej — przy kolacji w guście Dostojewskiego (wrażenie byłoby znacznie silniejsze, gdyby ogół znał tu sprawy wiadome doskonale panu de Charlus), życie bowiem zawodzi nas tak dalece, że zaczynamy w końcu wierzyć, iż literatura nie ma z nim żadnego związku, ogarnia więc nas osłupienie, jeśli widzimy, jak cenne myśli ukazane w książkach rozprzestrzeniają się, nie lękając się -zagłady, spontanicznie, naturalnie, wśród pełni życia codziennego i że na przykład kolacja, mord, wypadki rosyjskie mają w sobie jakąś rosyjskość.

Wojna ciągnęła się w nieskończoność, a ci, którzy parę lat temu zwiastowali, powołując się na niezawodne źródła, że rozpoczęto już rokowania pokojowe, i wyszczególniali klauzule traktatu, nie fatygowali się teraz, by w rozmowach przepraszać za dostarczanie fałszywych nowin. Zapomnieli już i byli gotowi propagować z całą szczerością inne, o których zapomnieliby równie prędko. Był to okres, kiedy bombowce Gotha dokonywały ustawicznych rajdów; powietrze mruczało bez przerwy czujnym i dźwięcznym warkotem francuskich aeroplanów. Ale czasem rozbrzmiewała syrena niczym rozdzierający odzew Walkirii — jedyna muzyka niemiecka, jaką słyszano od wybuchu wojny — rycząc, dopóki strażacy nie ogłosili, że alarm odwołany, i jednocześnie odzywała się trąbka, niczym niewidzialny łobuziak, komentując w regularnych odstępach dobrą wiadomość i rzucając w niebo swój dźwięk radosny.

Pan de Charlus dziwił się widząc, jak nawet ludzie podobni Brichotowi, czyli przed wojną militaryści, którzy wyrzucali Francji nade wszystko niedostatek militaryzmu, nie poprzestawali teraz na oskarżaniu Niemiec o zbytni militaryzm, zarzucając im ponadto kult dla armii. Zmieniali zapewne pogląd, kiedy domagano się, by hamować ofensywę przeciw Niemcom, i słusznie piętnowali pacyfistów. Ale na przykład Brichot podjąwszy się, nie zważając na stan swoich oczu, omawiać na odczytach pewne dziełka, jakie ukazywały się w krajach neutralnych, wyniósł pod niebo powieść pewnego Szwajcara, gdzie zostali wyszydzeni, jako nasienie militaryzmu, dwaj chłopcy wpadają w symboliczny zachwyt na widok smoka. Drwiny te mogły z innych względów pójść w niesmak panu de Charlus, który sądził, że smok bywa również czymś bardzo pięknym. Przede wszystkim jednak nie pojmował zachwytu Brichota, jeśli nie dla samej książki, gdyż baron jej nie czytał, to przynajmniej dla jej ducha, jakże odmiennego niż duch, który ożywiał Brichota przed wojną. Wtedy bowiem, cokolwiek uczyniłby żołnierz, dobrze by uczynił, choćby to nawet były wybryki generała de Boisdeffre, maskarady i machinacje pułkownika du Paty de Clarn, fałszerstwa pułkownika Henry. Dzięki to jakiemuż nagłemu i nadzwyczajnemu zwrotowi (który w istocie swojej był tylko drugim obliczem jednej i tej samej nader szlachetnej namiętności, namiętności patriotycznej, zmuszonej przejść z pozycji militaryzmu, jaką zajmowała walcząc z dreyfusizmem w tendencjach swoich antymilitarystycznym, na pozycje niemal antymilitarystyczne, skoro walczyła obecnie z arcymilitarystyczną Germanią) Brichot wołał: „O widoku przedziwny i godny przyciągnąć młodzież tego stulecia, którego całą treścią jest brutalność, młodzież znająca li tylko kult siły: smoki Nie można już. teraz osądzić, czym będzie wstrętna sołdateska pokolenia wychowanego w, kulcie tych przejawów brutalnej siły?" Tak to Spitteler, zamierzając przeciwstawić się obrzydliwej koncepcji prymatu szabli, wygnał symbolicznie w głębokie lasy wydrwioną, oczernioną i osamotnioną postać, którą nazwał Studentem Szalonym, uosobiwszy w niej uroczą łagodność, niemodną już niestety, a która, rzec można, pójdzie niebawem w zapomnienie, jeśli nikt nie złamie okrutnej władzy dawnego ich Boga — zachwycającą łagodność okresów pokoju.

— Zna pan przecież — rzekł do mnie pan de Charlus — Cottarda i Cambremera. Ilekroć ich spotykam, mówią mi, jak nadzwyczajna nieznajomość psychologii cechuje Niemców. Mówiąc między nami, czy pan myśli, że aż dotąd troszczyli się zbytnio o psychologię i że teraz nawet byliby zdolni przedstawić tu jakieś dowody? Ależ ja nie przesadzam, niech mi pan wierzy. Może być nawet mowa o największych Niemcach, takim Nietzschem czy Goethem, i tak pan usłyszy, jak Cottard powie: „ze zwykłą nieznajomością psychologii, charakterystyczną dla rasy teutońskiej". Istnieją, rzecz jasna, w tej wojnie sprawy dla mnie przykrzejsze, ale niech pan przyzna, że to denerwujące. Norpois jest subtelniejszy, nie przeczę, chociaż od samego początku nie przestaje się mylić. Ale cóż mają znaczyć te artykuły wywołujące powszechny entuzjazm? Drogi panie, wie pan równie dobrze jak ja, ile jest wart Brichot, którego bardzo lubię i lubić nie przestałem, aczkolwiek schizma oddzieliła mnie od jego kapliczki, z tej zaś przyczyny widuję go znacznie rzadziej. Ale w końcu mam pewien szacunek dla tego nauczyciela gimnazjum, wygadanego i bardzo wykształconego, i nader to wzruszające, przyznam, że ktoś w jego wieku, i to karlejąc, bo zmalał bardzo wyraźnie w ostatnich paru latach, zgłosił się, jak to on powiada, do „służby". Ale w końcu poczciwe intencje to rzecz jedna, a talent— druga, a Brichot nigdy talentu nie miał. Przyznam się, że dzielę jego podziw dla niektórych wielkości obecnej wojny. Ale to co najmniej osobliwe, że ślepy miłośnik antyku, jak Brichot, niewyczerpany w sarkazmach dla Zoli, ponieważ Zola znalazł więcej poezji w stadle robotniczym, w kopalni aniżeli w pałacach historycznych, albo też dla Goncourta, . bo Goncourt przekładał Diderota nad Homera i Watteau nad Rafaela — - nie przestaje nam powtarzać, że Termopile, a nawet Austerlitz to drobiazg w porównaniu z Vauquois. Tym razem skądinąd publiczność, oporna niegdyś wobec modernistów literatury i sztuki, daje posłuch modernistom wojny, bo przejęła sposób takiego właśnie myślenia, a poza tym umysły słabe przytłacza nie piękno, lecz ogrom akcji.. Nie pisze się już z niemiecka „kolossal", ale w gruncie rzeczy to, przed czym się klęka, jest właśnie kolosalne. Skoro już mówimy o Brichocie, nie widział pan aby Morela? Słyszałem, że chciałby się ze mną jednak zobaczyć. Niechżeż uczyni po prostu pierwszy krok, jestem starszy , nie ja więc będę zaczynał.

Nieszczęściem już następnego dnia, powiedzmy to uprzedzając wypadki, pan de Charlus znalazł się na ulicy oko w oko z Morelem; Morel, żeby pobudzić w baronie zazdrość, wziął go pod ramię i naopowiadał mu historyjek mniej lub więcej prawdziwych, a kiedy pan de Charlus, oszołomiony, spragniony, by Morel spędził z nim wieczór, postanowił nie wybrać się już nigdzie, Morel dostrzegłszy kolegę pożegnał pana de Charlus, ten zaś, w nadziei że pogróżka, której nigdy nie wprowadziłby w czyn, zatrzyma Morela, rzekł: „Uważaj, bo się zemszczę", lecz Morel roześmiał się i odszedł poklepując po karku i obejmując wpół zdziwionego kolegę.

Zapewne to, co mówił mi pan de Charlus w związku z Morelem, świadczyło, jak bardzo miłość — a w dodatku miłość barona była nader wytrwała — czyni nas (pobudzając jednocześnie naszą wyobraźnię i drażliwość) bardziej łatwowiernymi i mniej dumnymi. Ale kiedy pan de Charlus dodał: „Ten chłopak szaleje za kobietami i o niczym innym nie myśli", powiedział większą prawdę, niżby sądził. Mówił to powodując się miłością własną — jak zakochany — aby inni mogli pomyśleć, że Morel do nikogo już potem nie przywiązał się w taki sposób jak do pana de Charlus. Oczywiście nie dawałem tym słowom żadnej wiary, będąc świadkiem tego, o czym pan de Charlus nie miał dowiedzieć się nigdy, to znaczy, jak Mord odstąpił za pięćdziesiąt franków którąś ze swoich nocy księciu de Guerrnantes. A jeśli na widok pana de Charlus Morel (z wyjątkiem tych dni, kiedy z potrzeby wyznań natykał się umyślnie na pana de Charlus, aby mieć sposobność rzec mu ze smutkiem: „Przepraszam, przyznaję, żem zachował się wobec pana obrzydliwie") siedząc z kolegami na tarasie kawiarni piszczał wespół z nimi, pokazywał barona palcem i wydawał owo gdakanie, jakim wyszydzamy starych inwertytów, byłem przekonany, że postępuje tak, by zataić swoją grę; że wzięty przez pana de Charlus na stronę, każdy z tych denuncjatorów publicznych zrobiłby to, czego baron by zażądał.

Myliłem się. Jeśli szczególna dążność przywiodła do zboczenia — a zdarza się to we wszystkich sferach — ludzi takich jak Saint-Loup, czyli najbardziej odeń dalekich, dążność przeciwna oderwała od owych praktyk tych. ludzi, u których były one czymś jak najzwyklejszym. U niektórych przemiana ta dokonała się drogą- spóźnionych skrupułów religijnych, wstrząsu, jakiego doznali, kiedy wybuchł ten i ów skandal, albo ze strachu przed nie istniejącymi chorobami, w które uwierzyli poinformowani w intencjach jak najuczciwszych przez krewnych — bywali nimi często stróże i lokaje — a w nieuczciwych przez zazdrosnego kochanka, co mniemając, że tym sposobem zachowa młodzieńca li tylko dla siebie, odstręczał go, przeciwnie, zarówno od siebie, jak od innych. Tak więc dawny windziarz z Balbec nie przystałby za żadne skarby świata na propozycje, które wydawały mu się teraz nie mniej groźne niż propozycje wroga. Co zaś do Morela, odmowa jego w stosunku do wszystkich bez wyjątku — i tutaj pan de Charlus wyrzekł bezwiednie prawdę uzasadniającą jego iluzje, a zarazem niweczącą jego nadzieje — wynikała z tego, że w dwa lata po rozstaniu z panem de Charlus zadurzył się w kobiecie, z którą zamieszkał i która mając silniejszą wolę potrafiła mu narzucić wierność absolutną. Tak więc Morel, który w czasach kiedy pan de Charlus dawał mu tyle pieniędzy, oddał za pięćdziesiąt franków jedną noc księciu de Guermantes, nie przyjąłby teraz ani odeń, ani od nikogo żadnej sumy, choćby nawet oferowano mu pięćdziesiąt tysięcy. Że zaś zbywało mu na honorze i bezinteresowności, „żona" wszczepiła mu pewną godność ludzką, w której lubił, owszem, posuwać się aż do fanfaronady i ostentacji oznajmiając, iż ma za nic pieniądze całego świata, jeśli ktoś składa mu ofertę na wiadomych warunkach. Czyli różnorakie prawa psychologiczne funkcjonują w ten sposób, aby w rozkwicie rodzaju ludzkiego kompensować to wszystko, co mogłoby go unicestwić, sprowadziwszy bądź przekrwienie, bądź wycieńczenie. Tak jest i z kwiatami, gdzie ta sama mądrość, którą, odkrył Darwin, reguluje sposoby zapłodnienia, przeciwstawiając kolejno jedne drugim.

— To zresztą rzecz dziwna — dodał pan de Charlus owym piskliwym głosikiem, jaki chwilami dobywał z siebie. — Myślę o ludziach, co przez cały dzień wyglądają na bardzo szczęśliwych i piją doskonałe coctaile: aż tu oznajmiają, że nie pociągną do końca wojny, że sercu ich sił nie starczy, że nie mogą myśleć o czym innym i że poumierają nagle. A najosobliwsze, że to rzeczywiście się zdarza. Ciekawe! Czy to kwestia odżywienia, skoro jadają już tylko źle przygotowane potrawy, czy też może, aby dowieść własnej gorliwości, wprzęgają się w zajęcia czcze, ale też rujnujące dla zasady żywienia, która ich dotąd konserwowała? Bo przecież notuję zadziwiającą ilość tych dziwnych, przedwczesnych zgonów, co najmniej przedwczesnych jak na gust nieboszczyka. Nie pamiętam już, czy mówiłem panu, że Norpois zachwyca się tą, wojną. I w jakiż osobliwy sposób mówi o tym! Przede wszystkim, czy pan zauważył to rojowisko nowych wyrażeń, które, jak tylko zetrą się do cna w użytku codziennym — bo doprawdy Norpois jest niezmordowany, to chyba śmierć mojej ciotki Villeparisis obdarzyła go drugą młodością — są w okamgnieniu zastępowane innymi banałami? Pamiętam, zabawiał się pan dawniej notowaniem tych tropów języka, które pojawiały się, utrzymywały czas jakiś i nikły: „kto wiatr sieje, zbiera burzę"; „pies szczeka, a wóz jedzie"; „róbcie mi dobrą politykę, a ja wam zrobię dobre finanse, mawiał baron Louis"; „istnieją w tym pewne symptomy, brać je tragicznie byłoby przesadą, należy jednak brać je serio"; „pracować dla króla pruskiego" (to zresztą zmartwychwstało, było nieomylne). No cóż, niestety, tyle podobnych zdań umarło w moich oczach! Mieliśmy już: „świstek papieru", „imperia drapieżne", „słynna Kultur, która polega na mordowaniu bezbronnych kobiet i dzieci", „zwycięży ten, jak powiadają Japończycy, kto zdoła wycierpieć o kwadrans dłużej", „Germano-Persowie", „barbarzyństwo naukowe", „jeśli chcemy wygrać wojnę, jak wyraził się dosadnie Lloyd George", ale to już nie wchodzi teraz w rachubę, i „wojska nasze kąśliwe", „harde wojska nasze". Nawet składnia znakomitego Norpois uległa z przyczyn wojny zmianom tak niekorzystnym i głębokim, jakie dotknęły wypiek chleba czy sprawność transportu. Gzy pan zauważył, że jeśli nasz luminarz chce obwieścić swoje pragnienia jako prawdę, co lada moment się urzeczywistni, nie ośmiela się jednak używać najzwyklejszego w świecie futurum, bo mogłyby jeszcze zaprzeczyć temu wypadki, lecz jako znak naszych czasów obrał czasownik „wiedzieć"?

Wyznałem panu de Charlus, że nie bardzo rozumiem, co ma tu na myśli.

Wypada mi zanotować, że książę de Guermantes nie dzielił bynajmniej pesymizmu brata. Był ponadto w tymże stopniu anglofilem, w jakim pan de Charlus był anglofobem. Na koniec poczytywał pana Gaillaux za zdrajcę, któremu z dawien dawna należała się kulka w łeb. Kiedy brat żądał odeń dowodów rzeczonej zdrady, pan de Guermantes odpowiadał, że gdyby miało się skazywać jedynie tych ludzi, co podpisują papier, na którym oświadczyli „zdradziłem", nigdy nie ukarano by nikogo za zbrodnię zdrady. Ale w przypadku, do którego powrócić nie będę miał już chyba sposobności, zanotuję również, iż po dwóch latach książę de Guermantes, ożywiany najszczerszym antycaillautyzmem, poznał attache wojskowego angielskiej ambasady i jego żonę, a że para to była niezwykle wykształcona, zaprzyjaźnił się z nimi, jak w czasach sprawy Dreyfusa z trzema uroczymi damami; i już pierwszego dnia osłupiał, kiedy bowiem opowiadał o Caillaux, mniemając, iż go skażą na pewno, skoro dowiedziono mu zbrodni, para wykształcona i urocza rzekła: „Ależ chyba go uniewinnią, absolutnie nic nie przemawia przeciw niemu." Pan de Guermantes spróbował przytoczyć na dowód, że pan de Norpois składając zeznania powiedział spoglądając na przybitego Gaillaux: „Jest pan francuskim Giolittim, tak, mój panie, jest pan francuskim Giolittim." Lecz para wykształcona i urocza uśmiechnęła się, ośmieszyła pana de Norpois, podała przykłady jego zramolenia i zakonkludowała, iż choć, jak pisali w „Figaro", miał to powiedzieć, „wobec pana Caillaux przybitego", powiedział to raczej w rzeczywistości wobec pana Gaillaux kpiącego. Poglądy księcia de Guermantes zmieniły się niebawem. Przypisywać tę odmianę wpływom Angielki nie było rzeczą tak niezwykłą, jak wydawać by się mogło, gdyby ktoś zdołał wywróżyć ją nawet jeszcze w roku 1919, kiedy Anglicy nie nazywali Niemców inaczej niż Hunami, żądając okrutnej kary dla winowajców. Gdyż oni także zmienili poglądy, aprobując każdą decyzję, która mogła zasmucić Francję, a dopomóc Niemcom. Wróćmyż do pana de Charlus.

— Ależ tak — odpowiedział, kiedy wyznałem, że nie rozumiem — ależ tak: „wiedzieć" to w artykułach Norpois symbol przyszłości, czyli symbol życzeń pana Norpois i zresztą naszych życzeń w ogóle — dodał z niecałkowitą może szczerością. — Pojmuje pan, oczywista, że gdyby „wiedzieć" nie stało się zwykłym symbolem przyszłości, dorozumiewano by się ostatecznie, że podmiotem tego czasownika mógłby być jakiś kraj. Na przykład za każdym razem, kiedy Norpois powiada: „Nie wiem, czy Ameryka winna pozostawać obojętną na powtarzające się wciąż pogwałcanie prawa", „nie wiem, czy monarchia dwugłowa nie powinna się w końcu opamiętać", jest rzeczą jasną, że zdania takie wyrażają życzenia pana Norpois (jak zresztą moje i pańskie), ale tu wreszcie czasownik może również mimo wszystko zachować swój sens bezpośredni, gdyż dany kraj może „wiedzieć", Ameryka może „wiedzieć", monarchia „dwugłowa" też może „wiedzieć" (mimo swoją odwieczną „nieznajomość psychologii"). Ale wątpliwości przestają być możliwe, kiedy Norpois pisze: „Nie wiem, czy te systematyczne dewastowania nie powinny przekonać neutralnych", „nie wiem, czy rejon Jezior nie powinien już niedługo dostać się w ręce aliantów", „nie wiem, czy wynik tych neutralistycznych wyborów nie powinien stanowić odzwierciedlenia poglądów olbrzymiej większości kraju". Otóż jest rzeczą pewną, że te spustoszenia, rejony i ten wynik wyborów należą do przedmiotów martwych, na których nie mogą ciążyć żadne powinności. Za pomocą tej formuły Norpois napomina po prostu neutralnych (konstatuję z żalem, że jakoś nie stosują się do tych napomnień), żeby porzucili neutralność, albo rejon Jezior, żeby przestał należeć do Szwabów (pan de Charlus wymawiając słowo „Szwab" kładł w nie akcent podobnej śmiałości, z jaką niegdyś w Balbec, w tramwaju, rozprawiał o mężczyznach, którzy niekoniecznie gustują w kobietach). Czy nie zauważył pan skądinąd, jakimi to fortelami Norpois rozpoczyna stale, od roku 1914, swoje artykuły zwrócone do neutralnych? Zaczyna od oświadczeń, że Francja, rzecz jasna, nie powinna mieszać się w politykę Włoch (albo Rumunii czy też Bułgarii eta). I jedynie tym mocarstwom wypada decydować, z całkowitą niezależnością i bacząc jedynie na interes narodowy, czy powinny, czy nie porzucić neutralność. Ale chociaż wstępne oświadczenia w artykule (to, co nazywano dawniej ekspozycją) są, nader bezinteresowne, ciąg dalszy jest nim na ogół znacznie mniej. „Jednakowoż — powiada w zasadzie Norpois, ciągnąc dalej — jest rzeczą całkiem jasną, że korzyść materialną wyciągną z walki tylko te narody, które staną po stronie Prawa i Sprawiedliwości. Nie można się spodziewać, żeby alianci wynagrodzili te narody — przyznając im terytoria, skąd od całych stuleci unosi się skarga ich uciemiężonych braci — co w myśl polityki najmniejszego wysiłku nie oddadzą swojego miecza w służbę aliantom." A kiedy Norpois uczyni już ten pierwszy krok, by doradzać interwencję, nic nie pohamuje go dalej i zaczyna mówić już nie tylko o zasadzie, lecz o czasach interwencji, udzielając rad coraz mniej zamaskowanych. „Oczywiście — mówi strojąc się w szaty, jakby sam powiedział, «dobrego apostoła» — to Włochy i Rumunia same winny w sposob nej chwili podjąć decyzję, w jakiej formie byłoby im najwygodniej interweniować. Muszą jednak wiedzieć, że zbytnio . Hucząc gotowe przepuścić okazję. Germania drży już pod kopytami kawalerii rosyjskiej, nękana niewysłowioną trwogą. Jest czymś nader oczywistym, że te narody, co nie pofruną jak na skrzydłach z pomocą zwycięstwu, którego jutrzenka jarzy się już na horyzoncie, nie zyskają żadnego prawa do rzeczonej rekompensaty prawa, które mogą jeszcze zyskać, o ile się pospieszą etc." To tak samo jak powiadają w teatrze: „Ostatnie z wolnych jeszcze miejsc niebawem zostaną wykupione. Ostrzega się spóźnialskich!" Wywody tym głupsze, że Norpois odsmaża je co pół roku, zapowiadając systematycznie Rumunii: „Dla Rumunów . nadeszła godzina, w której mają się zorientować, czy chcą, czy też nie urzeczywistnić swoje dążenia narodowe. Niechżeż zaczekają jeszcze, a będzie za późno." Otóż od trzech lat, jak to powtarza, dla Rumunii nie tylko nie nadeszło jeszcze owo „za późno", lecz wysuwa się pod jej adresem propozycje wciąż korzystniejsze. Tak samo zachęca Francję etc., aby interweniowała w Grecji jako jej gwarantka, skoro zerwano traktat wiążący Grecję z Serbią. Otóż mówiąc uczciwie, gdyby Francja nie wojowała teraz i nie życzyła sobie od Grecji pomocy albo życzliwej neutralności, czy wpadłaby na pomysł, żeby interweniować tam w charakterze gwarantki, i czy poczucie moralne, które każe jej się oburzać, gdyż Grecja nie dotrzymała swoich zobowiązań wobec Serbii, nie milczy też i w sprawie pogwałcenia niemniej jawnego Włoch i Rumunii, które — słusznie, moim zdaniem, jak również i Grecja — nie wypełniły swoich zobowiązań mniej naglących i nie tak, jak się mówi, szerokich, których się podjęły sprzymierzywszy się z Niemcami? Prawdą jest, że ludzie widzą wszystko poprzez pryzmat swojej gazety, bo i jakże miałoby być inaczej, skoro nie znają osobiście ani ludzi, ani wypadków, o które chodzi? W okresie sprawy Dreyfusa, pasjonującej pana tak dziwacznie, w czasach, od których, jak zwykło się mówić, dzielą nas całe stulecia, bo filozofowie wojny stwierdzili, że wszelka więź z przeszłością została zerwana, raziło mnie, jeśli ktoś z mojej rodziny darzył całą swoją estymą antyklerykałów — dawnych komunardów, gdyż gazeta, którą czytywał, przedstawiała ich jako antydreyfusistów, a lżył generała dobrze urodzonego, katolika, lecz rewizjonistę. Razi mnie teraz nie mniej, że wszyscy Francuzi mieszają z błotem cesarza Franciszka Józefa, chociaż go czcili, i słusznie, mogę pana zapewnić ja, jego dobry znajomy, którego on raczy mienić swoim kuzynem. Ach! Nie napisałem do niego ani razu od początku wojny — dodał, jak gdyby przyznając się śmiele do grzechu, za który, wiedział o tym wybornie, nikt nie mógłby go potępić. — Choć nie, w pierwszym roku napisałem raz jeden. Ale cóż, proszę pana, nie zmienia to w niczym mojego dla cesarza szacunku, aczkolwiek mam tu wielu młodych kuzynów, którzy walczą na naszym froncie i uznaliby za rzecz szkaradną, wiem o tym, gdybym podtrzymywał stałą korespondencję z głową wojującego z nami narodu. I cóż jeszcze, proszę pana? Niech mnie krytykuje, kto tylko zechce — dodał, jak gdyby wystawiając się śmiało na moje zarzuty — ale nie życzę sobie, żeby list z podpisem „Charlus" przyszedł w obecnym momencie do Wiednia. Najostrzejsza krytyka, z jaką. zwróciłbym się do sędziwego monarchy, polegałaby na tym że wielki pan jego kondycji, głowa jednego z najstarszych i najsławniejszych rodów Europy, daje sobą powodować takiemu drobnemu szlagonowi, nader zresztą inteligentnemu, ale w końcu zwykłemu parweniuszowi, jakim jest Wilhelm von Hohenzollern. To jedna z anomalii nie najmniej szokujących tej wojny.

A że jeśli tylko zajmował szlachecki punkt widzenia, który jak najistotniej górował u niego nad wszystkim, pan de Charlus posuwał się do nadzwyczajnych bredni, usłyszałem więc jeszcze — a mówił takim tonem, jakby chodziło mu o Marnę lub Verdun — że istnieją sprawy kapitalne i nader ciekawe, których nie powinien ominąć przyszły historyk tej wojny.

— I tak — powiedział mi — na przykład ludzie są niczego nieświadomi aż do tego stopnia, że nikt nie zwrócił uwagi na pewien fakt niebywale znamienny: wielki mistrz zakonu maltańskiego, Szwab najczystszej krwi, mieszka sobie nadal w Rzymie, gdzie korzysta, jako wielki mistrz naszego zakonu, z przywileju eksterytorialności. To interesujące — dodał z taką miną, jakby mówił: „Jak pan widzi, nie stracił pan wieczoru spotkawszy mnie." Podziękowałem, on zaś zrobił minę skromną, niby ktoś, kto nie żąda rewanżu. — I cóż ją to panu właśnie mówiłem? Aha, tak, tak, że Francuzi nienawidzą teraz Franciszka Józefa, sądząc z ich gazet. Co zaś do Konstantyna greckiego i cara Bułgarii, ogół wahał się z rozmaitymi nawrotami między odrazą a sympatią, bo ludzie mówili kolejno, że opowiedzą się oni za Ententą — albo za tym, co Brichot nazywa państwami centralnymi. Tak samo, jak kiedy Brichot powtarza nam co moment: „Wybije godzina Venizelosa." Nie wątpię, że pan Venizelos to mąż stanu wielce uzdolniony, ale któż nam powiedział, że Grecy aż tak pragną Venizelosa? Chciał podobno, żeby Grecja dotrzymała swoich zobowiązań wobec Serbii. Trzeba by jeszcze wiedzieć, co to były za zobowiązania i czy były szersze od zobowiązań, które pogwałciły Włochy i Rumunia uznawszy się tutaj w prawie. Troszczymy się o sposób, w jaki Grecja dotrzymuje swoich traktatów i respektuje swoją konstytucję, ale nie troszczylibyśmy się na pewno, gdybyśmy nie mieli w tym interesu. Gdyby nie było wojny, czy sądzi pan, że mocarstwa „gwarantujące" zwróciłyby jakąkolwiek uwagę na rozwiązanie obu Izb? Widzę po prostu, że królowi greckiemu cofa się, jeden po drugim, różne rodzaje poparcia, żeby móc go wypędzić albo uwięzić tego dnia, kiedy nie będzie miał. już armii, która by go obroniła. Jak panu powiedziałem, ogół sądzi króla greckiego i króla bułgarskiego li tylko na podstawie informacyj z gazet. I jakże mogliby myśleć p nich inaczej mając jedynie gazety i nie znając ich osobiście? A ja spotykałem ich mnóstwo razy, znałem dobrze, kiedy był jeszcze diadochem, Konstantyna greckiego — był to istny cud. Zdawało mi się zawsze, że cesarz Mikołaj miał dla niego olbrzymi sentyment. Oczywiście w jak najszlachetniejszym znaczeniu. Księżna Chrystianowa mówiła o tym otwarcie, ale to paskudny babsztyl. Co zaś do cara bułgarskiego, to ździra, pozer jakich mało, ale człowiek bardzo inteligentny, wybitny. Bardzo mnie lubi.

Pan de Charlus potrafił być przemiły, przystępując jednak do powyższych tematów stawał się obrzydliwy. Wkładał w nie satysfakcję drażniącą już u chorego, który cały czas wychwala swoje dobre zdrowie. Myślałem nie raz jeden, że na deptaku w Balbec wierni tak pragnący wyznań, od których się uchylał, nie zdołaliby może znieść tego, co przypominało ostentację manii, i czując się nieswojo, dusząc się niemal, jak w pokoju chorego albo przy morfiniscie, co wyciągnąłby w waszej obecności swoją strzykawkę, położyliby kres tym wynurzeniom, oni właśnie, choć im się wydawało, że ich pragnęli. Poza tym irytowały te oskarżenia wymierzone we wszystkich i prawdopodobnie nader często zgoła nieuzasadnione, oskarżenia, które rzucał ktoś, kto wyłączał siebie z owej specjalnej kategorii — do której, wiedziano o tym jednak, należał — a do której tak ochotnie zaliczał innych. Na koniec on, tak inteligentny, wytworzył sobie w tym względzie ciasną filozofijkę (u któ rej podstaw była może. odrobina ciekawostek, jakie Swann znajdował w „życiu"), tłumacząc wszystko przyczynami specjalnymi, a gdzie — jak to bywa, ilekroć wpadamy w swój narów — był nie tylko poniżej własnego poziomu, lecz jeszcze wyjątkowo rad z siebie. Tak więc ten człowiek niezmiernie poważny i szlachetny uśmiechnął się jak mógł najgłupiej, żeby dokończyć następujące zdanie:

— Że zaś w stosunku do cesarza Wilhelma istnieją dość uzasadnione podejrzenia w tymże stylu, jakie żywi się wobec Ferdynanda Koburskiego, kto wie, czy nie z tej przyczyny car Bułgarii opowiedział się za „imperiami drapieżnymi". Do licha, w gruncie rzeczy to całkiem zrozumiałe, człowiek jest pobłażliwy dla „siostry", nic jej nie odmawia. Uważam, że byłoby to bardzo ładne wyjaśnienie aliansu Bułgarii z Niemcami.

I zachwycony tym idiotycznym wyjaśnieniem, pan de Charlus śmiał się długo, jakby naprawdę uznał je za wielce pomysłowe; a wyjaśnienie to, choćby nawet opierało się na prawdziwych faktach, było równie dziecinne jak rozważania, które pan de Charlus snuł na temat wojny, ilekroć osądzał ją ze stanowiska feudała lub rycerza zakonu Świętego Jana Jerozolimskiego. Zakończył uwagą słuszniejszą:

— Zadziwia to — rzekł — że społeczeństwo, osądzając tak wojnę, jej ludzi i sprawy li tylko na podstawie gazet, jest przekonane, że wydaje swój sąd oryginalny.

Tu pan de Charlus miał rację. Powiadano mi, że trzeba było widzieć u pani de Forcheville jej momenty milczenia i wahania podobne momentom koniecznym nie wtedy nawet tylko, jeśli mamy się wypowiedzieć, ale — sformułować pogląd osobisty, zanim ozwiemy się tonem pełnym wewnętrznego przekonania: „Nie, nie myślę, żeby wzięli Warszawę"; „nie odnoszę wrażenia, żebyśmy zdołali przetrwać następną zimę"; „czego bym sobie nie życzył, to pokoju kalekiego"; „czego się boję, jeśli państwo pozwolą, żebym powiedział, to naszego Parlamentu"; „tak, sądzę mimo wszystko, że zdołamy się przebić przez linie wroga". I żeby powiedzieć to wszystko, Odeta robiła minę figlarną, przesadzając w niej do ostatnich granic, kiedy mówiła: „Nie twierdzę, że wojsko niemieckie nie bije się dobrze, ale brak mu tak zwanego tupetu." Żeby wymówić „tupet" (albo po prostu „kąśliwość"), robiła ręką taki gest, jakby coś gniotła, oczyma zaś mrugała jak młody malarz używający swoistego terminu. Język, jakim się posługiwała, nosił w jeszcze większym niż dawniej stopniu ślady jej admiracji dla Anglików, teraz już jednak nie musiała jak dawniej poprzestawać na tym, by nazywać ich „naszymi sąsiadami zza Kanału" albo najwyżej „naszymi przyjaciółmi Anglikami", lecz mówiła o nich „nasi lojalni sprzymierzeńcy". Nie warto dodawać, że nigdy nie darowała sobie, by nie przytoczyć w każdej okazji wyrażenia fair play, wykazując, iż Anglicy poczytują Niemców za graczy nielojalnych, lub nie powiedzieć: „Oto, czego nam trzeba: wygrać wojnę, jak mówią nasi dzielni sprzymierzeńcy." Kojarzyła co najmniej dość niezręcznie nazwisko swojego zięcia z tym wszystkim, co dotyczyło angielskich żołnierzy i zadowolenia, jakie znajdował współżyjąc ściśle z Austral czykami, tak samo zresztą jak i ze Szkotami, Nowozelandczykami czy Kanadyjczykami. „Mój zięć, Saint-Loup, poznał już gwarę tych wszystkich dzielnych tommies, potrafi dogadać się z ludźmi z najodleglejszych dominions i równie dobrze jak z generałem dowodzącym bazą fraternizuje się z najskromniejszym private."

Niech ten nawias odnoszący się do pani de Forcheville, kiedy idę w dół bulwarów ramię w ramię z panem de Charlus, pozwoli mi na następny, jeszcze dłuższy, lecz użyteczny przy opisywaniu tej epoki, a poświęcony stosunkom, jakie wytworzyły się między Brichotem a panią Verdurin. Istotnie, jeśli biednego Brichot osądzał bez pobłażania pan de Charlus (ponieważ był i nader subtelny, i mniej lub więcej świadomie germanofilem), jeszcze bardziej maltretowali go Verdurinowie. Zapewne, skoro byli szowinistami, musiały im się podobać artykuły Brichota, nie gorsze z drugiej strony od tylu innych, jakimi delektowała się pani Verduirin. Ale przede wszystkim, jak może pamiętacie, już w Raspelière Brichot stał się dla Verdu-rinów z wielkiego człowieka — jakim wydawał im się dawniej -— jeśli nie kozłem ofiarnym jak Saniette, to co najmniej przedmiotem z ledwością maskowanej drwiny. Niemniej pozostawał aż do tej chwili najwierniejszym z wiernych, co zapewniało mu udział w zyskach przewidzianych milcząco statutem dla założycieli i członków „małego klanu". Ale w miarę jak — chyba z przyczyn wojny albo dzięki szybkiemu skrystalizowaniu się elegancji, opóźnianemu od tak już dawna, ale którego elementy, niezbędne, a zarazem niewidoczne w całości, już od dawna przesycały salon Verdurinów — salon ów otwierał się dla nowych gości, a wiernych stanowiących przynętę dla tego nowego towarzystwa zapraszano w końcu coraz rzadziej, Brichot jął podlegać prawom analogicznego zjawiska. Mimo Sorbony, mimo Instytutu nikt aż do wojny nie wiedział o nim poza granicami salonu Verdurinów. Ale. kiedy wziął się do pisania, niemal co dzień, artykułów przystrojonych owym blichtrem, który tak często i hojnie roztaczał przed, wiernymi, choć z drugiej strony bogatych w naprawdę, rzetelną erudycję, której jako typowy profesor Sorbony nie starał się maskować, ujmując ją tylko w różne formy zabawnego dowcipu, „wielki świat" był literalnie olśniony. Raz jeden zresztą wyróżniał kogoś, kto rzeczywiście nie będąc zerem mógł przykuć uwagę płodnością swej inteligencji i zasobami pamięci. Kiedy więc trzy księżne miały spędzić wieczór U pani Verdurin, trzy inne księżne spierały się o zaszczyt, żeby podjąć obiadem wielkiego człowieka, który przyjmował jedno z zaproszeń, tym bardziej iż czuł się swobodniejszy wobec pani Verdurin, co rozjątrzona powodzeniem, z jakim artykuły jego spotykały się na Faubourg Saint-Germain, baczyła, by nigdy nie dopuścić Brichota, jeżeli spodziewała się jakiejś znakomitości, której Brichot nie znał jeszcze, a która pokwapiłaby się go znęcić do siebie.

Tak to dziennikarstwo (gdzie Brichot zadowalał się na ogół. spóźnionym rozsiewaniem darów — chwalebnym zresztą i za wspaniałe honoraria —- które trwonił całe życie incognito i gratis w salonie Verdurinów, gdyż artykuły te nie sprawiały mu większej fatygi, tak był wygadany i uczony, niż jego pogawędki) powiodłoby Brichota, a w pewnym momencie zdawało się nawet, że wiedzie, ku niezaprzeczalnej sławie, gdyby nie istniała pani Verdurin. To pewne, iż artykuły Brichota nie były wcale aż tak świetne, jak mniemali ludzie światowi. Trywialność tego człowieka przebijała co moment spod pedantyzmu erudyty. Obok zaś obrazów absolutnie beztreściwych („Niemcy nie ośmielą się więcej spojrzeć w oczy pomnikowi Beethovena"; „Schiller z pewnością zadrżał w grobie"; „atrament, którym podpisano neutralność Belgii, zaledwie zdążył wy schnąć") znajdowałeś wulgarne komunały w tym stylu: „dwadzieścia tysięcy jeńców — to liczba"; „nasze dowództwo potrafi otworzyć oko — i to bystrzejsze"; „chcemy zwyciężyć, więcej mówić nie trzeba". I to wszystko przemieszane z tak ogromną wiedzą, inteligencją i z tak słusznymi wywodami! Owóż, pani Verdurin rozpoczynając artykuł Brichota doznawała zawsze uczucia wstępnej satysfakcji na samą myśl, że znajdzie tam rzeczy śmieszne, i czytała z jak najbardziej natężoną uwagą, aby mieć pewność, iż nic nie przepuści. Owóż, nieszczęściem nie ulegało wątpliwości, że śmieszne rzeczy tam się trafiały.. Nie spodziewano się nawet, że się znajdą. Cytatę, choćby najszczęśliwszą, z autora istotnie mało znanego, a w każdymi razie z mało znanego dzieła, przedstawiano złośliwie jako dowód nieznośnej w najwyższym stopniu uczoności i pani Verdurin wyczekiwała niecierpliwie godziny obiadu, aby wśród biesiadników rozpętać głośny śmiech.

— No i cóż państwo powiedzą o dzisiejszym Brichocie? Myślałam o panu czytając ten cytat z Couviera. Daję słowo, chyba on już goni w piętkę. — Nie czytałem jeszcze — odpowiadał Cottard.

— Jak to, nie czytał pan jeszcze? Sam pan nie wie, jakich pan sobie odmawia rozkoszy. To znaczy, że to jest potwornie śmieszne.

I rada w gruncie rzeczy, że ktoś jeszcze nie czytał Brichota, dzięki temu bowiem nadarzała jej się okazja wydobyć na jaw jego śmieszność, pani Verdurin wołała na kamerdynera, by przyniósł „Temps", i sama czytała głośno, kładąc z emfazą akcent na najprostsze zdania. Po obiedzie przez cały wieczór trwała ta kampania antybrichotowska, pełna jednak fałszywej powściągliwości.

— Nie mówię tego zbyt głośno w obawie, że tam — powiadała wskazując panią Mole — a jakże, zachwycają się tym. Arystokracja jest naiwniejsza, niż nam się zdaje.

Pani Mole, a starano się dać jej poznać mówiąc dość głośno, że mówią o niej, siląc się. jednocześnie okazać różnymi ściszeniami głosu, iż nie chciano by, ażeby usłyszała — pani Mole wypierała się tchórzliwie Brichota, którego w rzeczywistości stawiała na równi z Micheletem. Przyznawała pani Verdurin rację, żeby jednak zakończyć czymś, co wydawało jej się nieodparte, powiadała:

— A przecież nie sposób mu zaprzeczyć, że to dobrze pisane.

— Tak pani sądzi? — odpowiadała pani Verdurin. — Bo według mnie równie dobrze napisałaby świnia.

I ludzie światowi śmieli się z tego zuchwalstwa tym bardziej, że pani Verdurin, sama jak gdyby spłoszona słowem „świnia", wymówiła je szeptem, przytykając usta palcami. Rozwścieczenie jej na Brichota wzmagało się tym bardziej, że Brichot popisywał się naiwnie radością, jaką dawały mu sukcesy, mimo przypływów złego humoru, który budziła w nim cenzura, ilekroć, jak to powiadał, nawykłszy już używać słów nowych, aby nie okazywać się zbyt „uniwersyteckim", chlasnęła mu część artykułu. Wobec Brichota pani Verdurin nie zdradzała się zbytnio, chyba że nadąsaniem, z którego wniósłby ktoś bystrzejszy, jak mało sobie robiła z tego, co pisywał Chochotte. Zarzuciła mu tylko raz jeden, że za często pisuje w pierwszej osobie. Bo i rzeczywiście miał zwyczaj pisywać tak stale, po pierwsze dlatego, iż — nawyk profesorski —  posługiwał się bez przerwy wyrażeniami w rodzaju „zgadzam się, że", a nawet miast mówić „życzyłbym sobie", mówił „życzę sobie": „Życzę sobie, żeby ogromne rozciągnięcie linii frontowych wymagało eta", przede wszystkim jednak dlatego, iż . jako staremu bojowemu antydreyfusiście, który przygotowania teutońskie węszył już na długi czas przed wojną, zdarzało się pisać nader często: „To ja wskazywałem od roku 1897"; „to ja sygnalizowa łem w roku 1901"; „to ja ostrzegałem w mojej broszurce, dziś arcyrzadkiej (habent sua fata libelli)", i tak mu pozostał już ten nawyk. Zaczerwienił się mocno na uwagę pani Verdurin, uwagę, którą zrobiła tonem cierpkim.

— Ma pani rację. Ktoś, kto nie lubił jezuitów bardziej niż pan Combes, jakkolwiek nie napisał mu przedmowy nasz uroczy mistrz rozkosznego sceptycyzmu, Anatol France, który, jeśli się nie mylę, był moim przeciwnikiem... przed potopem jeszcze, mawiał, że „ja" budzi zawsze wstręt.

I od tej chwili Brichot zastąpił pierwszą osobę formą bezosobową, lecz nie przeszkadzało to czytelnikowi dostrzegać, iż autor mówi o sobie, autorowi zaś pozwoliło nie zaprzestać mówić o sobie, komentować najbłahszego z własnych zdań, tworzyć artykułu opartego na jednej jedynej negacji, zawsze pod ochroną formy bezosobowej. Na przykład Brichot powiadając, mniejsza z tym gdzie i w jakim artykule, że armia niemiecka utraciła ducha bojowego, rozpoczął tak oto: „Nie maskuje się tu prawdy. Podobno armia niemiecka straciła ducha bojowego. Nie mówiono, żeby duch bojowy nie był u niej silny. Tym bardziej nie sposób napisać, żeby nie miała go już w ogóle. Nie powie się także, iż teren odzyskany nie jest etc." Krótko mówiąc, głosił tylko to, czego by nie powiedział, przypominał o tym, co powiedział przed paroma laty, a z tego, co Clausewitz, Jomini, Owidiusz, Apoloniusz z Tiany etc. powiadali w rozmaitych, mniej lub więcej odległych stuleciach, Brichot mógłby z łatwością skomponować materiały do grubego tomu. Szkoda, że go nie opublikował, gdyż artykuły Brichota, tak udokumentowane, odnaleźć teraz trudno. Faubourg Saint-Germain, strofowane raz i drugi przez panią Verdurin, zaczynało u niej podśmiewać się z Brichota, ale wydostawszy się poza granicę „małego klanu" podziwiało go nadal. Następnie kpiny z Brichota stały się modne, jak modnym było przedtem go podziwiać, i te same panie, które interesowały się nim nadal pod sekretem, jeśli tylko czytały jego artykuł, powściągały swój zachwyt i zaczynały się śmiać, aby nie wzięto je za mniej subtelne od innych, kiedy ktoś wszedł. Nigdy jeszcze tak jak w tych czasach „mały klan" nie rozprawiał tyle o Brichocie, lecz jak na urągowisko. Dla nowo przybyłych ustanowiono jako kryterium inteligencji: co myślą o artykułach Brichota; jeśli ktoś po raz pierwszy dał złą odpowiedź, nie krępowano się go uwiadomić, po czym poznaje się inteligentnych ludzi.

— Wreszcie, mój biedaku kochany, wszystko to jest przerażające i winniśmy boleć nie tylko nad nudnymi artykułami. Mówi się o wandalizmie, o zniszczonych posągach. Ale czy niszczenie tylu prześlicznych młodzieńców, będących niezrównanymi polichromowanymi rzeźbami, nie jest również wandalizmem? Czy miasto, gdzie nie znajdziesz już ani jednego pięknego mężczyzny, nie będzie miastem, w którym zniszczono wszystkie posągi? Jakąż mogę mieć przyjemność poszedłszy na obiad do restauracji, skoro obsługują mnie stare, omszałe błazny, podobne do ojca Didon, albo też kobiety w kometach nasuwające mi na myśl, że wstąpiłem na rosół do Duvala? Oczywiście, moje złoto, i chyba mam prawo tak mówić, skoro Piękno jest jednak Pięknem w materii żywej. Też mi przyjemność być obsługiwanym przez istoty rachityczne, w binoklach, a które mają wypisane na twarzach, że zwolniono je z wojska! W przeciwieństwie do tego, jak bywało zawsze dawniej, kiedy chciałeś, żeby oko twoje spoczęło na kimś przystojnym, należy szukać nie wśród usługujących kelnerów, ale. wśród konsumujących klientów. Można, owszem, upatrzyć sobie stałego kelnera, choć zmieniają się często, ale spróbuj się pan dowiedzieć, kto zacz i kiedy wróci ten porucznik angielski, co dziś zjawił się tu może po raz pierwszy, a jutro może go zabiją! Kiedy August, król polski, wymienił, jak opowiada uroczy Morand, autor czarownej Klaryssy, jeden ze swoich regimentów na kolekcję waz chińskich, zrobił moim zdaniem kiepski interes. Pomyśl tylko, że wszyscy ci rośli lokaje, po dwa metry wzrostu — chłop w chłopa, zdobiący monumentalne schody u naszych najpiękniejszych przyjaciółek, wyginęli wszyscy, zaciągnęli się bowiem w większości dlatego, że im powtarzano, że wojna potrwa dwa miesiące. O, nie znali oni, jak ja, siły Niemiec i zalet pruskiej rasy — powiedział zapominając się, a następnie zauważywszy, że zbytnio zdradził swój osobisty punkt widzenia: — Bo dla Francji nie tyle obawiam się Niemiec, ile samej wojny. Ludzie na tyłach wyobrażają sobie, że wojna to tylko gigantyczny mecz bokserski, któremu przypatrują się z dala, dzięki gazetom. Ale to nie ma nic jedno do drugiego. Wojna to choroba, która, w jednym miejscu zażegnana jakby, pojawia się w drugim. Dziś uwolnią Noyon, jutro nie będzie chleba i czekolady, a pojutrze ten, kto miał się za całkiem spokojnego i w potrzebie przyjąłby kulę nie wyobrażając jej sobie, wpadnie w szał wyczytawszy w gazetach, że jego rocznik został powołany. Go zaś do zabytków architektury, nie tyle mnie przeraża zburzenie katedry w Reims, arcydzieła niepowtarzalnego pod względem jakości, ale to przede wszystkim, że przepadła aż tak ogromna ilość żywych skupisk, które najmniejszą z francuskich wiosek czyniły pouczającą i uroczą.

Pomyślałem zaraz o Combray, choć dawniej wydawało mi się, że umniejszam się w oczach pani de Guermantes przyznając się, jak skromną pozycję zajmuje w Combray moja rodzina. Zastanawiałem się, czy nie wyjawił jej Guermantom i panu de Charlus Legrandin albo Swann, Saint-Loup albo Morel. Ale nawet owo przemilczenie byłoby mi mniej przykre od retrospektywnych wyjaśnień.

Życzyłem sobie tylko, żeby pan de Charlus nie mówił o Combray.

— Nie chcę mówić źle o Amerykanach, drogi panie — ciągnął — są podobno niewyczerpani w swojej szlachetności, a że w tej wojnie nie było dyrygenta, że odstępy między poszczególnymi występami nadchodzących tancerzy były bardzo długie i że Amerykanie rozpoczęli, kiedy myśmy już w pewnym sensie skończyli, mogą mieć zapał, który cztery lata wojny mogły w nas ostudzić. Ale przed wojną lubili nasz kraj, naszą sztukę, płacili bardzo słono za nasze arcydzieła. Wiele z nich teraz jest u nich. Ale właśnie ta sztuka wyrwana ze swojej gleby, jakby powiedział pan Barrès, stanowi kompletne przeciwieństwo tego, co było rozkoszną ozdobą Francji. Zamek był komentarzem dla kościoła, który znów, jako miejsce pielgrzymek, stanowił komentarz dla poematów rycerskich. Nie mam co przeceniać świetności mojego rodu i moich koligacyj, bo i zresztą nie o to chodzi. Lecz ostatnio, żeby uregulować pewne sprawy pieniężne, musiałem odwiedzić, choć poniekąd ochłodziły się stosunki między tym stadłem a mną, moją synowicę, Saint-Loup, zamieszkałą w Combray. Combray — mieścina, jakich wiele. Ale nasi antenaci figurowali tam na jednych witrażach jako fundatorowie, a na drugich figurowały nasze herby. Mieliśmy tam naszą kaplicę, nasze groby. Ów kościół zburzyli Francuzi i Anglicy, bo służył Niemcom za punkt obserwacyjny. Cała ta mieszanina do dziś żyjącej historii i sztuki, jaką była Francja, idzie w ruinę, a to jeszcze nie koniec. Oczywiście nie jestem tak śmieszny, by ze względów rodowych porównywać zburzenie kościoła w Combray ze zburzeniem katedry w Reims, tego cudu, gdzie katedra gotycka odnalazła w naturalny sposób czystość rzeźby antyku, ani też nie mówię o zburzeniu katedry w Amiens. Nie wiem, czy nie rozpadło się w gruzy wzniesione ramię świętego Fir mina. Jeśli tak, najwyższa afirmacja wiary i energii znikła z tego. świata. . .

— Znikł jej symbol, proszę pana — odparłem. — Uwielbiam, jak i pan, niektóre symbole. Ale byłoby absurdem poświęcać dla symbolu rzeczywistość, którą symbolizuje. Katedry należy wielbić aż do dnia, w którym, żeby je ocalić, musielibyśmy się wyprzeć prawd, jakich nauczają. Ramię świętego Firmina, wzniesione gestem rozkazu niemal wojskowego, powiadało: „Niechże zdruzgoczą nas, skoro tak nakazuje honor. Nie poświęcajcie ludzi dla kamieni, których piękno stąd właśnie pochodzi, że na chwilę zastygła w nich prawda ludzka."

— Rozumiem, co pan chce przez to powiedzieć — odrzekł pan de Charlus — a i pan Barrès, co niestety wysyłał nas przesadną ilość razy z pielgrzymkami do pomnika W Strasburgu i do grobu pana Déroulède, był wzruszający i czarowny pisząc, że katedra w Reims nie jest nam tak droga jak życie naszych piechurów. Zapewnienie to czyni dość śmiesznym gniew naszych gazet na pewnego generała niemieckiego, dowódcę tamtejszego odcinka, który .powiadał, że bardziej ceni życie jednego żołnierza niemieckiego niż katedrę w Reims. I to zresztą akurat jest irytujące i bolesne, że każdy kraj mówi to samo. Argumenty, jakimi niemieckie spółki przemysłowe uzasadniają, że muszą absolutnie mieć Belfort, gdyż to uchroni ich naród przed myślą o naszym odwecie, są takie same, jakimi operuje Barrès domagając się Moguncji, gdyż posiadanie jej uchroni nas przed szwabskimi zakusami inwazji. Czemuż odzyskanie Alzacji i Lotaryngii wydało się Francji racją niedostateczną, by wypowiedzieć wojnę — lecz racją dostateczną, aby ją kontynuować, aby wypowiadać ją co roku na nowo? Jak się zdaje, wierzy pan, że Francja ma już teraz obiecane zwycięstwo. Życzę go sobie z całego serca, chyba pan nie wątpi. Ale w końcu, od chwili kiedy alianci, słusznie czy niesłusznie, sądzą, że mają zapewnione zwycięstwo, (osobiście byłbym, rzecz jasna, zachwycony takim rozwiązaniem, ale widzę nade wszystko wiele zwycięstw na papierze, zwycięstw pyrrusowych, o których koszcie nam się nie mówi), a Szwaby sądzą, że zwycięstwa już zapewnionego nie mają, widać, jak Niemcy starają się przyspieszyć pokój, a Francja przedłużać wojnę; Francja, która jest Francją sprawiedliwą, ma prawo głosić słowa sprawiedliwości, ale jest również Francją dobrotliwą i winna głosić słowa litości, choćby ze względu na swoje własne dzieci i po to jeszcze, żeby każdej wiosny odradzające się kwiaty mogły darzyć swoim blaskiem co innego niż groby. Niech pan będzie szczery, drogi przyjacielu, to pan przecież wykładał mi kiedyś swoją teorię o rzeczach istniejących tylko dzięki tworzeniu, które rozpoczyna się wiecznie. Stworzenie świata nie odbyło się raz jeden, i koniec, mówił mi pan, ale odbywa się z konieczności co dzień. A zatem, jeżeli myśli pan uczciwie, nie może pan ze swojej teorii wyłączyć wojny. Nasz znakomity Norpois może sobie pisać (wydobywając jedno ze swoich akcesoriów retorycznych równie mu drogich jak „jutrzenka zwycięstwa" albo „generał Mróz"): „Obecnie, skoro Niemcy chciały wojny, kości są rzucone" — pozostaje prawdą, że każdego ranka wypowiada się wojnę na nowo. A więc ten, kto pragnie ją kontynuować, jest takim samym winowajcą jak ten, kto ją rozpoczął, a może i większym, pierwszy bowiem nie przewidywał może wszelkich jej potworności. Otóż nic nie przemawia za tym, że wojna aż tak przedłużana, choćby nawet miała zakończyć się zwycięsko, będzie wolną od zgubnych następstw. Trudno mówić o sprawach pozbawionych jakiegokolwiek precedensu i ó reperkusjach, jakie wywoła w organizmie operacja podjęta po raz pierwszy. To prawda, na ogół biorąc, że niepokojące eksperymenty udają się doskonale. Najmędrsi republikanie myśleli, że rozdzielać Kościół od państwa to obłęd. A jednak poszło jak po maśle. Zrehabilitowano Dreyfusa, Picquart został ministrem wojny, nikt ani pisnął. A jednak czegóż nie należy się lękać od takiej harówki jak wojna nieprzerwana, trwająca już parę lat! Co będą robić ludzie po powrocie? Czy ze zmęczenia załamią się ostatecznie, czy też powariują? Wszystko to może przybrać fatalny obrót, jeśli nie dla samej Francji, to przynajmniej dla rządu, a może nawet i dla formy rządu. Namówił mnie pan kiedyś, żebym przeczytał uroczą Aimée de Coigny Maurrasa. Zdumiałbym się bardzo, gdyby jakaś Aimée de Coigny nie oczekiwała po rozwoju wojny, jaką prowadzi Republika, tego, co w roku 1812 Aimée de Coigny spodziewała się po wojnach Cesarstwa. Jeśli jakaś Aimée istnieje obecnie, czy spełnią się jej nadzieje? Nie pragnę tego. Wracając zaś do wojny, ów pierwszy, co ją rozpoczął, czy to aby naprawdę cesarz Wilhelm? Mam poważne wątpliwości: A jeśli nawet on, cóż innego zrobił niż na przykład Napoleon — to, co zrobił, uważam za wstrętne, ale jakże się dziwię widząc, że napawa aż taką grozą pochlebców Napoleona, ludzi, którzy w dzień wypowiedzenia wojny wołali jak generał Pau: „Czekałem na ten dzień od czterdziestu lat! To najpiękniejszy dzień w moim życiu!" Bóg jeden wie, czy protestował ktoś gwałtowniej niż ja, kiedy w towarzystwie przyznawano aż tyle miejsca nacjonalistom, wojskowym i kiedy każdego miłośnika sztuki oskarżano, że zaprząta się sprawami zgubnymi dla ojczyzny, każda bowiem cywilizacja, która nie jest wojenna, jest szkodliwa! Autentyczny światowiec nie liczył się prawie wobec generała. Jakaś wariatka o mało nie przedstawiła mnie panu Syveton. Powie mi pan, że to, co starałem się utrzymać, było jedynie konwenansem światowym. Ale mimo swojej pozornej nieważkości udaremniłby on może wiele wybryków. Zawsze czciłem obrońców gramatyki czy lo giki. Po pięćdziesięciu latach człowiek zdaje sobie sprawę, że zażegnali wielkie niebezpieczeństwa. Otóż nasi nacjonaliści są największymi germanofobami i największymi „ażdo-skutkowcami" pod słońcem. Ale po piętnastu latach filozofia ich zmieniła się do gruntu. Istotnie, prą do kontynuowania wojny. Ale to już tylko dlatego, żeby wytępić rasę wojowniczą, a także przez miłość do pokoju. Bo cywilizacja wojenna, którą tak zachwycali się przed piętnastu laty, budzi w nich teraz grozę; nie tylko zarzucają Prusom, że stworzyły u siebie przewagę elementu wojskowego, ale myślą, że cywilizacje wojskowe niszczyły zawsze to wszystko, co oni teraz uznają za cenne, nie tylko sztukę, lecz i elegancję. Wystarczy, żeby ktoś z tych, którzy ich dawniej krytykowali, nawrócił się na nacjonalizm, a już staje się przyjacielem pokoju. Jest przekonany, że w każdej cywilizacji wojennej kobieta odgrywała rolę upokarzającą dla niej i niską. Nikt nie odważy się mu odpowiedzieć, że damy średniowiecznych rycerzy i Beatrice Dantego zajmowały może tron nie mniej wysoki, niż zajmują heroiny pana Becąue. Spodziewam się, że w najbliższych dniach posadzą mnie przy stole niżej jakiegoś rosyjskiego rewolucjonisty albo po prostu niżej od któregoś z naszych generałów, co wojuje przez odrazę do wojny i po to, by ukarać pewien naród za kultywowanie ideału, który przed piętnastu laty oni sami poczytywali za jedyny ideał krzepiący. Nieszczęsnego cara szanowali jeszcze parę miesięcy temu, bo zwołał konferencję haską. Ale dziś, kiedy wita się Rosję wolną, zapomina się, z jakiego tytułu należy ją gloryfikować. Tak toczy się koło świata. A przecież Niemcy tak dalece używają tych samych słów co Francja, iż pomyślałbyś, że to ona cytuje Niemcy, powtarzając niestrudzenie, że „walczy o egzystencję". Kiedy czytam: „Walczymy z wrogiem okrutnym i nieubłaganym, żeby uzyskać pokój, który zabezpieczy nas na przyszłość od wszelkiej agresji, i żeby nasz dzielny żołnierz nie przelewał krwi na darmo", albo też: „Kto nie z nami, ten przeciw nam", nie wiem właściwie, czy to słowa cesarza Wilhelma, czy też pana Poincaré, wypowiadali je bowiem, jeden i drugi ze dwadzieścia razy, mniej więcej jota w jotę, chociaż co prawda wyznać muszę, że cesarz był w tym względzie naśladowcą prezydenta Republiki. Francji nie zależałoby tak może na przedłużaniu wojny, gdyby pozostała słaba — a zwłaszcza Niemcy nie kwapiłyby się tak może, by ją zakończyć, gdyby nie przestały być silne. Być tak silne, bo silne to one są jeszcze, przekona się pan.

Nawykł był w rozmowie krzyczeć głośno, przez nerwowość i dlatego że szukał ujścia dla wrażeń, od których musiał się uwalniać — nie uprawiał nigdy żadnej ze sztuk pięknych — jak lotnik uwalnia się od bomb, niechby nawet w szczerym polu, tam, gdzie słowa jego nie dosięgały nikogo, a zwłaszcza w salonach, gdzie również padały przypadkiem i gdzie słuchano go przez snobizm i zaufanie, lecz i — tak bardzo tyranizował słuchaczy .— rzec można pod przymusem, a nawet ze strachu. Na bulwarach owa tyrada stanowiła też oznakę wzgardy dla przechodniów, wobec których nie zniżał głosu, tak samo jak nie ustępował im z drogi. Ale tu huczała i dziwiła, a przede wszystkim czyniła niezrozumiałymi — dla oglądających się ludzi — słowa, z których racji można by nas wziąć za defetystów. Zwróciłem na to panu de Charlus uwagę, bez powodzenia jednak, pobudziłem tylko jego wesołość.

— Niech pan przyzna, że byłoby to bardzo ucieszne — powiedział. — Tak czy inaczej — dodał — nigdy nic nie wiadomo, każdy z nas ryzykuje co wieczór, że nazajutrz znajdzie się w gazecie, w kronice wypadków. Właściwie dlaczegóż nie miano by mnie rozstrzelać w fosach Vincen-nes? To samo akurat przydarzyło się mojemu dziadkowi po kądzieli, księciu d'Enghien. Pewien gatunek hołoty łak nie do szaleństwa krwi szlacheckiej, wykazując w tym względzie większe wyrafinowanie od lwów. Wie pan, że jeśli idzie o te zwierzęta, wystarczyłoby im, żeby pani Verdurin zadrapała się w nos, i już by rzuciły się na nią. W nos, który za moich młodych lat nazywano by jej kinolkiem!

I jął śmiać się na całe gardło, jakbyśmy byli we dwóch w salonie. Chwilami, dostrzegając indywidua raczej podejrzane, które spacer pana de Charlus wydobywał z mroku i które zlepiały się w pewnej od barona odległości, zastanawiałem się, czy byłoby mu przyjemniej, gdybym się z nim rozstał, czy też towarzyszył mu dalej. Byłem niby ktoś, kto spotkawszy starca cierpiącego na częste drgawki o symptomach epilepsji dopatruje się w jego nie skoordynowanych ruchach przypuszczalnej groźby ataku i zastanawia się, czy dotrzymując mu towarzystwa jest kimś raczej pożądanym jako pomoc, czy też kimś, kogo należy się obawiać jako świadka, przed którym chciałoby się ów atak ukryć — a czyja obecność sama w sobie wystarczy może, by go przyspieszyć, natomiast absolutny spokój — odsunąć. Lecz możliwość wypadku, w którym nie wiemy, czy oddalić się od chorego, czy nie, objawia się zataczaniem podobnym jak u pijaka; lecz u. pana de Charlus rozmaitość tych odchyleń od linii prostej, znak, że zbliżał się może przypadek, w którym nie orientowałem się właściwie, czy życzy sobie, czy też lęka się mojej obecności, była, jak gdyby dzięki pomysłowej reżyserii, udziałem nie jego, baron bowiem kroczył prosto przed siebie, ale zamkniętego kręgu figurantów. A jednak wolał, jak sądzę, uniknąć spotkania, gdyż pociągnął mnie w przecznicę ciemniejszą niż bulwar, dokąd niemniej bulwar przelewał wciąż, o ile to nie oni tam napływali — żołnierze wszelkiej broni i narodowości, przypływ młodzieńczy będący dla pana de Charlus rekompensatą i pociechą po tyra odpływie wszystkich męż czyzn ku granicom, który w pierwszym okresie mobilizacji niby pompa ssąca wytwarzał w Paryżu próżnię. Pan de Charlus nie ustawał w podziwie dla świetnych mundurów, co przeciągały przed nami czyniąc Paryż miastem równie kosmopolitycznym jak. miasto portowe, równie nierealnym jak dekoracja, gdzie malarz wzniósł tylko parę budowli po to jedynie, żeby uzyskać tło dla zgrupowania kostiumów jak najróżnorodniejszych i jak najbardziej mieniących się barwami. Zachowywał cały swój respekt i całą serdeczność dla wielkich dam oskarżanych o defetyzm, jak niegdyś dla dam oskarżanych o dreyfusizm. Ubolewał tylko, że zniżając się do polityki dają żer „polemikom dziennikarskim". Dla barona nic się nie zmieniło w ich względzie. Odznaczał się bowiem lekkomyślnością tak logiczną, iż urodzenie połączone z urodą, a także z innymi urokami, było dlań czymś trwałym.— wojna zaś, podobnie jak sprawa Dreyfusa, modą trywialną i przemijającą. Gdyby księżnę de Guermantes rozstrzelano za próby zawarcia odrębnego pokoju z "Austrią, poczytywałby ją nadal za równie szlachetną i nie bardziej skompromitowaną, niż wydaje się nam dziś Maria Antonina, skazana na szafot.

W toku tej rozmowy pan de Charlus, szlachcic w stylu Saint-Valliera czy Saint-Mégrina, trzymał się prosto, sztywno, uroczyście, mówił z powagą i nie przejawiał ani przez moment owych manier zdradzających ludzi jego autoramentu. A jednak dlaczego nigdy nie może się trafić między nimi taki, którego głos dźwięczałby z absolutną czystością? Nawet w tym momencie, kiedy sięgał tonów najgłębszych, brzmiał fałszywie, domagając się jakby stroiciela. A zresztą pan de Charlus nie wiedział już literalnie, dokąd obrócić wzrok, zadzierał wciąż głowę, żałując, że nie ma lornetki, która zresztą na wiele by mu się nie przydała, w większej bowiem niźli zazwyczaj ilości, gdyż onegdajszy rajd zeppelinów obudził czujność władz, wojskowi uwijali się nawet po niebie. Aeroplany, które kilka godzin temu przypominały mi owady, brunatne plamki wśród błękitnego wieczoru, przeciągały teraz w mrokach pogłębionych częściowym wy- gaszeniem latarń ulicznych niby świetliste głownie.- Najsilniejsze wrażenie piękna, jakiego zaznawaliśmy dzięki tym ludzkim a mknącym gwiazdom, wynikało chyba głównie stąd, że zmuszały nas do spoglądania w niebo, ku któremu zazwyczaj tak rzadko kierujemy wzrok. W owym Paryżu, którego piękno niemal bezbronne czekało w roku 1914 na groźbę zbliżającego się wroga, była niewątpliwie, teraz jak i wtedy, antyczna i niezmienna wspaniałość księżyca okrutnie, tajemniczo pogodnego, który nie tknięte aż dotąd budowie darzył bezużytecznym pięknem swojej poświaty; ale jak w roku 1914, i bardziej niż w roku 1914, było tam jeszcze coś, innego, światła odmienne, ognie gasnące i zapalające się na przemian, którymi albo z owych aeroplanów, albo z wieży Eiffel uwieńczonej reflektorami rządziła, wiedzieliśmy o tym, wola inteligentna, czujność przyjazna, napawająca tymże rodzajem wzruszenia, przejmująca tymże rodzajem wdzięczności i spokoju, jakiego doświadczałem w pokoju Roberta de Saint-Loup, w celi owego klasztoru wojskowego, gdzie hartowało się — zanim któregoś dnia spełniły bez wahania, w pełni młodości, ofiarę — tyle serc żarliwych i zdyscyplinowanych.

Po onegdajszym rajdzie, kiedy niebo skotłowało się jeszcze gwałtowniej aniżeli ziemia, uspokoiło się, teraz jak morze po nawałnicy. Ale też, jak morzu po nawałnicy, nie wrócił mu jeszcze absolutny spokój. Aeroplany wzbijały się nadal, niby rakiety, mknąc ku gwiazdom, a reflektory po niebie rozdzielonym na strefy rozsnuwały z wolna, niby blady pył gwiezdny, błądzące drogi mleczne. A jednak aeroplany wpisywały się już pomiędzy konstelacje i mogłeś pomyśleć, iż naprawdę znalazłeś się na drugiej półkuli obserwując te „nowe gwiazdy". Pan de Charlus nie taił przede mną podziwu dla lotników albo też nie zdołał się powstrzymać, by nie pofolgować zarówno swojemu germanofilstwu, jak innym skłonnościom, negując zresztą i jedno, i drugie:

— Dodam skądinąd, że w równej mierze podziwiam Niemców latających na swoich Gothach. I na zeppelinach, niech pan pomyśli, ile tu trzeba odwagi! Ależ to po prostu bohaterowie! I cóż z tego, że cierpi na tym ludność cywilna, skoro strzela się do nich z dział? Czy pan. się boi armat i bombowców?.

Wyznałem, że nie, myląc się chyba jednak. Zapewne, wdrożony swoim lenistwem w obyczaj, by odkładać pracę z dnia na dzień, wyobrażałem sobie, iż podobnie może być ze śmiercią. Jakże można bać się armaty żywiąc przekonanie, że nie ugodzi nas dziś akurat? A zresztą, formowane z osobna, te myśli o zrzucanych bombach i zagrażającej śmierci nie potęgowały niczym tragicznym mojej wizji przeciągających niemieckich aeronaw, dopóki jedna z nich, rozkołysana, pocięta w moich oczach falami mgły na wzburzonym niebie, dopóki jeden z aeroplanów, o których choć wiedziałem, że są śmiercionośne, ale w swojej wyobraźni miałem je za niebiańskie i gwiezdne, nie uczynił, widziałem to kiedyś wieczorem, gestu charakterystycznego przy zrzucaniu bomby. Pierwiastkową bowiem rzeczywistość niebezpieczeństwa dostrzegamy dopiero w tej kwestii nowej, nie dającej się sprowadzić do tego, co już wiemy, zwanej wrażeniem, które częstokroć, jak właśnie w tym wypadku, streszcza się w linii, w linii, którą nakreślił zamysł, w linii zawierającej utajoną możność aktu, który zmieniał jej bieg, gdy tymczasem na moście Zgody wokół aeroplanu groźnego i ściganego — i jakby w chmurach odbiły się niczym w zwierciadle fontanny Pól Elizejskich, placu Zgody i Tuileriów — świetlne wodotryski gięły się łukowato pod niebem liniami również pełnymi zamysłów, ale zamysłów bystrych i opiekuńczych, jakie powzięli ludzie mądrzy i potężni, którym, jak owej nocy w koszarach Donciéres, byłem wdzięczny, że ich siła raczyła z tak piękną precyzją wziąć na siebie trud czuwania nad nami.

Noc była równie piękna jak w roku 1914, a Paryż był równie zagrożony. Okrągły księżyc zdawał się, niby łagodne i nie gasnące światło magnezji, zachęcać, byśmy po raz ostatni chłonęli nocne obrazy zespołów architektonicznych tak pięknych, jak plac Vendôme i plac Zgody, którym trwoga moja przed bombami, co może miały je zniszczyć, nadawała, prawem kontrastu, w ich pięknie jeszcze nie tkniętym rodzaj pełni, jak gdyby wyciągały w górę, nadstawiając pod ciosy, swoją bezbronną sylwetkę.

— Nie boi się pan? — powtórzył pan de Charlus. — Paryżanie w niczym się nie orientują. Słyszałem, że pani Verdurin sprasza co dzień gości. Oczywiście słyszałem tylko, bo ja tam absolutnie nic o nich nie wiem, zerwałem raz na zawsze — dodał, spuszczając nie tylko oczy, jakby mijał nas żołnierz łączności, lecz i głowę, ramiona i wznosząc rękę gestem, który jeśli nie oznacza: „umywam ręce", to przynajmniej: „nic panu powiedzieć nie mogę" (chociaż nie pytałem o nic). — Wiem, że Morel bywa tam wciąż często — powiedział (po raz pierwszy znów napomknął o nim). — Utrzymują, że żałuje bardzo przeszłości i że pragnie zbliżyć się znów ze mną — dodał składając dowód łatwowierności mieszkańca Faubourg, który mówi: „Mówi się wiele, że Francja rozmawia z Niemcami częściej, niż kiedykolwiek bywało, i że nawet rozpoczęto pertraktacje", i łatwowierności zakochanego, którego nie ostudziła najbrutalniejsza odprawa. — W każdym razie, jeśli tego chce, wystarczy, żeby powiedział, bo ja jestem starszy, nie mnie więc wypada uczynić pierwszy krok.

I zapewne było czymś nader niepotrzebnym to powiedzieć, tak było to oczywiste. Lecz poza tym nie było nawet szczere i z tej racji czuliśmy się wobec pana de Charlus tacy zażenowani, wyczuwało się bowiem, że kiedy mówił,, iż nie jemu wypada uczynić pierwszy krok, przeciwnie, czynił go, oczekując, bym zaproponował swoje w tym pojednaniu pośrednictwo. Znałem na pewno tę szczerą lub udaną łatwowierność ludzi, co kochając się w kimś, albo po prostu nie będąc przez kogoś przyjmowani, przypisują temu komuś życzenie, którego on jednak nie objawił, mimo czyichś przenudnych zabiegań. Ale z nuty nagle drżącej, z jaką pan de Charlus wyrzekł dobitnie te słowa, ze zmętniałego błysku, który zachybotał mu w źrenicach, wyczułem, że było tam jeszcze coś więcej prócz banalnych nalegań. Nie myliłem się i przytoczę zaraz dwa fakty, które dowiodły mi tego retrospektywnie. (Wybiegam o wiele lat naprzód, jeśli idzie o drugi z nich, gdyż nastąpił on już po śmierci pana de"Charlus. Otóż miał on zajść dopiero znacznie później, i będziemy mieli okazję ujrzeć jeszcze, nieraz barona całkiem różnego od tego, któregośmy znali, a zwłaszcza po raz ostatni, w czasach kiedy zupełnie już zapomniał o Morelu.) Pierwszy z tych faktów zaszedł w dwa, najwyżej trzy lata od wieczoru, kiedy zdążałem bulwarami z panem de Charlus. W dwa mniej więcej tedy lata od owego wieczoru spotkałem Morela. Pomyślałem zaraz o panu de Charlus, o przyjemności, jaką sprawiłoby mu >spotkanie ze skrzypkiem, zacząłem więc nalegać, żeby go odwiedził choć raz jeden.

— Był dobry dla pana — rzekłem do Morela — stary już jest, może niedługo umrze, trzeba więc zlikwidować dawne waśnie i zatrzeć wszelkie ślady sporu.

Morel zdawał się całkowicie ze mną zgadzać, że pokój byłby tu pożądany, niemniej odmówił kategorycznie złożenia panu de Charlus choćby jednej wizyty.

— Nie ma pan racji — powiedziałem. — Czy to upór, lenistwo, zawziętość, ile pojęta miłość własna, cnota (może pan być pewien, że nie okaże się agresywny), czy kokieteria?

  Wtedy skrzypek, kurcząc twarz do wyznania, które   wiele zapewne go kosztowało, odpowiedział mi rozdygotany:

— Nie,, nie wchodzi tu w grę nic takiego; cnotę mam gdzieś; zawziętość? przeciwnie, zaczynam go żałować; kokieteria też nie, na nic by się nie przydała; lenistwo też nie, bo całymi dniami siaduję z założonymi rękoma. Nie, nie ma tu żadnej z wymienionych przyczyn. To, ale niech pan nigdy o tym nikomu nie powie, a ja zwariowałem chyba, że mówię to panu, to, to... to... strach!

I jął drżeć na całym ciele. Powiedziałem, że nic nie rozumiem.

— Nie, niech się pan nie dopytuje, przestańmy mówić o tym, nie zna go pan tak dobrze jak ja, mogę nawet powiedzieć, że nie zna pan go wcale.

— Ale cóż on panu może zrobić złego? Tym usilniej będzie się starał nie zrobić panu nic złego, że nie ma już między wami żadnej urazy. A poza tym, wie pan przecie, że to człowiek bardzo dobry.

— Do licha! Czyż ja nie wiem, że dobry! To wcielenie delikatności i prawości! Ale niech mi pan da pokój, niech mi pan więcej o nim nie mówi, błagam, to wstyd powiedzieć, boję się!

Drugi z faktów datuje się już po śmierci pana de Charlus. Przyniesiono mi kilka pamiątek, które zostawił dla mnie, i list w potrójnej kopercie, pisany co najmniej na dziesięć lat przed śmiercią. Chorując ciężko, uporządkował swoje sprawy, wyzdrowiał jednak, po czym znów zapadł na zdrowiu i był w stanie, w jakim ujrzymy go pewnego dnia na popołudniowym przyjęciu u księżnej de Guermantes — a list ów spoczywał w ogniotrwałej kasie razem z przedmiotami przeznaczonymi dla kilku przyjaciół, spoczywał siedem lat, kiedy to całkiem już o Morelu zapomniał. Oto ów list, pismo w nim drobne, zwarte.

Kochany Przyjacielu, niezbadane są drogi Opatrzności. Czasem skazuje nas ona na brak istoty przeciętnej, nie dopuszczając, by upadł sprawiedliwy, który jest szczytem szczytów. Zna Pan Morela, wie Pan o jego ekstrakcji i na jakie wyżyny chciałem go wznieść, dość powiedzieć, że na mój własny poziom. Wie Pan, że wolał wrócić nie w proch i w popioły, z których każdy człowiek, to znaczy prawdziwy feniks, potrafi się odrodzić, ale w błoto, gdzie pełza żmija. Dał się pchnąć do upadku, to zaś uchroniło mnie od upadku powtórnego. Jak Panu wiadomo, herb nasz nosi dewizę samego Zbawiciela: „Inculcabis super leonem et aspidem" — z mężczyzną, u którego stóp widnieją, jako postument heraldyczny, lew i wąż. Otóż, jeśli zdołałem zdeptać tego lwa, którym jestem, to dzięki wężowi i jego roztropności, którą przed chwilą nazwałem zbyt lekkomyślnie brakiem, gdyż głęboka mądrość Ewangelii czyni z niej cnotę, a przynajmniej cnotę w stosunku do innych. Nasz wąż modulował ongi harmonijnie swoje syczenie, jeśli miał zaklinacza — nader skądinąd zaklętego — a był nie tylko muzykalny i pełzający, lecz odznaczał się aż do tchórzostwa ową cnotą, którą dziś uważam za boską, Roztropnością. Dzięki tej to boskiej roztropności oparł się wezwaniom, które kazałem mu przesyłać, by mnie odwiedził, i nie zaznam spokoju na tym świecie, a na tamtym nadziei przebaczenia, jeśli nie wyznam tego Panu. To on był tu narzędziem bożej Mądrości, postanowiłem bowiem, że żyw nie wyjdzie ode mnie. Jeden z nas musiał zginąć. Zdecydowałem się go zabić. Bóg doradził mu roztropność, aby mnie uchronić przed zbrodnią. Nie wątpię, że orędownictwo Michała Archanioła, mojego świętego patrona, odegrało tu wielką rolę, i proszę, by mi przebaczył, że za niedbywałem go aż tak dalece przez kilka lat i tak źle wypłacałem się za niezliczone dowody dobroci, jakimi mnie obsypywał, i to ze szczególną hojnością, w mojej walce z grzechem. Zawdzięczam temu słudze bożemu, a mówię to z pełną wiarą i z całkowitą przytomnością umysłu, iż Ojciec Niebieski podszepnął Morelowi, by nie zjawił się u mnie. Tak więc to ja teraz umieram. Pański wiernie oddany, semper idem.

P. G. Charlus

Pojąłem wtedy trwogę Morela. Zapewne, było w tym liście mnóstwo pychy i literatury, lecz wyznanie było prawdziwe. I Morel wiedział lepiej ode mnie, że „strona wariacka niemal", którą pani de Guermantes dostrzegała u szwagra, nie ograniczała się, jak sądziłem aż dotąd, do chwilowych pozorów powierzchownej i biernej wściekłości.

Ale trzeba zawrócić. Idę w dół bulwarów obok pana de Charlus, który życzyłby sobie właśnie mojego dość nieokreślonego pośrednictwa w rozpoczęciu przyjaznych rokowań z Morelem. A widząc, że nie odpowiadam:

— Nie wiem skądinąd, czemu on już nie gra, nikt nie zarzuca muzyki pod pretekstem, że jest wojna, przecież tańczą i obiadują na mieście, kobiety wynalazły „Ambrinę" na swoją cerę. Zabawy wypełniają te dni, które, jeśli Niemcy jeszcze posuną się naprzód, okażą się może ostatnimi dniami naszej Pompei. I to właśnie ocali ją od płochości. Wystarczy tylko, żeby lawa jakiegoś niemieckiego Wezuwiusza (ich krążowniki nie sost mniej straszne od wulkanów) zaskoczyła je przy toalecie i uwieczniła ich gest zatrzymując go, dzieci będą później się uczyć, oglądając w ilustrowanych podręcznikach panią Mole, która ma właśnie nałożyć ostatnią warstwę różu, zanim pójdzie na obiad do szwagierki, albo Sostenę de Guermantes, która właśnie kończy robić sobie brwi; będzie to temat wykładu przyszłych Brichotów; płochość danej epoki, kiedy przesunie się już po niej tysiąclecie, stanowi materiał do najpoważniejszych badań, zwłaszcza jeśli zachowa się nietknięta dzięki erupcji wulkanicznej lub materiom analogicznym do lawy, będącym produktem bombardowania. Go za dokumenty dla przyszłej historii, kiedy gazy trujące, analogiczne do gazów, jakie wyrzucił Wezuwiusz, i głazy, co pogrzebały Pompeję, zachowają w stanie nienaruszonym ostatnich lekkoduchów, co nie wyprawili jeszcze do Bayonny swoich rzeźb i obrazów! A zresztą, Czyż to już od roku nie fragmentaryczna Pompeja, skoro co wieczór ludzie zbiegają do piwnicy nie po butelkę starego mouton rothschild lub saint-émilion, ale dlatego żeby ukryć obok siebie to, co mają najcenniejszego, niby kapłani z Herculanurn, których śmierć zaskoczyła w momencie gdy zabierali święte naczynia? To zawsze przywiązanie do przedmiotów ściąga śmierć na właściciela. Choć Paryż nie był jak Herculanum założony przez Herkulesa. Niemniej, ileż nasuwa się podobieństw! I ta jasność myśli, którą nam dano, nie jest właściwością naszej epoki, każda z epok ją miała. Gdy pomyślę, że grozi nam jutro może los miast Wezuwiusza, wspominam, jak przeczuwały one, że czeka je los wyklętych miast biblijnych. Znaleziono na murach któregoś z domów Pompei rewelacyjny napis: „Sodoma, Gomora."

Nie wiem, czy to nazwa Sodomy i myśl, jaką w nim wzbudziła, czy też myśl o bombardowaniu kazała panu de Charlus wznieść na chwilę oczy w niebo, lecz niebawem spuścił je ku ziemi.

— Zachwycam się wszystkimi bohaterami tej wojny — powiedział. — No bo, drogi panie, żołnierze angielscy, których na początku wojny uważałem nieco lekkomyślnie za zwykłych futbolistów, na tyle zadufanych, by mierzyć się z fachowcami — i to z jakimi fachowcami! —ha cóż, pod samym tylko względem estetycznym to przecież atleci greccy, rozumie drogi pan, greccy, to młodzieńcy Platona albo raczej Spartańczycy. Jeden mój przyjaciel pojechał do Rouen, gdzie oni mają obóz, i widział cuda, istne cuda, o których nawet pojęcia nie mamy. To już nie Rouen, to inne miasto. Pozostało oczywiście też i dawne Rouen ze swoimi wychudzonymi świętymi w katedrze. Naturalnie to też piękne, ale to rzecz inna. A nasi .żołnierze! Nie umiem panu powiedzieć, ile znajduję smaku w naszych żołnierzach, w tych naszych młodziutkich paryżaninach, o! na przykład tamten, co przechodzi właśnie, jaki elegancik, i ta mina bystra, dowcipna. Zdarza mi się, czasem ich zaczepiać, ucinam, sobie wtedy krótką pogawędkę, ileż inteligencji, zdrowego rozsądku! A chłopaki z prowincji, jakież to zabawne i miłe z tym swoim rulowaniem „r" w ich żargonowatym narzeczu! Bo widzi pan, całe życie mieszkiwałem na wsi, sypiałem po chałupach, znam ich mowę, lecz nasz podziw dla Francuzów nie powinien sprawiać, żebyśmy deprecjonowali wroga, umniejszalibyśmy siebie tym samym. Bo pan nie wie, jakim żołnierzem jest żołnierz niemiecki, pan, który nie widział jak ja, ich defilady, Parademarsch, na Unter den Linden.

Tu nawracając do ideału męskości, jaki naszkicował mi kiedyś w Balbec, a który z czasem przybrał u niego formę bardziej filozoficzną, i posługując się zresztą argumentami absurdalnymi, co w tym lub owym momencie, jeśli nawet zadziwiał inteligencją, odsłaniały nazbyt już cienką osnowę zwykłego światowca, aczkolwiek światowca inteligentnego:

— Bo widzi pan — rzekł — wspaniały chłop, jakim jest szwabski żołnierz, to stworzenie silne, zdrowe, myślące tylko o wielkości swojej ojczyzny, Deutschland űber alles, a to nie takie głupie, a my tymczasem, kiedy oni przygotowywali się po męsku, zatraciliśmy się w dyletantyzmie.

Słowo to oznaczało zapewne dla pana de Charlus coś analogicznego do literatury, zaraz bowiem, przypomniawszy sobie widać, że ją lubię i że w pewnej chwili zamierzałem się jej poświęcić, klepnął mnie w ramię (wykorzystał ów gest, żeby wesprzeć się na nim, i to tak, aż mnie zabolało, jak ongi, kiedy odsługiwałem wojsko, bolało mnie uderzenie w obojczyk cofającego się „76") i powiedział usiłując jakby złagodzić wymówkę:

— Tak, zatraciliśmy się w dyletantyzmie, my wszyscy, pan też i mógłby pan jak ja rzec sobie mea culpa, byliśmy przesadnymi dyletantami.

Zaskoczony wymówką, nie mając talentu do szybkiej riposty, powodowany respektem dla barona i rozczulony jego przyjazną dobrocią, - odpowiedziałem tak, jakbym w myśl jego zachęty miał również powód do bicia się w piersi, a było to absolutną, głupotą, gdyż nie miałem sobie do wyrzucenia odrobiny dyletantyzmu.

— No, teraz — rzekł — pożegnam już pana (grupa eskortująca go z dala opuściła nas wreszcie), pójdę spać, jak na bardzo starego pana przystało, tym bardziej że, jak się zdaje, wojna odmieniła wszelkie nasze nawyki, jeden z tych idiotycznych aforyzmów, za którymi przepada Norpois.

Wiedziałem zresztą, że wróciwszy do domu pan de Charlus nie przestanie z tej racji obracać się wśród żołnierzy, przerobił bowiem swój pałac na szpital wojskowy, ustępując tu zresztą, jak sądzę, znacznie mniej potrzebom kaprysu, a znacznie bardziej potrzebom dobrego serca.

Noc była jasna i całkiem bezwietrzna; wyobraziłem sobie, że Sekwana płynąc pod mostami kształtu pierścieni, składały się one bowiem z łuków przerzuconych nad nią i z ich odbicia, mogła przypominać Bosfor. I, symbolizując bądź ową inwazję, którą prorokował defetyzm pana de Charlus, bądź kooperację naszych muzułmańskich braci z armią francuską, luna wąska i wygięta jak cekin sta wiała jakby niebo paryskie pod wschodnim godłem półksiężyca.

A jednak chwalę jeszcze, żegnając się ze mną, ściskał mi dłoń tak, iż o mało jej nie zmiażdżył, a jest to cecha niemiecka u ludzi odczuwających podobnie jak baron, i nadal miesił mi ją, powiedziałby Cottard, dłuższą chwilę, jak gdyby pan de Charlus chciał przywrócić moim stawom elastyczność, której nie utraciły bynajmniej. U niektórych ślepców dotyk zastępuje w pewnej mierze wzrok. Nie wiem właściwie, którego ze zmysłów zajmował tu miejsce. Baron mniemał może, że po prostu podał mi rękę, jak mniemał zapewne, że po prostu spojrzał na Senegalczyka, który przechodząc w mroku nie raczył dostrzec, że budzi czyjś zachwyt. Ale w obu tych wypadkach baron się mylił, grzesząc przesadą zarówno dotyku, jak i spojrzeń.

— Czyż nie zawiera się w tym cały wschód Decampsa, Fromentina, Ingresa i Delacroix? — zagadnął, wciąż jeszcze osłupiały na widok Senegalczyka. — Bo wie pan, interesuję się zawsze światem i ludźmi jedynie jako malarz, jako filozof. Bo i zresztą za stary już jestem. Ale co za nieszczęście, obraz byłby wtedy pełniejszy, że któryś z nas dwóch nie jest odaliską!

Wschód wcale nie Decampsa ani nawet nie Delacroix jął nękać moją wyobraźnię, kiedy oddalił się baron, lecz pradawny Wschód z Tysiąca i jednej nocy, które tak lubiłem — i gubiąc się z wolna w gmatwaninie ciemnych ulic rozmyślałem, jak to kalif Harun al Raszyd poszukiwał przygód w zagubionych dzielnicach Bagdadu. Z drugiej strony ciepła noc i spacer obudziły we mnie pragnienie, lecz już od dawna pozamykano wszystkie bary, a taksówki, które spotykałem rzadko, z Murzynem lub Lewantyńczykiem przy kierownicy, nie fatygowały się nawet, by odpowiadać na moje znaki. Jedynym miejscem, gdzie mógłbym się czegoś napić i odzyskać siły, aby wrócić do domu, byłby jakiś hotel. Lecz dotarłem na ulicę dość odległą od centrum i wszystko tutaj, od czasu jak Gotha rzucały bomby na Paryż, było pozamykane. Tak samo prawie wszystkie sklepy, których właściciele nie mając personelu albo też sami wystraszeni uciekli na wieś zostawiwszy na drzwiach kartkę, na której zazwyczaj pisali własną ręką, że sklep otworzą w terminie odległym i zresztą problematycznym. Inne firmy, co zdołały przetrwać jeszcze, zawiadamiały w podobny sposób, że są otwarte tylko dwa razy na tydzień. Wyczuwałeś, że nędza, opuszczenie i trwoga gościły w tej dzielnicy. Zdziwiłem się więc tym bardziej ujrzawszy wśród opustoszałych budynków dom, gdzie było życie, dom, który w przeciwieństwie do innych odniósł jakby zwycięstwo nad lękiem i bankructwem, podtrzymując aktywność i nie utraciwszy bogactwa. W każdym oknie spoza okiennic przebłyskiwało światło, przyćmione w myśl policyjnych przepisów, zdradzając jednak, że wszyscy lekceważyli tam całkiem oszczędność. I co chwila otwierały się drzwi, żeby wpuścić lub wypuścić kogoś nowego. Hotel ten podniecał na pewno zazdrość u kupców sąsiadów (gdyż jego właściciele zarabiali na pewno grube pieniądze) ; we mnie zaś podniecił ciekawość, kiedy ujrzałem, jak wypadł stamtąd nie więcej niż o piętnaście metrów ode mnie, czyli jednak w odległości zbyt znacznej, abym w gęstych mrokach zdołał go zidentyfikować, jakiś oficer. Goś jednak mnie zastanowiło, nie w jego twarzy, bo jej nie dojrzałem, i nie w mundurze ukrytym pod obszerną peleryną, ale w niezwykłej dysproporcji między liczbą rozmaitych punktów, które minęła jego sylwetka, a znikomą liczbą sekund potrzebnych wychodzącemu, gdyż wyglądał, na kogoś, kto próbuje wymknąć się z potrzasku. Tak więc pomyślałem — jeśli nie rozpoznałem go formalnie — nawet nie o figurze ani o smukłości, ruchach i chyżości właściwych Robertowi de Saint-Loup, lecz o rodzaju wszechobecności jakżeż dlań specjalnej. Wojskowy, zdolny zająć w czasie tak krótkim tyle odmiennych pozycji w przestrzeni, znikł, nie dostrzegłszy mnie, w bocznej ulicy, a ja medytowałem nadal, czy wejść do tego hotelu, którego skromny wygląd budził we mnie silne wątpliwości, czy to aby Saint-Loup wyszedł stamtąd. Przypomniałem sobie chcąc nie chcąc, że Saint-Loup był kiedyś niesłusznie zamieszany w jakąś aferę szpiegowską, znaleziono bowiem jego nazwisko w listach, które miał. przy sobie jakiś oficer niemiecki. Władze wojskowe zreha. bilitowały zresztą Roberta całkowicie. Mimo woli jednak skojarzyłem to wspomnienie z tym, czego byłem świadkiem. Czyżby ten hotel służył szpiegom za miejsce spotkania? Oficer zniknął po chwili, ja zaś ujrzałem wchodzących do hotelu kilku prostych żołnierzy rozmaitej broni, a to umocniło mnie jeszcze w moich supozycjach. Z drugiej strony chciało mi się strasznie pić. Prawdopodobnie zdołałbym tam znaleźć coś do picia i skorzystałem z tej myśli, by spróbować nasycić, mimo niepokoju, jaki się z tym mieszał, moją ciekawość. Nie sądzę więc, bym powodowany li tylko osobliwością tego spotkania zdecydował się wejść na schodki liczące kilka stopni, za którymi drzwi otwarte zapewne z przyczyny upału, ukazywały coś na kształt westybulu. Myślałem zrazu, że nie zdołam zaspokoić ciekawości, ze schodów bowiem, gdzie przystanąłem w mroku, ujrzałem parę osób pytających o wolne pokoje, osób, którym odpowiedziano, że nie ma ani jednego. Przemawiało więc przeciwko nim oczywista to jedynie, iż nie należą do szpiegowskiego gniazda, kiedy bowiem . po chwili zjawił się zwykły marynarz, dano mu zaraz pokój 28. Zdołałem dostrzec, nie będąc widzianym w ciemności, kilku wojskowych i dwóch robotników, którzy gawędzili spokojnie w pokoiku dusznym i pretensjonalnie przybranym kolorowymi wizerunkami kobiet, wyciętymi z magazynów i pism ilustrowanych. Ludzie ci gawędzili spokojnie, dając wyraz poglądom patriotycznym.

— I czegóż ty chcesz, zrobi się tak, jak robią koledzy — powiedział jeden z nich.

— No pewno, że myślę, że mnie nie zabiją — odpowiedział na wątpliwość, której nie dosłyszałem, ktoś, kto, jeśli zrozumiałem, miał wyruszyć nazajutrz na niebezpieczny odcinek frontu. — Goś takiego w dwudziestym drugim roku życia i przesłużywszy dopiero sześć miesięcy: to byłaby przesada! — zawołał tonem, skąd bardziej jeszcze niż pragnienie, by żyć długo, przebijała świadomość słusznego argumentu, jak gdyby wiek tak młody, dwadzieścia dwa lata, dawał chłopakowi większe szansę, iż go nie zabiją, i jakby to miała być w ogóle rzecz niemożliwa.

— W Paryżu to aż wierzyć się nie chce — mówił inny — zupełnie jakby nie było wojny. A ty, Julek, wciąż się chcesz zaciągnąć?

— No pewno, że się zaciągnę, mam ochotę dać w kuchnię tym świńskim Szwabom. .

— Ale Joffre to facet, co przesypia się z ministrowymi, a nie facet, który coś robi.

— Aż przykro słuchać podobnego gadania — powiedział lotnik nieco starszy wiekiem i zwracając się ku robotnikowi, który wygłosił przytoczony pogląd: — Nie radziłbym panu gadać tak w okopach, żołnierze szybko sprzątnęliby pana.

Rozmowy te były tak banalne, że nie miałem większej ochoty słuchać dłużej i byłbym wszedł albo zawrócił, kiedy z obojętności wyrwały mnie słowa, od których zadrżałem:

— To ci historia, stary nie wraca i, do licha, nie wiem, gdzie o tej porze wytrzaśnie łańcuchy.

— Ale przecież tamten facet już przywiązany.

— Przywiązany, pewno, przywiązany i nie, bo jakbym był tak przywiązany, potrafiłbym się odwiązać.

— Ale kłódka przecież zamknięta.

— Rozumie się, że zamknięta, ale od biedy może się otworzyć. O to chodzi, że łańcuchy są przykrótkie. Nie będziesz mnie uczył, jak to ma być, prałem wczoraj całą noc, aż mi krew sikała po rękach.

— I dziś też prać będziesz?

— Nie, dziś nie ja, dziś Maurycy. Ale w niedzielę znów ja, stary mi obiecał.

Pojąłem teraz, na co im trzeba muskularnych ramion marynarza. Skoro spławiono spokojnych mieszczuchów, ten hotel jest nie tylko szpiegowskim gniazdem. Popełnią tu straszną zbrodnię, jeśli nie przybędzie ktoś na czas, by ją wykryć i uwięzić winowajców. A jednak wszystko to wśród nocy spokojnej, nad którą wisiała groźba, zachowywało pozory snu, baśni, z dumą tedy mściciela i z rozkoszą poety wkroczyłem śmiało do hotelu. Dotknąłem niedbale kapelusza, obecni zaś, nie ruszając się z miejsc, odwzajemnili mniej lub więcej grzecznie mój ukłon.

— Czy nie mogliby mi panowie powiedzieć, do kogo mam się zwrócić? Chciałbym wynająć pokój. I żeby przynieśli mi tam coś do picia.

— Niech pan zaczeka minutkę, pryncypał wyszedł. — Ależ nie, jest na górze — wtrącił jeden z obecnych.

— Wiesz dobrze, że nie można mu przeszkadzać.

— A jak pan myśli, dostanę pokój?

— Chyba. Numer 43 powinien być wolny — oznajmił ów młodzieniec przekonany, że go nie zabiją, bo ma dwadzieścia dwa lata. I posunął się nieco na sofie, robiąc mi miejsce.

— Gdyby tak trochę otworzyć okno, strasznie tu nadymione! — powiedział lotnik; bo i rzeczywiście każdy ćmił fajkę albo papierosa.

— Dobra, ale najpierw zamknij pan okiennice, bo wie . pan, że nie wolno świecić z powodu zeppelinów.

— Zeppeliny już nie przylecą. Nawet w gazetach wspomnieli, że już wszystkie pozestrzelane.

— Przylecą, nie przylecą, a ty co o tym możesz wiedzieć? Gdybyś jak ja był piętnaście miesięcy na froncie i jak ja strącił już pięć szwabskich samolotów, mógłbyś gadać. Nie trzeba wierzyć gazetom. Przyleciały wczoraj nad Compiègne i zabiły matkę, z dwojgiem dzieci.

— Matkę z dwojgiem dzieci! — powtórzył z rozpłomienionym okiem i z miną pełną litości młodzieniec, który spodziewał się, że go nie zabiją, a miał skądinąd twarz otwartą, energiczną i najsympatyczniejszą pod słońcem.

— Nie ma żadnych wiadomości od Wielkiego Jula. Już tydzień nie pisał do swojej matki wojennej. To pierwszy raz pozostawił ją tak długo bez listu.

— A co to za jedna, ta matka?

— Pani dzierżawczyni klozeciku spod „Olimpii".

— I sypiają ze sobą?

— Co ty wygadujesz? To mężatka, bardzo poważna osoba. Wysyła mu pieniądze co tydzień, z dobroci serca. O, to fajna kobita!

— To ty znasz Wielkiego Jula?

— Jeszcze jak! — podjął z ogniem dwudziestodwuletni młodzieniec. — To jeden z moich najlepszych, najserdeczniejszych przyjaciół. Mało kogo tak szanuję, zawsze gotów oddać usługę, dobry kolega; e, nie gadałbyś, to by dopiero było nieszczęście, jakby mu się coś stało.

Ktoś zaproponował partyjkę kości, a w gorączkowym pośpiechu, z jakim dwudziestodwuletni młodzieniec odwracał kości i wykrzykiwał rezultaty, wybałuszając przy tym oczy, dostrzegałeś łatwo temperament gracza. Nie dosłyszałem, co ktoś powiedział mu następnie, dość iż zawołał tonem głębokiego politowania:

— Julo alfonsem! To znaczy, że on mówi, że jest alfonsem. Ale być nie musi. Sam widziałem, jak płacił swojej kobiecie, tak, płacił jej. To znaczy, że nie mówię, żeby Jaśka Algierka nie dawała mu tam czegoś, ale dawała mu najwyżej po pięć franków, kobieta, która w porządnym burdelu zarabiała ponad pięćdziesiąt franków dziennie. I wyciągać tylko po pięć franków! Musiałby ten Julo być za głupi. A teraz, kiedy ona jest na froncie, ciężkie ma życie, no pewno, ale zarabia, ile zechce; no i nic mu nie posyła. Też coś, Julo alfonsem? Niejeden mógłby w takim razie mienić się alfonsem. To nie tylko nie alfons, ale po mojemu nawet idiota.

Najstarszy z bandy, któremu pryncypal zapewne, z racji jego lat, zlecił czuwanie nad pozorami przyzwoitości, usłyszał tylko, siedząc akurat w klozecie, koniec rozmowy. Chcąc nie chcąc jednak spojrzał na mnie i wydał się niewątpliwie zirytowany wrażeniem, jakie mogłem z niej wynieść. Nie zwracając się specjalnie do dwudziestodwuletniego młodzieńca, który niemniej wyłożył właśnie teorię miłości handlowej, rzekł uciekłszy się raczej do ogólników:

— Gadacie za dużo i za głośno, okno jest otwarte, są ludzie, co śpią już o tej porze. Wiecie doskonale, że gdyby stary wracając usłyszał tę gadaninę, nie byłby kontent.

W tym akurat momencie usłyszano, jak otwierają się drzwi, i wszyscy umilkli myśląc, że to pryncypał, lecz był to tylko szofer jakiegoś cudzoziemskiego auta, powitany przez całą kompanię z wielkim entuzjazmem. Spostrzegłszy wspaniałą dewizkę pyszniącą się na brzuchu szofera, dwudziestodwuletni młodzieniec zerknął nań pytająco i wesoło, a następnie zmarszczył brew i srogo mrugnął w moją stronę. Zrozumiałem, że pierwsze spojrzenie znaczyło: „A to co znowu, gdzieżeś to ukradł? Winszuję, winszuję." A drugie: „Nic nie gadaj, siedzi tu jakiś nieznajomy facet." Raptem zjawił się pryncypał, obarczony kilkoma metrami grubego żelaznego łańcucha, którym można by przykuć niejednego skazańca, i powiedział spocony:

— Zdźwigałem się, gdybyście nie byli takie wałkonie, nie musiałbym sam się fatygować.

Spytałem o pokój.

— Tylko na parę godzin, nie znalazłem taksówki, a czuję się niedobrze. I prosiłbym, żeby mi przynieśli coś do picia.

— Pietrek, idź do piwnicy po cassis i powiedz, żeby przygotowali numer 43. Oho, siódemka znów dzwoni. Mówią, że są chorzy. Tacy chorzy jak ja, kokainiści, wyglądają na zbzikowanych, trzeba ich wylać na mordę. A w 22 zmieniono pościel? Dobra! Siódemka dzwoni i dzwoni, leć no tam prędko, Maurycy, a ty co tu robisz? Wiesz przecie, że czekają, leć pod 14 bis. No biegiem, biegiem!

I Maurycy podążył szybko za pryncypałem, ten zaś, poirytowany trochę, że zobaczyłem łańcuchy, ulotnił się zabierając je ze sobą.

— Cóżeś tak późno przyszedł? — zagadnął szofera dwudziesto dwuletni młodzieniec.

— Jak to późno? O godzinę wcześniej. Ale za gorąco na spacery. Dopiero o północy mam spotkanie.

— To do kogoś tu przyszedł?

— Do Pameli, czarodziejki — powiedział wschodni szofer odsłaniając w uśmiechu piękne białe zęby.

— Aaa! — powiedział dwudziestodwuletni młodzieniec. Niebawem zaprowadzono mnie na górę, do pokoju 43,

lecz atmosfera była tu tak nieprzyjemna, a moja ciekawość tak wielka, że wypiwszy cassis zszedłem po schodach, a następnie, tknięty inną myślą, zawróciłem i minąwszy piętro, gdzie mieścił się pokój 43, poszedłem na samą górę. Nagle wydało mi się, że z pokoju odizolowanego na końcu korytarza dolatuje stłumiony lament. Podążywszy szybko w tym kierunku przytknąłem ucho do drzwi.

— Błagam pana, łaski, łaski, litości, odwiąż mnie pan, nie bij tak mocno! — rozlegał się czyjś głos. — Całuję pańskie stopy, korzę się, już nigdy się to nie powtórzy. Ulituj się nade mną!

— Nie, łajdaku — odpowiedział drugi głos — a że pyskujesz i pełzasz na klęczkach, przywiążemy cię do łóżka i żadnej litości nie będzie.

I usłyszałem trzask dyscypliny, zapewne nabijanej gwoździami, nastąpił po nim bowiem krzyk bólu. Spostrzegłem wtedy, że pokój miał w bocznej ścianie okrągłe okienko, w którym zapomniano zaciągnąć firanki; skradając się w mroku na palcach, prześliznąłem się aż pod okienko — i tutaj, przytroczonego łańcuchami do łóżka, niby Prometeusz do skały, otrzymującego razy dyscypliną istotnie nabijaną gwoździami, razy, które zadawał mu Maurycy, ujrzałem, zalanego już krwią i całego w strupach świadczących, że tortura odbywa się nie po raz pierwszy, ujrzałem przed sobą pana de Charlus.

Drzwi otwarły się raptem i ktoś wszedł nie zauważywszy mnie na szczęście, był to Jupien. Podszedł do barona z szacunkiem i z porozumiewawczym uśmiechem:

— No i jak, nie potrzebuje mnie pan?

Baron poprosił Jupiena, żeby odprawił na chwilę Maurycego. Jupien wyrzucił go bez ceremonii.

— Czy nikt nie może nas podsłuchać? — zagadnął baron Jupiena, a Jupien zapewnił, że nie. Baron wiedział, że Jupien, inteligentny jak literat, nie miał za grosz zmysłu praktycznego i operował zawsze przy zainteresowanych aluzjami, które nie myliły nikogo, a także znanymi każdemu przezwiskami.

— Sekundkę — przerwał Jupien posłyszawszy dzwonek z pokoju nr 3. To wychodził poseł z Action Libérale. Jupien nie potrzebował spoglądać na tablicę: znał dźwięk tego dzwonka, gdyż poseł zjawiał się systematycznie co dzień po śniadaniu. Tego dnia jednak musiał zmienić godzinę, w południe bowiem wydał za mąż córkę u Świę tego Piotra z Chaillot. Nadszedł tedy wieczorem, ale zależało mu, żeby wyjść wcześnie z uwagi na żonę, skorą do niepokoju, jeśli wracał późno, zwłaszcza w tym okresie bombardowań. Jupienowi zależało, żeby towarzyszyć mu przy wyjściu, czym okazywał szacunek dla poselskiej godności, nie mając tu zresztą żadnego interesu osobistego. Chociaż bowiem ów poseł odrzucał skrajne dezyderaty „Action Française" (nigdy skądinąd nie zdołałby pojąć ani jednej linijki z Karola Maurras i Leona Daudet) i był w dobrych stosunkach z ministrami, którym pochlebiało, że zapraszał ich na polowania, Jupien nie ośmieliłby zwrócić się doń o najlżejsze nawet poparcie w swoich niesnaskach z policją. Wiedział, że gdyby zaryzykował i pomówił w tej sprawie z fortunnym, a tchórzliwym prawodawcą, i tak nie uniknąłby jak najnieszkodliwszej zresztą „wizyty", ale straciłby natychmiast najhojniejszego z klientów. Odprowadziwszy aż do drzwi owego posła, który nasunął kapelusz na oczy, postawił kołnierz i przemknął się błyskawicznie (jak to czynił w swoim programie wyborczym) myśląc, że twarz ukryje — Jupien wrócił do pana de Charlus i powiedział:

— To pan Eugeniusz.

U Jupiena, podobnie jak w sanatoriach, wymieniano ludzi tylko z imienia, nie zapominając jednak szepnąć na ucho nazwisko, aby usatysfakcjonować ciekawość stałego klienta albo podnieść prestiż zakładu. Czasem jednak Jupien nie wiedział naprawdę, kim jest klient, a wtedy odwołując się do własnej fantazji powiadał, że to ten lub ów agent giełdowy, szlachcic lub artysta — pomyłki przelotne i urocze dla tych, których nazwiska podawał błędnie — i w końcu, godził się z tym, że nigdy się nie dowie, kim jest „pan Wiktor". Tak więc Jupien miał zwyczaj, żeby dogadzać baronowi, postępować odwrotnie, niż nakazywały zasady obowiązujące na niektórych zebraniach towarzyskich.

„Przedstawię panu pana Lebrun" (na ucho: „Każe się nazywać panem Lebrun, ale naprawdę to arcyksiążę rosyjski"). I na odwrót, Jupien czuł, że to nie dość jeszcze przedstawić panu de Charlus chłopca od mleczarza. Szeptał mrugając okiem: „To chłopak od mleczarza, ale w istocie to nade wszystko jeden z najniebezpieczniejszych apaszów z Belleville" (trzeba było widzieć, jak sprośnym. tonem Jupien mówił „apasz"). I jak gdyby nie wystarczały te referencje, starał się zawsze dodać jakiś „tytuł do chwały": „Skazano go kilka razy za kradzieże z włamaniem po różnych willach, był we Fresnes (znów tenże sprośny ton) za bójki z przechodniami, którzy przypłacali je niemal kalectwem, był w Bat' d'Af. Zabił swojego sierżanta."

Baron miał nawet do Jupiena lekką pretensję, wiedział bowiem, że w tym domu, który kazał swojemu totumfackiemu kupić na własny użytek, administrację zaś powierzyć osobie trzeciej, wszyscy, skutkiem przeróżnych gaf i nietaktów wuja panny d'Oloron, znali mniej lub więcej jego postać i nazwisko (wielu jednak myślało, że było to przezwisko, a wymawiając je źle, zniekształcili, tak iż barona chroniła ludzka głupota, a nie dyskrecja Jupiena). Lecz uznawszy za rzecz prostszą dać się uspokoić jego zapewnieniom i uspokojony także świadomością, iż nikt nie może ich podsłuchać, baron powiedział:

— Nie chciałem mówić przy tym małym, bardzo zresztą milutki i stara się jak może. Ale jak na mój gust za mało brutalny. Twarz jego podoba mi się, ale nazywa mnie łajdakiem, a to tak jakby wyuczona lekcja.

— O nie, nikt mu nic nie mówił — odparł Jupien, nie dostrzegając nieprawdopodobieństwa w tym zapewnieniu. — Był zresztą zamieszany w morderstwo stróża w Villette.

— O, to dość interesujące — uśmiechnął się baron.

— Ale mam akurat fachowca od zabijania wołów, to człowiek rzeźni, podobny do niego; przechodził tędy przypadkiem. Nie chciałby pan go spróbować?

— O tak, z chęcią!

Ujrzałem, jak wszedł człowiek rzeźni, rzeczywiście przypominął trochę Maurycego, ale, rzecz ciekawsza, obaj mieli w sobie coś z pewnego typu, którego osobiście nigdy nie wydobyłem, lecz który, doskonale zdawałem sobie tu sprawę, istniał w twarzy Morela: obaj przypominali poniekąd, jeśli nie Morela takiego, jakiego widziałem ja, to przynajmniej pewną twarz, którą oczy widzące Morela inaczej niż ja mogłyby skomponować z jego rysów. Stworzywszy więc sobie w duchu z rysów zapożyczonych od moich wspomnień o Morelu ową makietę tego, co Morel mógł przedstawiać dla innych, zorientowałem się, że obaj młodzieńcy, z których jeden był subiektem od jubilera, a drugi funkcjonariuszem hotelowym, byli nieokreślonymi namiastkami Morela. Gzy należało stąd wnosić, że pan de Charlus, przynajmniej w pewnych formach swoich amorów, pozostawał zawsze wierny jednemu i temu samemu typowi i że żądza, która kazała mu wybrać jednego po drugim obu tych młodzieńców, była tą samą, która kazała mu zaczepić Morela na stacji w Doncières; że wszyscy trzej przypominali nieco efeba, którego kształt wyryty w szafirze oczu pana de Charlus nadawał jego spojrzeniu coś tak szczególnego, co przeraziło mnie już w pierwszym dniu w Balbec? Albo czy też, jeśli jego miłość do Morela zmodyfikowała typ, którego poszukiwał, szukał teraz, aby się pocieszyć po rozstaniu z nim, takich mężczyzn, którzy by go przypominali? Zrobiłem również i tę supozycję, że, kto wie, między Morelem a nim istniały zawsze tylko, wbrew pozorom, stosunki przyjazne i że pan de Charlus kazał sprowadzać do Jupienia młodzieńców na tyle do Morela podobnych, żeby będąc z nimi baron mógł się łudzić, że z nim doznaje rozkoszy. To prawda, że kiedy pomyślałem o tym wszystkim, co pan de Charlus zrobił dla Morela, supozycja ta wydawałaby się niezbyt prawdopodobna, gdybyśmy nie wiedzieli, że miłość skłania nas nie tylko do największych ofiar dla ukochanej istoty, ale czasem aż do ofiary z naszego pożądania, które zresztą tym trudniej znajduje oddźwięk, że ukochana istota czuje wtedy, iż kochamy ją jeszcze więcej. To, co również odejmuje takiej supozycji nieprawdopodobieństwo, które wydaje się ją cechować w pierwszym momencie (chociaż nie odpowiada ona zapewne rzeczywistości), tkwi w nerwowym usposobieniu, w charakterze głęboko namiętnym pana de Charlus, przypominającym tu charakter Roberta de Saint-Loup, w charakterze, który mógł odegrać na początku jego stosunków z Morelem rolę identyczną, tylko że w sensie przyzwoitszym i odwrotnym, niż charakter jego siostrzeńca odegrał na początku stosunków z Rachelą.

Związki z ukochaną kobietą ( i można to rozciągnąć na miłość do młodzieńca) mogą pozostać platoniczne z innej racji niż cnota kobieca albo niezbyt zmysłowa natura miłości, jaką kobieta w nas budzi. Racja ta może być i taka, że zakochany mężczyzna, zbyt niecierpliwy właśnie z nadmiaru swojej miłości, nie umie się doczekać, nałożywszy maskę wystarczająco obojętną, chwili, w której otrzyma to, czego pożąda. Cały czas ponawia szturmy, nie zaprzestaje pisywać do ukochanej, stara się cały czas ją widywać, ona odmawia, on wpada w rozpacz. Zrozumiała bowiem akurat, że jeśli zgodzi się na stałe z nim spotkania i odwzajemni przyjaźń, dary te wydadzą się już tak hojne temu, kto mniemał, że był ich pozbawiony, iż może ją to zwolnić od darów bogatszych, i może wykorzystać moment, kiedy niewidywanie się z nią będzie mu czymś nie do zniesienia i kiedy on zechce za wszelką cenę zakończyć wojnę — narzucając mu pokój, gdzie pierwszym warunkiem będą, związki platoniczne. A zresztą przez cały ten czas, jaki poprzedzał ów traktat, zakochany przez cały czas niespokojny, wciąż czatujący na list, na spojrzenie zaprzestał myśleć o posiadaniu fizycznym, którego pożądając dręczył się zrazu, ale które stępiało wśród oczekiwania i ustąpiło miejsca potrzebom innego rzędu, skądinąd boleśniejszym, jeśli nie znajdą zaspokojenia. Wtedy rozkosz, jakiej pierwszego dnia spodziewaliśmy się po pieszczotach, otrzymujemy później całkiem wynaturzoną pod kształtem słów przyjaznych i obietnic bytności, które, po tylu zawodnych doświadczeniach, czasem po prostu na skutek jednego spojrzenia osnutego wszelkimi mgłami chłodu, odsuwającego ukochaną tak daleko, iż mniemamy, że nie zobaczymy jej więcej, sprowadzają chwile najmilszych odprężeń. Kobiety odgadują to wszystko i wiedzą, że mogą pozwolić sobie na luksus nieoddawania się nigdy mężczyznom, którzy — jak to wyczuły — nie zdoławszy w pierwszych dniach zapanować nad nerwami, nie potrafili zataić nieuleczalnej żądzy. Kobieta nie posiada się ze szczęścia, jeżeli nie dając nic otrzymuje znacznie więcej, niźli oddając się otrzymywała zwykle. Przeczuleni nerwowcy wierzą tym sposobem w cnotę swojego bóstwa. Aureola więc, jaką je otaczają, stanowi produkt, lecz, jak widzimy, nader pośredni, ich nadmiernej miłości. Istnieje wtedy u kobiety to, co pod formą nieświadomą istnieje u leków bezwiednie przebiegłych, jak środki nasenne, morfina. Nie tym są absolutnie konieczne, którym dają rozkosz snu czy naprawdę dobre samopoczucie; nie oni kupowaliby je na wagę złota, wymieniając za wszystko, co tylko posiada chory; zdobywają je za wszelką cenę inni chorzy (a może zresztą ci sami, tylko że z odległości paru lat stali się inni), którym lekarstwo nie daje już ani snu, ani żadnej rozkoszy — ale też, póki go nie mają, miota nimi niepokój, który chcieliby przerwać nie bacząc na nic, nawet popełniając samobójstwo.

Tak więc pan de Charlus, którego przypadek na ogół, z owym lekkim zróżnicowaniem wynikłym z podobieństwa płci, podlega ogólnym prawom miłości, mógł sobie należeć do rodu starszego niż Kapetyngowie, być bogatym, być nadaremnie poszukiwanym przez świat wytworny, a Morel mógł być niczym — próżno mówiłby do Morela, jak mówił do mnie: „Jestem władcą, pragnę twojego dobra", Morel wciąż jeszcze miał przewagę i nie chciał się poddać. Na to zaś, by nie chciał, wystarczało mu może poczucie, że był kochany. Odrazę, jaką wielki pan czuje dla snoba, który ze wszech sił chciałby się z nim zaprzyjaźnić, mężczyzna męski odczuwa dla inwertyty, a kobieta dla każdego zbytnio zakochanego mężczyzny. Pan de Charlus miał nie tylko wszelkie atuty, lecz zaproponowałby ogromne atuty Morelowi. Lecz możliwe, że wszystko to rozbiłoby się o czyjąś wolę. Byłoby w tym przypadku z panem de Charlus tak jak z Niemcami, do których zaliczał się skądinąd z nacji swojego pochodzenia, a którzy w wojnie toczącej się teraz byli właśnie, jak baron powtarzał z nazbyt może wielką, ochotą, zwycięzcami na wszystkich frontach. Ale na cóż przydawały im się te zwycięstwa, skoro po każdym z nich zastawali aliantów tym bardziej zdecydowanych odmawiać im jedynej rzeczy, jaką oni, Niemcy, życzyliby sobie uzyskać, to znaczy pokoju i pojednania? Tak też i Napoleon wkroczywszy do Rosji wzywał wielkodusznie rząd przed swoje oblicze. Ale nikt się nie zjawił.

Zszedłem i wróciłem do ciasnego przedpokoju, gdzie Maurycy, niepewny, czy zawołają go jeszcze, Jupien kazał mu bowiem zaczekać na wszelki wypadek, grał z kolegami w karty. Wszyscy emocjonowali się bardzo krzyżem wojennym znalezionym na podłodze, bo nikt nie wiedział, kto go zgubił i komu odesłać, aby właściciel uniknął kary. Po czym rozprawiano o dobroci jakiegoś oficera, który zginął usiłując ratować ordynansa.

— Jednak wśród bogatych są dobre ludzie. Ja bym z przyjemnością dał się zabić za takiego faceta — powiedział Maurycy, który, rzecz jasna, tak straszliwie chłostał barona li tylko jak maszyna: owoc zaniedbanej edukacji, potrzeba pieniędzy i pewna skłonność, by zarabiać je w sposób, który uchodził powszechnie za mniej fatygujący niż praca, a przynosił ich może więcej. Ale, jak obawiał się pan de Charlus, było to może bardzo dobre serce i był to podobno chłopak pełen uroczej brawury. O śmierci oficera mówił niemal ze łzami w oczach, a dwudziesto dwuletni młodzieniec był niemniej wzruszony.

— O tak, to są fajne typy. Chudzielce takie jak my nie mają wiele do stracenia, ale prawdziwy pan, który ma kupę fagasów, który może sobie popijać apéro co dzień o szóstej, to naprawdę fajny gość! Można sobie pyskować, ale jak się widzi, że umierają tacy faceci, to naprawdę coś. Pan Bóg nie powinien pozwalać, żeby tacy bogaci umierali; przede wszystkim są za bardzo użyteczni robotnikowi. Za jednego takiego zabitego trzeba by wyrżnąć wszystkich Szwabów, co do jednego. A co oni wyrabiali w Louvain, ręce małym dzieciom urzynali! Ja tam nie wiem, nie jestem lepszy od innych, ale wolałbym chyba żreć gówno niż słuchać takich barbarzyńców; bo to nie ludzie, ale prawdziwi barbarzyńcy, i ty mi nie zaprzeczysz.

Wszyscy ci chłopcy byli na ogół patriotami. Jeden tylko, lekko ranny w rękę, nie okazał się na poziomie, rzekł bowiem, jakby miał znów niedługo wyruszyć: „Choroba! To nie była rana jak się należy" (to znaczy taka, dzięki której zwolniliby go z wojska), jak pani Swann mawiała niegdyś: „Znalazłam sposób, żeby złapać paskudną influencę."

Drzwi się znów otworzyły, wrócił szofer, co wyszedł na chwilę, by łyknąć świeżego powietrza.

— Co, już koniec? To niedługo— powiedział spostrzegłszy Maurycego, gdyż myślał, że Maurycy smaga jeszcze klienta przezwanego (aluzja do gazety ukazującej się w tym okresie) „człowiekiem w okowach".

— Dla ciebie krótko, boś był na dworze — odpowiedział Maurycy, urażony domysłem, że nie spodobał się na piętrze. — Ale spróbuj tylko prać ile wlezie w taki gorąc! Gdyby nie te pięćdziesiąt franków, które płaci...

— Ale też to facet, który dobrze gada; znać, że kształcony. Prędko będzie koniec, nie mówił ci?

— Mówił, że nie potrafimy im dać rady i że się to nie zakończy niczyją, wygraną.

— O, psiakrew, cholera, przecież to Szwab!...

— Mówiłem wam już, że gadacie za głośno — powiedział na mój widok najstarszy z nich. — Już panu pokój niepotrzebny?

— Zamknij mordę, nie ty tu rządzisz. — Tak, już niepotrzebny, chciałem zapłacić. — Lepiej, żeby pan zapłacił pryncypałowi. Maurycy, leć po niego.

— Ależ nie chciałbym pana fatygować.

— Żadna fatyga.

Maurycy poszedł na górę i wrócił mówiąc do mnie:

— Pryncypał już idzie.

Dałem mu za fatygę dwa franki. Zarumienił się z uciechy.

— O, dziękuję bardzo! Poślę je mojemu bratu, jest w niewoli. Nie, nie jest mu tam źle. To bardzo zależy od obozu.

A tymczasem dwaj nader eleganccy klienci, we frakach i w narzutkach — dwaj Rosjanie, jak mi się wydało, sądząc po leciutkim akcencie — stali w progu deliberując, czy powinni wejść. Najwidoczniej po raz pierwszy zjawili się tutaj, ktoś na pewno dał im adres, z jednej strony tra wieni żądzą, pokusą, a z drugiej mając potężnego pietra. Jeden z nich, piękny młodzieniec, powtarzał co dwie minuty zwracając się do drugiego z uśmiechem na pół pytającym, a na poły takim, którym chciał go przekonać:

— Wielkie rzeczy! Ostatecznie mamy to gdzieś, prawda?

Daremnie jednak chciał przez to powiedzieć, iż ostatecznie ma gdzieś konsekwencje, raczej zważał na nie, owszem, gdyż po słowach tych nie następował żaden ruch, żeby wejść, lecz ponowne spojrzenie zwrócone ku drugiemu, a dalej podobny uśmiech i znów: . — Ostatecznie mamy to gdzieś.

To zaś: „Ostatecznie mamy to gdzieś", stanowiło, wśród tysiąca, przykład owego wspaniałego języka, jakżeż różnego od języka, którym posługujemy się zazwyczaj, języka, gdzie emocja nadaje inny bieg temu, co chcieliśmy powiedzieć, i rozwija w tym miejscu zdanie zgoła inne, wynurzające się z nieznanego jeziora, w którym żyją te zwroty pozbawione związku z myślą — i dzięki temu właśnie ją objawiają. Pamiętam, jak jednego razu Albertynie, kiedy Franciszka weszła po cichu, moja przyjaciółka zaś leżała, akurat przy mnie naga, wyrwało się ostrzegawczo: „Spójrz, oto piękna Franciszka." Franciszka niedowidziała już wtedy, a przechodząc przez pokój dość od nas daleko nic by zapewne nie zauważyła. Ale słowa tak anormalne, „piękna Franciszka", których Albertyna nie wyrzekłaby nigdy w życiu, same z siebie ukazały swoje źródło; od czuwszy, że emocja zebrała je przypadkiem, Franciszka nie potrzebowała nic zobaczyć, by pojąć wszystko, i odeszła mrucząc w swoim narzeczu: „Kurwisce." Innym razem, znacznie później, kiedy Bloch, jako ojciec rodziny, wydał jedną ze swoich córek za katolika, jakiś źle wychowany pan powiedział jej, że, jak mu się zdaje, słyszał, iż jest ona córką Żyda, i spytał o nazwisko panieńskie. Młoda kobieta, panna Bloch od urodzenia, odpowiedziała wymawiając „Bloch" z niemiecka, jak uczyniłby książę de Guermantes (to znaczy mówiła „ch" nie jako „c" lub „k", lecz jako „ch" germańskie).

Pryncypał — tu wracamy do sceny w hotelu (dokąd obaj Rosjanie zdecydowali się wejść: „Ostatecznie mamy to gdzieś") — nie nadszedł jeszcze, gdy zjawił się Jupien narzekając, że sąsiedzi będą zapewne się skarżyć na naszą zbyt głośną rozmowę. Ale przerwał osłupiawszy na mój widok.

— Wynoście się stąd, i to zarazi

I wszyscy już podnosili się z miejsc, kiedy powiedziałem:

— Byłoby prościej, gdyby ci młodzi panowie zostali, a ja wyszedł na chwilę z panem na ulicę.

Podążył za mną wielce zmieszany. Wyjaśniłem, dlaczego tu przyszedłem. Było słychać, jak klienci pytali pryncypała, czy nie mógłby ich poznajomić z jakimś lokajem, ministrantem, szoferem Murzynem. Wszelkie profesje interesowały tych starych wariatów, w wojsku — wszelkie rodzaje broni, wśród aliantów — wszelkie narodowości. Niektórzy domagali się specjalnie Kanadyjczyków, ulegając chyba bezwiednie czarowi akcentu, jakże lekkiego, o którym nie wiadomo, czy jest akcentem dawnej Francji czy Anglii. Z racji swoich spódniczek i dlatego że niektóre sny na temat jezior kojarzą się często z niektórymi żądzami, Szkoci wzrastali wciąż w cenie. A że każde szaleństwo przejmuje ze swych okoliczności cechy szczególne, które potęgują się nawet czasem, jakiś starzec, nasyciwszy już zapewne pod każdym względem swoją ciekawość, dopytywał się uparcie, czy nie dałoby się go poznajomić z kaleką. Powodowany wrodzoną sobie niedyskrecją, Jupien nie omieszkał mi powiedzieć, że schodzi baron i nie powinien zobaczyć mnie pod żadnym pozorem, gdybym jednak zechciał wejść do pokoju sąsiadującego z westybulem, gdzie siedzieli mło dzieńcy, otworzy lufcik — figiel, który wymyślił, żeby baron mógł wszystko widzieć i słyszeć nie będąc widzianym, a który, powiadał, dla mojej przyjemności obróci teraz przeciw baronowi.

— Tylko niech się pan nie rusza.

I wepchnąwszy mnie w czarny mrok, pozostawił samego. Nie miał zresztą dla mnie innego pokoju, gdyż jego hotel, mimo wojny, był pełen. Pokój, który zwolniłem, wziął już wicehrabia de Courvoisier, mógł bowiem opuścić na dwa dni Czerwony Krzyż w, zjawił się więc na godzinę w Paryżu, by zażyć tu rozrywki, a następnie pojechać na zamek Courvoisier, do wicehrabiny, której powie, że spóźnił się na pociąg. Nie domyślał się wcale, że baron de Charlus znajdował się odeń o kilka metrów, baron zaś nie domyślał się tym bardziej obecności wicehrabiego, nigdy bowiem nie spotkał swojego krewniaka u Jupienia, który pojęcia nie miał, kim jest Courvoisier, gdyż wicehrabia ukrywał starannie swoje nazwisko.

Istotnie baron zjawił się po chwili, szedł ż niejakim trudem, gdyż dokuczały mu skaleczenia, do których jednak chyba powinien był już przywyknąć. Choć zakończyły się jego uciechy i wszedł jedynie po to zresztą, żeby dać Maurycemu należne pieniądze, powiódł po zgromadzonych tu młodzieńcach spojrzeniem kolistym, czułym i pełnym ciekawości, licząc jeszcze na radość powitań platonicznych, lecz miłośnie przedłużanych. Ujrzałem go znowu w całej ożywionej płochości, której dowody składał przed tym haremem, co zdawał się niemal go onieśmielać — kręcił biodrami i potrząsał głową, spoglądał chytrze spod rzęs, co zastanowiło mnie już kiedyś wieczorem, za jego pierwszą wizytą w La Raspelière, a były to uroki odziedziczone po jakiejś babce, której nie znałem i które w życiu powszednim maskował na swojej twarzy wyrazem bardziej męskim, uroki, co rozkwitały kokieteryjnie w pewnych oko licznościach, kiedy zależało mu, by się spodobać środowisku niższemu, pragnienie, by wydawać się wielką damą.

Jupien polecał ich łaskawości barona, przysięgając, że są to bez wyjątku sutenerzy z Belleville i że za ludwika każdy z nich przehandlowałby rodzoną siostrę. Skądinąd Jupien kłamał, a zarazem mówił prawdę. Lepsi, wrażliwsi, aniżeli mówił baronowi, nie należeli do gatunku okrutników. Ale ci, którzy poczytywali ich za takich, mimo to mówili z nimi pełni najlepszej wiary, jak gdyby ci drapieżcy winni byli mieć tę samą wiarę. Na próżno sadysta mniema, że ma do czynienia z mordercą, jego czysta dusza, sadyście właściwa, nie zmieni się przez to, i sadysta tkwi w osłupieniu wobec kłamstwa tych ludzi, bynajmniej nie morderców, którzy pragnąc zarabiać łatwo „forsę" — dlatego rodzice ich lub siostra zmartwychwstają i znów umierają na przemian — przeczą sobie sami w rozmowie z klientem, któremu trzeba się przypodobać. Klient zdumiewa się w swojej naiwności, mając bowiem swoją dowolną koncepcję pipla — zachwycony licznymi morderstwami, do których, jak sądzi, pipel jest zdolny — przeraża się sprzecznościami i kłamstwami, jakie wychwytuje z jego słów.

Wszyscy zdawali się go znać, a pan de Charlus przystawał przed każdym, zwracał się do nich w słowach, które uważał za ich język, a czynił to i z pretensjonalnego upodobania w kolorycie lokalnym, i dla sadystycznej rozkoszy, jaką odczuwał nurzając się w życiu hołoty.

— Słuchaj ty, to obrzydliwe, zauważyłem cię przed „Olimpią" z dwoma kurwiszonami. Boś chciał wyciągnąć forsę. No i widzisz, jak mnie nabierasz.

Szczęściem ten, do którego odnosiły się te słowa, nie zdążył oświadczyć, że nigdy nie przyjmował „forsy" od kobiet, co zmniejszyłoby ekscytację pana de Charlus, i zachował swój protest na koniec jego wypowiedzi, mówiąc:

— O nie! Nie nabieram pana.

Słowa te sprawiły panu de Charlus żywą radość, a że wbrew jemu samemu wrodzony mu rodzaj inteligencji przebijał spod inteligencji udanej, zwrócił się ku Jupienowi: — Miły jest, że mi tak mówi. I jak ładnie mówi. Pomyślałbyś, że prawdę. Tak czy inaczej, cóż to szkodzi, czy to prawda, czy nie, skoro udało mu się wmówić ją we mnie? Jakież on ma śliczne oczka! Słuchaj, mój chłopczyku, pocałuję cię mocno dwa razy za fatygę. Pomyślisz o mnie w okopach. Czy tam nie za ciężko?

— E, do diabła, są dni, kiedy granaty gwiżdżą koło ucha... — I młodzieniec jął naśladować huk granatów, warczenie samolotów etc. — Ale muszę robić to, co robią inni, i może być pan pewien, że dojdziemy do końca.

— Do końca! Gdybyż choć było wiadomo do jakiego końca! — rzekł melancholijnie baron, będąc pesymistą.

— To nie widział pan, co Sara Bernhardt powiedziała w gazetach? Powiedziała, że Francja dojdzie do końca. Francuzi daliby się raczej wybić do nogi.

— Nie wątpię ani chwili, że Francuzi dadzą się dzielnie wybić do nogi — powiedział pan de Charlus, jakby szło o rzecz najprostszą w świecie, i choć ani myślał kiwnąć palcem, sądził jednak, iż tymi słowami naprawi złe wrażenie, poczytywano go bowiem za pacyfistę, ilekroć się zapomniał. — Nie wątpię o tym, ale też zastanawiam się, do jakiego stopnia pani Sara Bernhardt jest powołana, by przemawiać w imieniu Francji... Ale wydaje mi się, że nie znam jeszcze tego czarownego, tego rozkosznego młodzieńca — dodał na widok chłopca, którego nie poznał lub może nigdy nie widział dotąd.

Skłoni! mu się tak, jakby w Wersalu witał któregoś z książąt, i korzystając z okazji zrobił sobie dodatkowo przyjemność gratis (tak samo jak ja, kiedy byłem mały, a moja matka zamawiała coś u Boissiera lub u Gouache'a, brałem, częstowany przez jedną ze sklepowych panien, cukierka z jednej ze szklanych waz ustawionych na kontuarze, za którym królowała) biorąc uroczego młodzieńca za rękę i ściskając ją długo, z pruska, nie odrywał odeń wzroku i uśmiechał się przeciągając tę chwilę w nieskończoność, jak dawniej fotograf, kiedy musieliście mu pozować przy złym świetle.

— Oczarowany jestem, proszę pana, zachwycony, że pana poznałem. Ma ładne włosy — zwrócił się do Jupiena.

Następnie podszedł do Maurycego, by wręczyć mu należne pięćdziesiąt franków, przedtem jednak obejmując go wpół: — Nigdyś mi nie mówił, że zmajchrowałeś w Belleville żonę ciecia.

I pan de Charlus charczał z ekstazy, zbliżając twarz do twarzy Maurycego.

— Ależ, panie baronie — powiedział pipel, którego zapomniano uprzedzić — że też pan baron mógł uwierzyć w coś takiego!

Fakt był rzeczywiście zmyślony albo jeśli był prawdziwy, sprawca uznał go za obrzydliwość należącą, do tych, którym zaprzeczać wypada:

— Ja bym miał tknąć bliźniego? Szwaba tak, bo teraz wojna, ale kobietę, i to w dodatku starą!

Deklaracja tych cnotliwych zasad podziałała na barona jak zimny prysznic, oddalił się więc obojętnie od Maurycego, wręczywszy mu jednak pieniądze, lecz minę miał kogoś wykiwanego, kto nie chce się awanturować, płaci, lecz kontent nie jest. Przykre wrażenie, które odniósł baron, spotęgował jeszcze sposób, w jaki podziękował mu nasz beneficjant powiadając:

— Poślę to moim starym, ale schowam trochę dla braciszka na froncie.

Wzruszające te uczucia zawiodły pana de Charlus w tymże niemal stopniu, w jakim rozdrażnił go ich wyraz pełen nieco konwencjonalnej chłopskości. Jupien pouczał ich nieraz, że mają. być bardziej perwersyjni. Któryś więc z miną, jak gdyby miał wyznać coś diabolicznego, zaryzykował:

— I tak mi pewnie baron nie uwierzy, ale jak byłem szczeniakiem, podglądałem przez dziurkę od klucza moich rodziców, kiedy się obłapiali. To zepsucie, prawda? Pan baron ma taką minę, jakby myślał, że nabijam go w butelkę, ale to prawda, słowo daję, żebym jutra nie dożył,

A pan de Charlus był zrozpaczony i rozgoryczony zarazem, że te sztuczne dążenia ku perwersji objawiały koniec końców tyle głupoty i niewinności. A nie zadowoliłby go nawet najbardziej notoryczny złodziej czy morderca, nie mówią oni bowiem o swoich zbrodniach; istnieje skądinąd u sadysty — choćby nawet u najzacniejszego, mało, im jest zacniejszy — łaknienie zła, którego źli działający w innych celach nie potrafią zaspokoić.

Daremnie młodzieniec, zrozumiawszy za późno swój błąd, powiadał, że nie cierpi „glin", a w zuchwalstwie posunął się tak dalece, że zaproponował baronowi: „Wyznacz mi randkie" — czar prysł. Czuło się sztuczność, jak w książkach autorów, którzy usiłują używać argot. Daremnie młodzieniec wyszczególniał wszystkie „świństwa", jakie robił z żoną; pana de Charlus uderzyło tylko to, do jak szczupłych rozmiarów sprowadzają się te świństwa. A zresztą nie tylko dlatego, że to były wynurzenia nieszczere. Nic nie ma ciaśniejszych granic niż rozkosz i błędy. Można doprawdy w tym sensie, zmieniając sens wyrażenia, powiedzieć, że wciąż krążymy w tym samym błędnym kole.

Pana de Charlus poczytywano tu za księcia i stąd ubolewano wielce w zakładzie nad śmiercią kogoś, o kim dziubasy mówiły: „Nie znam go z nazwiska, podobnież to baron", a był to ni mniej, ni więcej tylko książę de Fok (syn jego przyjaźnił się z Robertem de Saint-Loup). W mniemaniu żony nie ruszał się prawie z klubu, w rzeczywistości przesia dywał godzinami u Jupiena, gawędząc lub opowiadając w obecności apaszów historyjki z wielkiego świata. Był to mężczyzna wysoki i piękny jak jego syn; Rzecz osobliwa, pan de Charlus nic nie wiedział, iż książę dzieli jego gusta — dlatego zapewne, że spotykał go wciąż w salonach. Mówiono nawet i to, że upodobania swoje przenosił niegdyś też i na rodzonego syna, kiedy chłopiec (przyjaciel Roberta de Saint-Loup) był jeszcze w gimnazjum, chyba jednak to plotka. Przeciwnie, do głębi świadom obyczajów, których wiele osób nie zna, czuwał troskliwie nad znajomościami syna. Któregoś dnia pewien pan, skądinąd niskiej ekstrakcji, podążaj za młodym księciem de Foix aż do pałacu ojcowskiego i wrzucił tam przez okno bilet, który podniósł ojciec. Ale choć natręt nie należał pod względem arystokratycznym do sfer pana de Foix seniora, z innego punktu widzenia należał do nich. Znalazł bez trudu między współwinnymi pośrednika, który zamknął usta panu de Foix dowiódłszy mu, iż to właśnie młodzieniec sprowokował jego, starszego mężczyznę, do zuchwałych poczynań. I było to możliwe. Książę de Foix mógł z powodzeniem uchronić syna przed niewskazanymi znajomościami z zewnątrz, ale nie przed dziedzicznością. Skądinąd młody książę de Foix pozostał, jak i jego ojciec, nie znany pod tym względem ludziom ze swojej sfery, chociaż nikt nie zaszedł dalej od niego w stosunkach z ludźmi sfery innej.

— Jaki przystępny! Kto by powiedział, że to baron — rzekło paru stałych bywalców, kiedy pan de Charlus wyszedł, sprowadzony na sam dół przez Jupiena, któremu nie zaprzestał się uskarżać na cnotę młodzieńca. Z niekontentej miny Jupienia, który winien był zawczasu przeszkolić chłopaka, wynikało, że Jupien zaraz domniemanemu mordercy znakomicie zmyje głowę.

— To całkowite przeciwieństwo tego, coś mi mówił — dodał baron, aby Jupien na przyszły raz skorzystał z na uczki. — Wygląda na poczciwego z kościami, wyraża się z szacunikiem o swojej rodzinie.

— Niemniej zadarł z ojcem — zaoponował Jupien. — Mieszkają razem, ale posługują w dwóch różnych barach.

Zbrodnia była to oczywiście raczej nikła w porównaniu z morderstwem, ale Jupien był zaskoczony. Baron nie dodał już nic, skoro bowiem pragnął, by przygotowywano mu jego uciechy, chciał samemu sobie stworzyć iluzję, iż tej akurat nie przygotowano.

— To najprawdziwszy bandyta, mówił tak, żeby wprowadzić pana w błąd, jest pan zbyt naiwny — dorzucił Jupien, żeby się uniewinnić, czym jeszcze tylko uraził miłość własną pana de Charlus.

— Podobnież może co dzień przejeść milion — powiedział dwudziestodwuletni młodzieniec, który twierdząc tak ani pomyślał, że mówi rzecz nieprawdopodobną.

Niebawem zaturkotał powóz, nadjeżdżając po pana de Charlus. W tejże chwili ujrzałem, jak wchodzi wolnym krokiem, obok wojskowego, co snadź opuścił pokój sąsiedni, osoba, która wydała mi się dość już niemłodą damą w czarnej spódnicy. Poznałem zaraz swoją omyłkę, był to ksiądz. To postać tak rzadka, we Francji zaś absolutnie wyjątkowa, ksiądz grzeszny. Rzecz jasna, wojskowy wyszydzał właśnie towarzysza za to, iż prowadzenie jego niezbyt licuje z sutanną, kapłan bowiem z miną- poważną, wznosząc na wysokość swojej ohydnej twarzy palec doktora teologii, rzekł sentencjonalnie:

— Trudno, proszę pana, nie jestem (oczekiwałem: świętym) aniołem.

Miał zresztą tylko odejść i pożegnał Jupiena, który odprowadziwszy barona wracał już na górę, ale grzeszny ksiądz przez roztrzepanie zapomniał zapłacić za pokój. Jupien, a dowcip nigdy go nie zawodził, potrząsnął skar bonką, do której wkładał kontrybucję ściąganą z klientów, i stuknął w nią powiadając:

— Datek na kościół, księże dobrodzieju!

Wstrętna osobistość przeprosiła, wrzuciła monetę i znikła. Jupien przyszedł po mnie do ciemnej jaskini, gdzie nie śmiałem się ruszyć.

— Niech, pan wejdzie na chwilę do hallu, gdzie przesiadują moi chłopcy, a ja tymczasem zamknę pokój na piętrze; skoro jest pan lokatorem, będzie to całkiem naturalne.

Był tu również i pryncypał, zapłaciłem. W tymże momencie wszedł jakiś młodzieniec w smokingu i zwracając się władczo do pryncypała:

— Nie mógłbym mieć jutro Leona kwadrans przed jedenastą, a nie o jedenastej, bo mam proszone śniadanie?

— To zależy od tego — odparł pryncypał — jak długo zatrzyma go ksiądz.

Odpowiedź ta nie zadowoliła chyba młodzieńca w smokingu, zdawał się już bowiem gotów rzucić pod adresem księdza kilka obelg, ale gniew jego zmienił kierunek, kiedy dostrzegł, jak zmierzałem prosto ku pryncypałowi:

— A to kto? Co to ma znaczyć? — wyszeptał cicho, lecz tonem nader gniewnym.

Pryncypał, mocno zirytowany, wyjaśnił, że moja obecność nie ma najmniejszego znaczenia, gdyż jestem lokatorem. Młodzieńca w smokingu nie zdawało się bynajmniej uspokoić to wyjaśnienie. Nie przestawał powtarzać:

— To nadzwyczaj przykre, takie historie nie powinny się zdarzać, wie pan przecie, że nienawidzę tego, i doprowadzi pan do tego, że więcej moja noga już tu nie postoi.

Nie wydawało się jednak, by zamierzał spełnić tę groźbę, bo choć odszedł rozwścieczony, zapowiedział, żeby Leon postarał się być wolny za kwadrans jedenasta lub, jeśli możliwe, na pół do jedenastej. Jupien wrócił po mnie i wyszliśmy razem na ulicę.

— Nie chciałbym, żeby pan osądził mnie źle — powiedział — ten dom przynosi mi mniejsze zyski, niżby pan myślał, muszę trzymać uczciwych lokatorów, a też i to prawda, że mając tylko takich przejadłbym wszystkie pieniądze. Tu, na odwrót niż w Karmelu, dzięki występkowi żyje cnota. Nie, jeśli wynająłem ten dom, a właściwie wynająłem za pośrednictwem administratora, którego pan widział, to tylko dlatego żeby wyświadczyć przysługę baronowi i dostarczyć mu rozrywek na stare lata.

Jupien nie chciał wspominać o scenach sadystycznych jak ta, której byłem świadkiem, i o perwersyjnych praktykach barona. Baron zaś, jeśli chodziło o rozmowy, towarzystwo, jakie sobie dobierał, grę w karty, czuł się dobrze już tylko wśród gminu, który go eksploatował. Zapewne, snobowanie się na hołotę można zrozumieć równie dobrze jak inne. Oba te rodzaje snobizmu były tu zresztą długo złączone, występując na przemian u pana de Charlus, któremu, co się tyczyło stosunków wielkoświatowych, każdy był za mało elegancki, w drugim zaś przypadku nikt nie trącił dostatecznie apaszem. „Nienawidzę gatunku pośredniego — mawiał — komedia mieszczańska jest wymuszona, trzeba mi albo księżnych z tragedii klasycznej, albo ordynarnej farsy. Żadnego środka, Fedra albo Linoskoki." Na koniec jednak załamała się równowaga między tymi dwoma snobizmami. Może skutkiem starczej fatygi lub rozszerzenia sfery pożądań zmysłowych na związki z pospólstwem, baron wdawał się już teraz tylko z „maluczkimi", przejmując tym sposobem niechcący sukcesję po tym lub owym ze swoich wielkich antenatów — po księciu de La Rochefoucauld, księciu d'Harcourt, księciu de Berry, których Saint-Simon ukazał nam, jak wiedli żywot wespół że swoimi lokajami, którzy wyłudzali od nich olbrzymie sumy, dzieląc z nimi grę, tak iż ktokolwiek musiał odwiedzić tych magnatów, wstydził się za nich widząc, jak za pan brat siedzą przy kartach albo przy kieliszku ze swoją czeladzią.

— To nade wszystko dlatego — dodał Jupien —- żeby uchronić go przed przykrościami, bo, widzi pan, baron to stare dziecko. Teraz nawet, kiedy ma tu wszystko, czego dusza zapragnie, wymyka się jeszcze gdzie indziej, między jakieś draństwo. A dla człowieka tak hojnego jak on mogłoby to często, w obecnych czasach, pociągnąć konsekwencje. Nie słyszał pan o tym strzelcu hotelowym, który o mało nie umarł ze strachu, tyle mu baron proponował pieniędzy, żeby tylko przyszedł do niego? (Do niego, cóż za nierozwaga!) Ten chłopak, który jednak lubi jedynie kobiety, uspokoił się zrozumiawszy, czego baron chce. Z powodu tych wszystkich propozycji pieniężnych wzizwał barona za szpiega. I odetchnął przekonawszy się, że nikt nie żąda, by sprzedał ojczyznę, lecz własne ciało, co nie jest może bardziej moralne, ale za to mniej niebezpieczne, a zwłaszcza łatwiejsze.

Słuchając słów Jupiena powiadałem sobie: „Jaka  szkoda, że pan de Charlus nie jest powieściopisarzem albo poetą! Nie po to, żeby opisywał rzeczy widziane — ale punkt, w jakim znajduje się dany Charlus, jeśli idzie o żądzę, rodzi wokół niego skandale, zmusza go, by życie brał na serio, wzbogacał rozkosze wzruszeniami, przeszkadza mu zatrzymać się, zastygnąć w spojrzeniu ironicznym i rzucanym na świat od zewnątrz i wciąż otwiera w nim bolesny strumień. Za każdym niemal razem, kiedy się z czymś oświadcza, doznaje zniewagi, jeśli nie ryzykuje więzieniem." To nie dzieci, lecz poetów edukuje się biciem po twarzy. Gdyby pan de Charlus był powieściopisarzem, dom, który urządził mu Jupien sprowadzając ryzyko do wiadomych proporcji, a przynajmniej, (gdyż należało zawsze się lękać wizyt policji) redukując ryzyko, jakie groziłoby baronowi od indywiduum spotkanego ona ulicy, którego zamiarów baron nie byłby pewien, stanowiłby dla niego nieszczęście. Ale pan de Charlus był w sztuce li tylko dyletantem, ani więc myślał o pisaniu i nie miał po temu zdolności.

— A zresztą, czy mam przyznać się panu — podjął Jupien — że nie żywię, wielkich skrupułów ciągnąc zarobki w tym guście? Tutejsza robota sama w sobie, nie mogę tego dłużej ukrywać przed panem, że ją bardzo lubię, to smak mojego życia. Otóż, czy wzbroniono brać zapłatę za coś, w czym nie widzimy nic złego? Jest pan ode mnie bardziej wykształcony, powie mi więc pan zapewne, że Sokrates nie sądził, by mógł pobierać pieniądze za swoje lekcje. Ale w naszych czasach nie myślą tak ani profesorowie filozofii, ani lekarze, ani malarze, ani dramaturdzy, ani dyrektorzy teatrów. Niech pan nie sądzi, że w moirn rzemiośle stykam się tylko z szumowinami. Zapewne, dyrektor zakładu w tym guście przyjmuje, niby znakomita kokota, jedynie mężczyzn, ale przyjmuje mężczyzn w każdej dziedzinie wybitnych i którzy na ogół, dorównując sobie wzajem pozycją, zaliczają się do najsubtelniejszych, najwrażliwszych i najsympatyczniejszych w swoim fachu. Dom ten przekształciłby się szybko, ręczę panu, w oficjalny salon literacki albo w agencję prasową.

Ale byłem wciąż pod wrażeniem razów, jakie otrzymywał pan de Charlus.

I prawdę mówiąc, każdy, kto znał dobrze pana de Charlus, jego pychę, jego przesyt uciechami światowymi, jego kaprysy odmieniające się łatwo w namiętność do mężczyzn najniższego rzędu i najgorszego autoramentu, może pojąć doskonale, że. ta sama krociowa fortuna przypadłszy jakiemuś parweniuszowi olśniłaby go, pozwalając mu wydać córkę za księcia i zapraszać arcyksiążąt na łowy — natomiast pan de Charlus był rad z jej posiadania, gdyż po zwalała mu władać jednym, a może paroma zakładami, gdzie przebywali wciąż młodzi ludzie, z którymi obcował chętnie. Kto wie, czy byłoby mu nawet potrzebne na to jego zboczenie; był potomkiem tylu wielkich panów, o których Saint-Simon opowiada, że nie przestawali z nikim, „kto miałby nazwisko", i spędzali czas na grze w karty z lokajami, którym dawali olbrzymie sumy!

— A tymczasem — powiedziałem do Jupiena — ten: dom to coś zgoła innego, to więcej niż dom wariatów, skoro szaleństwo chorych umysłowo, co tu mieszkają, jest reżyserowane, odtwarzane, widzialne, to istne pandemonium. Myślałem, że niby kalif z Tysiąca i jednej nocy przybywam w porę na ratunek komuś, kogo biją, a to inna opowieść z Tysiąca i jednej nocy nabrała w moich oczach rzeczywistego kształtu; baśń o kobiecie zamienionej w sukę, która z rozmysłem każe się chłostać, by wrócić do swojej pierwotnej formy.

Jupien wydał się wielce zmieszany moimi słowami, pojąwszy, że widziałem, jak bito barona. Milczał chwilę, a ja tymczasem, zatrzymałem przejeżdżającą dorożkę; po czym nagle, z owym ładnym dowcipem, który tak często zdumiewał mnie u tego człowieka, który uformował się sam, a przypominającym dowcip, z jakim witał Franciszkę lub mnie na podwórzu naszego domu, wyrzekł słowa pełne niemałego wdzięku:

— Wspomniał pan o baśniach z Tysiąca i jednej nocy, o wielu z nich. Ale ja znam jedną, która pozostaje nie bez związku z tytułem pewnej książki, którą zdaje mi się, widziałem u barona (robił aluzję do tłumaczenia Sezamu i lilij Ruskina, które posłałem kiedyś panu de Charlus). Gdyby kiedykolwiek miał pan ochotę zobaczyć, nie mówię czterdziestu, ale z dziesięciu rozbójników, wystarczy, żeby pan tu przyszedł; żeby się dowiedzieć, czy jestem w domu, niech pan tylko spojrzy w okno, tam na górze — jeśli zostawiam lufcik otwarty i oświetlony, znaczy to, że przyszedłem i że wejść można, to mój osobisty Sezam. Mówię tylko: Sezam. Bo co do lilij, jeśli ich pan pragnie, radziłbym szukać gdzie indziej.

I kłaniając mi się z lekką arogancją, gdyż arystokratyczna klientela i banda młodzieńców, którym przewodził niby pirat, nauczyły go pewnego spoufalenia, miał już mnie opuścić, kiedy detonacja wywołana bombą, której nie wyprzedziły syreny, sprawiła, że doradził mi, bym zabawił z nim jeszcze chwilę. Niebawem otwarto ogień zaporowy, który świadczył swoją gwałtownością, że to bardzo blisko i że samolot niemiecki szybuje akurat gdzieś nad nami.

W okamgnieniu ulice zrobiły się całkiem czarne. Chwilami tylko samolot nieprzyjacielski unosząc się dość nisko oświetlał punkt, na który chciał zrzucić bombę. Nie mogłem odnaleźć drogi. Wspomniałem, jak pewnego dnia jadąc do La Raspelière napotkałem samolot, na którego widok koń mój stanął dęba, jakby ujrzał boga. Pomyślałem, że spotkanie byłoby teraz odmienne i że zabiłby mnie bóg zła. Przyspieszyłem kroku, żeby uciec przed nim, jak wędrowiec umyka przed falą przypływu, krążyłem wkoło po czarnych placach nie mogąc znaleźć wyjścia. Na koniec jął mi przyświecać płomień pożaru i zdołałem odnaleźć drogę, wśród nieprzerwanego łoskotu dział. Lecz myśl moja zwróciła się ku innemu przedmiotowi. Myślałem o domu Jupiena, może zamienionym już teraz w popioły, gdyż bomba upadła bardzo blisko ode mnie, jak tylko wyszedłem — owym domu, na którym pan de Charlus mógłby proroczo napisać „Sodoma", jak to był uczynił z niemniejszym darem jasnowidzenia albo, kto wie, w mo mencie kiedy wybuchał wulkan i kataklizm już się rozpoczął, (nieznany mieszkaniec Pompei. Ale cóż obchodziły syreny i bombowce Gotha tych, co nadeszli po rozkosz? Rama socjalna, rama natury otaczająca naszą miłość — nie myślimy o nich prawie. Burza szaleje na morzu miotając okrętem we wszystkie strony, z nieba walą strumienie skręcane wichurą, a my poświęcamy temu najwyżej sekundę uwagi, aby odpędzić kłopot, w jaki nas wprawia ta. potężna dekoracja, wśród której znaczymy tak niewiele — i my, i ciało, do którego próbujemy się zbliżyć. Syrena zwiastująca bomby nie zaniepokoiła bardziej stałych klientów Jupiena, niżby poruszyła ich góra lodowa. Nie dość na tym, zagrożeni w swoim bezpieczeństwie fizycznym uwalniali się od chorobliwego lęku, który dręczył ich z dawien dawna. Otóż fałszywie się mniema, że skala lęków odpowiada skali wywołujących je niebezpieczeństw. Możemy bać się bezsenności nie bojąc się wcale poważnego pojedynku — bać się szczura nie bojąc się lwa.

Przez kilka godzin policjanci troszczyli się raczej o życie mieszkańców, rzecz tak mało ważną, i nie zdecydowaliby się ich kompromitować. Tego lub owego bardziej niż odzyskanie wolności moralnej kusił mrok, co zapadł raptem na ulicach. Niektórzy nawet z owych pompejańczyków, roszeni już deszczem ognistym, zeszli w korytarze metra, ciemne niczym katakumby. Wiedzieli, owszem, że nie będą tam sami. Otóż ciemność, co zalewa wszystko niczym nowy żywioł, działa na niektórych w sposób nieodparcie kuszący, niweczy bowiem pierwsze stadium rozkoszy i wprowadza nas bez żadnych wstępów w dziedzinę pieszczot, dokąd zazwyczaj docieramy dopiero po pewnym czasie. Niezależnie od tego, czy przedmiot naszych pożądań stanowi kobieta czy też mężczyzna, przypuśćmy nawet — ktoś łatwy, kto nie wymagałby skomplikowanych umizgów przedłużających się do nieskończoności w salonie (przynajmniej za dnia), wieczorem (nawet na ulicy oświetlonej choćby słabo) istnieją, tu przynajmniej działania wstępne, kiedy jedynie oczy pożerają winogrona zielone jeszcze i kiedy lęk, jaki budzą w nas przechodnie, a również i ktoś upragniony, przeszkadza nam tak, iż potrafimy tylko spoglądać i mówić. W ciemnościach cała ta odwieczna gra rozsypuje się w gruzy, ręce, wargi, ciała mogą pierwsze rozpocząć igraszkę. Zdołasz zawsze wytłumaczyć się ciemnością z pomyłek, jakie ciemność rodzi, jeśli zostaniesz źle przyjęty. A jeśli przyjmą cię dobrze, bezpośrednia odpowiedź ciała, które nie cola się, lecz przybliża, daje nam o tej (lub o tym), do której zwracamy się w milczeniu, pojęcie, że jest kimś pozbawionym przesądów i występnym, pojęcie, od którego wzmaga się nasza radość, że mogliśmy się wgryźć w miąższ owocu nie pożerając go wzrokiem i nie prosząc o pozwolenie. A tymczasem ciemności trwają; zatopieni tym nowym żywiołem, klienci Jupiena mniemając, iż odbyli podróż i że ściągnęli tu, by przyglądać się zjawisku naturalnemu jak przypływ albo zaćmienie i miast w rozkoszy gotowej już całkiem i zadomowionej smakować w przypadkowych spotkaniach wśród nieznanego, odprawiali przy wulkanicznym pomruku bomb, u stóp pompejańskiego burdelu, rytuał sekretny w mrokach katakumb.

W sali zebrało się wielu mężczyzn, którzy nie chcieli uciekać. Nie znali się między sobą, należeli jednak, było to widoczne, do sfer mniej więcej tych samych, bogatych i arystokratycznych. Wygląd każdego z nich cechowało coś odrażającego, skutek zapewne niestawiania oporu poniżającym uciechom. Jeden z nich, kolos, miał twarz usianą czerwonymi cętkami, jak opój. Dowiedziałem się, że na początku sam nie pił, a tylko czerpał rozkosz w rozpijaniu młodych ludzi. Przerażony jednak na myśl, że mogliby go wziąć do wojska (choć zdawał się już mieć ponad pięćdziesiątkę), ą był nader otyły, jął pić na umór, starając się przekroczyć sto kilogramów, powyżej bowiem tej wagi zwalniano. A teraz, kiedy zamysł odmienił się w nałóg, znajdowano go stale w szynku, dokąd zawsze, mimo bacznego nadzoru, potrafił się wymknąć. Ale kiedy otworzył usta, przekonałem się, że człowiek ten, inteligencji zresztą miernej, wiedział wiele, był wykształcony, obyty i kulturalny. Wszedł również inny mężczyzna — z wielkiego świata, bardzo młody, niezmiernej dystynkcji fizycznej. Nie dostrzegałeś jeszcze na nim, prawdę mówiąc, żadnych zewnętrznych stygmatów zepsucia, ale, co bardziej zbijało z tropu, istniały w nim wewnętrzne. Bardzo wysoki, twarz urocza — odezwania jego zdradzały inteligencję całkiem różną od inteligencji sąsiadującego z nim alkoholika i, bez przesady, naprawdę wybitną. Cokolwiek by jednak powiedział, doklejał do tego minę, która pasowałaby do innego zdania. Jak gdyby posiadając nienaruszony skarbiec wyrazów twarzy ludzkiej, żył w innym świecie i wydobywał na światło dzienne te wyrazy w niewłaściwym porządku — sypał jakby na los szczęścia uśmiechami i spojrzeniami, które nie miały żadnego związku z tym, co słyszał wokół siebie. Obudził we mnie nadzieję, żyje bowiem jeszcze na pewno, że padł ofiarą nie chronicznej choroby, ale przemijającej intoksykacji. Przypuszczalnie, gdyby ktoś poprosił wszystkich tych mężczyzn o bilety wizytowe, zdziwiłby się, że należą oni do wyższych sfer społecznych. Ale pewien narów, i to najsilniejszy ze wszystkich, bezwolność odbierająca każdemu możność oporu, gromadził ich tu w pokojach oddzielnych co prawda, ale podobno gromadził co wieczór, tak iż gdyby z nazwiska byli znani kobietom światowym, straciłyby one stopniowo z oczu i twarze tych mężczyzn, i wszelką okazję do przyjmowania ich u siebie. Otrzymywali jeszcze zaproszenia, lecz nawyk sprowadzał ich do tego skomplikowanego burdelu. Niezbyt się zresztą z tym ukrywali, w przeciwieństwie do boyów hotelowych, robotników etc. dostarczających im rozkoszy. A pominąwszy wiele względów łatwych do odgadnięcia tłumaczy się to tak: dla robotnika, dla lokaja iść tam było tym samym, co dla kobiety cieszącej się dobrą opinią odwiedzić dom schadzek; niektórzy, przyznając się, iż tam wstąpili, powiadali na swoją obronę, że zdarzyło im się to tylko raz, a sam Jupien, kłamiąc z uwagi na ich reputację albo żeby uniknąć wszelkiej konkurencji, zapewniał: „Ależ skąd! Nie bywa u mnie i nie chciałby tu przychodzić." Dla ludzi światowych to rzecz mniejszego znaczenia, tym bardziej że inni światowcy, którzy tam nie chodzą, nie. wiedzą, na czym to polega, i nie interesują się waszym życiem. Natomiast jeśli idzie o klub lotniczy, gdyby ten i ów monter pokazał się tam, koledzy, szpiegując go, nie wstąpiliby t a m za nic w świecie ze strachu, żeby sprawa się nie rozniosła.

Kierując się ku domowi rozmyślałem, jak szybko sumienie przestaje współdziałać z naszymi nawykami, jak pozostawia je ich rozwojowi nie troszcząc się o nie więcej i jak bardzo z tym momentem moglibyśmy się zdziwić sprawdzając po prostu od zewnątrz — z założeniem, iż angażują one całą jednostkę — uczynki ludzi, których wartość intelektualna lub moralna potrafi rozwijać się niezależnie w kierunku zgoła odmiennym. Był to oczywiście błąd w wychowaniu albo też brak wszelkiego wychowania, połączony ze skłonnością do zarobków zdobywanych sposobem, jeśli nienajmniej przykrym (wiele prac bowiem winno w ostatecznym rozrachunku okazać się milszymi, ale czyż na przykład chory nie splata sobie ze swoich manij, prywacyj i leków egzystencji znacznie cięższej, niż uczyniłaby to sama choroba, częstokroć lekka, z którą, jak mu się zdaje, tym sposobem walczy?), to chociaż możliwie jak najmniej pracowitym, a który przywiódł tych „mło dzieńców" do tego, iż, by tak rzec, w absolutnej niewinności i za lichą opłatą robili coś, co nie sprawiało im żadnej satysfakcji, budząc w nich na pewno z początku żywą odrazę.* Można by na tej podstawie uważać ich za, zepsutych do gruntu, lecz nie tylko na wojnie okazywali się świetnymi żołnierzami, niezrównanymi „zuchami", w życiu cywilnym składali niemniej często dowody dobroci serca, a bywali też ludźmi całkiem porządnymi. Od dawna, już przestali się orientować, co w życiu, jakie prowadzili, mogło być moralne, a co niemoralne, było to bowiem życie ich otoczenia. Podobnie jak studiując niektóre okresy historii starożytnej dziwimy się, że jednostki indywidualnie, dobre uczestniczą bez wahania w masowych mordach czy w krwawych ofiarach z ludzi, które wydawały im się zapewne czymś naturalnym. Komuś, kto za dwa tysiące. lat będzie czytał historię naszych czasów, wydadzą się one przypuszczalnie epoką, kiedy również i pewne sumienia wrażliwe, czyste nurzały się w środowisku witalnym po twornie szkodliwym — za takie bowiem je uzna — do którego potrafiły się przystosowywać.

Z drugiej strony, niewielu znałem ludzi, a nawet, rzec mogę, nie znałem nikogo takiego, kto pod względem inteligencji i wrażliwości byłby bogatszy od Jupiena; bo tych uroczych „nabytków" stanowiących kanwę duchową jego odezwań nie zawdzięczał ani żadnym naukom gimnazjalnym, ani żadnej z owych kultur uniwersyteckich, które zdołałyby uformować zeń człowieka nader wybitnego, gdy tymczasem tylu dobrze urodzonych młodzieńców nie wynosi z nich żadnej korzyści. To prosty, wrodzony zmysł, gust naturalny wytworzyły u niego, dzięki lekturom rzadkim, przypadkowym i dorywczym, lekturom dla zabicia czasu, tę trafność wysłowienia, w którym objawiała się mimo woli cała symetria języka, roztaczając swoje piękno. Natomiast rzemiosło, jakim się trudnił, mogło — i słusznie z  pewnością — uchodzić za jedno z najintratniejszych, ale też za ostatnie z ostatnich. Co zaś do pana de Charlus, to — jakąkolwiek w swojej arystokratycznej durnie pałałby wzgardą dla „ludzkich języków" — jakżeż pewne poczucie godności osobistej i szacunku dla siebie nie zdołało go zmusić, by odmawiał swoim zapędom zmysłowym tych lub owych zadowoleń, których jedyne wytłumaczenie stanowiłaby chyba już zupełna demencja?

A jednak i baron, i Jupien z tak już widać dawna powzięli nawyk oddzielania moralności od czynów wszelkiego rzędu (co skądinąd może się zdarzyć również ludziom sprawującym funkcje zgoła odmienne, czasami sędziemu, czasami mężowi stanu i wielu jeszcze innym), że nawyk ten (nigdy już bowiem nie radzili się poczucia moralnego), ugruntowując się z dniem każdym, jak pogarsza się choroba, osiągnął wreszcie moment, w którym ów zgodny Prometeusz zezwolił Sile, by przygwoździła go do głazu Materii czystej.

Rozumiałem chyba dobrze, iż było to u pana de Charlus nowe stadium choroby, która od czasu, jak się w niej rozeznałem, i sądząc po różnych jej etapach, jakich byłem świadkiem, postępowała w swojej ewolucji ze wzrastającą szybkością. Biedny baron nie był już teraz widać nazbyt daleki od kresu, od śmierci, gdyby nawet nie poprzedziło jej, według życzeń i proroctw pani Verdurin, uwięzienie, które w jego wieku mogłoby zresztą tylko przyspieszyć koniec. A jednak może wyraziłem się niedokładnie: głaz Materii czystej. Kto wie, czy w tej czystej Materii nie tliło się jeszcze trochę Ducha. Szaleniec ten wiedział dobrze mimo wszystko, iż pada ofiarą szaleństwa — i bawił się jednak w owych momentach, bo i dobrze wiedział, że ten, kto go bije, nie ma w sobie więcej złości od małego chłopca, któremu, kiedy dzieci bawią się w wojsko, przypadło zostać „Prusakiem" i na którego wszyscy rzucają się w szczerym zapale patriotycznym i z udaną nienawiścią. Ofiara szaleństwa, w której skład wchodziło jednak trochę osobowości pana de Charlus. Nawet w owych momentach aberacji natura ludzka (a bywa z nią podobnie w naszych amorach, w podróżach) zdradza jeszcze potrzebę wiary domagając się pozorów prawdy. Franciszka, kiedy jej opowiadałem o którymś z kościołów Mediolanu, miasta, dokąd zapewne nigdy nie pojedzie, lub o katedrze w Reims, lub choćby nawet o katedrze w Arras, których nie zdoła zobaczyć, bo zburzono je w mniejszym czy większym stopniu, zazdrościła bogaczom mogącym pozwolić sobie na oglądanie podobnych skarbów i wzdychała z nostalgiczną żałością: „Ach! Jakież to muszą być cuda!", ona, która mieszkając teraz od tylu lat w Paryżu nie zaciekawiła się dotąd katedrą Notre-Dame i nie poszła jej zobaczyć. Dlatego że Notre-Dame stanowi akurat część Paryża, miasta, gdzie płynie życie powszednie Franciszki i gdzie zatem trudno byłoby naszej starej służącej — jak również trudno byłoby i mnie, gdyby moje studia nad architekturą, nie skorygowały we mnie pod pewnymi względami moich skłonności z czasów Combray — lokować cel swoich marzeń.

W ukochanych przez nas osobach istnieją, immanentne dla nich, pewne marzenia, w których nie zawsze umiemy się rozeznać, ale za którymi zdążamy. I tak była to moja ufność w Bergotte'a, ufność w Swanna, która kazała mi pokochać Gilbertę, ufność w Gilberta Złego, która kazała mi pokochać panią de Guermantes. I jakże szeroka połać morza była zawarowana w mojej miłości, nawet najboleśniejszej, najzazdrośniejszej i jak najbardziej, zdawałoby się, indywidualnej, dla Albertyny! A zresztą przez ten właśnie moment indywidualny, w którym się zapamiętujemy, miłość nasza do kogoś jest już poniekąd aberacją. (A choroby ciała, te przynajmniej, które wiążą, się po trosze z systemem nerwowym, czyż nie są czymś w guście specyficznych upodobań lub specyficznych zatrwożeń, jakimi przejmują się nasze organy, nasze stawy, tak iż nabierają do pewnych klimatów odrazy równie upartej i niewyjaśnionej jak skłonność, którą pewni mężczyźni zdradzają na przykład do kobiet noszących lorgnon albo do woltyżerek? Któż by umiał powiedzieć, z jakim marzeniem trwałym i nieświadomym łączy się żądza, którą za każdym razem budzi w nas widok woltyżerki — nieświadomym i równie tajemniczym, jak na przykład dla kogoś, kto cierpiał od dziecka na astmę, jest wpływ jakiegoś miasta, na pozór całkiem podobnego do innych, gdzie jednak chory po raz pierwszy oddycha swobodnie?)

Otóż aberacje są jak miłość, w której skaza chorobowa wszystko przesłoni, wszystko zagarnie. Ale nawet w najsza leńszej z nich miłość rozpoznasz jeszcze. Upór, z jakim pan de Charlus nalegał, aby na ręce i nogi nakładano mu żelazne pierścienie wypróbowanej mocy, upór, z jakim domagał się plag i — mówił mi to Jupien — wszelkich okrutnych rekwizytów, które zdobywano z jak największym trudem, zwracając się nawet do marynarzy — służyły bowiem do zadawania tortur, które skasowano tam nawet, gdzie obowiązuje jak najsurowszy rygor, to znaczy na okrętach — na dnie tego wszystkiego tkwił u pana de Charlus cały jego sen o męskości, zaświadczany w potrzebie czynami brutalnymi, istniał cały wewnętrzny pejzaż dla nas niewidzialny, skąd padały jednak te lub owe odblaski, pręgierz, tortury feudalne: dekoracja jego średniowiecznej wyobraźni. W tymże przekonaniu, ilekroć się zjawiał, mówił do Jupiena: „Nie będzie alarmu, przynajmniej dziś wieczór, bo już teraz wyobrażam sobie, że spopieli mnie ogień z nieba jak mieszkańca Sodomy." I udawał lęk przed Gothami, nie dlatego by odczuwał chociaż cień trwogi, ale żeby pod tym pretekstem, w momencie kiedy zaryczą syreny, rzucić się w schron metra, gdzie liczył na jakąś rozkosz nocnych muśnięć połączoną z nieokreślonym marzeniem o średniowiecznych lochach i o in pace. W ogólności pragnienie to, żeby go zakuwano i smagano, zdradzało w swojej szpetocie sen równie poetyczny, jaki u innych stanowi chęć, by pojechać do Wenecji lub utrzymywać tancerki. I panu de Charlus tak ogromnie zależało na tym, aby ów sen dawał mu złudzenie rzeczywistości, iż Jupien musiał sprzedać drewniane łóżko z pokoju numer 43 i zastąpić je żelaznym, lepiej nadającym się do łańcuchów.

Wreszcie, kiedy byłem już pod moim domem, zadźwięczała pobudka. Wrzawę strażaków komentował ulicznik. Spotkałem Franciszkę, wracała z lokajem z piwnicy. Myślała, że już nie żyję. Powiedziała mi, że wstąpił Saint-Loup i przepraszając pytał, czy nie zgubił orderu, kiedy był u mnie rano z wizytą. Zauważył był bowiem właśnie, że go zgubił, a ponieważ nazajutrz rankiem miał wracać do swojej jednostki, chciał na wszelki wypadek sprawdzić, czy nie zgubił u mnie. Szukali oboje z Franciszką wszędzie, lecz nic nie znaleźli. Zdaniem Franciszki zgubił order przed bytnością, u mnie, gdyż, powiadała, wydawało jej się na pewno, mogłaby przysiąc, że nie widziała go na nim. Lecz tu się myliła. Ot i wartość naszych świadectw i wspomnień! A zresztą, nie miało to wielkiego znaczenia. Saint-Loup cieszył się taką samą estymą swoich przełożonych, jak miłością swoich żołnierzy, sprawę więc załatwi się bez trudu. Skądinąd wniosłem zaraz z dość oględnego entuzjazmu, z jakim Franciszka i lokaj wyrażali się o nim, że Saint-Loup wywarł na nich niezbyt korzystne wrażenie. Zapewne, syn lokaja i siostrzeniec Franciszki robili wszelkie możliwe wysiłki, żeby się dekować, a Saint-Loup robił takież wysiłki, tylko że w sensie przeciwnym, i z powodzeniem, żeby się narażać na jak największe niebezpieczeństwa. Ale, sądząc po sobie, Franciszka i lokaj nie mogli w to uwierzyć. Byli przekonani, że bogaci siedzą zawsze jak u Pana Boga za piecem. Gdyby zresztą nawet wiedzieli o heroicznej odwadze Roberta, i tak nie wzruszaliby się nią wcale. Nie mówił „Szwaby", wychwalał przed nimi brawurę niemiecką, nie przypisywał zdradzie tego, żeśmy nie zwyciężyli już w pierwszych dniach. A oni właśnie chcieliby słuchać takich słów i to właśnie wydawałoby im się świadectwem odwagi. Toteż, choć nadal szukali orderu, do Roberta odnosili się chłodno. Ja zaś, domyślając się, gdzie zginął ów order*, doradziłem Franciszce i lokajowi, żeby poszli spać.

Lecz lokaj nigdy nie kwapił się rozstawać z Franciszką, od czasu jak dzięki wojnie znalazł nowy sposób, skuteczniejszy niż wygnanie zakonnic i sprawa Dreyfusa, by ją dręczyć. Tego wieczoru, jak i za każdym razem, kiedy zaglądałem do nich podczas kilkudniowej bytności w Paryżu przed wyjazdem do innego sanatorium, usłyszałem, jak lokaj klarował przerażonej Franciszce:

— Nie spieszą się, oczywista, czekają, aż owoc dojrzeje, ale tego dnia, kiedy wezmą Paryż, tego dnia litości nie będzie!.

— Jezu Nazareński, Panno Najświętsza! — wołała Franciszka. — To mało im jeszcze, że podbili tę biedną Belgiję! Dość się nacierpiała, kiedy ją zajęni.

— Belgia Belgią, pani Franciszko, tutaj oni dopiero pokażą! — A że wojna rzuciła na rynek rozmów toczących się między ludem pewną ilość terminów, z którymi lud zaznajamiał się jedynie wzrokowo przy czytaniu gazet, a więc przeinaczał je w konsekwencji, lokaj dodawał: — Nie mogę zrozumieć, zwariował ten świat czy co... Zobaczy pani Franciszka, przygotowują nową łofenzywę, jeszcze większą niż tamte.

Wzburzony, jeśli nie przez litość dla Franciszki i dla jakiegoś rozsądku strategicznego, to przynajmniej dla gramatyki, oznajmiłem, iż należy mówić „ofensywa", tyle tylko zyskawszy, że lokaj powtarzał Franciszce owo groźne zdanie, ilekroć wchodziłem do kuchni, kontent w równej niemal mierze z tego, że straszy koleżankę, jak i z faktu, iż on, eks-ogrodnik z Combray i zwykły lokaj, może pokazać swojemu panu, że jednak jest dobrym Francuzem w myśl zasad świętego Andrzeja Polnego, Deklaracja praw człowieka dała mu bowiem prawo wymawiać z całkowitą od nikogo niezależnością „łofenzywa" i nie dopuszczać, by ktoś rozkazywał mu w kwestii nie wchodzącej w zakres jego obowiązków, kwestii, na której temat od czasów rewolucji nikomu nie przysługuje tytuł robienia mu uwag, skoro wszyscy jesteśmy sobie równi.

Zmartwiłem się więc słysząc, jak przedstawia Franciszce operację zwaną wielką „łofenzywą" z uporem to mającym na celu, by dowieść mi, że wymawia tak nie wskutek nieuctwa, lecz powodując się dojrzałą i przemyślaną decyzją. Mieszał rząd, gazety w jednej i tej samej pełnej nieufności trzeciej osobie:

— Oni mówią wciąż o szwabskich stratach, ale nie mówią o naszych, a podobnież są dziesięć razy większe. Oni mówią, że Szwaby już ledwie zipią, że już nie mają co jeść, a ja myślę, że mają sto razy więcej od nas do jedzenia. Nie trzeba nas jednak nabijać w butelkę. Jakby nie mieli co jeść, nie biliby się jak to któregoś dnia, kiedy nam zabili sto tysięcy młodziaków poniżej lat dwudziestu.

Przesadzał na każdym kroku mówiąc o zwycięstwach niemieckich, jak przesadzał niegdyś mówiąc o triumfach radykałów; rozwodził się jednocześnie nad okrucieństwami niemieckimi, aby zwycięstwa te były tym smutniejsze dla Franciszki, która powtarzała bez przerwy: „O Najświętsza Panno Anielska! O Matko Boska, o Matko Boska!", a czasami, żeby dokuczyć jej w inny sposób, powiadał: „A zresztą nie jesteśmy więcej od nich warci, to, co robimy w Grecji, nie jest lepsze niż to, co oni wyrabiają w Belgii. Zobaczy pani Franciszka, że narazimy się wszystkim i że będziemy musieli bić się ze wszystkimi narodami" — choć sytuacja przedstawiała się akurat odwrotnie. W dni, kiedy nadchodziły dobre nowiny, i tak umiał sobie powetować zapewniając Franciszkę, że wojna potrwa trzydzieści pięć lat, przewidując zaś możliwości zawarcia pokoju zapewniał, że pokój potrwa najwyżej parę miesięcy, po czym nastąpią batalie, wobec których batalie obecne są tylko dziecinną igraszką — a po których z Francji nie zostanie kamień na kamieniu.

Zwycięstwo aliantów wydawało się, jeśli nie bliskie, to przynajmniej niemal pewne i z przykrością wyznać trzeba, lokaj rozpaczał nad tym. Skoro bowiem sprowadził wojnę „światową", jak i wszystko inne, do wojny, którą, toczył skrycie z Franciszką (lubił ją skądinąd mimo to, jak potrafimy lubić osobę, którą radzi przywodzimy co dzień do pasji, ogrywając ją w domino), zwycięstwo urzeczywistniało się w jego oczach pod postacią pierwszej rozmowy, w której będzie musiał znieść takie oto słowa Franciszki: „Koniec nareszcie i teraz odbierzemy więcej, niż daliśmy im w 70 roku." Spodziewał się zresztą, że nie uniknie tych fatalnych terminów, gdyż nieświadomy patriotyzm przejmował go wiarą, jak i każdego Francuza wydanego na pastwę podobnych miraży — jak i mnie od początku mojej choroby — że zwycięstwo, podobnie jak wyzdrowienie, ma nastąpić nazajutrz. Uprzedzał więc wypadki oznajmiając Franciszce, że zwycięstwo, kto wie, nadejdzie, ale z tej przyczyny krwawi mu serce, zaraz bowiem po nim nastąpi rewolucja, a potem inwazja.

— A po tej wojnie cholernej tylko Szwaby podniosą się prędko, pani Franciszko, zarobili już na niej setki miliardów. A jak nam odpalą choć grosik, to ci będzie heca! Napiszą o tym pewnie w gazetach — dodał przez ostrożność i na wszelki wypadek — żeby uspokoić naród, jak od trzech lat piszą, że wojna jutro się skończy.

Słowa te tym bardziej zbijały Franciszkę z tropu, że istotnie wierząc zrazu raczej optymistom niż lokajowi przekonała się potem, że wojna, co w jej mniemaniu miała skończyć się po dwóch tygodniach, choć „zajęni tę biedną Belgiję", trwała nadal, że nie posuwaliśmy się wcale — źle bowiem tłumaczyła sobie fakt ustalenia się frontów — i że wreszcie jeden z jej niezliczonych „chrześniaków", któremu oddawała wszystko, co zarobiła u nas, opowiadał jej, że zatajono to albo znów tamto.

— A wszystko odbije się na robotniku — konkludował lokaj. — Pani Franciszko, zabiorą pani ziemię.

— O Jezu Nazareński!

Lecz od tych dalekich nieszczęść wolał bliższe i pożerał gazety w nadziei, że zdoła kiedyś obwieścić Franciszce przegraną. Wyczekiwał złych nowin, jak oczekujemy przyjemnych niespodzianek, licząc, że wszystko przybierze obrót na tyle zły, by przerazić Franciszkę, i nie na tyle — żeby mógł na tym ucierpieć materialnie. Tak więc radowałby się nalotem zeppelinów, żeby patrzyć, jak Franciszka chowa się do piwnicy — i radość tę wzmagało przekonanie, że w mieście tak wielkim jak Paryż bomba nie musi spaść akurat na nasz dom.

Skądinąd Franciszkę zaczynał znów ogarniać chwilami jej dawny pacyfizm z Combray. Żywiła niemal wątpliwości co do „bestialstw niemieckich".

— Na początku wojny powiadano nam, że Niemcy to mordercy, zbóje, istni bandyci, Szwabbby...

(Dodawała Szwabom kilka „b" z tej racji, iż oskarżanie Niemców o morderstwa wydawało jej się w ostateczności czymś do przyjęcia, lecz oskarżanie, że są Szwabami — czymś raczej nieprawdopodobnym, jako zbytnia już potworność. I tylko było czymś niezbyt zrozumiałym, jaki to sens tajemniczo-straszliwy nadawała Franciszka słowu „Szwab", skoro chodziło, o początek wojny, i nie pojmowałem też, czemu wymawia je z wahaniem w głosie. Wątpliwości bowiem, że Niemcy są przestępcami, mogły być w istocie słabo uzasadnione, ale same w sobie, z logicznego punktu widzenia, nie zawierały sprzeczności. Ale jakżeż wątpić, czy byli Szwabami, skoro słowem tym lud określa właśnie Niemców? Zapewne powtarzała tylko pośrednio gwałtowne wypowiedzi, jakie słyszała podówczas, a w których ze szczególną energią kładziono nacisk na słowo „Szwab".)

— Uwierzyłam w to wszystko — powiadała — ale pytam ja kogo, czy nie jesteśmy takie same gałgany.

Tę myśl bluźnierczą chytrze podsuwał Franciszce lokaj, który widząc, że jego koleżanka czuje pewną sympatię do króla Konstantyna greckiego, roztaczał wciąż przed nią obraz monarchy pozbawianego przez nas jadła, dopóki nie ustąpi. Abdykacja więc owego króla tak mocno wzburzyła Franciszkę, iż oświadczyła nawet:

— Nie jesteśmy od nich lepsi. Będąc w Niemczech postępowalibyśmy tak samo.

Widywałem ją zresztą rzadko przez tych kilka dni, odwiedzała bowiem wciąż kuzynów, o których mama powiedziała mi kiedyś: „Wiesz przecie, że są bogatsi od ciebie." Widywano we Francji postawę bardzo piękną i podówczas tak częstą w całym kraju, która dałaby świadectwo — gdyby znalazł się historyk, co uwieczniłby ją na pamiątkę — wielkości Francji, wielkości jej ducha, wielkości w stylu świętego Andrzeja Polnego, postawę, którą, nie mniej niźli żołnierze polegli nad Marną, okazywali cywile, co przeżyli na tyłach. Siostrzeniec Franciszki padł pod Berry-au-Bac, a wujostwem jego byli również owi jej krewni, milionerzy, eks-właściciele ogromnej kawiarni, co dorobiwszy się fortuny wycofali się już od dawna z interesów. Poległ — był niemajętnym właścicielem małej kawiarenki, zmobilizowano go, wyruszył na front mając lat dwadzieścia pięć, zostawił młodą żonę, samą jedną, zleciwszy jej pieczę nad skromnym barem, spodziewał się, że wróci tam po kilku miesiącach. Zginął. A wtedy stała się rzecz taka. Kuzynostwo Franciszki, milionerzy, nie spokrewnieni wcale z młodą kobietą, wdową po ich siostrzeńcu, opuścili wieś, gdzie zamieszkali przed dziesięciu laty, i wrócili do swojej branży, nie biorąc od właścicielki baru ani grosza; co dzień o szóstej rano milionerka, prawdziwa dama, i jej córka, „panienka", były już ubrane i gotowe dopomagać powinowatej. I tak już blisko trzy lata zmywały szklanki, kieliszki, podawały klientom jedzenie od rana do pół do dziesiątej wieczór, bez jednego dnia wypoczynku. W książce tej, gdzie nie ma ani jednego nie zmyślonego faktu, gdzie nie znalazłbyś ani jednej postaci „z kluczem", gdzie wszystko sfingowałem zależnie od potrzeby przeprowadzania dowodów, winienem oznajmić ku chwale mojego kraju, że li tylko krewnimilionerzy Franciszki, co porzucili wygodne życie na wsi, by wspomóc nie mającą w nikim oparcia siostrzenicę, są tu — oni jedni — postaciami rzeczywistymi, istniejącymi. I w przekonaniu, że nie zadrasnę ich w skromności, gdyż i tak nigdy tej książki nie przeczytają, z dziecinną radością i głębokim wzruszeniem, skoro nie sposób mi przytoczyć nazwisk tylu innych łudzi, co na pewno zachowali się podobnie i dzięki którym Francja ocalała, wpisuję tutaj prawdziwe ich nazwisko: byli to państwo Larivière, nazwisko jakże zresztą francuskie. Jeśli trafiali się wstrętni dekownicy, jak ów apodyktyczny młodzieniec w smokingu, którego widziałem u Jupiena, a który troszczył się jedynie o to, żeby się dowiedzieć, czy będzie mógł mieć Leona o wpół do jedenastej, gdyż wybiera się na „proszone śniadanie", winę ich odkupił nieprzebrany tłum Francuzów od świętego Andrzeja Polnego i wszyscy ci wspaniali żołnierze, z którymi na równi stawiam Lariviere'ów.

Lokaja aby wzmóc niepokoje Franciszki, pokazywał jej stare „Lectures pour Tous", które skądś wytrzasnął i gdzie na okładce (numery te datowały się sprzed wojny) figurowała „niemiecka rodzina cesarska".

— Oto nasz jutrzejszy władca — powiadał lokaj do Franciszki wskazując „Wilusia". Wytrzeszczała oczy, po czym spoglądała na kobietę siedzącą obok i mówiła:

— A to Wilusica!

Wyjazd mój z Paryża opóźniła wiadomość, która przejęła mnie takim smutkiem, że przez dłuższy czas nie byłem w stanie wyruszyć w drogę. Dowiedziałem się, tak, o śmierci Roberta de Saint-Loup, który zginął na drugi dzień po powrocie na front, osłaniając odwrót swoich żołnierzy. Nie znałem człowieka, który żywiłby mniej nienawiści do ludu (w wypadku zaś cesarza, to, dla racji szczególnych i fałszywych zapewne, sądził, że Wilhelm II usiłował raczej udaremnić aniżeli rozpętać wojnę). Nie żywił też i żadnej nienawiści do germanizmu: ostatnie słowa, jakie padły przy mnie z jego ust przed sześcioma dniami, były początkiem pieśni Schumanna, którą zanucił u nas na schodach, dla mnie, po niemiecku — z uwagi więc na sąsiadów musiałem go uciszyć. Wdrożony dobrą, najwyższą edukacją w ogołacanie swoich postępków ze wszelkich usprawiedliwień, inwektyw i frazesów, unikał w obliczu wroga, jak i w momencie mobilizacji, czegokolwiek, co mogłoby mu zagwarantować życie, usuwając się zawsze w cień przy innych, to zaś znajdowało wyraz w całym jego sposobie bycia, nawet w geście, jakim zamykał drzwiczki dorożki odprowadzając mnie z odkrytą głową , kiedy wychodziłem od niego. Kilka dni spędziłem zamknięty w swoim pokoju, rozmyślając o Robercie. Wspominałem pierwszą jego bytność w Balbec, kiedy w białawych wełnach, z oczyma zielonawymi i ruchliwymi jak morze, przechodził przez hall sąsiadujący z główną jadalnią, skąd poprzez oszklone ściany było widać morze. Wspominałem tę istotę tak szczególną, jaką wydał mi się wtedy, istotę, której przyjacielem tak bardzo pragnąłem zostać. Życzenie to spełniło się przechodząc moje najśmielsze nadzieje, nie sprawiwszy mi jednak wtedy niemal żadnej radości, i dopiero później zorientowałem się w ogromnych zaletach, i w czymś innym jeszcze, jakie taiła w sobie ta wykwintna powierzchowność. Wszystkim tym, zarówno złym, jak i dobrym, co dzień darzył nie oglądając się na nic,- ostatniego zaś dnia, ruszając do ataku na nieprzyjacielskie okopy, powodował się wielkodusz nością i poświęceniem na usługi dla innych wszystkiego, co tylko posiadał, tak samo jak pewnego wieczoru biegł ku mnie po restauracyjnych kanapach, żeby zaoszczędzić mi fatygi. A to, że widywałem go w sumie tak rzadko, w miejscach tak odmiennych, w okolicznościach tak rozmaitych i rozdzielonych tyloma przerwami — w owym hallu w Balbec, w kawiarni w Rivebelle, w koszarach kawaleryjskich i przy obiadach żołnierskich w Doncières, w teatrze, gdzie spoliczkował dziennikarza, u księżnej de Guermantes — dawało mi obrazy jego życia tym mocniej zastanawiające, tym wyraźniejsze, a jego śmierć przejmowała mnie smutkiem więcej świadomym, niż to bywa po stracie osób nawet bardziej kochanych, ale z którymi łączy nas znajomość tak ciągła, iż wizerunek, jaki zachowujemy po nich, stanowi już tylko rodzaj fali pośredniej wśród nieskończonej ilości wizerunków niedostrzegalnie różniących się między sobą, a i to jeszcze dodać trzeba, iż uczucie nasze raz nasycone nie żywi — jak w przypadku, kiedy widujemy się z kimś tylko w określonych momentach i w toku spotkań nie dokończonych wbrew temu komuś i wbrew nam — złudzeń, że mogłoby się pojawić uczucie większe, którego pozbawiły nas li tylko okoliczności.

Po kilku dniach od chwili, jak dostrzegłem Roberta, kiedy gonił swój monokl, i wyobraziłem go sobie, jako człowieka nader wyniosłego, w owym hallu w Balbec, pojawił się inny kształt żywy, który ujrzałem po raz pierwszy na plaży w Balbec, a dziś też już istniejący tylko pod postacią wspomnienia: była to Albertyna miesząca stopami piasek w ów pierwszy wieczór, oziębła dla wszystkich i morska jak mewa. Ona, którą pokochałem tak prędko, iż aby spacerować z nią co dzień, nie ruszyłem się ani razu z Balbec w odwiedziny do Roberta de Saint-Loup. A jednak historia mojej z nim znajomości zawiera również i świadectwo, że na moment przestałem kochać Albertynę, gdy bowiem zainstalowałem się na czas jakiś obok Roberta w Doncières, to z żalu, iż nie odwzajemniono mi uczucia, jakie żywiłem dla pani de Guermantes. Życie jego i życie Albertyny, życia, które poznałem tak późno, jedno i drugie w Balbec, oba te życia tak wcześnie zakończone skrzyżowały się zaledwie; jego to — powtarzałem sobie widząc, jak zwinne czółenka lat przeciągają, nici między tymi z naszych wspomnień, które wydawały się zrazu jak najbardziej niezależne od siebie — jego to wysłałem do pani Bontemps, kiedy Albertyna mnie porzuciła. A poza tym tak się zdarzyło, . iż oba te życia miały, każde z osobna, sekretną paralelę, której nie podejrzewałem. Życie Roberta napawało mnie teraz może większym smutkiem aniżeli życie Albertyny, które stało się dla mnie tak obce. Ale nie mogłem się pocieszyć, że oboje żyli tak krótko. Albertyna i Robert powiadali mi często, opiekując się mną: „Jesteś taki chory." I to oni umarli, oni, których wizerunki, oddzielone przerwą tak właściwie krótką, mogłem zestawić: wizerunek ostatni, przed okopami, w rzece — z pierwszym, który, nawet w przypadku Albertyny, miał dla mnie wartość tylko dzięki skojarzeniu z obrazem słońca zachodzącego na morzu.

Franciszka przyjęła śmierć Roberta z większą żałością aniżeli śmierć Albertyny. Wzięła od razu na siebie swoją rolę płaczki, komentując pamięć zmarłego lamentem i bolesnymi trenami. Popisywała się swoim zmartwieniem, a na twarzy jej pojawiała się oschłość i odwracała głowę tylko wtedy, jeśli mimo woli ukazałem jej swoją twarz, wolała bowiem udawać, że mojej twarzy nie widzi. Gdyż, jak to bywa u wielu osób nerwowych, nerwowość innych, zbyt zapewne podobna do jej nerwowości, budziła w niej grozę. Lubiła teraz chwalić się najlżejszymi bólami w karku, zawrotami głowy lub tym, że się o coś uderzyła. Ale kiedy wspomniałem o którymś z moich cierpień, robiła się znów stoicka, poważna i udawała, że nie słyszy.

— Biedny margrabia — powiadała, choć nie mogła obronić się przed myślą, że stawałby na głowie, byle tylko nie iść na front, a kiedy już go zmobilizowano, żeby umknąć niebezpieczeństwu. — Biedna pani — mówiła myśląc o pani de Marsantes — ależ ona musiała płakać, kiedy dowiedziała sie o śmierci swojego synka! Żebyż choć mogła go zobaczyć, ale może to i lepiej, że nie mogła, bo miał nos przecięty na dwoje, a twarz taką, że już nie miał twarzy.

I oczy Franciszki napełniały się łzami, wśród których przebijała jednak okrutna chłopska ciekawość. Zapewne Franciszka współczuła z całego serca w boleści pani de Marsantes, ale też i żałowała, iż nie zaznajomiła się z formą, jaką przybrał ten ból, i że nie mogąc nasycić nim oczu nie mogła strapić się dodatkowo. A że rozpłakałaby się z wielką ochotą i chętnie pokazałaby mi swoje łzy, odezwała się dla treningu:

— Obeszło mnie to, nie powiem!

Na mnie też wypatrywała śladów zgryzoty, i to z taką chciwością, iż mówiąc o Robercie pozorowałem niejaką oschłość. I chyba raczej powodując się duchem naśladownictwa i dlatego że tak od kogoś słyszała, gdyż istnieją szablony zarówno w pokoju kredensowym, jak w sali jadalnej, powtarzała, nie bez jednak satysfakcji właściwej ludziom ubogim:

— Całe to bogactwo nie przeszkodziło mu zemrzeć jak i każdemu i na nic mu się już nie zda.

Lokaj skorzystał z okazji, by powiedzieć Franciszce, że smutne to zapewne, ale też i drobiazg w porównaniu z milionami żołnierza padającymi co dzień — mimo wszelkich wysiłków rządu, by zataić ten fakt. Ale tym razem lokajowi nie udało się spotęgować bólu Franciszki, tak jak się spodziewał, Franciszka odpowiedziała bowiem: .

— To prawda, że inni też umierają dla Francji, ale to sami nieznajomi; zawszeć to bardziej obchodzące, kiedy padają znajome ludzie.

I Franciszka, znajdując przyjemność w płaczu, dodała jeszcze:

— Trzeba uważać i powiedzieć. mi, gdyby w gazetach pisało o śmierci margrabiego.

Robert często powtarzał mi ze smutkiem, na długo jeszcze przed wojną: „Ech, moje życie, nie mówmy o nim lepiej, jestem z góry skazany." Czy była to aluzja do inwersji, którą udawało mu się aż dotąd ukrywać przed wszystkimi, ale o której wiedział, traktując ją jednak może jako przypadek zbyt poważny — tak postępują dzieci, co po raz pierwszy zaznały praktyk miłosnych albo nawet wcześniej, kiedy odkrywszy rozkosz samotną wyobrażają sobie, że są podobne roślinom, które rozsiawszy swój pyłek muszą zaraz umrzeć. A może źródło tej przesady tkwiło u Roberta, jak u dzieci — podobnie bywa z pojęciem grzechu, z którym nie oswoiliśmy się jeszcze -— w tym, iż doznanie całkiem świeże cechuje siła niemal straszliwa, z czasem jednak łagodniejąca; albo też może, uzasadniając to w potrzebie śmiercią swojego ojca zmarłego dość młodo, przeczuwał własny przedwczesny koniec? Zapewne, przeczucia takie wydają się niemożliwe. Niemniej śmierć podlega chyba pewnym prawom. Rzekłbyś na przykład nieraz, iż dzieci zrodzone z rodziców zmarłych w późnej starości, lub też za młodu, są niemal zmuszone opuszczać ten świat w wieku identycznym z wiekiem rodziców i jedne wloką za sobą aż do setnego roku życia swoje strapienia i nieuleczalne choroby, a drugie, mimo egzystencji szczęśliwej i higienicznej, zabiera w terminie przedwczesnym i nieodwołalnym nie szczęście tak dogodne i przypadkowe (chociaż może tkwić głęboko korzeniami w charakterze), iż wydaje się tylko formalnością konieczną, by zrealizowała się śmierć. I czy nie byłoby możliwe, żeby śmierć, sama w sobie przypadkowa — jak śmierć Roberta, związana skądinąd z jego charakterem na więcej może sposobów, niż uważałbym za właściwe tu powiedzieć — była, ona również, wpisana zawczasu, znana jedynie bogom, niewidzialna dla ludzi, lecz objawiająca się smutkiem na pół nieświadomym, na pół świadomym (a nawet, w tej ostatniej mierze, wyrażanym wobec ludzi z ową kompletną szczerością, z jaką zapowiadamy nieszczęścia, których, jak sądzimy w głębi duszy, zdołamy uniknąć, a które jednak nastąpią), charakterystycznym dla tego, kto nosi i wciąż dostrzega w sobie, niczym dewizę, fatalną datę?

Musiał być w tej ostatniej godzinie bardzo piękny. Oto, który za życia zdawał się taić w sobie, nawet kiedy siedział, nawet kiedy przechadzał się po salonie, zryw kawaleryjskiej szarży, on, który uśmiechem na trójkątnej twarzy maskował nieujarzmioną wolę — ruszył w końcu do natarcia. Uwolniona od książek wieżyczka feudalna stała się znowu żołnierską. I ów Guermantes zmarł bardziej sobą albo raczej kimś ze swojego rodu, w który się wtapiał i gdzie był już tylko jednym z Guermantów, jak widniało to symbolicznie na jego pogrzebie w kościele Świętego Hilarego w Combray, całym w kirach, od których czerni odcinało się czerwienią, poniżej mitry bez inicjałów i tytułów, „G" Guermantów — bo śmierć uczyniła go na powrót Guermantem.

Nim jednak pojechałem na ów pogrzeb, który nie odbył się zaraz, napisałem do Gilberty. Winienem był może napisać do księżnej Oriany de Guermantes, lecz powiadałem sobie, że potraktowałaby zapewne śmierć Roberta z takąż obojętnością, jaką objawiała, bywałem tego świadkiem, kiedy umierali inni ludzie, zdawałoby się tak ściśle związani z jej życiem, i że, kto wie nawet — a decydował tu sposób myślenia charakterystyczny dla Guermantów — starałaby się okazać, iż obca jest przesądom więzów krwi. Byłem nazbyt chory, żeby pisać do wszystkich. Sądziłem niegdyś, że ona i Robert lubili się bardzo, w takim sensie, jak to się mówi w salonach, to znaczy, że przy spotkaniach wymieniali serdeczne słowa, dając wyraz chwilowym uczuciom. Będąc jednak od niej z dala, Robert nie wahał się głosić, że to idiotka, ona zaś, jeżeli czasem widując go odczuwała egoistyczną radość, nie była zdolna, przekonałem się o tym, zadać sobie najlżejszej fatygi, użyć choćby jak najmniej obowiązująco swoich wpływów, żeby wyświadczyć mu przysługę — taką nawet, dzięki której uniknąłby nieszczęścia. Nieżyczliwość, jakiej złożyła dowód w stosunku, do niego odmawiając mu rekomendacji u generała de Saint-Joseph, kiedy Robert miał znów pojechać do Maroka, świadczyła, iż oddanie, jakie okazała mu z okazji ożenku, stanowiło jedynie rodzaj rekompensaty, która nic ją nie kosztowała. Zdziwiłem się więc bardzo na wieść (była akurat niedysponowana, kiedy Robert poległ), iż otoczenie uznało za swój obowiązek chować przed nią przez kilka dni, zmyślając jak najbardziej kłamliwe pozory, prasę, z której dowiedziałaby się o jego śmierci, aby uchronić ją przed ewentualnym wstrząsem. Ale zdziwiłem się jeszcze bardziej otrzymawszy wiadomość, że kiedy w końcu musiano wyjawić jej prawdę, księżna przepłakała cały dzień, rozchorowała się i długo — przeszło tydzień, było to długo jak na nią — nie mogła się uspokoić. Wzruszyłem się na wieść o tym smutku. Z jego przyczyny każdy może powiedzieć, a ja zapewnić mogę, że istniała między nimi wielka przyjaźń. Wspominając jednak, ile drobnych oszczerstw i złej woli we wzajemnym świadczeniu przysług zawierała ta przy jaźń, myślę, jak bagatelną jest wielka przyjaźń w wielkim świecie.

Skądinąd, nieco później, w okolicznościach pod względem historycznym ważniejszych, aczkolwiek mniej poruszały moje serce, pani de Guermantes ukazała się moim zdaniem w świetle jeszcze korzystniejszym. Ona, która będąc jeszcze panną nie szczędziła, jeśli pamiętacie, impertynenckich zuchwalstw członkom rosyjskiej rodziny cesarskiej, a będąc mężatką zwracała się do nich stale ze swobodą, za którą oskarżano ją czasem o brak taktu, ona jedna może, kiedy w, Rosji wybuchła rewolucja, świadczyła wielkim książętom i wielkim księżnym - dowody bezgranicznego oddania. A przecież ona to na rok jeszcze przed wojną irytowała potężnie wielką księżnę Włodzimierzową nazywając uparcie hrabinę Hohenfelsen, żonę morganatyczną wielkiego księcia Pawła, „wielką księżną Pawiową". Niemniej, choć rewolucja rosyjska nie zdążyła przybrać jeszcze na sile, księżna de Guermantes. nękała już naszego ambasadora w Petersburgu, pana Paléologue („Paléo" w świecie dyplomatycznym, który ma swoje skróty, rzekomo dowcipne, jak mają je inne sfery), depeszami, dopytując się o arcyksiężniczkę Marię Pawłownę. I długi czas jeszcze jedyne oznaki szacunku i sympatii, jakie wciąż otrzymywała arcyksieżniczka, nadchodziły wyłącznie od pani de Guermantes.

Saint-Loup przyprawił, jeżeli nie swoją śmiercią, to przynajmniej tym, co uczynił w poprzedzających ją tygodniach, kilka osób o zgryzotę większą aniżeli zmartwienie księżnej. Istotnie, na drugi dzień od owego wieczoru, kiedy spotkałem pana de Charlus, a na trzeci od pogróżek: „Będę się mścił", jakie baron skierował pod adresem Morela, kroki podjęte przez Saint-Loup, aby go odszukać, dały rezultat, to znaczy generał, któremu miał podlegać Morel, zorientowawszy się, iż jest on dezerterem, kazał go odnaleźć i aresztować, żeby zaś wytłumaczyć się wobec Roberta z kary, którą musiał ponieść ktoś, kim interesował się Saint-Loup, napisał doń list wyjaśniający sprawę. Morel nie wątpił, iż aresztowanie jego sprowokował urażony baron. Przypomniawszy sobie jego słowa: „Będę się mścił", pomyślał, że to właśnie ta zemsta, i oznajmił, że mógłby złożyć sensacyjne zeznania. „Owszem — oświadczył — zdezerterowałem. — Ale skoro ktoś sprowadził mnie na złą drogę, czy to całkowicie moja wina?" I opowiedział o panu de Charlus, jak również o panu d'Argencourt, z którym też się. pokłócił, historyjki nie odnoszące się doń wprawdzie bezpośrednio, ale które obaj ci panowie w zdwojonej wylewności kochanków i zboczeńców opowiadali mu kiedyś — toteż aresztowano jednocześnie pana de Charlus i pana d'Argencourt. Samo aresztowanie sprawiło obu panom mniejszą może boleść niż fakt, że dowiedzieli się, iż byli rywalami, o czym żaden z nich nie miał dotąd pojęcia, śledztwo zaś ujawniło, że mieli jeszcze legion innych rywali, nieznanych, werbowanych co dzień z ulicy. Niebawem obu zresztą zwolniono. Morela też, gdyż list, którym generał odpowiadał Robertowi, wrócił doń z taką oto adnotacją: „Zginął na polu chwały." Ze względu na zmarłego generał skierował Morela po prostu na front; Morel spisywał się tam dzielnie, umknął wszelkim niebezpieczeństwom i po wojnie wrócił z orderem, o który pan de Charlus daremnie ongi zabiegał dla niego, a który zawdzięczał teraz pośrednio śmierci Roberta de Saint-Loup.

Dumałem nieraz później, wspominając ów krzyż wojenny zgubiony u Jupiena, że gdyby Saint-Loup nie zginął, łatwo by został obrany posłem w wyborach, co nastąpiły po wojnie, wśród pian idiotyzmu i promieniowania sławy, jakie zostawiła po sobie, skoro bowiem wystarczał brak jednego palca, aby runęły całe stulecia przesądów, i dzięki świetnemu małżeństwu dostawałeś się do rodziny arystokratycznej, krzyż wojenny, choćby uzyskany w biurze, wystarczał, żeby tryumfalną większością głosów wejść do Izby Deputowanych i niemal do Akademii Francuskiej. Nad wyborem Roberta de Saint-Loup — pochodził przecież ze „świętej" rodziny—wylewałby strumienie łez i atramentu pan Artur Meyer. Ale, kto wie, Robert nazbyt szczerze kochał lud, aby zdecydował się podjąć starania o jego głosy, z drugiej strony lud, z uwagi na jego pradawne szlachectwo, wybaczyłby mu jednak chyba poglądy demokratyczne. Saint-Loup wyłożyłby je zapewne z powodzeniem przed Izbą Lotników. Z pewnością bohaterowie ci zrozumieliby go, jak również znikoma ilość wyższych umysłów. Ale blok narodowy tak zdurniał, że wyłowiono znów stare kanalie polityczne, które wciąż przechodzą przy wyborach. Te, które nie zdołały wejść do Izby Lotników, napraszały się, żeby je przyjęto chociaż do Akademii Francuskiej — o głosy marszałkom, prezydentowi Republiki, przewodniczącemu Izby etc. Kanalie te nie były przychylne Robertowi, ale były przychylne innemu klientowi Jupiena, owemu posłowi z Action Libérale, którego wybrano ponownie, a nie miał żadnych konkurentów. Nie rozstawał się z mundurem oficerskim pospolitego ruszenia, choć wojna skończyła się już dawno. Wybór ten powitały z radością wszystkie gazety, które pod wezwaniem naszego posła stworzyły „unię", wszystkie damy szlachetnie urodzone i bogate, które chodziły już tylko w starych łachach przez poczucie konwenansu i ze strachu przed podatkami, a tymczasem giełdziarze skupywali bez wytchnienia diamenty, nie dla żon, ale z tej racji, że straciwszy zaufanie do waluty wszystkich krajów chronili się między bogactwa dotykalne, podbijając tym samym akcje towarzystwa de Beers do tysiąca franków.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ TRZECI

KONCERT U KSIĘŻNEJ DE GUERMANTES

Nowe sanatorium, gdzie się schroniłem, nie pomogło mi bardziej niż poprzednie; wiele jednak lat minęło, zanim je opuściłem. Kiedy koleją wracałem nareszcie do Paryża, myśl o moim braku zdolności literackich, który, jak mi się zdawało, odkryłem ongi w stronie Guermantes, uznałem zaś z jeszcze większym zasmuceniem na moich codziennych przechadzkach z Gilbertą, zanim wracaliśmy na obiad, bardzo późną nocą, w Tansonville i który w wilię mojego wyjazdu z tej posiadłości ziemskiej zidentyfikowałem niemal, czytając kilka stronic Dziennika Goncourtów, z marnością i kłamstwem literatury — myśl ta, mniej może już bolesna, lecz jeszcze bardziej posępna, skoro dawałem jej za temat nie moją własną ułomność, lecz nieistnienie ideału, w który wierzyłem, myśl ta, która nie nawiedzała mnie już od dawna, uderzyła mnie znowu z siłą bardziej niż kiedykolwiek żałosną. Było to, pamiętam, kiedy pociąg przystanął w szczerym polu. Słońce oświetlało do połowy pnia linię drzew ciągnącą się wzdłuż toru. „Drzewa — pomyślałem — nie macie mi już nic do powiedzenia, serce moje wystygłe przestało na was czekać. A jestem tu jednak w łonie natury, no cóż, ze znudzeniem i chłodem oczy moje obserwują linię, która oddziela wasze świetliste czoła od pni pogrążo nych w cieniu. Jeśli mogłem kiedykolwiek uważać się za poetę, wiem teraz, że nim nie jestem. Może w nowej części mojego życia, jakże wyjałowionego, która otwiera się właśnie, ludzie zdołają natchnąć mnie tym, czego nie mówi mi już natura. Lecz lata, w których potrafiłbym może ją opiewać, nie wrócą już nigdy." Ale pocieszając sam siebie, iż obserwacja spraw ludzkich zajmie może miejsce natchnienia, co nigdy się nie zjawi, wiedziałem, że staram się tylko pocieszyć, i wiedziałem, że nic wart nie jestem. Gdybym naprawdę miał duszę artysty, jakąż odczuwałbym radość na widok ażurowej ściany tych drzew oświetlonych zachodzącym słońcem, na widok tych kwiatków obrastających nasyp, co sięgają niemal do stopnia wagonu, u których mógłbym policzyć płatki — kwiatów, których koloru nie opiszę, broń Boże, jak uczyniłoby tylu dobrych literatów, bo czyż mógłbym spodziewać się, iż przekażę czytelnikowi radość, której nie odczuwam?

Trochę później spoglądałem z takąż obojętnością na złote i pomarańczowe plamki, którymi słońce dziurkowało okna jakiegoś domu; a na koniec, że pora była już późna, ujrzałem inny dom, zbudowany jak gdyby z substancji o dość niezwykłych różowościach. Robiłem jednak te rozmaite spostrzeżenia z tą samą wciąż absolutną obojętnością, jak gdybym spacerując z kobietą po ogrodzie ujrzał szklany liść,, & trochę dalej przedmiot z materii analogicznej do alabastru, przedmiot, którego niezwyczajny kolor nie wyciągnąłby mnie z jak najleniwszej nudy, ale jak gdybym przez grzeczność dla towarzyszki, aby coś powiedzieć, a także dowieść, że zauważyłem ów kolor, wskazał mimochodem kolorowe szkiełko i kawałek stiuku. W tenże sposób, dla spokoju sumienia, sygnalizowałem sam sobie, jakby komuś, kto by mi towarzyszył i był zdolny wyciągnąć stąd więcej niż ja przyjemności, ogniste blaski w szybach i różową przezroczystość domu. Ale towarzysz, którego uwagę zwróciłem na tę ciekawą grę świateł, był z natury zapewne mniejszym entuzjastą niż wielu ludzi nader skłonnych zachwycać się takim właśnie widokiem, zaznajomił się bowiem z owymi barwami nie okazując jakiegokolwiek rozweselenia.

Moja długa niebytność w Paryżu nie przeszkodziła moim starym przyjaciołom wysyłać mi nadal wiernie (nazwiska mojego nie zmazano z listy) zaproszeń, kiedy więc wróciwszy znalazłem — obok zaproszenia na podwieczorek, jaki wydawała Berma na cześć córki i zięcia — zaproszenie na koncert, który miał odbyć się nazajutrz u księcia Gilberta de Guermantes, smutne refleksje, jakie snułem w wagonie, nie były najbłahszym z argumentów, co doradziły mi, żeby się tam udać. Nie warto doprawdy wyrzekać się życia, jakie wiedzie człowiek światowy — powiedziałem sobie — skoro sławetna „praca", do której już od tak dawna spodziewam się zasiąść W każdy dzień następny, nie jest dla mnie albo ja raczej nie jestem dla niej stworzony, lub też nawet nie kojarzy się ona z żadną rzeczywistością. Go prawda ten argument, jako całkiem negatywny, odbierał po prostu wagę innym argumentom, które zdołałyby wstrzymać mnie od pójścia na ów koncert salonowy. Lecz argumentem, jaki kazał mi tam pójść, było samo nazwisko Guermantów, które od dość już dawna tak ulotniło mi się z pamięci, że gdy przeczytałem je na zaproszeniu, odzyskało dla mnie urok i sens, które przypisywałem mu w Combray, kiedy przechodząc, zanim wróciłem do domu, ulicą Ptasią przypatrywałem się — wyglądał z zewnątrz jak zrobiony z ciemnej laki — witrażowi Gilberta Złego, pana na Guermantes. Przez moment Guermantowie wydali mi się znów całkiem różni od innych ludzi z wielkiego świata, nie dający się z nimi porównać, ani z nimi, ani z żadną żywą istotą, nawet z monarchą; istoty zrodzone z owej cierpkiej i wietrznej aury, jaka cechuje mroczne miasto Combray, gdzie upłynęło moje dzieciństwo, istoty zrodzone z przeszłości, którą dostrzegałeś w uliczce, na wprost witraża. Zdjęła mnie ochota, żeby pójść do Guermantów, jakby to miało (Zbliżyć mnie do moich lat dziecinnych i do głębin pamięci, gdzie je dostrzegałem. I. odczytywałem raz po raz owo zaproszenie aż do chwili, kiedy litery tworzące to nazwisko tak dobrze mi znajome i tak tajemnicze, podobnie jak nazwa Combray, odzyskały, zbuntowane, swoją niezawisłość i złożyły się przed moimi zmęczonymi oczyma jak gdyby w nazwę mi nie znaną.

Wziąłem auto, żeby pojechać do księcia Gilberta de Guermantes, nie zamieszkującego już w swoim dawnym pałacu, ale w innym, wspaniałym, który wybudował w alei du Bois. Jeden z błędów, jakie popełniają ludzie z wielkiego świata, polega na niezrozumieniu, że jeśli chcą, byśmy w nich wierzyli, musieliby najpierw uwierzyć w siebie albo przynajmniej szanować, zasadnicze elementy naszej wiary. W czasach kiedy wierzyłem — nawet jeśli wiedziałem o czymś wręcz przeciwnym — że Guermantowie zamieszkują ten lub ów pałac na podstawie prawa dziedzicznego, dostać się do pałacu czarownika czy wróżki, sprawić, by na mój rozkaz otworzyły się drzwi, które nie ustąpią, dopóki ktoś nie wymówi magicznej formuły, wydawało mi się czymś równie trudnym, jak uzyskać rozmowę z samym czarodziejem czy wróżką. Nie było dla mnie nic łatwiejszego, jak wmówić w siebie, że stary sługa wczoraj najęty lub dostarczony przez firmę „Potel i Chabot" był synem, wnukiem, potomkiem sług będących u tego rodu na długo jeszcze przed rewolucją, i pełen nieskończenie dobrej woli mogłem nazywać portretem antenata portret kupiony przed miesiącem u Bernheima młodszego. Ale że uroku przelać, a wspomnień podzielić nie sposób, z księcia Gilberta de Guermantes więc, skoro sam podziurawił teraz na wylot iluzje mojej wiary przeprowadziwszy się w aleję du Bois, nie pozostało już wiele. Plafony — tak się bałem o nie, żeby nie runęły, kiedy oznajmiano moje nazwisko — plafony, pod (którymi krążyłoby jeszcze dla mnie tyle czaru i dawnych lęków, osłaniały teraz wieczorne przyjęcia jakiejś nieciekawej dla mnie Amerykanki. Oczywiście świat rzeczy martwych nie ma sam w sobie żadnej mocy, ale skoro już mu ją przypiszemy, jakiś uczeń gimnazjum, mieszczanin mógł w tejże chwili doświadczać przed pałacem w alei du Bois podobnych uczuć, jakich ja doznawałem niegdyś przed dawnym pałacem księcia de Guermantes. Dlatego że był jeszcze w wieku wierzeń; lecz ja, przekroczywszy już ten wiek, straciłem ów przywilej, tak samo jak dzieci, kiedy minie okres niemowlęctwa, tracą zdolność rozbijania na strawne drobiny przełykanego mleka, co zmusza dorosłych do picia go z większą ostrożnością, małymi łykami, gdy tymczasem dzieci mogą ssać je bez końca, nie nabierając oddechu.

To jednak, że książę de Guermantes zmienił rezydencję, o tyle przynajmniej wyszło mi na dobre, że auto, które zajechało po mnie, by mnie tam zawieść, a w którym snułem powyższe refleksje, musiało podążać ulicami wiodącymi w stronę Pól Elizejskich. Były one podówczas kiepsko wybrukowane, a jednak kiedy w nie wjechałem, oderwało mnie od moich rozmyślań owo wrażenie niezwykłej miękkości, jakie nas ogarnia, gdy nagle pojazd zaczyna toczyć się łatwiej, łagodniej, bez hałasu, jak gdyby otwarła się przed nami brama parku i jakbyśmy od tej chwili sunęli po alejach wymoszczonych miałkim piaskiem lub zeschłymi liśćmi; nie było tak bynajmniej w rzeczywistości, lecz odczułem nagle, jak znikły zewnętrzne przeszkody, bo znikł we mnie wysiłek adaptacji lub uwagi, jakiego dokonujemy, nie orientując się w tym nawet, wobec rzeczy nowych: ulice, którymi właśnie przejeżdżałem — zapomniany szlak moich codziennych spacerów z Franciszką, na Pola Elizejskie. Ziemia sama wiedziała, dokąd ma nieść; opór jej został przezwyciężony. I niby lotnik, co aż do tej chwili z trudem rolował po ziemi, „wystartowałem" raptownie, wznosząc się z wolna ku cichym wyżynom wspomnienia. W Paryżu ulice te zawsze będą odcinać się dla mnie inną tkanką od ulic innych. Znalazłszy się na rogu ulicy Royale, gdzie nie zważając na wiatr wystawał ongi przekupień fotografij, za którymi przepadała Franciszka, doznałem wrażenia, iż auto wciągnięte w setki dawnych kręgów mogłoby teraz już krążyć samoczynnie. Nie mijałem już tych ulic razem z ludźmi zażywającymi w ów dzień przechadzki, jechałem wśród przeszłości wyślizganej, smętnej i łagodnej. Składała się ona skądinąd z tylu odmiennych przeszłości, że z trudem rozpoznałem przyczynę mojej melancholii — czy miała ona źródło w wędrówkach na spotkanie Gilberty i w lęku, że nie nadejdzie, czy w bliskości pewnego domu, dokąd, jak słyszałem, Albertyna zachodziła z Anną, czy też w marności filozoficznej, jakiej symbolem staje się droga, którędy zdążaliśmy tysiąc razy z namiętnością, co nie- przetrwała i nie wydała owoców, jak bezowocne były moje pospieszne i gorączkowe wyprawy, po śniadaniu, by spojrzeć na wilgotne jeszcze od kleju afisze Fedry i Czarnego domina.

Przybyłem na Poła Elizejskie, nie pragnąc jednak zbytnio wysłuchać całego koncertu wydanego przez Guermantów zatrzymałem auto i już miałem wysiąść, by przejść kilka kroków piechotą, kiedy zastanowił mnie mocno widok jakiegoś pojazdu, również akurat przystającego. Mężczyzna o nieruchomych oczach, przygarbiony, leżał raczej, niż siedział w środku, czyniąc, aby trzymać się prosto, wysiłki, jakie robiłoby dziecko któremu zapowiedziano, że ma być grzeczne. Spod słomkowego kapelusza wymykał się Buntowniczy las włosów białych jak mleko; broda siwa, jak brody, które śnieg przyprawia posągom symbolizującym rzeki w parkach publicznych,- spływała po piersi. Był to, obok Jupiena prześcigającego się w gorliwości, pan de Charlus, rekonwalescent po ataku apoplektycznym, o którym nie wiedziałem (mówiono mi jedynie, że stracił wzrok; chodziło jednak o przejściowe zaburzenia, gdyż widział na nowo, i to jak najlepiej); gdyby pan de Charlus aż . dotąd nie farbował, sobie włosów, czego wzbroniono mu właśnie ze względu na fatygę, byłby wcześniej, niby dzięki zjawisku przypominającemu strąt chemiczny, uczynił widzialnym i lśniącym cały metal, jakim iskrzyły się i były nasycone, niby tyleż gejzerów, pukle, obecnie już z najszczerszego srebra, jego czupryny i brody, nadającej teraz temu staremu, upadłemu władcy szekspirowski majestat jakiegoś króla Leara. Oczy nie pozostały obce tym ogólnym zaburzeniom, tym metalurgicznym zmianom czaszki, lecz — fenomen odwrotny — utraciły cały swój blask. Lecz najbardziej niepokoiło nas poczucie, iż ów utracony blask stanowił dumę psychiczną i że dlatego życie fizyczne, a nawet intelektualne pana de Charlus przetrwało pychę arystokratyczną, która, jak mogłeś sądzić przez moment, stanowiła z nimi jedno ciało.

Tak więc akurat, udając się zapewne również do księcia de Guermantes, nadjechała wolantem pani de Sainte-Euverte, którą baron uważał za nie dość szykowną, jak na swoje wymagania. Jupien, dbając o barona jak o dziecko, szepnął mu na ucho, że pani de Sainte-Euverte to ktoś znajomy. I zaraz też z niesłychanym trudem, lecz i całą atencją chorego, który chce się pokazać zdolnym do wszelkich niełatwych jeszcze dlań poruszeń, pan de Charlus zdjął kapelusz i zgiął się w ukłonie przed panią de Sainte-Euverte z takim respektem, jakby ujrzał królową Francji.

W samej trudności,jaką pan de Charlus musiał pokonać, by złożyć taki właśnie ukłon, istniał może dlań argument, aby go złożyć, wiedział bowiem, że tym mocniej wzruszy zdobywając się na gest, który sprawiwszy choremu ból okryje go tym większą chwałą i niezmiernie pochlebi osobie, dla której był przeznaczony — chorzy przesadzają w grzeczności niczym królowie. Może był też jeszcze w ruchach barona ów brak koordynacji, następstwo zaburzeń rdzenia i mózgu, toteż gesty jego wybiegały dalej, niżby zamierzał. Ja zaś dostrzegłem w tym raczej coś na kształt łagodności jak gdyby fizycznej, oderwania się od istoty życia, oderwania nader charakterystycznego dla tych, których śmierć wwiodła już w swoje mroki. Obnażenie srebrzystych pokładów czupryny ujawniało przemianę mniej głęboką niż owa nieświadoma wielkoświatowa pokora, która odwracała porządek wszelkich stosunków towarzyskich, poniżała wobec pani de Sainte-Euverte, poniżyłaby wobec najostatniejszej z Amerykanek (która mogłaby w końcu spotkać się z grzecznością, aż dotąd nieosiągalną dla niej, barona) snobizm, który wydawał się niebotyczny. Gdyż baron żył nadal, myślał nadal, inteligencja jego nie poniosła szwanku. I, bardziej niż chór Sofoklesa opiewający poniżoną pychę Edypa, bardziej niźli sama śmierć i wszelkie mowy żałobne na temat śmierci, ugrzeczniony i korny ukłon barona dla pani de Sainte-Euverte głosił, jak zniszczalnym i kruchym jest umiłowanie wielkości doczesnych i wszelka pycha ludzka. Pan de Charlus, który jak dotąd nie zgodziłby się obiadować z panią de Sainte-Euverte, kłamał się jej teraz do ziemi. Otrzymać hołd od pana de Charlus sta nowiło to cały jej snobizm, jak całym snobizmem barona było odmawiać jej hołdów. Pan de Charlus, wzbudziwszy z powodzeniem w takiej pani de Sainte-Euverte wiarę, iż odznacza się nieprzystępnym i nader sztucznym charakterem, za jednym zamachem zniweczył teraz tę wiarę, kiedy w swoim pełnym atencji onieśmieleniu, z lękliwą gorliwością zdjął kapelusz, spod którego spłynęły kaskadami strugi srebrnych włosów i spływały tak, dopóki tkwił z odkrytą głową, przejęty respektem, w wymownej pozie Bossueta.

Kiedy Jupien dopomógł baronowi wysiąść, a ja mu się skłoniłem, przemówił do mnie nader szybko, głosem tak niewyraźnym, iż nie mogłem zrozumieć ani słowa, kiedy zaś po raz trzeci poprosiłem, żeby powtórzył, wyrwał mu się gest pełen zniecierpliwienia, który mnie zdziwił, bo twarz miał od pierwszej chwili kamienną, zapewne jeszcze resztki paraliżu. Lecz oswoiwszy się w końcu z tym pianissimo seplenionych wyrazów spostrzegłem, że inteligencja chorego pozostała absolutnie nietknięta. Było zresztą dwóch panów de Charlus, nie licząc innych. Z nich dwóch intelektualista poświęcał czas lamentom, biadając, że zmierza ku afazji, mylą mu się bowiem wciąż litery i słowa. Lecz jeśli naprawdę zdarzyło mu się coś takiego, drugi pan. de Charlus, pan de Charlus podświadomy, który chciał wzbudzać tyle zazdrości co pierwszy litości kokietując na różne sposoby, czym gardził pierwszy, przerywał natychmiast — niby dyrygent, kiedy orkiestra się potknie — rozpoczęte zdanie i z niewyczerpaną, pomysłowością wiązał słowa następne ze słowem, które w istocie wyrzekł miast innego, ale któremu nadawał pozory, iż akurat je właśnie wybrał. Nawet i pamięć jego pozostała nietknięta, będąc mu skądinąd źródłem kokieterii, która nie obywała się bez fatygi jak najmozolniejszych drążeń, każdy chciał wydobyć jakieś dawne wspomnienie, mało ważne, odnoszące się do mnie, a którym wykazałby mi, że zachował — lub odzyskał — całą jasność umysłu. Nie poruszając głową, nie mrugając oczyma i w głosie nie odmieniając ani jednego tonu, rzekł mi na przykład:

— Na tym słupie jest afisz podobny do afisza, przed którym stałem ujrzawszy pana po raz pierwszy w Avran-ches, nie, pomyliłem się, w Balbec.

Istotnie, była tam reklama tego samego produktu.

Na początku z ledwością rozumiałem jego słowa, jak nie widzimy najpierw nic w pokoju, gdzie na oknach zaciągnięto szczelnie zasłony. Lecz, niby oczy w półmroku, moje uszy nawykły niebawem do tego pianissimo. Jak również sądzę, wzmacniało się ono stopniowo, kiedy baron mówił, bądź dlatego że słabość jego głosu rodził po części nerwowy lęk, co rozpraszał się, kiedy pan de Charlus, zainteresowany kimś postronnym, przestawał myśleć o niej — bądź też, przeciwnie, słabość ta odzwierciedlała jego stan istotny, a chwilową siłę, z jaką rozmawiał, wywoływała ekscytacja sztuczna, krótkotrwała i raczej zgubna, dzięki której powiadali ludzie obcy: „Już mu lepiej, nie trzeba, żeby myślał o swojej chorobie", wzmagając jednak, przeciwnie, ów stan chorobowy, który powracał niebawem. Jakkolwiek by to było, baron w tym momencie (a nawet zdając sobie sprawę z mojej adaptacji) rzucał słowa mocniej, jak w dni burzliwe przypływ wyrzuca drobne, zwełnione fale. A pozostałości niedawnego ataku wydawały na dnie słów barona jak gdyby łoskot przetaczanych kamieni. A zresztą mówiąc mi nadal o przeszłości, po to zapewne, bym się przekonał, że pamięć dopisuje mu nadal, wywoływał ją w sposób żałobny, bez zasmucenia jednak. Nie zaprzestawał wyliczać wszystkich członków swojej rodziny albo też ludzi ze swoich sfer, którzy odeszli już na zawsze, wyliczać nie tyle, jakby się zdawało, ze smutkiem, że nie żyją, ale z satysfakcją, że ich przeżył. Powiedziałbyś, że wspominając ich zgony tym lepiej uświadamiał sobie swój powrót do zdrowia. Z nieczułością niemal triumfalną, tonem nieodmiennym, jąkającym się z lekka, pełnym głuchych cmentarnych dudnień powtarzał:

— Hannibal de Bréauté zmarł! Antoni de Mouchy — zmarł! Karol Swann — zmarł! Adalbert de Montmorency — zmarł! Boson Talleyrand — zmarł! Sosten de Dou-deauville — zmarł!

I za każdym razem owo „zmarł" padało jakby na tych nieboszczyków cięższą garścią ziemi — garścią, którą rzucałby grabarz specjalnie pragnący przykuć ich głębiej do grobu.

Księżna de Létourville, która wstała niedawno po długiej chorobie, nie wybierała się więc na koncert do księżnej de Guermantes, mijała nas właśnie pieszo, spostrzegłszy zaś barona — nie wiedziała nic o jego niedawnym ataku — przystanęła, żeby się z nim przywitać. Lecz choroba, z której dopiero co wyszła, nie nauczyła jej większego zrozumienia dla chorób cudzych: księżna traktowała je tym niecierpliwiej, z nerwową irytacją, gdzie było może i sporo litości. Słysząc, jak baron wymawia z trudem i wadliwie niektóre słowa, widząc, jak z trudem porusza ręką, popatrywała kolejno to na mnie, to na Jupiena, prosząc nas jakby o wyjaśnienie tego aż tak rażącego zjawiska. A że nie powiedzieliśmy nic, obrzuciła pana de Charlus przeciągłym, bardzo smutnym, lecz i pełnym wyrzutu spojrzeniem. Jak gdyby powzięła doń pretensję, że spotyka go na ulicy w stanie dość niezwyczajnym, na przykład boso i bez krawata. Baronowi tymczasem znów splątał się język, skutkiem czego boleść i oburzenie księżnej wzrosły jeszcze, rzekła więc: „Panie Palamedzie!", tonem pytającym i rozdrażnionym zarazem, jaki przybierają ludzie zbyt nerwowi, którzy nie mogą znieść oczekiwania trwającego choćby minutę, a jeśli nawet wpuścimy ich zaraz, przepraszając, że musimy dokończyć toalety, powiadają nam gorzko, nie żeby przeprosić, lecz po to, żeby oskarżyć: „Ach, w takim razie przeszkadzam!...", jakby grubo zawinił ktoś, komu się przeszkadza. W końcu żegnając się z nami, z miną coraz mocniej urażoną, powiedziała do barona:

— Lepiej by pan wrócił do domu.

Poprosił, żeby posadzono go na fotelu, chciał bowiem wypocząć — odbyliśmy przez ten czas z Jupienem krótką przechadzkę — i z trudem wyciągnął z kieszeni jakąś książkę, którą wziąłem za modlitewnik. Byłem rad, owszem, że zdołam się dowiedzieć od Jupiena rozmaitych szczegółów dotyczących stanu zdrowia pana de Charlus.

— Jestem bardzo kontent, że mogę pogadać z panem — powiedział Jupien — ale nie pójdziemy dalej niż do RondPoint. Bogu dzięki, baron ma się teraz lepiej, ale nie odważyłbym się zostawić go na dłużej samego, nic się nie zmienił, ma za dobre serce, rozdałby wszystko; ale to jeszcze nic, lata wciąż jakby miał dwadzieścia lat, muszę więc mieć baczenie, nie wolno mi zamykać oczu.

— Tym bardziej — wtrąciłem — że baron już oczy otworzył; zasmuciłem się strasznie dowiedziawszy się, że utracił wzrok.

— Istotnie, paraliż sięgnął i tam, baron oślepł całkiem. I niech pan sobie wyobrazi, podczas kuracji, która zresztą zrobiła mu doskonale, był przez parę miesięcy jak ślepy od urodzenia.

— Ale chyba w znacznej mierze czyniło to zbędną pańską nad nim opiekę...

— Ależ skąd, ledwie wrócił do domu, a już się dopytywał, jak wygląda to ten, to tamten ze służby. Zapewniałem go, że są same tylko pokraki. Lecz połapał się szybko, że nie może to stanowić reguły i że chyba czasem kłamię. Taki spryciarz! A ponadto miał rodzaj węchu, orientował się może po głosie, czy ja wiem zresztą. Wtedy tak się urządzał, żeby posłać mnie gdzieś w jakiejś bardzo pilnej sprawie. Któregoś dnia — daruje mi pan, że mówię to panu, ale trafił pan kiedyś przypadkiem do „świątyni bezwstydu", nie mam więc nic przed panem do ukrycia (skądinąd zawsze z niezbyt miłą satysfakcją chełpił się powierzonymi sobie sekretami) — wracam, wysłany w rzekomo pilnym interesie, wracam tym spieszniej, że, jak sobie wyobrażałem, baron zmyślił go nie bez kozery, jestem pod drzwiami jego pokoju i słyszę, jak ktoś mówi: „Że co?" — „Jak to — odpowiada baron — to ty pierwszy raz?" Wszedłem nie zastukawszy i jakież było moje przerażenie! Baron, zmylony głosem, rzeczywiście silniejszym, niż to bywa w tym wieku (a podówczas baron był zupełnie ślepy), on, który wolał dawniej osoby raczej dojrzałe, z chłopczyną niespełna dziesięcioletnim !

Opowiadano mi, że wpadał podówczas prawie co dzień w umysłową depresję, której nie cechowały w ścisłym znaczeniu dywagacje, lecz głośna spowiedź przy postronnych osobach, o których obecności lub surowości zapominał, spowiedź z pewnych poglądów, jakie zwykł był taić, na przykład z germanofilstwa. Choć wojna minęła już dawno, pan de Charlus wciąż jeszcze biadał nad klęską Niemców, a zaliczając do nich i siebie powiadał z dumą: „Niepodobna przecie, żebyśmy nie wzięli odwetu, skoro dowiedliśmy, że to my potrafimy stawić opór najsilniejszy i że mamy najlepszą organizację." Albo zwierzenia jego przybierały ton inny i wołał z wściekłością: „Niech tylko lord X i książę Y nie próbują mi powtarzać tego, co mówili wczoraj, bom się zawziął, żeby im nie odpowiedzieć: «Dobrze wiecie, że jesteście z tych przynajmniej w tym stopniu co ja.»" Dodawać nie trzeba, iż kiedy pan de Charlus folgował tak, w momentach gdy, jak się to mówi, był „nieobecny", swoim wynurzeniom na temat germanofilstwa lub na inne tematy, osoby z najbliższego otoczenia będące przy tym, Jupien czy księżna Oriana de Guermantes, przerywały zazwyczaj ten potok nierozważnych słów, podając osobom postronnym mniej zaprzyjaźnionym, lecz bardziej niedyskretnym interpretację sztuczną, lecz godziwą.

— O Boże! — zawołał Jupien — miałem świętą rację nie chcąc, żebyśmy się zbytnio oddalali, o proszę, już znalazł sposób, żeby wszcząć rozmowę z jakimś ogrodniczkiem. Do widzenia panu, lepiej, żebym się z panem pożegnał i nie zostawiał ani na chwilę mojego chorego w samotności, bo to już tylko duże dziecko.

Wysiadłszy znów z auta, na chwilę przed przybyciem do księżnej de Guermantes, jąłem dumać nad owym znużeniem i nad ową nudą, którymi w przeddzień ogarnięty usiłowałem naszkicować linię, co, na wsi słynącej jako jedna z najpiękniejszych we Francji, oddzielała na drzewach" cień od światła. Na pewno konkluzje intelektualne, jakie stąd wyciągnąłem, dziś już nie dotykały tak okrutnie sfery moich uczuć. Pozostały te same; ale, jak i za każdym razem, kiedy coś odrywało mnie od moich nawyków — wyjść o innej godzinie, znaleźć się w nowym miejscu — odczuwałem żywą radość. Radość ta wydawała mi się dziś radością czysto bagatelną — cieszyć się pójściem na koncert do pani de Guermantes. Ale skoro wiedziałem już teraz, iż ponad radości bagatelne nic osiągnąć nie zdołam, czemuż odmawiać ich sobie? Powtarzałem sobie, iż nie doświadczałem szkicując ten opis nic z owego entuzjazmu, który nie jest jedynym, ale za to jest najpierwszym kryterium talentu.

Próbowałem teraz wydobyć z pamięci inne „zdjęcia migawkowe", a zwłaszcza zdjęcia, jakie porobiła ona w Wenecji, ale samo już to słowo czyniło mi ją nudną jak wystawa fotografij i nie czułem w sobie więcej chęci ani talentu, by opisać teraz to, co widziałem ongi, niż wczoraj dla opisania tego, com obserwował okiem bacznym na każdy szczegół i znużonym już od razu. Za chwilę tylu przyjaciół nie widzianych od tak już dawna będzie prosić mnie zapewne, żebym przestał się izolować i poświęcił im swój czas. Nie miałem żadnej racji odmawiać, uzyskawszy już dowód, iż nie nadaję się do niczego i że literatura nie zdoła już sprawić mi żadnej radości, bądź z mojej winy, skoro jestem za mało zdolny, bądź ze swojej, skoro jest w istocie mniej naładowana rzeczywistością, niż myślałem.

Pomyślałem, że kiedy Bergotte rzekł mi jednego razu: „Jest pan chory, ale żałować pana nie można, gdyż ma pan radości intelektualne", pomylił się, i to jak, co do mnie! Jakżeż mało radości zawierała ta jałowa spostrzegawczość! Dodam nawet, iż jeśli czasem doznawałem może radości (nie intelektualnych), trwoniłem je zawsze dla różnych kobiet; tak iż gdyby los przyznał mi jeszcze sto lat życia, i to życia bez chorób, byłoby to jedynie dorzucaniem kolejnych przedłużeń do nazbyt już długiej egzystencji i trudno byłoby nawet dopatrzyć się korzyści w jej przedłużaniu, a tym bardziej o tyle lat. Co zaś do „rozkoszy intelektualnych", czyż mogłem tak nazwać owe zimne stwierdzenia, które wydobywało moje bystre oko albo słuszny sposób rozumowań — bez żadnej dla siebie przyjemności, a które pozostawały bezpłodne?

Ale też czasem w momencie, kiedy wszystko nam się wydaje stracone, pojawia się znak zdolny nas ocalić; kołatano już we wszystkie drzwi wiodące do nikąd, na jedyne zaś, którędy można by wejść i których daremnie szukalibyśmy sto lat, natrafiamy bezwiednie, i otwierają się one. Przetrawiając te smutne myśli zanotowane powyżej, wszedłem na dziedziniec pałacu Guermantów i z roztargnienia nie dostrzegłem nadjeżdżającego powozu; na okrzyk wattmana zdążyłem jedynie uskoczyć szybko na bok i cofnąłem się na tyle, by potknąć się o płyty kamienne, dość niedbale ociosane, za którymi była wozownia. W chwili jednak gdy odzyskiwałem równowagę, postawiłem stopę na płycie trochę mniej niż poprzednia wystającej i wtedy rozwiało się moje zniechęcenie ustąpiwszy miejsca szczęśliwości, jaką w różnych okresach mojego życia napełniał mnie to widok drzew, które, jak mi się zdawało, rozpoznałem w trakcie przejażdżki powozem wokół Balbec, to widok dzwonnic w Martinville, to smak magdalenki zamaczanej w herbacie i tyle innych wrażeń, o których już mówiłem, a które, jak mi się wydało, zsyntetyzowały się w ostatnich dziełach Vinteuila. Jak w momencie, kiedy brałem do ust magdalenkę, pierzchł cały niepokój o przyszłość, pierzchło całe zwątpienie intelektualne. Te zaś niepokoje i zwątpienia, które napastowały mnie przed chwilą, dotyczące rzeczywistości moich uzdolnień literackich, a nawet rzeczywistości literatury, znikły jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej. Choć nie przeprowadziłem żadnych nowych rozumowań, choć nie znalazłem żadnego decydującego argumentu, trudności, przed chwilą jeszcze nieprzezwyciężone, straciły wszelkie znaczenie.

Tym razem jednak byłem już zdecydowany nie zdawać się na niewiedzę, jak uczyniłem to w owym dniu, kiedy skosztowałem magdalenki umaczanej w herbacie. Błogostan, jaki odczułem właśnie, był bez wątpienia tym samym błogostanem, którego zaznałem jedząc magdalenkę, lecz poszukiwania utajonych jego przyczyn odłożyłem wtedy na później. Różnica, czysto zmysłowa, tkwiła w wywoływanych obrazach; głęboki lazur upajał moje oczy, wrażenia chłodu, oślepiającego blasku wirowały wokół i pragnąc je uchwycić nie śmiałem się teraz poruszyć, jak w chwili gdy rozsmakowując się w magdalence próbowałem ściągnąć aż do siebie to wszystko, co przypominała mi ona — stałem więc, nie dbając, że mógłby śmiać się ze mnie nieprzebrany tłum wattmanów, i chwiałem się, jak przed chwilą, z jedną nogą na wyższej, a drugą na niższej płycie chodnika. Ilekroć odtwarzałem li tylko w sensie fizycznym ów krok, na nic mi się nie przydawał; ale gdybym potrafił, zapominając o koncercie u Guermantów, odnaleźć to, com odczuwał stawiając tak nogi, muskałaby mnie znów olśniewająca i nie sprecyzowana wizja, mówiąc mi jak gdyby:. „Uchwyć mnie w przelocie, jeśli masz siłę, i postaraj się rozwiązać zagadkę szczęścia, którą ci zadaję." I zaraz: niemal rozpoznałem ją — była to Wenecja, o której moje. wysiłki, by ją opisać, i rzekome migawki porobione przez moją pamięć nic mi nigdy nie powiedziały, a którą wrażenie, jakiego doznałem ongi na dwóch nierównych płytach baptysterium Świętego Marka, przywróciło mi z wszelkimi innymi wrażeniami dołączonymi w tym dniu do tamtego wrażenia i które pozostały, czekając, w swoim szeregu, skąd nagły przypadek wydobył je władczo, w serii dni zapomnianych. Podobnie smak magdalenki przypomniał mi Combray. Ale czemu obrazy Combray i Wenecji dały mi w jednym i drugim momencie radość podobną pewności i wystarczającą, bez innych dowodów, bym całkiem zobojętniał na śmierć?

Zastanawiając się nad tym i powziąwszy dziś decyzję, żeby znaleźć odpowiedź, wszedłem do pałacu Guermantów, zawsze bowiem, zanim przystąpimy do pracy wewnętrznej, dajemy pierwszeństwo pozornej roli, jaką odgrywamy, a którą w tym dniu była rola zaproszonego. Kiedy jednak znalazłem się na pierwszym piętrze, ochmistrz poprosił mnie, żebym wstąpił na chwilę do saloniku-biblioteki sąsiadującego z bufetem i zaczekał, aż skończą grać jakiś utwór muzyczny, księżna bowiem zabroniła otwierać drzwi w czasie wykonania. Otóż w tym właśnie momencie drugi znak umocnił ów znak, jaki dały mi dwie nierówne płyty, napominając, abym wytrwał w przedsięwzięciu: lokaj, wśród bezowocnych wysiłków, by nie narobić hałasu, brzęknął łyżką o talerz. Ogarnął mnie tenże rodzaj błogostanu, w jaki mnie wprawiły dwie nierówne płyty; wrażenia były jeszcze bardzo gorące, lecz całkiem odmienne: kłębowisko woni dymu, łagodzone chłodną wonią otoczenia leśnego; i poznałem, że to, co wydało mi się tak przyjemne, było rzędem drzew, takim wtedy w moich oczach nudnym do obserwacji i opisu, a przed którym odkorkowałem flaszkę piwa, miałem ją w wagonie — i myślałem przez chwilę, jakby w rodzaju oszołomienia, że znów się przed tymi drzewami znalazłem, gdyż identyczny odgłos uderzenia łyżki o talerz dał mi, zanim zdążyłem się otrząsnąć, iluzję łoskotu młotka, którym kolejarz poprawiał coś przy kole wagonu, kiedyśmy stali pod owym laskiem.

Powiedziałbyś tedy, że znakom, co miały wydobyć mnie ze zniechęcenia i przywrócić mi wiarę w literaturę, zależało tego dnia na tym, by się mnożyć, ochmistrz bowiem, będący już od dawna w służbach księcia de Guerrnantes, poznawszy mnie przyniósł mi do biblioteki, gdzie usiadłem, przyniósł, abym nie potrzebował chodzić do bufetu, kolekcję ptifurków i szklankę oranżady, a ja otarłem usta serwetką, którą mi podał; zaraz też, niczym osobistość, która w baśniach Tysiąca i jedne] nocy czyniła bezwiednie takie akurat zaklęcia, iż pojawiał się, widzialny tylko dla niej, uległy geniusz gotów przenieść ją w dal, nowa wizja lazuru przemknęła mi przed oczyma; ale, czysta i słona, rozdęła się w błękitnawe piersi. Wrażenie było tak silne, iż moment, który przeżywałem, wydał mi się momentem obecnym. Bardziej ogłupiały niż owego dnia, kiedy medytowałem, czy księżna Maria de Guermantes naprawdę mnie przyjmie i czy też nie runie aby wszystko, mniemałem, iż lokaj otworzył okno wychodzące na plażę i że wszystko zachęca mnie do przechadzki po didze w porze przypływu. Serwetkę, którą wziąłem, by wytrzeć usta, cechował ten sam dokładnie stopień sztywności i na krochmalenia, jakimi odznaczał się ręcznik, którym wśród wielkiego mozołu wytarłem się stojąc przy oknie pierwszego dnia mojej bytności w Balbec, i teraz, przed biblioteką pałacu Guermantów, rozwijała, podobnie załamując się i rozścielając, upierzenie oceanu zielonobłękitnego jak ogon pawia. I radowałem się nie tylko tymi barwami, lecz i całą chwilą mojego życia, co wydobyła je teraz, dążąc zapewne ku nim od dawna, barwami, którymi nie radowałem się w Balbec, zmęczony lub zasmucony czymś może, obecny zaś moment, uwolniwszy się od. wszelkiej niedoskonałości postrzeżenia zewnętrznego, czysty i odcieleśniony, rozpierał mnie weselem.

Wykonywany utwór muzycznv mógł skończyć się lada chwila, a ja mogłem być zmuszony wejść do salonu. Toteż dokładałem starań, by rozeznać się jasno i możliwie jak najprędzej w naturze radości identycznych, jakich zaznałem trzykroć w kilka minut, a następnie wyciągnąć z nich powinną naukę. Nie zaprzątałem się krańcową różnicą, jaka istnieje między wrażeniem prawdziwym, którego dostarcza nam przedmiot, a wrażeniem sztucznym, jakie wywołujemy w sobie, z rozmysłu usiłując go sobie przedstawić. Pomny aż nadto, że Swann potrafił ongi mówić niemal obojętnie o dniach, kiedy był kochany, gdyż pod tymi słowami dostrzegał rzecz inną niż owe dni, a zarazem pamiętając nagły ból, o jaki przyprawiła go krótka fraza Vinteuila przywracając mu te dni takimi, jakimi odczuwał je niegdyś — pojmowałem aż nazbyt dobrze, iż to, co nierówność płyt i związane z nią wrażenie, sztywność serwetki, smak magdalenki obudziły we mnie, nie miało żadnego związku z tym, co usiłowałem często przypomnieć sobie o Wenecji, Balbec czy Combray przywołując na pomoc pamięć zwartą; i pojmowałem, że życie można czasem osądzić jako mierne, chociaż w pewnych momentach wydawało się ono tak piękne, bo w pierwszym wypadku na podstawie zgoła czego innego niż ono samo, na podstawie obrazów, które nic nie zachowują z niego, osądzamy je i deprecjonujemy. Notowałem najwyżej ubocznie, że różnica zachodząca między poszczególnymi z wrażeń rzeczywistych — różnice te wyjaśniają, czemu jednolite malowidło życia nie może go przypominać — wywodzi się prawdopodobnie z takich przyczyn, iż najbłahsze słowa wypowiedziane w pewnym okresie naszego życia lub najmniej znaczące z naszych gestów były otoczone, nosiły go na sobie, odblaskiem spraw nie związanych z nimi logicznie, były odeń odgrodzone inteligencją, która nie miała z nimi co począć dla potrzeb rozumowania, spraw, pośród których jednak — tu różowa łuna wieczoru na ukwieconej ścianie restauracji wiejskiej, uczucie głodu, pożądanie kobiet, rozkosze przepychu; tam błękitne woluty porannego morza spowijające frazę muzyczną, co wynurza się z nich częściowo niby ramię wodnicy — gest, czyn najprostszy pozostaje uwięziony jak gdyby w tysiącu zamkniętych naczyń, z których każde byłoby wypełnione sprawami o absolutnie różnym zapachu, barwie czy temperaturze; nie mówiąc już o tym, że naczynia te, poustawiane w pionie wszystkich naszych lat, kiedy to nie przestaliśmy podlegać przemianom, choćby pod względem marzeń i myśli, są porozmieszczane na bardzo rozmaitych poziomach i dostarczają nam wrażenia osobliwej zmienności atmosfer. Przemian tych dokonaliśmy niepostrzeżenie, to prawda; lecz między wspomnieniem nagle powracającym a naszym stanem obecnym, tak samo. jak między dwoma wspomnieniami dotyczącymi różnych lat, miejsc lub godzin, rozciąga się przestrzeń taka, że wystarczyłoby, pominąwszy nawet oryginalność specyficzną, uczynić je nieporównywalnymi. Tak, jeśli wspomnienie, dlatego że poszło w niepamięć, nie zdołało zadzierzgnąć żadnej więzi, przerzucić żadnych ogniw między sobą a minutą obecną, jeśli utknęło na swoim miejscu i w swojej dacie, jeśli zachowało swoją osobność i swoją izolację na dnie doliny lub na szczycie górskim, zaczynamy nagle dzięki temu oddychać powietrzem nowym, z tej właśnie racji, że jest to powietrze, które wdychiwaliśmy ongi, owo powietrze czyściejsze, jakim poeci daremnie pragnęli wypełnić Raj, a które nie mogłoby dać owego głębokiego wrażenia odnowy, gdybyśmy nie oddychali nim już kiedyś, bo prawdziwym rajem jest raj utracony.

I dostrzegłem w przelocie, że mógłbym tam natrafić — w dziele sztuki, które podjąć czułem się już gotów, nie powziąwszy jeszcze świadomej decyzji — na ogromne trudności. Wypadłoby mi bowiem wykonywać kolejne jego części w materiale dość różnym od materiału, jaki odpowiadałby wspomnieniom poranków nad morzem albo popołudniowych godzin w Wenecji, gdybym chciał odmalować wieczory w Rivebelle, kiedy w jadalni wychodzącej na ogród upał zaczynał się rozpadać, nacichać, rezygnować, słońce spływało ostatnim blaskiem po różach na ścianie restauracji i ostatnie akwarele dnia były jeszcze widoczne na niebie — w materiale odrębnym, nowym, o specjalnej przezroczystości i specjalnych własnościach rezonansu, zwartym, chłodzącym i różowym.

Prześliznąłem się błyskawicznie po tym wszystkim, bardziej teraz niż ongi naglony chęcią poszukiwania przyczyn owego błogostanu, przyczyn charakterystycznej pewności, z jaką się narzucał — poszukiwania, które odkładałem niegdyś. Otóż odgadywałem tę przyczynę porównując owe różnorodne, błogosławione wrażenia, kojarzące się między sobą w ten sposób, iż odczuwałem je w momencie obecnym i w momencie oddalonym jednocześnie, odczuwałem tak intensywnie, że przeszłość wkraczała nawet w teraźniejszość, a ja wahałem się, nie wiedząc, w której z nich się znalazłem; co prawda, istota, która smakowała wtedy we mnie to wrażenie, smakowała je w tym, co miało ono wspólnego i z dawnymi dniami, i z momentem aktualnym, w tym, co zawierało ono pozaczasowego — istota pojawiająca się tylko wtedy, jeśli dzięki któremuś z absolutnych podobieństw między teraźniejszością a przeszłością mogła znaleźć się w jedynym otoczeniu, gdzie zdołałaby żyć i radować się treścią świata, to znaczy poza czasem. Tym się tłumaczyło, że mój niepokój związany ze śmiercią znikł w momencie, kiedy rozpoznałem nieświadomie smak magdalenki, skoro w tym akurat momencie byt, którym byłem, był bytem pozaczasowym, czyli nie troszczącym się o zmienne koleje przyszłości. Owa istota zawsze przychodziła do mnie i zawsze objawiała się li tylko poza czynem, poza radością bezpośrednią, ilekroć cud analogii pozwalał mi umknąć teraźniejszości. Ta jedyna istota miała władzę, za której sprawą odnajdowałem moje dawne dni, czas utracony, wobec którego wysiłki mojej pamięci oraz inteligencji obracały się zawsze wniwecz.

I może, jeśli stwierdzałem niedawno, iż Bergotte mylił się mówiąc o rozkoszach życia duchowego, to z tej racji, że w owym momencie „życiem duchowym" nazywałem rozważania logiczne nie mające żadnego związku ani z nim, ani z tym, co w tym momencie istniało we mnie — dokładnie tak, jak mogłem stwierdzać, że świat i życie są nudne, ponieważ osądzałem je na podstawie wspomnień nieprawdziwych, kiedy łaknąłem, aby przeżyć teraz prawdziwy moment przeszłości, który właśnie po trzykroć odrodził się we mnie.

Czy tylko moment przeszłości? Znacznie więcej chyba; coś, co będąc wspólnym i dla przeszłości, i dla teraźniejszości jest czymś o wiele istotniejszym niż one. Ileż razy w życiu zawodziła mnie rzeczywistość, w chwili bowiem gdy ją postrzegałem, wyobraźnia stanowiąca jedyny mój organ, dzięki któremu radowało mnie piękno, nie mogła przystosować się do niej, w myśl nieubłaganego prawa, iż można wyobrazić sobie tylko to, co jest nieobecne. I oto nagle skutki wynikłe z tego żelaznego prawa zneutralizował, zawiesił cudowny wybieg natury, dzięki któremu rozmigotało się wrażenie — brzęknięcie widelcem i łoskot młotka, choćby nawet tytuł książki etc. — w przeszłości, co pozwoliło mojej wyobraźni posmakować w niej, a jednocześnie w teraźniejszości, gdzie wstrząs rzeczywisty, wywołany w moich zmysłach hałasem, dotknięciem serwetki etc., dorzucił do rojeń wyobraźni to, czego im brak zazwyczaj, dorzucił ideę egzystencji i dzięki temu fortelowi pozwolił mojej istocie uzyskać, wyizolować, unieruchomić — w migawkowym trwaniu — to, czego nie chwyta ona nigdy: drobinę czasu w stanie czystym. Istota, co odrodziła się we mnie, kiedy rozdygotany ze szczęścia usłyszałem dźwięk wspólny łyżce stukającej o talerz i młotkowi uderzającemu w koło, wspólny nierównościom kamiennych płyt na dziedzińcu Guermantów i w baptysterium Świętego Marka etc, owa istota żywi się jedynie treścią rzeczy, w niej tylko znajduje swój pokarm, swoją rozkosz. Marnieje obserwując teraźniejszość, dokąd zmysły nie potrafią dostarczyć jej tego pokarmu, marnieje w rozważaniach nad przeszłością, którą wysusza dla niej inteligencja, marnieje oczekując przyszłości, jaką wola konstruuje z fragmentów teraźniejszości i przeszłości, którym odbiera w dodatku część ich rzeczywistości zachowując z nich to jedynie, co pasuje do celów utylitarnych, ściśle ludzkich, jakie im wyznacza. Ale jak tylko dźwięk czy zapach, słyszany już ongi czy znany, pojawi się znowu, w teraźniejszości i przeszłości zarazem, realny, lecz nie aktualny, idealny, lecz nie abstrakcyjny, wyzwala się zaraz treść rzeczy wiecznotrwała i zazwyczaj utajona a nasze prawdziwe ja, które częstokroć już od dawna wydawało się umarłe, lecz nie umarło całkowicie, budzi się, ożywia otrzymując niebiański pokarm, jaki mu przyniesiono. Minuta wyzwolona z porządku czasu stworzyła w nas. na nowo, byśmy ją odczuli, człowieka wyzwolonego z porządku czasu. I rozumiemy, że człowiek ów zaufa swojej radości, nawet gdyby zwykły smak magdalenki nie zdawał się zawierać logicznie przyczyn owej radości, i rozumiemy, że słowo „śmierć" utraciło już dlań sens; umieszczony poza czasem, czegóż mógłby się lękać od przyszłosci?

Lecz to złudzenie optyczne, które postawiło przede mną moment przeszłości nie dający się pogodzić z. teraźniejszością, trwało chwilę. Zapewne, można przedłużyć spektakl pamięci dobrowolnej, która pochłania nie więcej naszych sił, niż trzeba do oglądania książki z obrazkami. Tak więc ongi, w tym dniu na przykład, kiedy wybierałem się po raz pierwszy do księżnej Marii de Guermantes, z  zalanego słońcem podwórza naszej paryskiej kamienicy popatrywałem leniwie, jak dyktowało mi serce, to na Plac Kościelny w Combray, to na plażę w Balbec, jak gdybym opatrywał ilustracjami ten właśnie dzień, przeglądając szkicownik z akwarelami namalowanymi w rozmaitych miejscach, gdzie kiedyś bawiłem; i z egoistyczną rozkoszą kolekcjonera rzekłem sobie katalogując tak ilustracje mojej pamięci: „A jednak widziałem w życiu wiele rzeczy pięknych." Wtedy pamięć moja potwierdzała zapewne różnicę wrażeń; ale łączyła tylko między sobą elementy homogeniczne.. Nie było już tak z trzema wspomnieniami, które mnie naszły przed chwilą, gdyż tu, przeciwnie, miast powziąć o moim ja pochlebniejsze pojęcie, zwątpiłem niemal o aktualnej rzeczywistości owego ja. Podobnie w dniu, kiedy zamaczałem magdalenkę w gorącej herbacie, w samym sercu miejsca, gdzie się znalazłem — czy miejscem tym byłby, jak owego dnia, . mój pokój w Paryżu, czy też jak dziś, w tym momencie, biblioteka księcia de Guermantes, a przed chwilą dziedziniec jego pałacu — istniało we mnie, promieniując wokół mnie i tworząc wąską, strefę, wrażenie (smak umaczanej magdalenki, dźwięk metaliczny, wrażenie odgłosu czyichś kroków) wspólne dla miejsca, gdzie znajdowałem się akurat, a także dla innego miejsca (pokój mojej ciotki Oktawowej, wagon kolei żelaznej, baptysterium Świętego Marka).

I w momencie kiedy tak medytowałem, wycie w rurze wodociągowej, nader podobne do przeciągłego porykiwania syren, które często latem rozbrzmiewało wieczorami na statkach wycieczkowych żeglujących nie opodal Balbec, obudziło we mnie (jak już kiedyś w Paryżu, w ogromnej restauracji, widok luksusowej jadalni na poły pustej, tchnącej latem i przegrzanej) coś znacznie więcej aniżeli wrażenie po prostu analogiczne do wrażenia, jakiego doświadczałem pod wieczór w Balbec, kiedy na wszystkich stolikach leżały już obrusy i srebra, za olbrzymimi oknami otwartymi na roścież widniała diga — nigdzie żadnej przerwy, „lite" szkło albo „lity" kamień — a tymczasem słońce opuszczało się z wolna w morze, gdzie zaczynały porykiwać statki, mnie zaś, żeby podbiec do Albertyny i jej przyjaciółek spacerujących po didze, wystarczyło dać krok przez drewnianą ramę nie sięgającą mi powyżej kostek, ramę, w której wyżłobieniach, żeby przewietrzyć hotel, zsunięto razem wszystkie szyby koleją po sobie następujące. Lecz do wrażenia tego nie mieszało się bolesne wspomnienie, że kochałem Albertynę. Bolesne wspomnienie zachowujemy tylko po zmarłych. A zmarli niszczeją szybko, wokół ich grobów pozostaje już tylko piękno natury, cisza, krystaliczne powietrze.

I było to zresztą nie tylko nawet echo, duplikat, minionego wrażenia, jakie wzbudził we mnie odgłos w rurze wodociągowej, lecz to właśnie wrażenie. W tym wypadku, jak i we wszystkich poprzednich, wrażenie wspólne usiłowało odtworzyć wokół siebie dawne miejsce, tymczasem zaś miejsce obecne, zajmujące pozycję miejsca dawnego, sprzeciwiało się całym oporem swojej masy temu wdarciu się w paryski pałac normandzkiej plaży lub nasypu kolejowego. Morska jadalnia w Balbec ze swoimi adamaszkowymi obrusami, przygotowanymi niby obrusy kościelne na przyjęcie zachodzącego słońca, usiłowała wstrząsnąć solidnymi posadami pałacu Guermantów, wyważyć jego drzwi i zachwiała na chwilę otaczającymi mnie kanapami, jak już kiedyś zachwiały się z tegoż powodu stoliki paryskiej restauracji. Jak zawsze w owych zmartwychwstaniach, odległe miejsce zrodzone wokół wspólnego wrażenia zwarło się na moment, niby zapaśnik, z miejscem obecnym. I jak zawsze zwyciężyło miejsce obecne; i jak zawsze zwyciężony wydał mi się piękniejszy; tak piękny, że zamarłem w ekstazie na nierównych płytach, podobnie jak przed filiżanką herbaty, starając się utrzymać, w chwilach kiedy się pojawiało, wydobywać, kiedy mi znów umykało, owo Combray, ową Wenecję, owo Balbec, natarczywe i spychane, które powstawały, żeby mnie opuścić następnie w sercu tych miejsc nowych, zdolnych jednak nasiąkać przeszłością. I gdyby miejsce obecne nie zwyciężyło od razu, straciłbym chyba przytomność; gdyż te zmartwychwstania przeszłości, choć trwają tylko sekundę, są tak pełne, że zmuszają nie tylko nasze oczy, by przestały widzieć pokój, który mają przed sobą, a spoglądały na drogę wysadzaną drzewami lub na wzbierający przypływ morza; zmuszają nozdrza, by chłonęły powietrze miejsc odległych przecież, zmuszają wolę, by wybierała między rozmaitymi projektami, jakie nam podsuwają, zmuszają całą naszą osobowość, by mniemała, iż jest nimi otoczona, a przynajmniej, by wahała się wśród miejsc istniejących obecnie, wahała się oszołomiona niepewnością mniej wię cej taką jak niepewność, której doświadczamy nieraz wobec niewysłowionych zwidów zasypiając.

Tak iż to, co, posmakowała przed chwilą istota parokroć we mnie wskrzeszona, stanowiło może akurat fragmenty egzystencji odjęte czasowi, lecz owa zaduma, choć ogarnęła wieczność, była przelotna. A jednak czułem, że rozkosz, jaką nieczęsto dawała mi w życiu, była jedyną rozkoszą prawdziwą i płodną. Czy nierzeczywistość innych uciech nie wyraża się już dostatecznie bądź stałym w nas niedosytem, jaki pozostawiają nam na przykład rozkosze życia światowego, przyprawiające nas co najwyżej o niestrawność wywołaną wchłonięciem szkaradnego jadła, albo też przyjaźń, będąca li tylko symulacją, artysta bowiem, który, z jakichkolwiek czyniłby to względów duchowych, poświęca godzinę pracy dla godzinnej pogawędki z przyjacielem, wie, iż -wyrzeka się rzeczywistości dla czegoś nieistniejącego (przyjaciele są przyjaciółmi tylko w trakcie miłych szaleństw, jakie zdarzają nam się w życiu, a którym folgujemy, świadomi jednak gdzieś na dnie naszej inteligencji, że błądzimy, jak błądzi wariat, co wyobraziwszy sobie, iż meble żyją, gwarzyłby z nimi), bądź smutkiem następującym po nasyceniu, jak ów smutek, którego doznałem w tym dniu, kiedy poznałem Albertynę, smutek, iż zadałem sobie trud dość skądinąd niewielki, by coś osiągnąć — być przedstawionym dziewczynie — a który wydawał mi się później tak niewielki, dlatego tylko żem osiągnął swoje? A nawet rozkosz głębszą niż rozkosz, jakiej mógłbym doświadczać kochając Albertynę, chwytałem w rzeczywistości tylko od strony przeciwnej — od strony niepokoju, jaki mnie dławił pod jej nieobecność, bo kiedy byłem pewien, że zaraz się zjawi, jak owego dnia, kiedy wróciła z Trocadéro, nie wydało mi się, bym odczuwał coś więcej prócz nieuchwytnej nudy, a tymczasem rozpalałem się coraz bardziej, w miarę jak zgłębiałem, z radością wciąż dla mnie rosnącą, szczęk noża albo smak herbaty, który wprowadził do mojego pokoju pokój ciotki Leonii, a za nim całe Combray i obie związane z nim „strony".

Zdecydowałem się więc nie rozłączać z tym kontemplowaniem treści świata, utrwalić je, ale jak? jakim sposobem? Zapewne, sztywność serwetki, przywracając mi Balbec, pieściła w owej chwili przez moment moją wyobraźnię nie tylko widokiem morza takiego, jakim było w tamten ranek, lecz i wonią pokoju, szybkością wiatru, głodem porannym, wahaniem, dokąd; wybierając wśród różnych kierunków, pójść na spacer, a wszystko to dołączone do wrażenia, jakie obudził we mnie płatek płótna, przypominając tysiące anielskich skrzydeł -— zapewne, w chwili kiedy nierówność dwóch płyt kamiennych przedłużyła obrazy zeschłe już i mizerne, jakie wyniosłem z Wenecji i od Świętego Marka, przedłużyła we wszystkich kierunkach, we wszelkich wymiarach i o każde wrażenie, jakiego tam doświadczyłem, kojarząc należycie plac z kościołem, przystań z placem, kanał z przystanią i ze wszystkim, co oczy widzą jako świat pragnień, dostrzegany jedynie przez umysł — doznałem pokusy, żeby (pora roku sprzyjała przecież) jeśli nie odbyć znów przechadzki po wodach dla mnie nade wszystko wiosennych Wenecji, to chociaż wrócić do Balbec. Lecz nie zaprzątałem się ani chwili tą myślą. Wiedziałem nie tylko, że kraje te nie są takie, jakimi odmalowują je dla mnie ich nazwy — i już jedynie w marzeniach sennych rozciągały się przede mną krajobrazy ukształtowane z materii czystej, całkowicie różnej od świata pospolitych przedmiotów, które widzimy, których dotykamy, a która stawała się ich materią, ilekroć wyobrażałem je sobie; lecz nawet w tym, co dotyczyło owych obrazów innego jeszcze rodzaju, obrazów zrodzonych ze wspomnienia, wiedziałem, że piękna Balbec nie odkryłem będąc tam i że to właśnie piękno, jakie przekazała mi ta miej scowość, nie było już pięknem, które odnalazłem za moją drugą tam bytnością. Aż nazbyt częste doświadczenia wskazały mi, że nie sposób osiągnąć w rzeczywistości tego, co tkwi w głębi nas; że to już nie na placu Świętego Marka i nie za moją drugą podróżą do Balbec albo za powrotem do Tansonville, żeby zobaczyć się z Gilbertą, odnalazłbym Czas utracony — i że podróż, która podsuwała mi tylko jeszcze raz iluzję, jakoby te dawne wrażenia istniały poza mną, na rogu pewnego placu, nie mogła być poszukiwanym przeze mnie środkiem. I nie chciałem dać się złudzić jeszcze jeden raz, zależało mi bowiem, żeby dowiedzieć się w końcu, czy naprawdę, jest rzeczą możliwą osiągnąć to, co, wśród ustawicznych moich rozczarowań wobec miejsc i wobec ludzi (chociaż kiedyś dodatek do koncertu Vinteuila powiedział mi, zdawałoby się, coś wręcz przeciwnego), uznałem już za nie do urzeczywistnienia. Nie miałem więc podjąć jeszcze jednej próby na drodze, która, wiedziałem o tym już dawno, prowadziła do nikąd. Wrażenia takie jak te, które starałem się utrwalić, mogły tylko się rozwiać w zetknięciu z radością bezpośrednią, niezdolną ich zrodzić. Jedyny sposób, aby posmakować w nich dokładniej, polegał na wysiłku kompletniejszego zaznajomienia się z nimi w ich siedlisku, czyli we mnie samym, na rozświetleniu ich aż do głębin. Nie mogłem poznać rozkoszy w Balbec ani też rozkoszy współżycia z Albertyną, rozkosz ta bowiem była dla mnie uchwytna dopiero po fakcie. A kiedy sporządzałem konspekt rozczarowań mojego życia jako życia przeżytego, rozczarowań, które kazały mi mniemać, iż jego rzeczywistość mieści się widać nie w czynach, a gdzie indziej, konspekt ów nie zestawiał moich różnorakich rozczarowań w sposób czysto przypadkowy i zgodnie z okolicznościami towarzyszącymi mojej egzystencji. Pojmowałem doskonale, iż rozczarowanie podróżą lub rozczarowanie miłosne nie były rozczarowaniami odmiennymi, ale zróżnicowanym wyglądem, którego nabiera stosownie do faktów, jakich dotyczy, niemoc odczuwana przez nas, kiedy mamy urzeczywistnić siebie w rozkoszy zmysłowej, w działalności skutecznej. I myśląc raz jeszcze o tej radości pozaczasowej, wywoływanej bądź brzęknięciem łyżeczki, bądź smakiem magdalenki, powiadałem sobie: „Czy to właśnie to, owo szczęście, jakie mała fraza sonaty podsunęła Swannowi, który pomylił się utożsamiając je z rozkoszą miłosną i nie potrafił odnaleźć go w dziele artysty, owo szczęście, które jeszcze bardziej niźli mała. fraza sonaty pozwoliło mi przeczuć jako coś więcej niż nadziemskiego szkarłatny i tajemniczy zew septetu, którego Swann nie zdążył poznać, umarłszy jak tylu innych, zanim objawiła im się prawda dla nich stworzona? A zresztą fraza ta nie przydałaby mu się na nic, mogła bowiem wybornie symbolizować zew, lecz nie zdołałaby stworzyć sił i uczynić Swanna pisarzem, którym nie był."

Ale spostrzegłem się po chwili, pomyślawszy o tych zmartwychwstaniach pamięci, że, w inny sposób, wrażenia niejasne — i to już w Combray od strony Guermantes — pobudzały niekiedy moją, myśl na sposób owych reminiscencji, które jednak taiły nie wrażenie dawne, lecz prawdę nową, obraz cenny, jaki starałem się odkryć za pomocą wysiłków tegoż rodzaju, jakie czynimy, żeby sobie coś przypomnieć, jak gdyby nasze najpiękniejsze pomysły były podobne motywom muzycznym, co powracałyby do nas, aczkolwiek nie słyszeliśmy ich nigdy, a które staralibyśmy się wysłuchać, zanotować. Wspomniałem z przyjemnością, jako dowód, że byłem taki sarn już wtedy i że pokrywało się to z podstawową cechą mojej natury, ale też i z zasmuceniem na myśl, iż od tego czasu nie zrobiłem żadnych postępów — że już w Combray utrwalałem z uwagą przed moim umysłem ten lub ów obraz, który zmusił mnie, bym nań spoglądał, chmurę, trójkąt, dzwonnicę, kwiat, kamień, wyczuwając, iż taiło się może pod tymi znakami cos całkiem innego, co powinienem był starać się odkryć, taiła się myśl, którą wyrażały one na sposób owych hieroglifów, o których sądziłbyś tylko, że przedstawiają świat rzeczy martwych. Zapewne, trudno było rozwiązać ten szyfr, lecz to jedno nadawało czytaniu jakąś prawdę. Prawdy bowiem, jakie inteligencja chwyta bezpośrednio, klarownie, w świecie pełnego światła, mają coś mniej głębokiego, mniej koniecznego niż prawdy, które życie przekazało nam mimo nas drogą wrażenia — fizycznego, ponieważ wnika w nas ono poprzez nasze zmysły, ale możemy zeń wyzwolić ducha.

Na ogół, tak w jednym, jak i w drugim przypadku, czy w grę wchodziło wrażenie takie, jakie dał mi widok dzwonnic w Martinville, czy też reminiscencja taka, jaką wywołała we mnie nierówność dwóch płyt kamiennych albo smak magdalenki, trzeba dokładać starań, by interpretować wrażenia jako znaki tyluż odpowiadających im praw i pojęć, usiłując myśleć, to znaczy wydobywać z półmroku to, co odczułem, i przekształcać na ekwiwalent intelektualny. Otóż sposób ten, a wydawał mi się jedyny, czyż nie był właśnie tworzeniem dzieła sztuki? A skutki tłoczyły się już w moim umyśle; jeśli bowiem idzie o reminiscencje takie, jak stuknięcie widelcem o talerz albo smak magdalenki, czy też o prawdy napisane za pomocą znaków, których sens usiłowałem odszukać w swojej głowie, gdzie — dzwonnice, zielsko — składały się w tekst nieczytelny, skomplikowany i kwiecisty, główną ich cechę stanowiło to, że nie miałem wolności wyboru, że były mi dane jako takie. I wyczuwałem, że musiało to być znamię ich autentyczności. Nie szukałem przecież dwóch nierównych płyt dziedzińca, o które się potknąłem. Ale właśnie przypadkowy, nieunikniony sposób, w jaki napotkałem wrażenie, był probierzem prawdy przeszłości, którą wskrzeszał, obrazów, które uruchamiał, skoro czuliśmy, z jakim wysiłkiem wracał ku światłu, które odczuwamy jako radość z odnalezionej rzeczywistości. Stanowi on także probierz prawdy każdego obrazu złożonego z wrażeń aktualnych, które prowadzi w ślad za sobą z owym nieomylnym wyczuciem proporcji świateł i cienia, uwypukleń i ściszeń, wspomnień i zapomnienia, której pamięć lub obserwacja świadoma nigdy znać nie będą.

Co zaś do wewnętrznej księgi nieznanych znaków (znaków uwypuklonych, zdawałoby się, których moja uwaga, zgłębiając moją nieświadomość, zaczynała szukać, które potrącała, okrążała niby sondujący nurek), w odczytaniu ich nikt nie mógł mnie wspomóc żadną regułą, gdyż lektura ta polegała na akcie twórczym, gdzie nikt nie zdoła nas zastąpić ani nawet współpracować z nami. Iluż przez to odwraca się od pisania! Ileż podejmujemy innych zadań, aby go uniknąć! Nie było takiego wypadku —. sprawa Dreyfusa czy wojna — który nie dostarczyłby pisarzom rozmaitych wymówek od rozszyfrowywania tej właśnie księgi; chcieli zapewnić triumf Prawu, odbudować jedność duchową narodu, nie mieli czasu myśleć o literaturze. Ale były to tylko wymówki, gdyż nie mieli — albo już nie mieli — geniuszu, to znaczy instynktu. Gdyż instynkt wskazuje nam obowiązki, inteligencja zaś dostarcza pretekstów, by uchylać się od nich. Tylko że w sztuce nie ma wymówek, intencje zaś nie są tam liczone: artysta winien w każdej chwili pójść za głosem instynktu, to bowiem czyni sztukę czymś najrzeczywistszym, najsurowszą szkołą życia, istnym sądem ostatecznym. Księga ta, najtrudniejsza ze wszystkich do rozszyfrowania, jest również jedyną księgą podyktowaną nam przez rzeczywistość, jedyną, której „wrażenie" stworzyła wewnątrz nas sama rzeczywistość. Jakąkolwiek ideę pozostawiłoby w nas życie, jej kształt fizyczny, ślad wrażenia, które na nas uczyniła, jest również rękojmią jej prawdy koniecznej. Idee ukształtowane przez inteligencję czystą cechuje tylko prawda logiczna, prawda możliwa, wybór ich jest dowolny. Księga o charakterach obrazowych, nie nakreślonych przez nas, jest jedyną naszą księgą. Nie dlatego by te pojęcia, które formujemy, nie mogły być logicznie słuszne, ale dlatego że nie wiemy, czy są prawdziwe. Tylko wrażenie — choćby tkanka jego zdawała się najlichsza, a ślad nieuchwytny — stanowi kryterium prawdy i z tej racji ono jedno zasługuje, by wchłaniał je umysł, gdyż ono jedno potrafi, jeśli zdoła wydobyć zeń ową prawdę, przywieść go do większej doskonałości i obdarzyć radością czystą. Wrażenie jest dla pisarza tym, czym eksperymentacja dla uczonego, z tą różnicą, iż u naukowca praca inteligencji poprzedza eksperymentację, u pisarza zaś następuje po wrażeniu. To, czego nie musieliśmy rozszyfrowywać, wyświetlać drogą wysiłków osobistych, to, co było jasne już przed nami, nie do nas należy. Od nas pochodzi jedynie to, co wydobywamy z ciemności będącej w nas i czego nie znają inni.

Tak więc przyszedłem już do tej konkluzji, że nie jesteśmy bynajmniej wolni wobec dzieła sztuki, że nie tworzymy go wedle naszych upodobań, ale że skoro jest ono w nas wprzódistniejące, winniśmy — gdyż jest konieczne i utajone zarazem — postępować tak, jak postępowalibyśmy z prawem natury, to znaczy odkryć je. Ale czy to odkrycie, do jakiego sztuka mogłaby nas zmusić, nie jest w gruncie rzeczy odkryciem tego, co powinno być najcenniejsze i co pozostaje zazwyczaj na zawsze nam nie znane — czyli nasze prawdziwe życie, rzeczywistość taka, jaką odczuliśmy, a która tak dalece różni się. od naszych domniemań, iż wypełnia nas tak wielkie szczęście, jeśli przypadek obdarzy nas prawdziwym wspomnieniem? Upewniła mnie w tym sama nieautentyczność sztuki rzekomo realistycznej, sztuki, która nie byłaby aż tak kłamliwa, gdyby życie nie przyzwyczaiło nas do nadawania naszym odczuciom wyrazu tak bardzo odeń różnego, a który po krótkim czasie bierzemy akurat za rzeczywistość. Pojąłem, że nie mam co się zaprzątać rozmaitymi teoriami literackimi, które kłopotały mnie chwilę — te zwłaszcza, które krytyka rozwinęła w okresie sprawy Dreyfusa, a przypomniała znów podczas wojny, teorie, zmierzające ku temu, by „artysta opuścił swoją wieżę z kości słoniowej", by zaniechano tematów błahych.i sentymentalnych, traktowano zaś o wielkich ruchach robotniczych, a w braku tłumów, żeby nie malowano już przynajmniej nic wartych próżniaków („Przyznam się, że portrety tych «nieużytków» są mi raczej obojętne" — mawiał Bloch), ale szlachetnych intelektualistów lub też bohaterów. Skądinąd nimbyśmy nawet przedyskutowali ich zawartość logiczną, teorie te wskazywały, jak mi się zdawało, u swoich obrońców dowodną niższość, podobnie jak dziecko naprawdę dobrze wychowane słysząc u ludzi, do których posłano je na obiad: „Przyznajemy się do wszystkiego, jesteśmy szczerzy", od czuwa, że wskazuje to wartość moralną niższą, od czystej i zwykłej cnoty, która milczy. Prawdziwej sztuce nie trzeba tylu proklamacyj, tworzy się ona w milczeniu. A zresztą ci, którzy tak teoretyzowali, posługiwali się gotowymi zwrotami przypominającymi w szczególny sposób zwroty, jakich używali durnie, których gromili. I może raczej po jakości języka, a nie po gatunku estetycznym da się osądzić stopień, do jakiego sięgnęła praca intelektualna i duchowa. Lecz odwrotnie, tę jakość języka*, bez której w swoim mniemaniu teoretycy mogą się obejść, wielbiciele teoretyków są skorzy poczytywać za dowód niewielkiej wartości intelektualnej — wartości, którą muszą, by rozeznać się w niej, ujrzeć wyrażoną wprost i której nie wyprowadzą z piękna obrazu. Stąd u pisarzy prymitywna pokusa, by pisać dzieła intelektualne. Niedelikatność wielka. Dzieło z teorią w środku jest jak prezent, na którym zostawiono cenę. Mędrkują, czyli błądzą, ilekroć brak im sił, by w pocie czoła przeprowadzić wrażenie przez wszystkie kolejne fazy, które utrwalą je w końcu, uczynią wyrażeniem.

Rzeczywistość, którą należało wyrazić, tkwiła, pojmowałem to teraz, nie w wyglądzie przedmiotu, lecz w głębi, gdzie wygląd ów miał niewielkie znaczenie, jak usymbolizowało to stuknięcie łyżką o talerz, nakrochmalona sztywność serwetki, cenniejsze dla mojej renowacji duchowej od mnóstwa rozmów humanitarnych, patriotycznych, internacjonalistycznych i metafizycznych. „Precz ze styl em — powiadano mi wtedy — precz z literaturą, żądamy życia!" Można sobie wyobrazić, jak nawet nieskomplikowane teorie pana de Norpois godzące we „flecistów" rozkwitły na nowo z początkiem wojny. Bowiem ci wszyscy, którym odmówiono zmysłu artystycznego, czyli pokory wobec rzeczywistości wewnętrznej, mogą być wyposażeni w zdolność bezkresnych mędrkowań na temat sztuki. A niech tylko będą jeszcze dyplomatami lub finansistami wmieszanymi w „istotę" czasów obecnych, wierzą chętnie, że literatura to igraszka umysłu na to przeznaczona, by coraz bardziej eliminować ją z przyszłości. Ten i ów życzył sobie, aby powieść stała się rodzajem przeglądu kinematograficznego spraw aktualnych. Absurdalny pomysł. Nic nie jest dalsze od tego, co postrzegliśmy w rzeczywistości, niż taki kinematograficzny horyzont.

Wchodząc do tej biblioteki przypomniałem sobie akurat słowa Goncourtów o jej wspaniałych pierwodrukach, postanowiłem więc je oglądać, póki mnie nie wypuszczą. I nie przerwawszy moich rozważań wyciągałem jedne po drugich, nie zwracając skądinąd na nie zbytniej uwagi, cenne tomy — ale w momencie kiedy z roztargnieniem otwierałem któryś z nich: François le Champi pani George Sand, ogarnęło mnie przykre uczucie, jakby pojawiło się wrażenie będące w zbytniej dysharmonii z moimi obecnymi myślami, uczucie, które trwało aż do chwili, gdy wzruszony niemal do łez przekonałem się, jak bardzo wrażenie to z nimi harmonizuje. Kiedy karawaniarze przygotowują się, by z domu żałoby wynieść trumnę, a syn człowieka zasłużonego swemu krajowi, ściskając dłoń ostatnim przyjaciołom, którzy przeciągają przed zmarłym, usłyszy raptem pod oknami fanfarę, oburzy się sądząc, że to jakimś żartem znieważają jego smutek; i on, który aż dotąd panował nad sobą, nie może powstrzymać się od łez, pojął bowiem po chwili, iż usłyszał orkiestrę pułkową, która współczuje z nim w żałobie i oddaje honory zwłokom jego ojca. Tak i ja pojąłem akurat, jak bardzo harmonizowało z moimi obecnymi myślami bolesne wrażenie, jakiego doznałem ujrzawszy ów tytuł książki w bibliotece księcia de Guermantes; tytuł ów natchnął mnie myślą, że literatura przedstawia nam naprawdę ten świat tajemniczy, którego w niej już nie znajdowałem. A jednak nie była to jakaś niezwykła książka, był to François le Champi. Lecz nazwisko to, jak nazwisko Guermantów, nie było dla mnie podobne do nazwisk, które poznałem później. Wspomnienie tego, co wydawało mi się niewytłumaczalne w temacie François le Champi, kiedy mama czytała mi tę książkę George Sand, obudziło się dzięki owemu tytułowi (podobnie jak nazwisko Guermantów, jeśli nie widywałem ich przez czas dłuższy, zawierało dla mnie tyle feudalizmu — tak François le Champi zawierał esencję powieści) i zastąpiło na chwilę miejsce pojęcia nader pospolitego — czym są romanse George Sand traktujące o Berry. Podczas obiadu, kiedy myśl pozostaje wciąż na powierzchni, mógłbym zapewne rozmawiać o François le Champi i o Guermantach tak, aby żaden z tych tematów nie dotyczył Combray. Ale że byłem sam, znurkowałem głębiej.

W tym akurat momencie myśl, że pewna osoba, którą poznałem w salonach, była kuzynką pani de Guermantes, czyli kuzynką osobistości z latarni magicznej, wydawała mi się całkiem tak samo niepojęta, jak niepojęte wydawałoby mi się to, że najpiękniejsze książki, które przeczytałem — nie nazwałbym ich lepszymi, a przecież były lepsze — mogłyby się równać temu nadzwyczajnemu François le Champi. Było to wrażenie bardzo dawne, przymieszały się doń moje tkliwe wspomnienia z lat dziecinnych i o rodzinie, lecz rozpoznałem je nie od razu. W pierwszej chwili zastanawiałem się ze złością, co to za intruz wyrządził mi właśnie przykrość. Intruzem tym byłem ja sam, było nim dziecko, którym byłem podówczas, dziecko, które ta książka rozbudziła przed chwilą we mnie, znając bowiem ze mnie tylko to dziecko, do dziecka książka ta odwołała się natychmiast, chcąc, aby spoglądały na nią jedynie oczy dziecka, żeby kochało ją jedynie serce dziecka i żeby jedynie dziecko przemówiło do niej. Toteż książka ta, którą matka czytała mi kiedyś głośno w Combray niemal do rana, zachowała dla mnie cały urok owej nocy. Zapewne, „pióro" George Sand, by wyrazić się jak Brichot, który mawiał tak chętnie, że „książkę napisano rześkim piórem", nie wydawało mi się bynajmniej — jak wydawało się tak długo mojej matce, zanim uformowała z wolna swoje gusty literackie na wzór moich — piórem czarnoksięskim. Lecz było to pióro, które naelektryzowałem niechcący, jak robią często uczniowie dla zabawy, i oto setki szczególików z Combray, które już dawno straciłem z oczu, wyskoczyły lekko, spontanicznie i uwiesiły się jedne za. drugimi u namagnesowanej stalówki nie kończącym się i rozedrganym łańcuchem wspomnień.

Niektóre umysły, rozmiłowane w tajemnicach, rade byłyby wierzyć, że przedmioty zachowują coś z oczu stale spoglądających na nie, że budowle historyczne i obrazy ukazują nam się zawsze spowite delikatną zasłoną, którą przez tyle stuleci utkała kontemplacja i miłość mnóstwa admiratorów. Złuda ta stałaby się prawdą, gdyby ją przenieść w sferę jedynej dla każdego rzeczywistości, w dziedzinę jego własnych odczuć. Tak, w tym sensie, i tylko w tym sensie (lecz jest on o wiele szerszy), przedmiot oglądany przez nas ongi zwraca nam, jeśli zobaczymy go znowu, razem z naszym spojrzeniem, co spoczęło na nim, wszelkie obrazy, jakie wypełniały je wtedy. Bo przedmioty — książka w czerwonej okładce, jak inne książki — kiedy tylko je postrzeżemy, stają się w nas czymś niematerialnym, tejże natury, co nasze ówczesne zajęcia albo wrażenia, i już nierozerwalnie przenikają, do nich. Nazwisko wyczytane w starej książce tai między sylabami nagły podmuch wiatru i roziskrzone słońce, jeżeli, kiedyśmy ją czytali, dzień był wietrzny i pogodny. Tak więc literatura kontentująca się „opisem rzeczy", obdarzaniem nas tylko nędzną kopią zarysów i powierzchni, stanowi literaturę, co choć mieni się realistyczną, jest jak najbardziej oddalona od rzeczywistości, literaturę, co najbardziej zuboża nas i zasmuca, przecinając niespodzianie wszelką łączność między naszym ja obecnym a przeszłością, w której świat zachował swoją treść — i przyszłością, gdzie świat zachęca nas, byśmy w tej treści smakowali na nowo. Ją to sztuka godna tego miana winna wyrażać, a jeśli jej się to nie powiedzie, można jeszcze z jej niemocy wyciągnąć naukę ( nie wyciągamy natomiast żadnej nauki z osiągnięć realizmu), zaznaczając, że treść ta jest częściowo subiektywna i niekomunikatywna.

O wiele więcej: jakiś przedmiot, który widzieliśmy w pewnym okresie, jakaś przeczytana książka nie pozostają związane na zawsze li tylko z tym, co nas otaczało; pozostają związane również wiernie z tym wszystkim, czym byliśmy wtedy, może więc przesłać je powtórnie już tylko zdolność odczuwania, osobowość, którą byliśmy wtedy; jeśli zatem powracam, choćby tylko myślą, w bibliotece, do François le Champi, natychmiast budzi się we mnie dziecko zajmując moje miejsce, gdyż jedynie to dziecko ma prawo przeczytać ów tytuł: François le Champi, i odczytuje go tak, jak odczytywało ongi, z tym samym wrażeniem aury owego dnia w ogrodzie, z tymiż marzeniami, jakie kształtowało sobie podówczas, rojąc o różnych krajach i o życiu, z tymże dławiącym niepokojem o jutro. Ilekroć ujrzę przedmiot z innej epoki, budzi się we mnie młodzieniec. I moja dzisiejsza osobowość przypomina już tylko opuszczony kamieniołom; sądziłaby, że wszystko, co zawiera, jednakie jest i monotonne, ale z każdego tu wspomnienia dobywa, niby rzeźbiarz grecki, nieprzeliczone posągi. Powiadam: każdy przedmiot, który widzimy ponownie; gdyż książki zachowują się w tym wypadku jak przedmioty: sposób, w jaki prezentowały swój grzbiet, gatunek papieru mógł zachować w sobie wspomnienie równie żywe formy, pod jaką wyobrażałem sobie wówczas Wenecję, i pragnień, ażeby tam pojechać — równie żywe jak same zdania zawarte w książkach. Żywsze nawet, zdania bowiem czasami przeszkadzają, niby czyjaś fotografia, na którą patrząc przypominamy sobie kogoś gorzej, niżbyśmy sobie przypomnieli zadowoliwszy się myślą o nim. Zapewne, jeśli znużonemu, wieczorem, zdarzy mi się wziąć do ręki którąś z książek mojego dzieciństwa — a dotyczy to wielu z nich i niestety niektórych książek samego Bergotte'a — to przecież tak tylko, jakbym wsiadł do pociągu w nadziei, że wypocznę oglądając odmienne krajobrazy i oddychając dawną atmosferą. Ale zdarza się i tak, iż ów upragniony tok wspomnień hamuje, przeciwnie, przedłużająca się lektura książki. Istnieje książka Bergotte'a (w bibliotece księcia Gilberta de Guermantes widnieje na niej dedykacja krańcowo uniżona i płaska), którą czytałem kiedyś w dzień zimowy nie mogąc zobaczyć się z Gilbertą, a w której nie udało mi się odnaleźć ani jednego z moich jakże ulubionych zdań. Niektóre słowa kazałyby mi mniemać, iż one to właśnie, lecz to niemożliwe. Gdzieżby podziało się piękno, jakie w nich widziałem? Ale z samego tomu nie opadł śnieg, jaki zaścielał Pola Elizejskie w tym dniu, kiedy go czytałem, i widzę wciąż ten śnieg.

I to właśnie dlatego, gdybym pokusił się zostać bibliofilem, jak książę Gilbert de Guermantes, byłbym nim tylko w pewien specjalny sposób, nie gardząc jednak owym pięknem niezależnym od wartości książkom właściwej, o którym decyduje dla amatorów wiadomość, przez jakie biblioteki książka przeszła, od kogo i z okazji jakich wydarzeń jest podarunkiem — czy dał ją monarcha komuś znakomitemu — i jakie były jej losy poprzez kolejne licytacje; to piękno książki, poniekąd historyczne, nie zatraciłoby się dla mnie. Lecz wydobywałbym je chętniej z historii własnego życia, czyli postępując inaczej niż pospolity amator; często więc wiązałbym to piękno nie z samym egzemplarzem książki, ale z jej esencją, jak się stało z owym François le Champi, nad którym zadumałem się po raz pierwszy w moim pokoiku w Combray, w najsmutniejszą i może najmilszą noc mojego życia, niestety (w czasach gdy tajemniczy Guermantowie wydawali mi się nader nieprzystępni), kiedy uzyskałem od rodziców pierwsze ustępstwo, odkąd mógłbym datować schyłek mojego zdrowia i woli, moją rezygnację, z każdym dniem poważniejszą, z wszelkich trudnych zadań — a którą dziś odnalazłem akurat w bibliotece Guermantów, w ten dzień najpiękniejszy, co rozświetlił nagle nie tylko dawne, ślepe błądzenia mojej myśli, lecz nawet i cel mojego życia, a może i sztuki. Co zaś do samych egzemplarzy książek, byłbym skądinąd zdolny interesować się nimi jako czymś żywym. Pierwsza edycja byłaby mi cenniejszą od następnych, rozumiałbym jednak tutaj tę edycję, którą czytałbym po raz pierwszy. Poszukiwałbym pierwodruków, to znaczy tych książek, którym zawdzięczałbym „pierworodne", czyli pierwsze, wrażenie. Bo wrażenia następne nie są już pierworodnymi. Kolekcjonowałbym dla powieści staroświeckie okładki — okładki z czasów, kiedy czytywałem pierwsze powieści, okładki, co słyszały tylekroć, jak mówił mi ojciec: „Trzymaj się prosto." Niby suknia, w której widzimy kobietę po raz pierwszy, pomogłyby mi one odnaleźć moją ówczesną miłość, piękno, na które nałożyłem tyle obrazów coraz mniej ukochanych, aby móc odnaleźć obraz pierwszy — ja, nie będący owym ja, które go widziało, ja, który muszę ustąpić miejsca temu ja, którym byłem wtedy, jeśli przywoła ono rzecz znaną mu kiedyś, a której moje ja dzisiejsze nie zna już wcale.

Biblioteka, którą skomponowałbym w ten sposób, miałaby nawet walor jeszcze większy; książki bowiem, jakie czytałem ongi to w Combray, to w Wenecji, wzbogacone teraz dzięki moim wspomnieniom rozległymi kolorowymi ilustracjami przedstawiającymi to kościół Świętego Hilarego, to gondolę przycumowaną u stóp Świętego Jerzego Większego na Canal Grande inkrustowanym iskrzącymi się szafirami, stałyby się godne owych książek iluminowanych, zdobnych biblij, średniowiecznych modlitewników, których miłośnik nie otwiera nigdy dla lektury tekstu, lecz po to, by zachwycić się raz jeszcze kolorami, które dodał tam jakiś rywal Foucqueta i które decydują wyłącznie o wartości dzieła. A jednak zajrzeć do tych książek ongi czytanych, zajrzeć po to jedynie, żeby popatrzeć ma obrazki, które nie zdobiły ich wtedy, wydawałoby mi się jeszcze czymś tak niebezpiecznym, iż nawet w tym sensie, jedynym, jaki potrafiłbym zrozumieć, nie kusiłoby mnie bibliofilstwo. Wiem aż nazbyt dobrze, jak te ilustracje przez umysł porzucone umysł łatwo zaciera. Dawne zastępuje nowymi, pozbawionymi już owej mocy wskrzeszania. I gdybym miał dziś jeszcze François le Champi, powieść, którą mama wyciągnęła jednego wieczora z pakietu książek, które babka zamierzała mi podarować na imieniny, ani spojrzałbym na nią; lękałbym się zbytnio, żeby nie wsączyć tam z wolna moich wrażeń obecnych, żeby nie stała się w moich oczach przedmiotem aż tak aktualnym, iż kiedy bym poprosił, aby wskrzesiła raz jeszcze dziecko, które w pokoiku w Combray przesylabizowało jej tytuł, dziecko to, nie rozpoznając tonacji jej głosu, nie odpo wiedziałoby już na jej zew i pozostało na zawsze pogrzebane w zapomnieniu.

Idea sztuki popularnej jako sztuki patriotycznej, jeśli nawet nie była niebezpieczna, wydawała mi się śmieszna. Gdyby chodziło o to, żeby uprzystępnić sztukę ludowi, rezygnując z wyrafinowania formy, "dobrego dla próżniaków", przestawałem na tyle z ludźmi światowymi, by wiedzieć, iż oni to właśnie są kompletnymi analfabetami, a nie na przykład elektromonterzy. Z tego względu sztuka popularna jest, z uwagi na swoją formę, przeznaczona raczej dla członków Jockey Clubu niowa dla członków Powszechnej Konfederacji Pracy; co zaś do tematów, powieść popularna nudzi zarówno prostaczków, jak dzieci, dla nich bowiem pisane są te książki. Czytając usiłujemy przenieść" się w inną sferę, robotnicy zaś w tymże stopniu interesują się książętami, w jakim książęta — robotnikami. Już na początku wojny pan Barrès powiedział, iż artysta (w guście Tycjana) winien nade wszystko służyć chwale swojej ojczyzny. Lecz może jej służyć jedynie jako artysta, czyli pod warunkiem, by, studiując zasady, dokonując doświadczeń i odkryć nie mniej subtelnych niż zasady, doświadczenia i odkrycia naukowe, nie myślał o niczym innym — nawet o ojczyźnie — oprócz prawdy, którą ma przed sobą. Nie naśladujmy uczestników wielkiej rewolucji, którzy w „poczuciu obywatelskim" gardzili, jeśli ich nie niszczyli, dziełami Watteau i La Toura, malarzy, co bardziej rozsławili Francję niźli wszyscy malarze rewolucji. Anatomia nie jest chyba tym, co wybrałaby serce wrażliwe, gdyby wybór istniał. To nie przez dobroć cnotliwego serca — a było to serce bardzo wielkie — Choderlos de Laclos napisał Niebezpieczne związki, a Flaubert nie z upodobania do drobno- czy wielkomieszczaństwa wybrał jako tematy problem Pani Bovary lub Szkoły uczuć.

Niektórzy powiadali, że sztuka epoki pośpiechu będzie zwięzła, jak inni prorokowali przed wojną, że wojna potrwa niedługo. Kolej żelazna musiała zabić też i skłonność do kontemplacji, daremnie więc żałowałbyś epoki dyliżansów, lecz automobil spełnia ich funkcję, znów zawożąc turystów pod opuszczone kościoły.

Obraz podsunięty przez życie przynosił nam w rzeczywistości, w owej chwili, wrażenia złożone i różnorakie. Widok, na przykład, okładek książki już przeczytanej rozsnuł wśród liter tytułu promienie księżyca minionej dawno letniej nocy. Smak białej porannej kawy przynosi nam nieokreśloną nadzieję na ładną pogodę, która ongi tak często, kiedy pijaliśmy kawę z białego kubka (porcelana mastka i leciutko zmarszczona — niby zsiadłe mleko), a dzień był jeszcze w całej swojej pełni nietknięty, poczynała się do nas uśmiechać w jasnej niepewności ówczesnego ranka. Godzina nie tylko jest godziną, to naczynie wypełnione zapachami, dźwiękami, zamierzeniami, zmiennością aury. To, co zwiemy rzeczywistością, stanowi pewną więź między tymi wrażeniami i tymi wspomnieniami, które otaczają nas równocześnie — więź tę unicestwia zwykła wizja kinematograficzna, która dlatego tym więcej oddala się od prawdy, iż usiłuje ograniczać się do niej — więź jedyną, jaką pisarz winien odnaleźć, aby złączyć nią na zawsze w zdaniu dwa różne terminy. Można ustawiać bez końca w kolejności, pracując nad opisem, przedmioty, co figurowały w miejscu opisywanym, prawda i tak rozpocznie się dopiero w momencie, kiedy pisarz weźmie dwa przedmioty odmienne, ustali ich związek — analogiczny w świecie sztuki ze związkiem, jakim jest w świecie nauki związek, jedyny, prawa przyczynowego — i zamknie te związki niezbędnym ogniwem pięknego stylu; nawet, podobnie bywa w życiu, jeśli zbliżając cechę wspólną dwóm wrażeniom wyzwoli wspólną ich treść, łącząc oba — aby uratować je od przypadkowości czasu — w metaforę. Czy, rozważywszy ten punkt widzenia, natura nie umieściła mnie sama na drodze sztuki i czy nie była sama początkiem sztuki, ona, która często nie dopuszczała, bym poznał piękno jednej rzeczy inaczej niźli w rzeczy drugiej — południe w Combray tylko wśród grania dzwonów, ranki w Doncières tylko wśród czkawki naszych wodnych kaloryferów? Związek może być niezbyt interesujący, przedmioty nieciekawe, styl zły, ale dopóki nie było tego, nie ma nic.

Ale było więcej. Gdyby rzeczywistość stanowiła ów rodzaj odpadków doświadczenia, identycznego prawie dla nas wszystkich, skoro bowiem mówimy: brzydka pogoda, wojna, postój dorożek, oświetlona restauracja, ukwiecony ogród — wszyscy wiedzą, co chcemy powiedzieć; gdyby rzeczywistość była tym, wystarczyłby zapewne rodzaj filmu kinematograficznego owych przedmiotów, a „styl", „literatura", które odchyliłyby się od swoich danych prostych, byłyby tylko sztuczną przybudówką. Ale czy rzeczywistość była tym właśnie? Jeżeli próbowałem zdać sobie sprawę z tego, co dzieje się istotnie, w chwili kiedy przedmiot wywiera na nas pewne wrażenie — bądź jak owego dnia, gdy przechodząc przez most na Vivonne wykrzyknąłem ujrzawszy cień chmury na wodzie: „A niech to!", i podskoczyłem z radości, bądź jak w chwili kiedy słuchając Bergotte'a nie zdołałem lepiej wyrazić mojego uczucia jak w słowach: „To cudowne!", nie oddających go wcale, bądź jeszcze, kiedy zirytowany pewnym nieładnym postępkiem Bloch wyrzekł te oto słowa, nie pasujące wcale do historii aż nazbyt wulgarnej: „To, że ktoś tak postępuje, uważam mimo wszystko za fffantastyczne", bądź też kiedy połechtany w swojej dumie, żem doznał miłego przyjęcia u Guermantów, a skądinąd oszołomiony nieco ich gatun kami wina, nie mogłem się powstrzymać, by nie szepnąć do siebie na odchodnym: „A jednak to przeuroczy ludzie, życie z nimi upłynęłoby mi po różach" — spostrzegałem się, iż owej księgi zasadniczej, jedynej prawdziwej księgi, wielki pisarz nie powinien, w sensie potocznym, zmyślać, skoro istnieje ona już i tak w każdym z nas — lecz ją tłumaczyć. Obowiązkiem i zadaniem pisarza jest więc obowiązek i zadanie tłumacza.

Otóż, jeśli idzie na przykład o niedokładny język miłości własnej, naprostowanie wewnętrznej mowy zależnej (która oddala się coraz bardziej od wrażenia pierwotnego i centralnego zarazem) takie, aby zmieszała się z mową niezależną, której początek winno byłoby dać wrażenie, sikoro naprostowanie to stanowi rzecz trudną, na którą dąsa się nasze lenistwo, istnieją inne przypadki, choćby przypadek, gdzie chodzi na przykład o miłość, w których toż samo naprostowanie zaczyna sprawiać ból. Wszelkie nasze pozorowane momenty obojętności, wszelkie nasze oburzenie na jej kłamstwa tak naturalne, tak podobne kłamstwom, jakie praktykujemy sami, słowem to wszystko, czego nie zaprzestawaliśmy, ilekroć byliśmy zdradzani lub nieszczęśliwi, mówić nie tylko ukochanej osobie, lecz nawet, czekając na nią, powtarzać sobie bez końca w myśli, a nawet czasem głośno, mącąc ciszę pokoju różnymi: „Nie, doprawdy takie "postępki są nie do zniesienia", albo: „Chciałbym, żeby to była twoja ostatnia wizyta, i sprawia mi to przykrość, nie przeczę" — sprowadzić to wszystko do prawd odczuwanych, od których to wszystko tak się odchyliło, znaczy unicestwić wszystko, na czym zależało nam najbardziej, z tej zaś racji, kiedy znajdziemy się sarni w czterech ścianach, wśród gorączkowego projektowania listów i zabiegań, prowadzimy z sobą namiętne rozmowy.

Nawet w rozkoszach artystycznych, których poszukujemy z uwagi przecież na wrażenie, jakie nam dają, staramy się odsunąć możliwie jak najprędzej, pozostawić na uboczu, jako niewyrażalne, samo to poszczególne wrażenie, a uchwycić się w nim tego, co pozwoli nam zaznawać rozkoszy, jaką daje to wrażenie, mimo że nie znamy jej do głębi, i wierzyć, że przekazujemy ją innym dyletantom, z którymi rozmowa okaże się możliwa, gdyż będziemy mówić im o czymś dla nas i dla nich identycznym, skoro zniszczyliśmy indywidualne korzenie naszego własnego wrażenia. W tych akurat momentach, kiedy jako najbardziej bezinteresowni z widzów patrzymy na przyrodę, społeczeństwo, miłość, a nawet sztukę; skoro każde wrażenie jest dwojakie, na pół uwięzione w obiekcie, przedłużające się w nas samych drugą połową, którą jedynie poznać byśmy mogli, spieszymy ją zaniechać — tę właśnie, do której winni byśmy się przywiązać, i bierzemy pod uwagę tylko pierwszą połowę, której nie możemy zgłębić, bo jest zewnętrzna, nie przyprawi nas więc o żaden trud: uważamy, iż jest czymś nazbyt uciążliwym wysiłek, by dostrzec wąską bruzdę, jaką wyżłobił w nas widok tarniny czy kościoła. Ale grywamy na nowo symfonię, powracamy, żeby odwiedzić kościół, dopóki — wśród ucieczki oddalającej nas od właściwego nam życia, na które brak nam odwagi spojrzeć, ucieczki zwanej erudycją — nie poznamy ich równie dobrze, w ten sam sposób, w jaki poznałby je najuczeńszy z amatorów muzyki lub archeologii.

Ot i cały zysk tych, którzy nic nie dobywają ze swoich wrażeń, starzeją się niepotrzebni i nieusatysfakcjonowani, jako odrzuceni konkurenci Sztuki! Martwią się tak samo jak dziewice i próżniacy, a przecież jedne uleczyłaby płodność, a drugich — praca. Wobec dzieł sztuki okazują więcej egzaltacji niż prawdziwi artyści, gdyż egzaltacja ta, nie mając u nich nic wspólnego z ciężkim trudem po głębiania, znajduje upust na zewnątrz, zagrzewa ich rozmowy, rozpala rumieńcem twarze; wydaje im się, że tworzą wrzeszcząc na całe gardło: „Brawo! Brawo!", kiedy ktoś wykona któreś z ich ulubionych dzieł. Lecz te demonstracje nie skłaniają ich do wyjaśnienia natury zamiłowań, którym hołdują, nie znają jej. A jednak zamiłowania te, choć zamienione w nieużytki, napływają w toku ich najspokojniejszych rozmów, zmuszając do patetycznych gestów, grymasów, potrząsań głową, ilekroć mówią o sztuce. „Byłem na koncercie, grano akurat... Przyznam się panu, że nie porwało mnie to. Zaczynają kwartet. Ależ do licha ciężkiego! To rzecz inna. (Twarz miłośnika wyraża w tym momencie dławiący niepokój, jak gdyby myślał: „Ależ widzę iskry, czuć spalenizną, pożar.") Do pioruna! To, co słyszę tam, to rozpaczliwe, źle napisane, ale też porusza bebechy, nie każdy by tak potrafił." I choćby śmieszyli nas jak najokropniej, nie zasługują na całkowitą wzgardę. Są pierwotnymi modelami natury, próbującej stworzyć artystę, modelami nieforemnymi, niezdatnymi do życia jak pierwotne zwierzęta nie przystosowane do przetrwania, poprzednicy gatunków obecnych. Miłośnicy ci bezpłodni i pełni dobrych chęci winni nas wzruszać jak pierwsze aeroplany niezdolne oderwać się od ziemi, w których tkwiło już pragnienie lotu, lecz nie tkwił jeszcze sekret, który należało odkryć. „I, mój drogi — dodaje miłośnik biorąc cię pod rękę — słyszę to ja już po raz ósmy, ale przysięgam, że nie po raz ostatni." I rzeczywiście, ponieważ nie asymilują ze sztuki jej składników naprawdę pożywnych, łakną wciąż artystycznych rozkoszy — ofiary wilczego głodu, którego nie nasycą nigdy. Długo więc i konsekwentnie będą oklaskiwać to samo dzieło, mniemając ponadto, że samą swoją obecnością spełniają obowiązek, dokonują czynu, jak inni w tymże przekonaniu bywają na zebraniach rady nadzorczej lub na pogrzebach.

Następnie pojawiają się dzieła inne, a nawet krańcowo różne, w literaturze, w malarstwie czy w muzyce. Umiejętność bowiem wprowadzania nowych idei, systemów, a zwłaszcza zdolność ich asymilacji występowała zawsze znacznie częściej, nawet u twórców, aniżeli prawdziwy smak, poszerzyła zaś jeszcze krąg swoich wpływów, od czasu jak rozmnożyły się periodyki i gazety literackie (a z nimi pisarze i artyści z łaski rzekomo bożej). Najlepszy więc, najinteligentniejszy i najbardziej bezinteresowny odłam młodzieży jął smakować już tylko w dziełach wysokiej doniosłości moralnej, socjologicznej, a nawet religijnej. Młodzież ta wyobraziła sobie, że wspomniana doniosłość stanowi kryterium dzieła — powtarzając tym samym błąd Davidów, Chenavardów, Brunetière'ów etc. Nad Bergotte'a, którego najgładsze zdania wymagały w rzeczywistości znacznie większego skupienia wewnętrznego, przekładano autorów, co wydawali się głębszymi z tej prostej racji, że pisali chropowato. Skomplikowany styl Bergotte'a nadaje się tylko dla ludzi światowych, powiadali demokraci, składając tym sposobem ludziom światowym niezasłużony hołd. Ale z chwilą kiedy inteligencja rezonerska zechce przystąpić do osądzania dzieł sztuki, nie masz już nic ustalonego, nic pewnego: można wykazać wszystko, czego dusza zapragnie. A tymczasem talent rzeczywisty stanowi dobro, nabytek powszechny, którego istnienie należy nade wszystko skonstatować pod powierzchownymi tropami myśli i stylu, krytyka zaś klasyfikując autorów nie wychodzi poza ich styl i myśl. W pisarzu nie zjawiającym się z żadną nową misją uświęca proroka za jego ton apodyktyczny i bezwstydną wzgardę dla szkół, które go poprzedziły.

Ta stała aberacja krytyki sięgnęła tak daleko, że pisarz winien by niemal cenić wyżej osąd szerokiej publiczności (gdyby nawet publiczność ta nie potrafiła zdać sobie sprawy z zamierzeń artysty w nie znanym jej porządku poszukiwań). Istnieje bowiem bliższa analogia między instynktownym życiem publiczności a talentem wielkiego pisarza — gdyż ów talent to jedynie instynkt, któremu daje się religijny posłuch wśród milczenia wszelkich innych spraw, instynkt wydoskonalony i zrozumiany — niż między instynktownym życiem publiczności a powierzchowną gadaniną i zmiennymi kryteriami sędziów oficjalnych. Logomachia odnawia się między nimi co lat dziesięć (gdyż kalejdoskop składa się tu nie tylko z ugrupowań wielko-światowych, ale także z poglądów społecznych, politycznych, religijnych, co rozszerzają się chwilowo dzięki swojej refrakcji w szerszych masach, lecz mimo to pozostają ograniczone do krótkiego życia poglądów, których nowość mogła urzec tylko umysły niezbyt wymagające w rzeczach dowodów).. Tak więc następowały po sobie stronnictwa i szkoły, łudząc zawsze te same umysły, ludzi względnej inteligencji, skorych zawsze do entuzjazmu, od którego powstrzymują się umysły skrupulatniejsze i w rzeczach dowodów bardziej wymagające. Nieszczęściem, dlatego właśnie że pierwsi są jedynie półumysłami, muszą znajdować dopełnienie w czynach, rozwijają więc szerszą działalność niż umysły wybitne, ściągając ku sobie tłum i stwarzając wokół siebie nie tylko sztuczną estymę lub nie uzasadnioną wzgardę, lecz wojny domowe i wojny zewnętrzne, od których winna by uchronić odrobina samokrytycyzmu, jaki cechował ludzi z Port-Royal.

Co zaś do rozkoszy, jaką umysł doskonale zrównoważony, serce naprawdę żywe napełnia piękna myśl mistrza, to rozkosz całkiem zapewne zdrowa, ale choćby ci, którzy smakują w niej naprawdę, odznaczali się jak najwybredniejszym gustem (iluż go ma w dwudziestym roku życia?), sprowadza ich ona do tego, że stają się tylko czyjąś pełną świadomością. Jeśli mężczyzna uczyniwszy wszystko by zdobyć miłość kobiety, która zdołałaby jedynie go unieszczęśliwić, nie uzyskał od niej, mimo pomnażanych i wieloletnich wysiłków, ani jednego spotkania, miast silić się, by dać wyraz swojemu cierpieniu, a także niebezpieczeństwom, jakich uniknął, niech odczytuje wciąż, podkładając pod nią „milion znaczeń" i najbardziej wzruszające wspomnienia z własnego życia, tę oto myśl La Bruyère'a: „Mężczyźni często pragną kochać i nie umieją raczej osiągnąć w tym powodzenia, szukają porażki nie mogąc jej napotkać i, że ośmielę się tak powiedzieć, są zmuszeni do zachowania wolności." Czy ten sens, czy inny miałaby ta myśl dla jej autora (aby go miała, i byłoby to piękniejsze, trzeba by zamiast „kochać" powiedzieć „być kochani"), jest pewne, że ożywia ją w nim ów człowiek wykształcony i wrażliwy, nasyca ją treścią tak, iż gotowa pęknąć, potrafi ją powtórzyć wtedy jedynie, jeśli nie posiada się z radości — tyle widzi w niej prawdy i piękna, choć mimo wszystko nic nie dorzucił do niej i pozostaje tylko myśl La Bruyère'a.

Czyż literatura notatek miałaby jakikolwiek walor, skoro rzeczywistość zawiera się pod drobiazgami takimi, jakie wynotowuje ona (wielkość w dalekim warkocie aeroplanu, w zarysie dzwonnicy Świętego Hilarego, przeszłość w smaku magdalenki etc), i skoro same w sobie nie mają one znaczenia, jeśli go z nich nie wydobędziemy? Z wolna, konserwowany przez pamięć, łańcuch wszelkich naszych niedokładnych wyrażeń, gdzie nie pozostaje nic z tego, czegośmy doświadczali rzeczywiście, zaczyna stanowić dla nas myśl naszą, nasze życie, rzeczywistość — i właśnie to kłamstwo, którego tylko odbitki tworzyłaby tak zwana sztuka „przeżyta", nieskomplikowana jak życie, niepowab na, dwojakie, tak nudne i tak czcze zastosowanie tego, co widzą nasze oczy, a konstatuje inteligencja, że zastanawiamy się, gdzie ten, kto poświęca się tej sztuce, znajduje iskrę wesołą, bodziec zdolny wprawić go w ruch i prowadzić do dalszej pracy. Wielkość sztuki prawdziwej, przeciwnie, tej, którą pan de Norpois nazwałby igraszką dyletanta, polega na tym, aby odnajdywać, chwytać na nowo i ukazywać ową rzeczywistość, od której żyjemy z dala i odchylamy się coraz bardziej, w miarę jak nabiera gęstości i nieprzepuszczalności wiedza umowna, jaką zastępujemy tę rzeczywistość, ryzykując mocno, iż umrzemy nie poznawszy jej — która jest po prostu naszym życiem. Jedyne życie, życie w końcu odkryte i wyjaśnione, jedyne więc życie rzeczywiście przeżyte — to literatura; owo życie, które w pewnym sensie gości bez przerwy zarówno w każdym człowieku, jak w artyście. Ale nie widzą go, gdyż nie próbują go wyjaśnić. Toteż ich przeszłość jest zawalona nieprzebraną liczbą klisz, które leżą bezużytecznie, gdyż inteligencja ich nie „wywołała". Nasze życie, a także życie innych; styl bowiem dla pisarza, tak samo jak barwa dla malarza, to sprawa nie techniki, lecz wizji. Jest objawieniem, które nie dokonałoby się nigdy za pomocą środków bezpośrednich i świadomych, różnicy jakościowej zawartej w obrazie, w jakim ukazuje się nam świat, różnicy, która, gdyby nie istniała sztuka, pozostałaby wieczystą tajemnicą każdego z nas. Tylko dzięki sztuce możemy wyjść poza siebie, dowiedzieć się, co widzą inni z tego świata, który jest nie ten sam co nasz, a którego krajobrazy pozostałyby dla nas tak samo nie znane jak pejzaże mogące istnieć na księżycu. Dzięki sztuce, zamiast widzieć jeden świat, nasz, widzimy, jak świat się pomnaża, ilu jest bowiem oryginalnych artystów, tyloma dysponujemy światami, które bardziej różnią się między sobą od światów krążących w nieskończoności, i choć wygaśnie ognisko, skąd emanuje świat artysty, przez wiele Stuleci świat ów, czy nazywał się Rembrandt, czy też Ver Meer, wysyła nam wciąż jeszcze specjalny swój promień.

Owa praca artysty polegająca na tym, że stara się on dostrzec pod materią, pod doświadczeniem, pod słowami coś odmiennego, jest czymś akurat odwrotnym do pracy, którą, w każdej minucie, kiedy żyjemy odwróceni od samych siebie, miłość własna, namiętności, inteligencja i przyzwyczajenia wykonują w nas również, gromadząc ponad naszymi prawdziwymi wrażeniami, żeby ukryć je przed nami całkowicie, stosy nomenklatur i cele praktyczne, które zwiemy błędnie życiem. Na ogół owa sztuka tak skomplikowana jest właśnie jedyną sztuką żyjącą. Ona jedna wyraża dla innych, a nam samym ukazuje nasze własne życie, owo życie, którego nie da się „zaobserwować", którego pozory przez nas obserwowane trzeba wyrażać i często też, odczytane na opak, mozolnie rozszyfrowywać. Pracę tę, której dokonuje nasza miłość własna, namiętność, zmysł naśladowania, inteligencja abstrakcyjna, nawyki, sztuka odrzuci kierując nas w przeciwną stronę i jest to powrót w głębiny, tam, gdzie to, co istniało rzeczywiście, spoczywa przez nas nie znane. I zapewne wielką było pokusą odtworzyć życie prawdziwe, odmłodzić wrażenia. Ale trzeba było na to odwagi wszelkiego rodzaju, nawet uczuciowej. Bo stanowiło to nade wszystko wyrzeczenie najdroższych ułud, rezygnację wiary w obiektywność tego, cośmy wypracowali w sobie, miast więc upajać się po raz setny słowami: „Była bardzo urocza", przeczytać je na odwrót: „Miło mi było ją całować." Zapewne, wszyscy mężczyźni doświadczają tego również, czego ja doświadczyłem w owych godzinach miłości. Doświadczamy, lecz to, czego się doświadcza, przypomina klisze, które ukazują nam czerń, dopóki nie zbliżymy ich do lampy, i na nie też trzeba spoglądać na wywrót: nie wiemy, co to jest, póki tej rzeczy nieznanej nie zbliżymy do inteligencji. Wtedy dopiero, gdy inteligencja. ją oświetli, zintelektualizuje, rozeznajemy, i to z jakim trudem, kształt naszych odczuć.

Lecz orientowałem się również, iż to cierpienie, jakiego najpierw zaznałem z Gilbertą — że nasza miłość nie należy do osoby, która ją budzi — . jest zbawienne, dodatkowo jako środek (gdyż choćby nasze życie miało trwać najkrócej, tylko wśród cierpień myśli nasze, niepokojone poniekąd ustawicznymi i zmiennymi wstrząsami, wznoszą się jak gdyby wśród burzy tak wysoko, że możemy dojrzeć cały ów ogrom usystematyzowany prawami, którego, niby ze źle umieszczonego okna, na ogół nie dostrzegamy, spokój bowiem szczęścia wygładza jego powierzchnię i utrzymuje ją na zbyt niskim poziomie; może tylko dla paru wielkich geniuszów ruch ów istnieje nieprzerwanie, tak iż nie trzeba im bolesnych wstrząsów; i to jeszcze nie jest pewne, czy obserwując bujny i regularny rozkwit ich radosnych dzieł nie skłaniamy się zbytnio sądzić na podstawie radości dzieła o radości życia, które, przeciwnie, mogło być bolesne) — lecz głównie dlatego, że jeśli nasza miłość nie dotyczy wyłącznie Gilberty (racja, dla której cierpieliśmy tak bardzo), to nie dlatego iż jest ona również miłością na przykład do Albertyny, ale dlatego że stanowi cząstkę naszej duszy, trwalszą niż różnorakie ja wymierające w nas kolejno, a które pragnęłyby egoistycznie miłość tę zatrzymać, owa zaś cząstka winna, jakikolwiek sprawiłoby to nam ból (jakikolwiek ból skądinąd użyteczny), odłączyć się od poszczególnych istnień, aby przywrócić im wartość ogólną i dać ową miłość, zrozumienie owej miłości, wszystkim, duchowi powszechnemu, a nie tej, a następnie tamtej, w których ten, a następnie ów, jakimi byliśmy kolejno, rad byłby się rozpłynąć.

Musiałem przywrócić najdrobniejszym z otaczających mnie znaków (Guermantes, Albertyna, Gilberta, Saint-Loup, Balbec etc.) ich sens, który zatracił się dla mnie przez nawyk. A kiedy osiągniemy rzeczywistość już tak, aby ją wyrazić, aby ją zachować, odsuniemy to, co jest od niej różne i bez ustanku wnosi nam szybkość uzyskaną wskutek nawyku. Bardziej aniżeli wszystko inne odsunąłbym te słowa, które wybierają usta raczej, a nie umysł, te słowa pełne dowcipu, jakie padają, w towarzyskiej rozmowie, a które po długiej rozmowie z innymi zwracamy nadal sztucznie do siebie i które napełniają kłamstwem nasz umysł, te słowa czysto fizyczne, jakim u pisarza poniżającego się, by je zapisywać, towarzyszy uśmieszek, leciutki grymas, który kazi wciąż na przykład zdanie mówione takiego Saint-Beuve'a — bo przecież prawdziwe książki winny być dziećmi nie światła i gawędy, lecz mroku i milczenia. A że sztuka przekomponowuje dokładnie życie, wokół praw, jakie osiągnęliśmy w sobie, unosić się będzie zawsze atmosfera poezji, słodycz tajemnicy będącej tylko śladem półmroku, który musieliśmy przeniknąć, wskaźnikiem, wyznaczonym ściśle jakby przez wysokościomierz, głębi dzieła. (Gdyż ta głębia nie jest nierozłączna z niektórymi tematami, jak sądzą pewni powieściopisarze — materialistyczni spirytualiści, niezdolni zejść pod powierzchnię świata pozorów, pisarze, u których wszelkie szlachetne intencje, podobne cnotliwym tyradom wygłaszanym zazwyczaj przez osoby niezdolne do najlżejszego odruchu dobroci, nie powinny przeszkodzić nam w obserwacji, że brak im nawet tej siły intelektualnej, aby uwolnić się od wszelkiego banału formy, nabytego drogą naśladownictwa.)

Co zaś do prawd, jakie inteligencja — nawet umysłów najwyższych — zbiera to tu, to tam przed sobą, w pełnym świetle, wartość ich może być ogromna; lecz mają one kontur suchszy i są. jak zheblowane, nie mają głębi, gdyż nie było ani jednej głębi do przebycia, żeby je osiągnąć, gdyż nie zostały one stworzone powtórnie. Częstokroć pisarze, w których duszy nie pojawiają się już te tajemnicze prawdy, piszą od pewnego wieku li tylko wspomagani inteligencją, która coraz bardziej przybiera na siłach; książki ich wieku dojrzałego mają dzięki temu więcej sił niż ich książki młodzieńcze, ale nie mają już swojej dawnej aksamitnej miękkości.

Pojmowałem niemniej, że te prawdy, które inteligencja wyzwala bezpośrednio z rzeczywistości, nie są całkowicie do pogardzenia, mogłyby bowiem dać oprawę z materii mniej czystej, ale jeszcze nasyconej duchem, owym doznaniom, jakie spoza czasu przynosi nam treść wspólna wrażeniom przeszłości i teraźniejszości, wrażeniom, które jednak jako cenniejsze są również nazbyt rzadkie, aby z nich jedynie można skomponować dzieło sztuki. Zdatne są do tego celu, czułem więc, jak napiera we mnie tłum prawd związanych z uczuciami*, charakterami, obyczajami. Percepcja ich sprawiała mi radość; wydawało mi się jednak, że przypominam sobie, iż niejedną z tych prawd odkryłem w cierpieniu, inne zaś pośród uciech nader miernych. Wtedy, mniej zapewne olśniewająca od światła, dzięki któremu spostrzegłem, że dzieło sztuki to jedyny sposób, aby odnaleźć Czas utracony, nowa światłość stała się we mnie. I pojąłem, że całe tworzywo dzieła literackiego to moje życie minione; pojąłem, że tworzywo to przychodziło do mnie wśród błahych uciech, w godzinach lenistwa, w momentach tkliwości i bólu i że magazynowałem to wszystko ani się domyślając, w jakim działam celu, nie spodziewając się nawet, że przetrwają te zapasy i że w ziarnie tym gromadzi się wszelki pokarm, który wyżywi roślinę. Jak ziarno będę mógł zasnąć, kiedy roślina się rozwinie; stwierdzałem, że nieświadom żyłem dla niej, tak iż moje życie, jak mi się wydało, nie uznało nigdy za swój obowiązek nawiązać styczność z książkami, które chciałbym napisać, a kiedy w tym celu siadałem niegdyś do biurka, nie znajdowałem tematu. Aż do tego więc dnia całe moje życie mogłoby, i nie mogłoby, streścić się w tytule: Powołanie. Nie mogłoby w tym sensie, że literatura nie odegrała w moim życiu żadnej roli. Mogłoby pod tym względem, że to życie, wspomnienia jego smutków, radości tworzyły zapas podobny owemu białku umieszczonemu w komórce jajowej roślin, skąd roślina czerpie pokarm, by przekształcić się w ziarno, w owym czasie kiedy nic jeszcze nie wiadomo, iż embrion jej się rozwija, a jest on przecież miejscem, gdzie zachodzą zjawiska chemiczne i oddechowe, utajone, lecz nader aktywne. Tak więc życie moje kojarzyło się z tym, co sprowadziłoby nań dojrzałość.

W tej materii te same porównania, fałszywe, jeśli służą za punkt wyjścia, mogą być prawdziwe, jeśli do nich dotrzemy. Literat zazdrości malarzowi, wolałby robić szkice, notatki ołówkowe i jeśli je robi, jest zgubiony. Ale kiedy pisze, nie masz u jego bohaterów takiego gestu, tiku, akcentu, których jego natchnieniu nie przyniosłaby pamięć; nie masz takiego nazwiska postaci fikcyjnej, pod które nie mógłby podstawić sześćdziesięciu nazwisk osób znajomych — z których ten pozował do grymasu twarzy, tamten do monokla, inny do gniewu, jeszcze inny do wytwornego ruchu ręką etc. I wtedy pisarz zdaje sobie sprawę, że choć jego marzenie, by zostać malarzem, nie było możliwe do zrealizowania w sposób świadomy i zgodny z jego chęciami, zrealizowało się jednak i że będąc pisarzem zapełnił bezwiednie szkicownik. Powodowany bowiem instynktem, który w nim tkwił, pisarz, na długo przedtem, zanimby się spodziewał, że kiedyś pisarzem zostanie, unikał systematycznie obserwacji tylu spraw, które dostrzegają inni, iż zarzucano mu roztargnienie, on zaś też zarzucał sobie, że nie umie ani patrzeć, ani słuchać, gdy jednak tymczasem nakazywał swoim, oczom i uszom, aby zatrzymywały na zawsze to, co innym ludziom wydawało się tylko dziecinną fraszką: ton, jakim ktoś wypowiedział to lub owo zdanie, wyraz twarzy i wzruszenie ramion w pewnym momencie u pewnej osoby, o której nic zresztą może poza tym nie wiadomo — nakazywał od wielu lat z tej racji, że ów ton usłyszał już kiedyś albo wyczuł, że mógłby usłyszeć go raz jeszcze i że był on czymś dającym się odtworzyć, trwałym; to poczucie zasad i prawd ogólnych samo wybiera w przyszłym pisarzu to, co jest ogólnego i co zdoła wejść w skład dzieła sztuki. Przysłuchiwał się bowiem innym wtedy jedynie, jeśli w swojej głupocie lub szaleństwie powtarzali niby papugi to, co mówią ludzie charakterem do papug podobni, czyniąc się tym samym ptakami proroczymi, rzecznikami pewnego prawa psychologicznego. Zapamiętał to tylko, co zaliczało się do generaliów. Dzięki tej lub innej tonacji głosu, dzięki tym lub innym grom fizjonomii, choćby nawet widywał tych ludzi tylko w swoim najwcześniejszym dzieciństwie, życie ich stworzyło w nim obraz, i kiedy później zacznie pisać, skomponuje... z ruchu ramion wspólnego wielu osobom, prawdziwego jak notatka w zeszycie anatoma — tu jednak z tą różnicą, by dać wyraz prawdzie psycholo gicznej — biorąc na własne konto czyjeś poruszenia szyją, każdy bowiem pozował mu chwilę.

Osoby najgłupsze objawiają w swoich gestach, odezwaniach i uczuciach wyrażanych niechcący prawa, których nie dostrzegają same, ale które artysta przychwyca u nich. Wskutek podobnych obserwacji gmin poczytuje pisarzy za złośliwców, i poczytuje niesłusznie, w śmieszności bowiem artysta widzi piękną cechę natury ogólnej, nie mając jej obserwowanym bardziej za złe, niż chirurg mógłby lekceważyć pacjenta za dość pospolite zaburzenia krwioobiegu; toteż artysta mniej niż ktokolwiek inny wyszydza śmiesznostki. Nieszczęściem jest bardziej nieszczęśliwy aniżeli złośliwy: w kwestii bowiem własnych uczuć, znając równie dobrze ich cechy ogólne, uwalnia się tym trudniej od cierpień osobistych owymi uczuciami spowodowanych. Zapewne, kiedy znieważa nas jakiś zuchwalec, wolelibyśmy odeń pochwałę — a zwłaszcza jeśli zdradza nas uwielbiana kobieta, czegóż nie dalibyśmy, żeby było inaczej! Lecz uraza wywołana afrontem, ból wywołany porzuceniem byłyby w takim wypadku lądami, których nie poznalibyśmy nigdy, a których odkrycie, choćby najprzykrzejsze dla męż czyzny, dla artysty staje się cenne. Tak więc źli i niewdzięczni figurują, mimo jego i swojej woli, w jego dziele. Pamflecista dopuszcza mimo woli hołotę, którą smaga, do swojej sławy. Można rozpoznać w każdym dziele sztuki tych, których artysta nienawidził najmocniej, i te nawet, niestety, które najbardziej kochał. One właśnie tylko pozowały pisarzowi w tym akurat momencie, kiedy, jakże wbrew jego chęciom, zadawały mu najwięcej cierpienia. Kochając Albertynę orientowałem się doskonale, że ona mnie nie kocha, i musiałem pogodzić się z tym, że dała mi tylko poznać, czym jest doświadczać cierpienie, miłość, a nawet z początku — szczęście.

A kiedy staramy się wyciągnąć ogólny wniosek z naszej zgryzoty, opisać go, pociesza nas może nieco argument jeszcze inny niż te wszystkie, które tu podaję, a polega on na tym, że myśleć w sposób ogólny, pisać — to dla pisarza czynność zdrowa i konieczna, spełnianie jej- uszczęśliwia go, podobnie jak normalny człowiek lubi pogimnastykować się, spocić i wykąpać. Co prawda, buntowałem się nieco przeciw temu. Na próżno bym sądził, że najwyższa prawda życia tkwi w sztuce, na próżno, z drugiej strony, mógłbym utracić zdolność do wysiłku wspominania, potrzebnego mi zarówno, żeby kochać nadal Albertynę, jak opłakiwać moją babkę, i tak zastanawiałem się, czy jednak dzieło sztuki, o którym obie nic by nie wiedziały, byłoby dla nich, dla losu tych zmarłych biedaczek, spełnieniem. Moja babka, której agonię i śmierć obserwowałem, będąc przy niej, z taką obojętnością! O, gdybym, kiedy skończę moje dzieło, mógł za pokutę cierpieć przez długie godziny śmiertelnie ranny, w absolutnym opuszczeniu, zanimbym skonał! A zresztą litowałem się bezmiernie nawet istotom mniej mi drogim, a nawet obojętnym, litując się tylu losom, losom, których moja myśl — wśród wysiłków, by je zrozumieć — spożytkowała, w ogólnych zarysach, cierpienia lub tylko nawet śmiesznostki. Wszystkie te istoty, co objawiły mi prawdę w rozmaitym jej kształcie i których nie ma już na tej ziemi, ukazywały mi się tak, jakby życie swoje przeżyły z korzyścią tylko dla mnie i jakby dla mnie umarły. Smuciłem się na myśl, że moja miłość, na której tak mi zależało, będzie w mojej książce tak nieosobista, iż różni czytelnicy będą dopasowywać ją ściśle do swoich uczuć dla innych kobiet. Ale czyż miałem się gorszyć tą niewiernością pośmiertną i tym, że ktoś mógłby sobie wyobrazić jako przedmiot moich uczuć kobiety nieznane, skoro ta niewierność, ów podział miłości między kilka istot rozpoczął się już za mojego życia, a nawet nim zacząłem pisać?

Wiele wycierpiałem kolejno z powodu Gilberty, z powodu pani de Guermantes i z powodu Albertyny. Kolejno też zapominałem o nich i tylko moja miłość poświęcona osobom odmiennym była trwała. Nieznani czytelnicy sprofanowali jedno z moich wspomnień, lecz ja dokonałem już tego przed nimi. Niedaleki byłem od uczucia zgrozy wobec samego siebie, zgrozy, jaka zdjęłaby może tę lub ową partię nacjonalistyczną, że w jej imieniu kontynuowano kroki nieprzyjacielskie, choć przecież ona jedna odniosła korzyść z wojny, na której ucierpiało i padło wiele szlachetnych ofiar nieświadomych nawet (co stanowiłoby dla mojej babki przynajmniej pewną rekompensatę) ostatecznego wyniku zmagań. I jedyną pociechą, iż nie mogła wiedzieć, że w końcu zabrałem się do dzieła, było mi to (na tym polega udział umarłych), że choć przepadła dla niej radość z moich postępów, na długi Czas przed śmiercią przestała orientować się w mojej bezczynności i zmarnowanym życiu, nad którymi tak bardzo bolała. I na pewno mógłbym asymilować te słowa, te spojrzenia nie. tylko mojej babki i nie tylko Albertyny, lecz jeszcze mnóstwa innych osób, innych indywidualności, których nie zapamię tałem; książka to ogromny cmentarz, gdzie na większości grobów nie odczytasz nazwisk już zatartych. Czasem, przeciwnie, pamiętamy doskonale nazwisko, nie wiedząc jednak, czy na tych kartkach przetrwa coś z istoty, która je nosiła. Czy znajdzie się tu ta dziewczyna o zapadłych oczach i śpiewnym głosie? A jeśli spoczywa rzeczywiście, to przy której alei? Nie wiadomo już, i jakże odnaleźć ją pod kwiatami? Ale skoro żyjemy z dala od istot indywidualnych, skoro najsilniejsze z naszych uczuć, jak moja miłość do mojej babki, do Albertyny, idą po kilku latach w niepamięć, skoro stają się one dla nas już tylko niezrozumiałym słowem, skoro możemy mówić o tych zmarłych z ludźmi światowymi, u których nadal bywać lubimy, aczkolwiek umarło to wszystko, cośmy kochali — czyż istnieje tedy sposób, abyśmy nauczyli się rozumieć te zapomniane słowa, i czy nie powinniśmy zastosować tego sposobu, chociażby po to, żeby zapisać je zrazu w języku powszechnym, ale który przynajmniej przetrwa i uczyni z tych, co odeszli, w ich treści najistotniejszej, nabytek wieczysty dla wszystkich dusz? A nawet, jeśli zdołamy wyjaśnić to prawo przemiany, które uczyniło dla nas niezrozumiałymi te słowa, czyż nasza ułomność nie stanie się wtedy nową siłą?

Skądinąd dzieło wsparte naszymi zgryzotami można tłumaczyć, z uwagi na naszą przyszłość, jako nieszczęsną zapowiedź cierpienia lub jako szczęśliwą zapowiedź pociechy. Istotnie, jeśli powiadamy, że miłość i troska przysłużyły się poecie, pomogły mu budować jego dzieło i jeśli nieznajome kobiety domyślające się tego jak najmniej — ta przez złośliwość, tamta dla drwiny — wniosły, każda z osobna, swój kamień do budowy pomnika, którego nie zobaczą, powiadamy tak, nie dość się zastanawiając, że życie pisarza nie skończyło się z tym dziełem, że ta sama natura, co zesłała nań tyle cierpień, które weszły w skład jego dzieła, będzie żyć nadal, chociaż dzieło zostanie skończone, przejmie go miłością do innych kobiet w warunkach niemal identycznych, jeśli nie nada charakteru nieco innego temu wszystkiemu, co czas modyfikuje wewnątrz okoliczności, w samym temacie, w naszych pragnieniach miłosnych i w naszej odporności na ból. Z tego pierwszego punktu widzenia winniśmy rozważać dzieło li tylko jako miłość nieszczęśliwą, nieuchronną zapowiedź innych niepowodzeń miłosnych, a która sprawi, że życie będzie podobne do dzieła, którego poeta nie będzie właściwie już potrzebował napisać, tak dalece zdoła znaleźć we wszystkim, co napisał, antycypowany kształt tego, co się stanie. Tak więc moja miłość do Albertyny była, choć tak od niej różna, wpisana już wcześniej w moją miłość do Gilberty, wśród owych dni szczęśliwych, kiedy ciotka Albertyny wymówiła przy mnie po raz pierwszy jej imię i nakreśliła jej wizerunek, a ja nie domyślałem się, iż owo nieważne ziarno zakiełkuje i rozprzestrzeni się później na całe moje życic.

Ale z innego punktu widzenia dzieło jest zapowiedzią szczęścia, uczy nas bowiem, że w każdej miłości przypadek jej ogólny znajduje się obok szczególnego, i uczy nas przechodzić od drugiego do pierwszego za pomocą gimnastyki, która umacnia przeciw smutkom, każąc nam zaniedbywać ich przyczynę, ażeby pogłębić ich treść. Istotnie, jak miały mi to wykazać w następstwie własne doświadczenia, w momentach nawet kiedy kochamy i kiedy cierpimy, jeśli powołanie przybierze na koniec kształt realny, w godzinach pracy doznajemy tak wyraźnego uczucia, iż ukochana osoba rozpływa się w rzeczywistości szerszej, że zdarza się nam chwilami zapominać o niej i miłość do niej nie sprawia nam już większego cierpienia, kiedy pracujemy, aniżeli sprawiłaby nam jakaś dolegliwość czysto fizyczna, z którą ukochana osoba nie miałaby nic wspólnego, na przykład coś w guście choroby serca. Co prawda, to kwestia chwili, i wynik wyda się przeciwny, jeśli praca pojawi się trochę później. Gdyż istoty, co przez swoją złośliwość, nicość zdołały wbrew nam zniweczyć nasze iluzje, zredukowały się same do zera i oddzieliły się od urojonej przez nas chimery miłosnej, lecz jeśli wtedy za- bierzemy się do pracy, dusza nasza wywyższa je znowu, identyfikując, dla potrzeb naszej samoanalizy, z istotami, które kochać by nas mogły, i w tym wypadku literatura, rozpocząwszy od nowa pracę ogołoconą już z miłosnej iluzji, przedłuża jak gdyby życie uczuciom, które przestały egzystować. Zapewne, musimy przeżyć raz jeszcze nasze cierpienie szczególne z odwagą lekarza, co po raz wtóry aplikuje sobie samemu niebezpieczny zastrzyk. Lecz jednocześnie należy przemyśleć to cierpienie pod formą ogólną, dzięki czemu w pewnej mierze umkniemy jego kleszczom, to zaś uczyni wszystkich uczestnikami naszego bólu, który nawet nie będzie obcy pewnej radości. Tam, gdzie życie wznosi mur, inteligencja przebija wyjście, bo jeśli nie ma lekarstwa na miłość nieodwzajemnianą, wyzwalamy się skonstatowawszy cierpienie, choćbyśmy nawet wyciągnęli zeń zawarte w nim konsekwencje. Inteligencja nie zna owych zamkniętych sytuacji życia beznadziejnego.

Musiałem więc się pogodzić, skoro to tylko może przetrwać, co stanie się wartością ogólną, i skoro umysł zamiera sam w sobie, pogodzić się z myślą, że nawet istoty niegdyś pisarzowi najdroższe w ostatecznym obrachunku pozowały mu jedynie jako malarzowi.

Czasem, kiedy bolesny fragment zachowywał się w stanie szkicu, nadciągała nowa czułość, nowe cierpienie, dozwalając nam go wykończyć, wypełnić treścią. Z racji tych wielkich, użytecznych zmartwień nie można jeszcze zbytnio się skarżyć, nie brak ich bowiem i nie każą na siebie długo czekać.  A jednak trzeba co prędzej z nich korzystać, nie trwają bowiem za długo: gdyż pocieszamy się albo też, jeśli są nazbyt gwałtowne, a sercu naszemu przestają dopisywać siły, umieramy. Bo choć tylko szczęście jest zbawienne dla ciała, zgryzota rozwija siłę ducha. A zresztą, czyż nie odsłania ona przed nami za każdym razem pewnego prawa, iż byłoby dla nas niemniej konieczne — ilekroć chcemy powrócić do prawdy — zmusić się do traktowania rzeczy na serio, plewiąc w sobie za każdym razem chwast nawyku, sceptycyzmu, lekkomyślności, obojętności. Aczkolwiek ta prawda, nie dająca się pogodzić ze szczęściem i zdrowiem, nie zawsze również daje pogodzić się z życiem. Zgryzota zabija. w końcu. Przy każdej nowej zbyt silnej przykrości czujemy, jak nabrzmiewa nam jeszcze jedna żyła, rozwijając jeszcze jeden śmiertelny zakręt na skroni lub pod okiem. I tak formują się z wolna te straszliwe, zdewastowane twarze sędziwego Rembrandta, sędziwego Beethovena, z którego szydził każdy. I worki pod oczyma, i zmarszczki na czole byłyby niczym, gdyby nie istniało cierpienie serca. Ale skoro jedne siły mogą odmienić się w drugie, skoro trwały żar staje się światłem i skoro elektryczność pioruna może dać fotografię, skoro tępa boleść naszego serca może wznieść ponad siebie niby sztandar — a wystarczy tu nowa zgryzota — widomą wieczystość obrazu, zaakceptujmy wynikły z niej ból fizyczny tak wzbogacający nasze poznanie duchowe; pozwólmy rozpadać się naszemu ciału, skoro każda nowa cząstka, która odrywa się odeń, powraca tym razem świetlista i czytelna, żeby uzupełniać nasze dzieło za cenę cierpień, których dla jego wzmacniania nie potrzebują inni, zdolniejsi — żeby czynić je solidniejszym, w miarę jak wzruszenia wycieńczają nasze życie. Myśli są namiastkami zgryzot; z chwilą kiedy zgryzota zmienia się w myśl, przestaje częściowo zatruwać nam serce, a nawet w pierwszym momencie sama ta przemiana wyzwala nagle radość. Namiastkami jedynie w porządku czasowym zresztą, gdyż wydaje się, że element pierwiastkowy to Idea, zgryzota zaś to jedynie modła, na którą pewne Idee przenikają w nas początkowo. Ale w grupie Idei istnieje kilka rodzin, niektóre z nich odmieniają się bezpośrednio w radość.

Dzięki powyższym refleksjom odnajdowałem sens mocniejszy i ściślejszy dla prawdy nieraz przeczuwanej — zwłaszcza kiedy pani de Cambremer rozważała, jak mogłem dla Albertyny porzucić człowieka tak wybitnego jak Elstir. Wyczuwałem, że myliła się nawet z intelektualnego punktu widzenia, lecz nie orientowałem się w jej nierozeznaniach: pisarz terminuje pobierając podobne lekcje. Obiektywna wartość sztuki niewiele ma z tym wspólnego; rzecz w tym właśnie, iż to, co należy wyciągnąć, wydobyć na światło dzienne, to nasze uczucia i nasze namiętności, czyli uczucia i namiętności powszechne. Kobieta, której potrzebujemy, przez którą cierpimy, dobywa z nas serie uczuć w inny sposób głębokich, w inny sposób witalnych, niżby czynił to interesujący nas wybitny mężczyzna. Trzeba jeszcze ustalić w odniesieniu do płaszczyzny naszego życia, czy zdradę, jakiej zaznamy od kobiety i która przyprawi nas o cierpienie, uznamy za drobiazg w porównaniu z prawdami, jakie zdrada ta nam odsłoni, i czy kobieta, uszczęśliwiona, iż przez nią cierpimy, potrafiłaby z tego cokolwiek zrozumieć. Tak czy inaczej owych zdrad nie brak. Pisarz może bez obawy zasiąść do długiej pracy. Niech intelekt rozpocznie swoje dzieło, po drodze zjawi się dość utrapień, które podejmą się je skończyć. Go zaś do szczęścia, jeden tylko niemal wynika zeń pożytek — uczynić strawnym nieszczęście. Widać wśród szczęścia tworzyliśmy nader miłą i mocną więź ufności i przywiązania, skoro zrywając doświadczamy rozdarcia tak płodnego, zwanego nieszczęściem. Jeśli nie byliśmy szczęśliwi, chociażby zawdzięczając to tylko nadziei, nieszczęścia będą nieokrutne, a zatem bezowocne.

I bardziej niż malarzowi, pisarzowi, jeśli chce uzyskać bryłę, zwartość, pojęcia ogólne, rzeczywistość literacką — podobnie jak malarz potrzebuje wielu kościołów, żeby namalować jeden jedyny — trzeba również wielu istot, by wyrazić jedno jedyne uczucie. Bo jeśli sztuka trwa długo, a życie krótko, można też i powiedzieć, że jeśli natchnienie trwa krótko, uczucia, jakie winno odmalować, nie są o wiele trwalsze. Kiedy natchnienie się odradza, kiedy możemy znów podjąć pracę, nie żywimy już sentymentu dla kobiety, która pozowała nam w rzeczach uczucia. Trzeba malować je dalej posługując się już inną modelką i jeśli to zdrada w stosunku do osoby — ze stanowiska literackiego, dzięki podobieństwu naszych uczuć sprawiającemu, że dzieło sztuki stanowi wspomnienie naszych miłości minionych, a zarazem wróżbę miłości nowych, nie ma w tych zastępstwach nic specjalnie niestosownego. To jedna z przyczyn, dla których tak czcze są studia, gdzie próbujemy odgadnąć, o kim autor mówi. Dzieło bowiem, nawet zawierające wyznania bezpośrednie, wpisane jest między kilka co najmniej epizodów z życia autora, epizodów wcześniejszych, które dziełu temu były inspiracją, epi zodów późniejszych, podobnie z nim harmonizujących, skoro miłość późniejsza jest dokładną odbitką wcześniejszej. Gdyż istocie, którą kochaliśmy najbardziej, nie pozostajemy tak wierni jak samym sobie i zapominamy ją prędzej czy później, aby móc — skoro to właśnie stanowi jedną z naszych cech — znów zacząć kochać.

Najwyżej miłość tę, kobieta, którą kochaliśmy tak bardzo, zaopatrzy w pewien szczególny kształt, który każe nam być jej wiernymi nawet w niewierności. Będąc już z następną kobietą odczujemy potrzebę takich samych porannych spacerów lub odprowadzań wieczornych albo też zechcemy dawać jej po stokroć za wiele pieniędzy. (Ciekawa rzecz ten obieg pieniędzy, jakie dajemy kobietom, które, unieszczęśliwiając nas przez to, pozwalają nam pisać książki: można niemal powiedzieć, że dzieła, niby woda w studniach artezyjskich, podnoszą się do tym wyższego poziomu, im głębiej cierpienie wdrąży się w serce.) Zastępstwa te przydają dziełu coś bezinteresownego, ogólniejszego, stanowiącego również surową naukę, że nie do osób winniśmy się przywiązywać, że to nie osoby istnieją w rzeczywistości i nadają się zatem do wyrażania, lecz idee. Trzeba więc się śpieszyć nie tracąc czasu, póki mamy te modele do dyspozycji; bo te, które pozują nam w postaci szczęścia, niewiele mogą na ogół podarować nam seansów ani też, niestety — skoro i on również mija szybko — nie mogą podarować nam wiele seansów te, które pozują jako ból. A zresztą jeśli nawet nie dostarcza nam tworzywa, odkrywając je przed nami, do naszego dzieła, i tak jest użyteczny, przynagla nas bowiem. Wyobraźnia, myśl mogą być same w sobie zadziwiającymi mechanizmami, ale też mogą pozostawać w bezruchu. Wtedy uruchamia je cierpienie. Istoty zaś pozujące nam jako ból obdarzają nas seansami tak częstymi w owej pracowni, gdzie bywamy jedynie w tych akurat okresach, a która jest we wnątrz nas! Okresy te stanowią jak gdyby obraz naszego życia z jego rozmaitymi bólami. Każdy ból tewie bowiem zawiera różne bóle i w momencie gdy myślisz, że już ucichł, pojawia się nowy. Nowy w jak najszerszym tego słowa znaczeniu: może dlatego, iż te nieprzewidziane sytuacje zmuszają nas, byśmy weszli w głębszą styczność z samym sobą, a bolesne dylematy, wobec których miłość stawia nas co chwila, są nam nauką, odsłaniają stopniowo materię, z jakiej jesteśmy stworzeni.

Toteż kiedy Franciszka, widząc, jak Albertyna wpada do mnie o każdej porze dnia i nocy niczym rozhukany pies, aby siać wszędzie nieład, rujnować mnie, przyprawiać o tyle zgryzot, powiadała mi (napisałem już podówczas kilka artykułów i byłem autorem paru tłumaczeń): „O, gdyby panicz zamiast tej dziewuchy, przez którą panicz traci tyle czasu, wziął sobie młodziutkiego sekretarza, dobrze wychowanego, który by uporządkował wszystkie te pańskie papirki!" — myliłem się może sądząc, iż mądrze mówiła. Traciłem przez Albertynę czas, robiła mi przykrości i może dlatego właśnie była mi użyteczniejsza, nawet ze stanowiska literackiego, aniżeli sekretarz, co uporządkowałby mi moje „papirki". Skoro jednak istota jest tak źle ukształcona (i może w przyrodzie owa istota jest mężczyzną), że nie umie kochać nie cierpiąc przy tym i że musi cierpieć, by nauczyć się prawd, życie takiej istoty staje się w końcu nader nużące. Lata szczęśliwe to lata stracone, oczekujemy cierpienia, żeby pracować. Idea cierpienia przedwstępnego kojarzy się z ideą pracy, lękamy się każdego nowego dzieła myśląc o bólach, jakie będziemy musieli znieść, zanim powstanie ono w naszej wyobraźni. A rozumiejąc, że cierpienie to rzecz najlepsza, jaką można spotkać w życiu, myślimy bez trwogi, niemal jak o wyzwoleniu, o śmierci.

A jednak, jeśli oburzało mnie to trochę, i tak należało zważać, że nie nazbyt często prowadzimy grę z życiem, że nie wykorzystujemy osób dla książek, ale całkiem przeciwnie. Przypadek Wertera, jakże szlachetny, nie był niestety moim przypadkiem! Nie wierząc ani przez moment w miłość Albertyny, dwadzieścia razy chciałem popełnić dla niej samobójstwo, zrujnowałem dla niej majątek i zdrowie. Jeśli idzie o pisanie, jesteśmy skrupulatni, nader uważający, odrzucamy wszystko, co nie jest prawdą. Póki natomiast idzie tylko o życie, rujnujemy się, wpędzamy w chorobę, zabijamy się dla kłamstwa. Go prawda z żyły tych kłamstw (jeśli już minął wiek poety) można jedynie wydobyć nieco prawdy. Zmartwienia to słudzy tajemniczy, znienawidzeni, z którymi walczymy, których władzy ulegamy coraz bardziej, słudzy okrutni, niezastąpieni, wiodący nas podziemnymi drogami do prawdy i do śmierci. Szczęśliwi ci, którzy prawdę napotkali przed śmiercią i dla których, choć obie winny być sobie tak bliskie, godzina prawdy wybiła przed godziną śmierci!

Z mojego minionego życia pojąłem i to jeszcze, iż najdrobniejsze epizody składały się na to, by udzielać mi lekcyj idealizmu, z których miałem dziś skorzystać. Spotkania z panem de Charlus, na przykład, pozwoliły mi przecie, nim nawet jego germanofilstwo dało mi takąż lekcję, pozwoliły, bardziej jeszcze niż moja miłość do pani de Guermantes lub Albertyny, niż miłość Roberta de Saint-Loup do Racheli, przekonać się, jak obojętną jest materia i jak wszystko można w niej wyrazić myślą; prawda, którą zjawisko inwersji seksualnej, tak źle zrozumiane i tak bezcelowo potępiane, uwypukla jeszcze bardziej aniżeli zjawisko, niezmiernie skądinąd pouczające, miłości. Zjawisko miłości ukazuje nam, jak uroda ucieka od kobiety już niekochanej i osiedla się na twarzy, którą inni uznaliby za najbrzydszą i która potrafiłaby też i dla nas, i kiedyś tak się stanie, utracić wszelki urok; ale to jeszcze bardziej ude rzające, kiedy jesteśmy świadkami, jak uroda, której wielki pan nie szczędzi hołdów porzuciwszy dla niej bez wahania piękną księżnę, lokuje się pod kaszkietem kontrolera omnibusów. Czyż moje zdziwienie, ilekroć ujrzałem na Polach Elizejskich, na ulicy, na plaży twarz Gilberty, pani de Guermantes, Albertyny nie dowodziło, że wspomnienia przedłużają się tylko w kierunku rozbieżnym z kierunkiem wrażeń, z którymi kojarzą się najpierw, a następnie coraz bardziej oddalają się od nich?

Pisarza nie powinno razić, że inwertyta nadaje swoim heroinom rysy męskie. Tylko ta właściwość mająca w sobie coś z aberacji pozwala inwertycie użyczać później wszystkiemu, cokolwiek by przeczytał, wszelkich cech ogólnych. Racine musiał, aby nadać następnie tej właściwości całą wartość uniwersalną, uczynić na moment z antycznej Fedry jansenistkę; tak samo gdyby pan de Charlus nie wyposażył „niewiernej", którą Musset opłakuje w Nocy październikowej i we Wspomnieniu, obliczem Morela, nie zapłakałby ani nie zrozumiał, skoro tą jedynie drogą, wąską i krętą, zyskiwał dostęp do prawd miłości. Pisarz powiada jedynie z nawyku powziętego z nieszczerej gadaniny przedmów i dedykacji: „mój czytelnik". W rzeczywistości bowiem każdy czytelnik jest, kiedy czyta, czytelnikiem samego siebie — swoim własnym. Dzieło pisarza to tylko rodzaj instrumentu optycznego zaofiarowanego czytelnikowi, aby czytelnik mógł rozeznać się w tym, czego, gdyby nie książka, nie dostrzegłby w sobie może. Rozpoznanie w samym sobie, przez czytelnika, tego, co mówi książka, to dowód jej prawdy — i vice versa, przynajmniej w pewnej mierze, za różnicę bowiem między dwoma tekstami może ponosić często odpowiedzialność nie autor, ale czytelnik. Ponadto, książka zbyt może erudycyjna, zbyt niejasna dla niewyrobionego czytelnika może dostarczyć mu tylko mętnej soczewki, przez którą nie potrafi on czy tać. Lecz inne właściwości (jak na przykład inwersja) mogą sprawić, iż czytelnik, aby czytać dobrze, odczuje chęć czytania w pewien szczególny sposób; autor nie powinien się tu obrażać, przeciwnie, winien zostawić czytelnikowi jak największą swobodę powiadając mu: „Rozpatrz się sam, czy widzisz lepiej przez to szkło, czy przez tamto, czy też jeszcze przez inne."

Jeśli zawsze interesowałem się tak bardzo marzeniami sennymi, to czyż nie dlatego że kompensując czas potencją dopomagają wam pojmować lepiej to, co ma w sobie subiektywnego na przykład miłość, dzięki temu, że z cudowną szybkością urzeczywistniają to, co nazwalibyśmy wulgarnie chęcią na przespanie się z jakąś kobietą, urzeczywistniają tak dalece, że w parominutowym śnie kochamy namiętnie jakąś brzydulę — czynność, która na jawie wymagałaby wieloletniego przyzwyczajenia, oswajania — i dlatego jeszcze, że są jak gdyby — wynalazek jakiegoś niezwykłego lekarza — dożylnymi zastrzykami miłości, jak mogą być także zastrzykami cierpienia? Sugestia miłosna rozwiewa się z taką samą szybkością, z jaką nam ją zaszczepiono, i czasem nocna kochanka nie tylko przestaje być kochanką powracając do swojej dawnej, dobrze znanej szpetoty, ale rozwiewa się także coś cenniejszego, cały zachwycający obraz tkliwych uczuć, rozkoszy, mgliście naszkicowanych tęsknot, i tak na Cyterę odpływa sentyment, który chcielibyśmy zanotować po zbudzeniu, ze wszystkimi jego odcieniami rozkosznej prawdy, odpływa zacierając się niczym zbyt wyblakłe malowidło, którego odrestaurować nie sposób. I może też na skutek potwornej zabawy, jaką Sen urządza z Czasem — Sen tak mnie zafascynował. Czyż nie widywałem często w ciągu jednej nocy, w ciągu jednej nocnej minuty, czasów bardzo dawnych, odsuniętych na ogromną odległość, wśród której nie możemy już nic rozróżnić z przeżywanych ongiś tam uczuć, czyż nie bywałem świadkiem, jak te czasy błyskawicznie waliły się na nas, oślepiając swoją jasnością, jak gdyby — tak sądziliśmy bowiem — były nie bladymi gwiazdami, lecz gigantycznymi samolotami, i ukazywały nam znów. to wszystko, co zawierały dla nas, budząc w nas poczucie, dając nam wstrząs i blask swojego bezpośredniego sąsiedztwa — które z momentem naszego zbudzenia odzyskiwały dal cudownie przebytą, tak iż myśleliśmy skądinąd niesłusznie, że stanowiły jedną z odmian odnajdywania Czasu utraconego?

Zdałem sobie sprawę, iż tylko postrzeżenie prymitywne i błędne umieszcza wszystko w przedmiocie — kiedy wszystko zawiera się w duchu; w rzeczywistości straciłem moją babkę dopiero w wiele miesięcy po jej zgonie, widywałem osoby zmieniające wygląd zgodnie z pojęciami, jakie wyrobiłem sobie o nich ja lub kto inny: jedna istota pomnaża się w kilka istot, stosownie do liczby widujących ją osób (na przykład rozmaici, na początku, Swannowie; księżna Luksemburska — dla prezesa Poncin), a nawet z upływem lat pomnaża się dla jednej osoby (dla mnie nazwisko „Guermantes", rozmaici Swannowie). Widywałem, jak miłość lokowała w jednej osobie to, co istnieje tylko w osobie, która kocha. Tym lepiej zdawałem sobie z tego sprawę, że sam rozciągnąłem do najdalszych granic przestrzeń między rzeczywistością obiektywną a miłością (Rachela dla Roberta de Saint-Loup i dla mnie, Albertyna dla mnie i dla Roberta, Morel albo konduktor omnibusu dla pana de Charlus lub innych osób, a mimo to czułość barona: wiersze Musseta eta). Na koniec w pewnej mierze germanofilstwo pana de Charlus, spojrzenie Roberta de Saint-Loup na fotografię Albertyny dopomogły mi wydobyć się na moment, jeśli nie z mojej germano fobii, to przynajmniej z wyobrażeń o jej czystym obiektywizmie, dzięki czemu pomyślałem, iż byłą w niej może zarówno Nienawiść, jak Miłość i że straszliwy sąd, jaki w tej chwili Francja ferowała o Niemczech, odsądzając je od praw ludzkich, cechowała nade wszystko obiektywizacja uczuć, podobnie jak cechowała uczucia, które ukazywały Rachelę i Albertynę tak drogimi — pierwszą Robertowi, a drugą mnie.

I to w istocie pozwalało mniemać, iż owo wynaturzenie nie było czymś charakterystycznym wyłącznie dla Niemiec i że, jak indywidualnie kochałem po kolei różne kobiety, a kiedy skończyła się miłość, przedmiot jej zdawał mi się bezwartościowy, tak samo widziałem już w moim kraju rozmaite rodzaje kolejnych nienawiści, które, na przykład, ukazywały jako zdrajców — tysiąckroć gorszych niż Niemcy, którym wydawali Francję — dreyfusistów takich, jak Reinach, z którym współpracowali dziś patrioci występując przeciw krajowi, gdzie każdy był, koniecznie, kłamcą, dziką bestią i durniem, wyjąwszy takich Niemców, którzy wzięli stronę Francji, jak król rumuński, król belgijski i cesarzowa rosyjska. Co prawda, antydreyfusiści odpowiedzieliby mi wtedy: „To inna sprawa." Ależ w istocie sprawa nigdy nie jest ta sama, podobnie jak nie pozostaje tą samą osoba: w przeciwnym razie wobec jednego i tego samego zjawiska ten, kto dałby mu się zwieść, mógłby oskarżać tylko swój stan subiektywny i nie zdołałby uwierzyć, że wady czy zalety istnieją również i w przedmiocie. Na tej różnicy intelekt bez żadnego wtedy już trudu bazuje teorię (nauczanie sprzeczne z naturą w szkołach wyznaniowych — twierdzą radykałowie, odwieczna nienawiść rasy niemieckiej do rasy łacińskiej, rasę żółtą zrehabilitowano na razie).

Ta strona subiektywna zaznaczała się skądinąd w rozmowach ludzi neutralnych, gdzie germanofile, na przy Mad, potrafili na moment przestać rozumieć albo nawet i słuchać, kiedy wspomniano im okrucieństwa niemieckie w Belgii. (A jednak były to rzeczywiste okrucieństwa: to, co dostrzegłem subiektywnego zarówno w nienawiści, jak i w samym spojrzeniu, nie przeszkadzało, iż przedmiot mogły cechować realne zalety lub wady, i nie dopuszczało bynajmniej, by rzeczywistość rozwiała się w czysty relatywizm.) I jeśli po tylu minionych latach i tak wielkim utraconym czasie odczuwałem ten. wpływ zasadniczy nawet w stosunkach międzynarodowych, czyż na samym początku mojego życia nie domyślałem się, czytając w ogrodzie w Combray jedną z owych powieści Bergotte'a, że nawet dziś, przerzuciwszy kilka zapomnianych stronic, z których bym się dowiedział o matactwach złego człowieka, nie spocząłbym nie upewniwszy się wprzódy, omijając sto kartek, iż pod koniec ów zły człowiek doznał należytego upokorzenia i przejrzał na tyle, by zrozumieć, że nie powiodło mu się w jego ciemnych zamysłach? Bo nie przypominałem już sobie raczej, co stało się z tymi osobistościami — a to zresztą nie odróżniało ich od osób, które tego popołudnia zebrały się u pani de Guermantes i których, a przynajmniej dotyczyło to kilku, minione życie było dla mnie tak mgliste, jak gdybym czytał o nim w na pół zapomnianej powieści. Gzy książę d'Agrigente ożenił się w końcu z panną X? Albo czy to raczej nie brat panny X miał poślubić siostrę księcia d'Agrigente? Czy może myliło mi się to z dawną lekturą albo z niedawnym snem? Sen był nadal jednym z najbardziej dla mnie uderzających faktów mojego życia — faktem, co miał okazać się najbardziej przydatny, by przekonać mnie o czysto mentalnym charakterze rzeczywistości, a którego pomocą nie gardziłem przy kompozycji mojego dzieła. Kiedy żyłem w sposób nieco mniej bezinteresowny, dla miłości, sen szczególnie przybliżał do mnie, każąc im przebywać olbrzy mie przestrzenie czasu utraconego, moją babkę, Albertynę, którą znów zaczynałem kochać, gdyż przekazała mi we śnie wersję, złagodzoną skądinąd, historii z praczką. Myślałem, że zbliżą czasami do mnie tym sposobem prawdy, wrażenia, których nie uzyskiwałem ani drogą wysiłku osobistego, ani nawet w. zetknięciach z naturą; że obudzą we mnie pragnienie, tęsknotę za niektórymi rzeczami nieistniejącymi, bo pod tym warunkiem można pracować, oderwać się od nawyków, odseparować się od konkretu. Nie wzgardziłbym tą drugą muzą, ową muzą nocną, która zastępowałaby nieraz muzę inną.

Widywałem szlachetnie urodzonych, którzy stawali się ludźmi wulgarnymi, jeśli ich umysł, przykładem książę Basin de Guermantes, był wulgarny („Nie krępuje się pan" — powiedziałby zapewne Cottard). Widziałem, jak w czasie sprawy Dreyfusa i podczas wojny sądzono, że prawda jest pewnym faktem, że ministrowie mają prawo mówić „tak" lub „nie", nie potrzebując nic wyjaśniać, dzięki czemu ludzie stojący u władzy wiedzieli, czy Dreyfus zawinił, wiedzieli (nie potrzebując wysyłać Roques'a, by zbadał rzecz na miejscu, czy Sarrail ma po temu środki, czy nie, by wszcząć kampanię równocześnie z Rosjanami).

Na ogół, jeśli rozważałem tę sprawę, materiału do moich doświadczeń, które będą zapewne tworzywem mojej książki, dostarczył mi Swann, nie tylko dzięki temu wszystkiemu, co odnosiło się do niego i do Gilberty; przecież on to właśnie obudził we mnie jeszcze w Combray ochotę podróży do Balbec, gdyż inaczej moi rodzice nigdy nie wpadliby na pomysł, żeby mnie tam wysłać, bez tego zaś nie poznałbym nie tylko Albertyny, lecz nawet Guer mantów, moja babka bowiem nie spotkałaby po latach pani de Villeparisis, a ja nie poznałbym Roberta de Saint-Loup i pana de Charlus, którzy przedstawili mnie księżnej Orianie de Guermantes, ona zaś swojej kuzynce, tak iż moja dzisiejsza obecność u księcia Gilberta de Guermantes, gdzie naszedł mnie raptem pomysł mojego dzieła (czyli zawdzięczam Swannowi nie tylko tworzywo, lecz i decyzję), stanowi również zasługę Swanna. Szypułka nieco może za cienka, by podtrzymać moje życie w całej jego rozciągłości (okazało się, że w tym Sensie „strona Guer.mantes" pochodzi od „strony Swanna"). Bardzo jednak często ów autor rozmaitych „stron" naszego życia bywa kimś stojącym znacznie niżej od Swanna, kimś jak najbardziej przeciętnym. Czyż nie wystarczyłoby, żeby jakiś kolega wskazał mi tam jakąś dziewczynę przyjemną, w łóżku (której prawdopodobnie bym nie spotkał), abym pojechał do Balbec? Często również spotykamy później niemiłego kolegę, ściskamy z ledwością jego dłoń, a jednak, jeśli kiedykolwiek zastanowić się nad tym, słyszymy, jak rzucił nam nieobowiązujące słowa w rodzaju: „Powinieneś pojechać do Balbec", z których wysnuwa się całe nasze życie i dzieło. Nie żywimy dlań za to żadnej wdzięcz ności, ale też nie ma w tym dowodu niewdzięczności. Wypowiadając bowiem te słowa nie . myślał bynajmniej o olbrzymich konsekwencjach, jakie miały one dla nas pociągnąć. Gdyż to nasza zdolność odczuwania i nasza inteligencja wyeksploatowała okoliczności, które za pierwszym impulsem jęły zapładniać się wzajemnie — lecz nie mógł był przewidzieć ani współmieszkania z Albertyną, ani też balu maskowego u Guermantów. Zapewne, impuls ten był konieczny, i przez to właśnie kształt zewnętrzny naszego. życia i samo tworzywo naszego dzieła odeń zależą.. Gdyby nie Swann, moi rodzice nigdy nie wpadliby na pomysł, żeby wysłać mnie do Balbec. (Nie ponosi zresztą odpowiedzialności za cierpienia, o jakie on właśnie przyprawił mnie pośrednio: wynikały one z mojej słabości; on także przez swoją słabość wycierpiał wiele od Odety.) Wyznaczając jednak takie determinanty życiu, któreśmy wiedli, wykluczył tym samym właśnie wszelkie inne życia, jakich moglibyśmy oczekiwać. Gdyby Swann nie opowiadał mi o Balbec, nie poznałbym Albertyny, jadalni hotelowej i Guermantów. Ale pojechałbym gdzie indziej, poznałbym innych ludzi, a moja pamięć, jak i moje książki, wypełniłaby się całkiem innymi obrazami, których wyobrazić sobie nawet nie umiem, a których nowość, nie znana mi, urzeka mnie i każe żałować, iż nie podążyłem raczej w jej stronę, Albertyna zaś, plaża w Balbec i Rivebelle, jak również ród Guermantów — że nie pozostały mi na zawsze nie znane.

Zazdrość jest dobrą rajfurką, która, jeśli w naszym obrazie pojawi się luka, sprowadza nam z ulicy ładną i odpowiednią dziewczynę. Nie była już ładna, ale stanie się nią na nowo, gdyż jesteśmy o nią zazdrośni — i wypełni to puste miejsce. A kiedy już umrzemy, nie będziemy się radować, iż ów obraz w taki sposób został uzupełniony. Ale to myśl bynajmniej nie zniechęcająca. Pojmujemy bowiem, że życie jest trochę bardziej skomplikowane, niż się to mówi, jak również okoliczności. Istnieje zaś pilna konieczność, by tę złożoność ukazać. Zazdrość, jakżeż użyteczna, niekoniecznie rodzi się ze spojrzenia, z opowieści albo z refleksji cofającej nas wstecz. Można ją znaleźć, gotową nas kolnąć, wśród kartek almanachu — . dla Paryża to tak zwany „Tout-Paris", a dla wsi Kalendarz ziemiański. Słyszeliśmy chcąc nie chcąc, jak piękna dziewczyna, która zobojętniała nam, mówiła, że powinna wybrać się w kilkudniowe odwiedziny do siostry zamieszkałej w Pas-de-Calais, pod Dunkierką; pomyśleliśmy również chcąc nie chcąc, iż może tej właśnie pięknej dziewczynie nadskakiwał kiedyś pan E., ale że teraz nie widuje go nigdy, przestała już bowiem raz na zawsze bywać w barze, gdzie widywała się z nim kiedyś. Kim mogła być jej siostra? Pokojówką może? Nie spytaliśmy jej o to przez dyskrecję. A następnie, otwierając ha chybił trafił Kalendarz ziemiański, dowiadujemy się, że pan E. ma zamek w Pas-de-Calais, pod Dunkierką. Rozwiały się wszelkie wątpliwości: ażeby zrobić przyjemność pięknej dziewczynie, wziął jej siostrę na pokojówkę i skoro nasza piękna nie widuje się z nim teraz już w barze, to dlatego że sprowadził ją do siebie, przesiadując bowiem w Paryżu okrągły niemal rok, nie może obejść się bez niej, kiedy bawi w Pas-de-Calais. Pędzle, pijane wściekłością i miłością, malują, malują. A jednak jeśli to co innego? A jeżeli pan E. naprawdę przestał widywać się z piękną dziewczyną i przez uczynność polecił jej siostrę swojemu bratu, który mieszka cały rok w Pas-de-Calais? Tak iż może dziewczyna nawet przypadkiem wybiera się do siostry w momencie, kiedy pana E nie ma w Paryżu, bo już nie troszczą się o siebie wzajem. A co najmniej możliwe też i to, że jej siostra nie jest pokojówką ani na zamku, ani gdzie indziej, lecz ma rodziców w Pas-de-Calais. Ból, jaki przejął nas w pierwszej chwili, ustępuje wobec tych ostatnich domysłów, które koją całą zazdrość. Ale cóż z tego? Zazdrość, utajona wśród kartek Kalendarza ziemiańskiego, pojawiła się w sposobnym momencie, teraz już bowiem luka na płótnie jest zapełniona. I wszystko już komponuje się doskonale wskutek obecności, wywołanej przez zazdrość, pięknej dziewczyny, o którą nie jesteśmy już zazdrośni i której już nie kochamy.

W tejże chwili wszedł ochmistrz i powiedział mi, że pierwszy utwór już się skończył, mogę więc opuścić bibliotekę i podążyć na salony. Dzięki temu przypomniałem sobie znów, gdzie jestem. Nie zmąciło mi to jednak wcale moich rozpoczętych już refleksji, skoro przyjęcie wielkoświatowe i powrót między ludzi ma zapewne mi dostarczyć punktu wyjścia ku nowemu życiu, którego nie potrafiłem znaleźć w samotności. Fakt ów nie miał w sobie nic nadzwyczajnego, wrażenie, dzięki któremu mógł zmartwychwstać we mnie człowiek wieczny, nie wiązało się. już koniecznie ani z samotnością, ani ze społeczeństwem (jak sądziłem to niegdyś, jak to niegdyś może dla mnie być mogło i jakby może dla mnie winno być jeszcze, gdybym rozwijał się prawidłowo miast doznać owego długotrwałego zahamowania, które teraz dopiero zdawało się kończyć). Znajdując bowiem tylko to wrażenie piękna, kiedy doznanie aktualne, choćby najbłahsze i zesłane przez przypadek, doznanie podobne spontanicznie odradzające się we mnie, rozpostarło pierwsze z tych doznań na kilku okresach jednocześnie i wypełniało moją duszę, gdzie doznania szczególne pozostawiły tyle pustki, treścią ogólną — nie było już racji, bym nie odbierał doznań tego rodzaju tak wśród ludzi, jak wśród przyrody, skoro dostarcza je przypadek wspomagany zapewne specjalną ekscytacją, która sprawia, że w te dni, kiedy wyjdziemy poza zwykły tryb życia, rzeczy nawet najprostsze znów poczynają dostarczać nam doznań, które Przyzwyczajenie każe oszczędzać naszemu systemowi nerwowemu. A że był to akurat i jedynie ów rodzaj doznań, który winien prowadzić do dzieła sztuki, miałem właśnie dokonać próby, aby znaleźć dlań rację obiektywną, snując nadal myśli, których ogniwa łączyłem bez przestanku w bibliotece, czując, że życie duchowe ruszyło teraz we mnie z miejsca dość mocno, bym mógł je kontynuować zarówno w salonie między zebranymi tam gośćmi, jak, samotny, tu w bibliotece; zdawało mi się, że zająwszy ten punkt widzenia potrafię zawarować sobie samotność nawet wśród recepcji aż tak licznej. Bo dla tejże racji, z której wielkie wydarzenia nie wpływają od zewnątrz na energię naszego ducha i dla której pisarz mierny żyjący w czasach epickich i tak pozostanie miernym pisarzem, niebezpieczeństwo życia światowego polega na skłonnościach wielkoświatowych, jakie tam wnosimy. Ale sam z siebie wielki świat nie potrafi już uczynić was miernymi, jak heroiczna wojna nie uszlachetni złego poety.

W żadnym wypadku, czy jest w teorii użyteczne, czy nie, by dzieło sztuki organizowało się w taki sposób, zanim zbadałbym, jak zamierzałem, ów punkt, nie mogłem zaprzeczyć, iż co się mnie tyczyło, ilekroć pojawiły się u mnie wrażenia naprawdę estetyczne, działo się to zawsze na skutek doznań w tym stylu. Go prawda, trafiając się w moim życiu dość rzadko, władały nim jednak i mogłem w przeszłości odnaleźć kilka owych szczytów, które niesłusznie straciłem z oczu (Ucząc teraz, iż więcej już ich z oczu tracił nie będę). I już mogłem powiedzieć, iż była to u mnie, dzięki wyłącznemu znaczeniu, jakiego nabierała, cecha osobista, a jednocześnie uspokoiłem się stwierdzając, że kojarzy się ona z cechami mniej widocznymi, chociaż dającymi się odróżnić i w gruncie rzeczy dość analogicznymi u pisarzy pewnego typu. Czyż nie z doznania pokrewnego doznaniu z magdalenką wywodzi się najpiękniejsza część Pamiętników spoza grobu: Wczoraj pod wieczór, na samotnej przechadzce... wyrwał mnie z zadumy szczebiot drozda siedzącego na najwyższej gałązce topoli. Zaraz też ów dźwięk magiczny ukazał moim oczom rodzinne włości; zapomniałem o klęskach, jakich byłem świadkiem, i przeniesiony nagle w przeszłość ujrzałem pola, gdzie tak często słyszałem poświstujące drozdy." I czyż to nie jedno z kilku najpiękniejszych zdań zawartych w owych Pamiętnikach: „Delikatna i słodka woń heliotropu unosiła się sponad klombiku groszków pachnących; nie przyniósł jej nam wiatr ojczysty, lecz dziki wicher Nowej Fundlandii, nie mający nic wspólnego z wygnaną rośliną, nie mający z nią sympatycznej więzi wspomnień i rozkoszy. W tej nie wdychanej woni piękna, nie oczyszczonej u jego łona, nie rozsianej po jego śladach, w tym odmienionym zapachu jutrzenki, roli i świata były wszelkie melancholie tęsknoty, nieobecności i młodości." W jednym z arcydzieł literatury francuskiej, w Sylwii Gerarda de Nerval, znajdziecie — tak samo jak w Pamiętnikach spoza grobu, gdzie odnosi się ono do Combourg — doznanie tegoż rodzaju co smak magdalenki i „szczebiot drozda". U Baudelaire'a na koniec reminiscencje te, jeszcze liczniejsze, są bez wątpienia mniej przypadkowe, a więc, moim zdaniem, decydujące. Tu sam poeta, wybierając z większą starannością i z większym rozleniwieniem, szuka świadomie, na przykład w zapachu kobiety, jej włosów i łona, analogii inspirujących, które wyczarują mu „lazur nieba bezmierny i krągły" i „port pełen płomieni i masztów".

Miałem już przywoływać na pamięć utwory Baudelaire'a, których zasadą jest przetransponowane tak właśnie dozna nie, aby już do reszty przypisać sobie nader szlachetną parantelę i przez to zyskać pewność, że dzieło, które podejmę już bez żadnego wahania, zasługuje na wysiłek, jaki poświęcić mu zamierzam, kiedy zszedłszy ze schodów wiodących z biblioteki znalazłem się nagle w głównym salonie, wśród uroczystej recepcji, która wydała mi się całkiem różna od zebrań, w jakich uczestniczyłem dawniej, i miała przybrać dla mnie wygląd szczególny, nabierając nowego sensu. Istotnie, jak tylko wszedłem do głównego salonu, chociaż nadal - obstawałem twardo, nie cofając się ani na krok, przy powziętym projekcie, nastąpił efekt teatralny, z którego miała wyniknąć najpoważniejsza z przeszkód zagrażających moim planom. Przeszkoda, którą zwalczę zapewne, ale która, kiedy nadal dumałem nad uwarunkowaniami dzieła sztuki, mogła, powtórzywszy się stokroć jako przykład w rozważaniu jak najzdatniejszym, by mną zachwiać, przerwać w każdej chwili moje wewnętrzne wywody.

Nie zrozumiałem w pierwszym momencie, czemu zawahałem się na widok pana domu i gości, nie poznając jakby nikogo, i czemu wszyscy wydali mi się „ucharakteryzowani", cali umączeni pudrem, co zmieniało ich kompletnie. Książę Gilbert witając się miał jak zawsze dobroduszną minę króla z bajki, taką, jaką spostrzegłem u niego ujrzawszy go po raz pierwszy, ale tym razem sądziłbyś, że sam poddał się etykiecie, którą zwykł był narzucać zaproszonym, przyprawił sobie siwą brodę, powłóczył nogami, jakby obciążały je ołowiane podeszwy, i odgrywał rolę jednego z Okresów ludzkiego żywota. Prawdę mówiąc, poznałem go tylko na zasadzie dedukcji, wyprowadzając z prostego podobieństwa niektórych cech tożsamość osoby. Nie wiem, co mały Fezensac nałożył sobie na twarz, o ile bowiem wszyscy posiwieli, temu połowa brody, tamtemu jedynie wąsy, on, nie dbając o tę kwestię ubarwienia, znalazł sposób, żeby twarz pokryć gęstą siecią zmarszczek, a brwi najeżyć szczeciną; nie pasowało mu to zresztą, twarz wyglądała jak maska z twardej skóry, z brązu, hieratyczna, i postarzało go to tak dalece, iż nikt by już nie nazwał go młodym człowiekiem. W tejże chwili zdumiałem się słysząc, jak księciem de Châtellerault nazwał ktoś starowinę ze srebrzystym ambasadorskim wąsem, starowinę, w którym nie zmieniła się tylko odrobinka spojrzenia, co pozwoliło mi rozpoznać młodzieńca spotkanego ongiś na wizycie u pani de Villeparisis. Kiedy wreszcie udało mi się tak zidentyfikować pierwszą z osób, dołożywszy starań, by nie zwracać uwagi na przebranie i wysilając pamięć kompletować resztki cech naturalnych, pierwszą moją myślą, a trwała ona może mniej niż ułamek sekundy, było chyba, że winienem osobie tej powinszować tak cudownej maski, skoro najpierw, zanim ją poznałem, ogarnęła mnie taka niepewność, jaka nas chwyta, kiedy wielki aktor występując w roli, gdzie zgoła jest różny od samego siebie, wchodzi na scenę, a widzowie, choć zajrzeli już do programu, siedzą chwilę jak urzeczeni, póki nie zahuczą brawa.

Z tego stanowiska najbardziej niezwykły był pan d'Argencourt, mój wróg osobisty, niewątpliwa atrakcja tego zebrania. Nie tylko miast dawnej brody z lekka szpakowatej stroiła go nadzwyczajna broda nieprawdopodobnej bieli, lecz w dodatku (tak bardzo drobne zmiany fizyczne mogą pomniejszyć albo powiększyć jakąś osobistość, znacznie więcej: odmienić jej charakter widomy, jej osobowość) był to stary żebrak nie budzący już w nikim szacunku i żebrakiem tym stał się człowiek, którego ceremonialna dystynkcja, nakrochmalona sztywność tkwiły jeszcze w moich wspomnieniach, a który nadawał obecnie swojej postaci starego ramola tyle prawdy, że drżały mu nogi i ręce, a twarz o rysach teraz rozmiękłych, taka dawniej zawsze pełna wyniosłości, nie przestawała się uśmiechać w kretyńskim rozanieleniu. Posunięta aż do tego stopnia sztuka maski staje się czymś więcej — kompletną transformacją osobowości. Istotnie, kilka drobniutkich szczegółów próżno upewniałoby mnie, iż to właśnie d'Argencourt daje ten spektakl nieopisany i malowniczy, przez ileż kolejnych stanów twarzy musiałbym się przedrzeć, gdybym chciał odnaleźć twarz d'Argencourta, którego znałem, a który tak dalece różnił się od samego siebie, mając przecież do dyspozycji li tylko własne ciało! Był to jak najwidoczniej kres ostateczny, do jakiego mógł je doprowadzić nie zdychając; najdumniejsza z twarzy, najbardziej giętki z torsów stanowiły już tylko rozpaćkany łachman, miotany tu i ówdzie. Z ledwością, wspominając niektóre uśmiechy d'Argencourta, co niegdyś miarkowały czasem na chwilę jego wyniosłość, zdołałbyś odszukać w d'Argencourcie prawdziwym owego d'Argencourta, którego widywałem tak często, i zrozumieć, że ten uśmiech starego zramolałego tandeciarza istniał już potencjalnie w dawnym wzorowym gentlemanie. Ale jeśli nawet założyć, iż d'Argencourt tak właśnie chciał się uśmiechnąć, z powodu niezwykłych przemian zaszłych w jego twarzy sama substancja oka przewodząca ten uśmiech stała się tak różna, że wyraz twarzy odmienił się całkiem, a nawet nie zawsze już bywał wyrazem twarzy pana d'Argencourt.

Ogarnął mnie szalony śmiech na widok tego wzniosłego piernika, tak rozmiękłego w swojej dobrowolnej autokarykaturze, jak, na sposób tragiczny, pan de Charlus rażony gromem był ugrzeczniony. Pan d'Argencourt, jako wcielenie Regnardowskiego trupo-błazna w szarży Labiche'a, był równie przystępny, jak uprzejmy był pan de Charlus, król Lear skwapliwie zdejmujący kapelusz, kiedy kłaniał mu się byle chłystek. Nie przyszło mi jednak do głowy, żeby oświadczyć mu swój zachwyt dla niezwykłego obrazu, jaki tworzył sam w sobie. Powstrzymała mnie od tego nie moja zastarzała doń antypatia, skoro w swoim ostatecznym osiągnięciu stał się akurat kimś tak odmiennym od siebie, iż doznałem złudzenia, że stoję przed kim innym, równie życzliwym, równie bezbronnym, równie nieszkodliwym, jak dawny d'Argencourt był arogancki, wrogi i niebezpieczny. Był tak dalece kim innym, że kiedym tylko spojrzał na tę osobistość z mnóstwem nieopisanych grymasów na twarzy, komiczną i siwą, na tego bałwana ze śniegu, bałwana, który udawał zdziecinniałego generała Durakina, wydało mi się, iż istota ludzka może podlegać metamorfozom tak kompletnym, jakim podlegają pewne owady. Zupełnie jakbym za dydaktycznymi szybami gabinetu zoologicznego oglądał na przykładach, czym stać się może owad najszybszy w ruchach i najbardziej określony w charakterze — nie mogłem więc wobec tej miękkiej poczwarki bardziej dygoczącej niż ruchliwej doznawać uczuć takich, jakie zwykł był budzić kiedyś we mnie pan d'Argencourt. Zmilczałem jednak, nie pogratulowawszy panu d'Argencourt, że samym swoim wyglądem rozszerza jakby granice, w których mogą odbywać się przemiany ciała ludzkiego.

O ile za kulisami teatru lub na maskaradzie, powodowani kurtuazją, przesadzamy udając, z jakim trudem, z jakim wysiłkiem nieomal daremnym poznajemy przebraną osobę, i gorliwie zapewniamy ją o tym — o tyle tutaj instynkt podszeptywał mi, abym trudy te i wysiłki taił, jak mógł; pojmowałem, że nie miałyby w sobie nic pochlebniejszego, gdyż transformacja nie była tu zamierzona, i wpadłem wreszcie na to, o czym nie pomyślałem wchodząc do tego salonu, iż każda uroczystość, chociażby naj zwyklejsza, jeśli odbywa się po naszej długiej niebytności w świecie i jeśli tylko zgromadzi się tam kilka osób znanych nam ongi, sprawia na nas wrażenie maskarady ze wszystkich maskarad jak najbardziej udanej, gdzie jesteśmy szczerze „intrygowani" przez innych, ale gdzie twarze, mimo woli charakteryzowane od dawna, nie dają się po skończonej zabawie obmyć ze szminek. Intrygowani przez innych? My też ich intrygujemy, niestety. Z trudnością , nakładałem odpowiednie nazwiska na poszczególne twarze, ale z trudnością tą porały się chyba wszystkie osoby dostrzegające twarz moją i nie przejmowały się nią bardziej, niż gdyby widziały ją po raz pierwszy — albo z obecnego jej wyglądu usiłowały wydobyć odmienne wspomnienie.

Pan d'Argencourt wykonał swój numer popisowy i był to z pewnością najbardziej fascynujący punkt burleski, jaką po nim wizualnie zachowam w pamięci — a przypominał aktora, co po raz ostatni wychodzi na scenę, zanim kurtyna całkiem opadnie wśród wybuchów śmiechu. Jeśli wygasły już moje dawne pretensje do pana d'Argencourt, to z tej przyczyny, że w człowieku tym, któremu wróciła naiwność wczesnego dziecięctwa, zatarł się wszelki ślad po wzgardliwych wyobrażeniach, jakie mógł był sobie wyrobić o mnie (nie pamiętał już wcale, jak pan de Charlus wypuścił nagle, w jego oczach, moją rękę), z tej następnie, że nie przetrwało w nim żadne ze wspomnianych wyobrażeń, ponieważ musiały one, by dotrzeć aż do nas, przejść przez tyle refraktorów fizycznych tak zniekształcających, iż po drodze absolutnie zmieniły kierunek, z tej na koniec, że pan d'Argencourt wydawał się dobry, w braku warunków zewnętrznych, które świadczyłyby nadal, iż jest zły, i wtłaczały do środka jego nieprzerwaną zaraźliwą wesołość. Za wiele byłoby mówić, że przypominał aktora, uwolniony od wszelkiej duszy świa domej podrygiwał jak lalka z białą włóczkową brodą, kręcąc się i spacerując po tym salonie niby po deskach guignolu naukowego i filozoficznego zarazem, gdzie służył, jak w mowie nadgrobnej lub na wykładzie w Sorbonie, i za symbol nicości tego świata, i za okaz przyrodniczy.

Lalki — kto jednak chciałby każdą z nich zidentyfikować ze znajomymi, musiał odczytywać je w kilku płaszczyznach jednocześnie, płaszczyznach ustawionych jak ekrany, które nadawały im głębię, zmuszając, kiedy miałeś przed sobą te stare kukły, twój umysł do pracy, należało bowiem spoglądać na nie oczyma i pamięcią zarazem. Lalki skąpane w niematerialnych barwach lat, lalki uzewnętrzniające Czas, który zazwyczaj nie jest widzialny, ale żeby stać się widzialnym, poszukuje ciał i gdziekolwiek je spotka, bierze w swoją władzę, by służyły jego latarni czarnoksięskiej. Niematerialny, jak niegdyś Golo na klamce drzwi mojego pokoju w Combray, nowy i zmieniony nie do poznania d'Argencourt był tu niby objawienie Czasu, który czynił częściowo widzialnym. W nowych elementach składających się na twarz i postać pana d'Argencourt wyczytywałeś pewną liczbę lat, rozpoznałeś symboliczny kształt życia, nie takiego, jakie pojawia się przed nami, to znaczy trwałego, ale rzeczywistego, o atmosferze tak zmiennej, iż dumny wielki pan odmalowuje się tam karykaturalnie, z wieczora, jako tandeciarz.

W innych zresztą istotach te przemiany, te niewątpliwe wyobcowania wywodziły się, powiedziałbyś, z dziedziny nauk przyrodniczych, dziwiłeś się zatem, słysząc, jak pada czyjeś nazwisko, że jedna i ta sama osoba może prezentować — nie, jak prezentował pan d'Argencourt, charakterystyczne cechy nowego i odmiennego gatunku — ale cechy zewnętrzne o innym charakterze. Były to na pewno, jak u pana d'Argencourt, nieoczekiwane możliwości, które czas wydobył na przykład z jakiejś dziewczyny, lecz te możliwości, choć bez wyjątku fizjonomiczne i cielesne, zdawały się zawierać coś duchowego. Jeśli zmieniają się rysy twarzy, jeśli skupiają się w inną całość, jeśli przechodzą od wahań zwykłych do powolniejszych, nabierają, obok innego wyglądu, odmiennego znaczenia. Tak więc na przykład, jeśli jakiejś kobiecie, którą znaliśmy z oschłości i tępoty, policzki rozszerzą się do niepoznania, nos nieoczekiwanie nabierze szlachetnego wygięcia, sprawiając takąż niespodziankę, a nawet często miłą niespodziankę, jak i słowa świadczące o wrażliwości i głębi, czyn odważny i szlachetny, jakiego nigdy nie spodziewalibyśmy się po niej — wokół tego nosa, nosa nowego, otwierają się horyzonty, na które nie liczylibyśmy nawet w najśmielszych nadziejach, Dobroć, delikatność, ongi nie do pomyślenia, stały się do pomyślenia wraz z owymi policzkami. Wobec tego podbródka mogłeś już, napomknąć o czymś, co w ogóle nie przyszłoby ci do głowy przy podbródku poprzednim. Wszelkie te nowe rysy twarzy wiązały się ściśle z nowymi cechami charakteru; dziewczyna chuda jak szczapa odmieniła się w obfitą i pobłażliwą matronę. I to już nie w sensie zoologicznym, jak o panu d'Argencourt, ale w znaczeniu społecznym i moralnym można było powiedzieć, że to inna osoba.

Z jakiejkolwiek podeszlibyśmy strony, wieczór taki jak ten, na którym się znalazłem, był czymś o wiele cenniejszym niż obraz przeszłości, ale też zawdzięczałem mu, jak wszystkim obrazom następującym kolejno po sobie, a których nie widziałem nigdy — odgradzały przeszłość od teraźniejszości— zawdzięczałem mu więcej, gdyż wiadomość o związku między teraźniejszością a przeszłością; był on tym, co nazywano w dawnych czasach skrzynką optyczną, ale skrzynką optyczną lat, obrazem nie tylko jednej chwili i nie tylko jednej osoby, którą by umieszczono w deformującej perspektywie Czasu.

Kobieta zaś, której pan d'Argencourt był kochankiem, niewiele się zmieniła, jeśli zważymy czas miniony, to znaczy twarz jej nie była zbyt kompletną ruiną jak na twarz istoty zniekształcającej się w toku całej wędrówki przez otchłań, dokąd ją wrzucono, otchłań, gdzie potrafimy wyznaczyć kierunek tylko metodą porównań i wszystkie te porównania są czcze, skoro możemy je zaczerpnąć jedynie ze świata przestrzeni, bez względu więc na to, czy odniesiemy je do wysokości, szerokości czy też głębokości, to jedynie uzyskamy, że pozwolą nam odczuć, iż ów inny wymiar, niepojęty i wyczuwalny, istnieje. Konieczność, by nadawać twarzom imiona i płynąć naprawdę pod prąd lat, zmuszała mnie, prawem reakcji, bym następnie odtworzył, przywracając im rzeczywiste miejsce, lata, o których nie myślałem. Z tego stanowiska nie chciałem również, by zmyliła mnie pozorna tożsamość przestrzeni, wygląd całkiem nowy istoty takiej jak pan d'Argencourt był dla mnie sensacyjnym objawieniem owej rzeczywistości rozbitej na drobiny, która zazwyczaj pozostaje dla nas abstrakcyjna, jak obecność drzew karłowatych lub gigantycznych baobabów uwiadamia nas o zmianie stopnia geograficznego.

Wtedy życie ukazuje nam się jak baśń, gdzie, niby w kolejnych scenach, niemowlę staje się młodzieńcem, dojrzałym mężczyzną — i zaczyna chylić się ku grobowi. Że zaś dzięki wieczystym zmianom pojmujemy, że te istoty ściągane z odległości dość znacznych bardzo różnią się między sobą, pojmujemy również, iż w myśl tego prawa stworzenia te przekształciły się tak dalece, że nie przypominają już, nie przestawszy istnieć — i właśnie dlatego, iż nie przestały istnieć — istot, jakie widywaliśmy w nich ongi.

Młoda kobieta, znana mi niegdyś, obecnie siwa i sprasowana w złowieszczą staruszeczkę, wskazywała jakby, że w ostatnim akcie konieczny jest balet, gdzie aktorzy wystąpiliby w maskach. Lecz jej brat trzymał się wciąż jeszcze nader prosto i tak pozostał podobny do siebie, że dziwiono się, jak na swoją młodą, twarz mógł wpuścić wąs siwy, pięknie skądinąd podkręcony. Białe partie zarostów przedtem czarnych jak smoła owiewały melancholią, krajobraz ludzki tego zebrania, niby pierwsze liście, co żółkną na drzewach — kiedy w nadziei na długie lato nie zaczęliśmy jeszcze zeń korzystać, aż tu widzimy nagle, że to już jesień. Wtedy ja, który od dzieciństwa żyłem z dnia na dzień, urodziwszy się z wrażeniami ustalonymi . definitywnie — tak w odniesieniu do siebie, jak do innych — dostrzegłem po raz pierwszy na podstawie metamorfoz, jakie zaszły w tych wszystkich ludziach, czas, co minął dla nich, to zaś wstrząsnęło mną jako rewelacja, że minął on też i dla mnie. I starość ich, obojętna sama w sobie, przywodziła mnie do rozpaczy jako zwiastun mojej starości. Rozmaite te starości proklamowano zresztą raz po raz słowami, co w parominutowych odstępach grzmiały nade mną niczym trąby Sądu Ostatecznego. Pierwsze padły z ust księżnej Oriany de Guermantes, co przechodziła przed chwilą szpalerem ciekawych, którzy nie orientując się w cudownych fortelach toalety i estetyki poddawali się ich działaniu i emocjonowali się tą rudą głową, tym ciałem łososiowym wynurzającym się nieco spomiędzy płetw z czarnej koronki i ciasno zesznurowanym klejnotami, wpatrywali się w dziedziczną wężowość jego linii, jak gdyby spoglądali na jakąś sędziwą świętą rybę obarczoną drogimi kamieniami, w którą wcielił się opiekuńczy geniusz rodu Guermantów.

— Ach! Co za radość, że widzę pana, najstarszego z moich przyjaciół — rzekła do mnie.

A mnie, któremu we wszelkich ambicjach młodzieńca z Combray nigdy, w jakimkolwiek momencie, nie przyszłoby do głowy, że mógłbym zaliczać się do jej przyjaciół, uczestnicząc naprawdę w owym prawdziwym i tajemniczym życiu, jakie prowadzono u Guermantów, należeć do jej przyjaciół z tego tytułu, z jakiego należeli pan de Bréauté, pan de Forestelle, Swann i ci wszyscy, co już umarli — winny były te słowa pochlebić, a poczułem się nade wszystko nieszczęśliwy. „Najstarszy z jej przyjaciół — powiadałem sobie — nie przesadzajmy; może jeden z najstarszych, czyżbym więc..." W tejże chwili podszedł do mnie siostrzeniec księcia Gilberta.

— Pan taki stary paryżanin — rzekł do mnie.

Zaraz potem doręczono mi list. Spotkałem w progu młodego Létourville'a, nie pamiętałem już dobrze, jakie pokrewieństwo łączyło go z księżną Orianą, lecz on znał mnie trochę. Ukończył właśnie Saint-Cyr, a pomyślawszy, że mógłbym mieć w nim miłego kolegę, w guście Roberta de Saint-Loup, który potrafiłby mnie wprowadzić w nowe problemy wojskowe, z uwagi na przemiany, jakie zaszły w armii, powiedziałem, że zaraz wrócę i że umówimy się na obiad, on zaś podziękował mi serdecznie. Że jednak zbyt długo dumałem w bibliotece, zostawił krótki list, uwiadamiając, iż nie mógł czekać dłużej, i podał mi adres. List owego wymarzonego kolegi kończył się tak oto: „Z głębokim szacunkiem, Pański młody przyjaciel, Letourville." „Młody przyjaciel!" Tak pisywałem niegdyś do ludzi o trzydzieści lat ode mnie starszych, na przykład do Legrandina! Niesłychane! Wyobrażałem sobie już tego podporucznika jako kolegę w guście Roberta, a on się mieni moim młodym przyjacielem. W takim razie przez ten czas nastąpiły zmiany nie tylko w metodach wojskowych, skoro dla pana de Letourville nie jestem już kolegą, ale starszym panem; czyż więc od pana de Létourville, w którego towarzystwie oglądałem już sam siebie oczyma wyobraźni -— oglądałem takim, jakim widziałem siebie samego: jako dobrego kolegę — dzieliło mnie odchylenie igły niewidzialnego kompasu, o którym nie pomyślałem, a które oddalało mnie tak bardzo od młodego podporucznika, iż powiedziałbyś, że byłem dlań, co mienił się moim „młodym przyjacielem" — starszym panem?

Zaraz niemal wspomniał ktoś o Blochu, spytałem więc, czy ma na myśli syna, czy też ojca (nic nie wiedziałem, że Bloch senior umarł podczas wojny, ponoć ze wzburzenia na wieść o postępach ofensywy niemieckiej).

— Nie słyszałem, żeby miał dzieci, nie wiedziałem nawet, że był żonaty — odpowiedział książę Gilbert. — Ależ naturalnie, mówimy o ojcu, bo przecież nie miał on w sobie nic z młodzieńca — dodał śmiejąc się. — Mógłby mieć już dorosłych synów.

I pojąłem, że mowa o moim koledze. Zjawił się zresztą po chwili. Istotnie, ujrzałem, jak na twarzy Blocha osiada mina chorowita i opiniująca — charławe kiwania głową, które tak prędko znajdują swój hamulec i w których rozpoznałbym uczone znużenie sympatycznych starców, gdybym z drugiej strony nie rozpoznał przed sobą przyjaciela i gdyby moje wspomnienia nie ożywiały go ową młodzieńczą i niewyczerpaną werwą, z której zdawał się obecnie wyzuty. Dla mnie, który znałem go od progu życia i nigdy nie przestawałem widywać, był kolegą, młodzieńcem, toteż młodość jego mierzyłem młodością, którą, jak mi się zdawało, przeżywałem od owego momentu, darząc nią nieświadomie sam siebie. Usłyszawszy, jak mówią, że wygląda akurat na swój wiek, zdziwiłem się dostrzegając na jego twarzy kilka znamion charakterystycznych raczej dla ludzi starych. Pojąłem, iż to dlatego że naprawdę się zestarzał i że to przecież właśnie z młodzieńców, którzy przeżyli sporo lat, życie robi starców.

Ktoś usłyszawszy, że chorowałem, spytał, czy nie lękam się złapać grypy, która właśnie panuje, lecz inny człek życzliwy uspokoił mnie powiadając:

— Ależ nie, zapadają na to tylko osoby jeszcze młode. Ludzie w pańskim wieku nie ryzykują wiele.

I zapewniono, że służba zna mnie doskonale. Podawali sobie szeptem moje nazwisko, a nawet, opowiadała pewna dama, słyszano, jak mówili w „tym swoim języku": „Przyszedł ociec..." (po tym epitecie następowało moje nazwisko); a że nie miałem dzieci, mógł on dotyczyć jedynie mojego wieku.

— Jak to, czy znałam marszałka? — zdziwiła się księżna Oriana. — Znałam ludzi znacznie wyżej umieszczonych na świeczniku, księżnę de Galliera, Paulinę de Périgord, kardynała Dupanloup.

Przysłuchując się ubolewałem naiwnie, że nie znałem resztek tak zwanego przez nią ancien régime'u. Winienem był pomyśleć, iż ancien régime'em nazywa się to, czego mogła znać już tylko ostatki; gdyż to, co dostrzegamy na horyzoncie, nabiera tajemniczego ogromu i, jak nam się wydaje, zamyka się nad światem, którego nie zobaczymy już nigdy; a jednak posuwamy się naprzód i niebawem to już my jesteśmy na horyzoncie w oczach pokoleń będących za nami; a tymczasem horyzont się cofa i świat, co wydawał się skończony, rozciąga się dalej.

— W bardzo młodych latach —dorzuciła pani de Guermantes — mogłam widywać nawet księżnę de Dino. Do licha, toć wiecie, że nie jestem już podlotkiem.

Żachnąłem się na te ostatnie słowa: „Nie powinna tak mówić, to dobre dla starej kobiety." I pomyślałem zaraz, że istotnie jest starą kobietą.

— A pan — podjęła — nie zmienił się nic a nic. Tak, zadziwiał mnie pan, wciąż młody i młody.

Słowa jakże melancholijne, skoro jedynie wtedy mają sens, jeśli postarzejemy się rzeczywiście, a nie na pozór. I zadała mi ostatni cios dorzucając:

— Martwiłam się zawsze, że się pan nie ożenił. Ale w gruncie rzeczy, kto wie, może to i lepiej. Miałby pan już w tym wieku synów zdatnych do wojska, a gdyby polegli, jak ten biedak Robert (wciąż jeszcze go wspominam), nie przeżyłby pan tego przy swojej wrażliwości.

I mogłem teraz ujrzeć siebie, niby w pierwszym prawdomównym zwierciadle, jakie bym spotkał, ujrzeć sam siebie w oczach tych starców, co we własnym mniemaniu pozostali młodzi, jak i ja sądziłem o sobie, a którzy, ilekroć wymieniałem sam siebie jako przykład starca, żeby mi zaprzeczali — widząc mnie takim, jakimi oni sami nie widzieli siebie, i takim, jakim ja ich widziałem, nie wyrażali wzrokiem jakiegokolwiek protestu. Gdyż nie widzimy własnej postaci, własnych lat, lecz każdy, niczym lustro przeciwne, dostrzega postać innych. I zapewne niejeden mniej smuciłby się ode mnie odkrywając, że się postarzał. Ale przede wszystkim ze starością jest tak jak ze śmiercią. Niektórzy starości i śmierci stawiają czoła obojętnie, nie dlatego żeby mieli być odważniejsi od innych, ale dlatego że mają mniej wyobraźni. Następnie, człowiek od dzieciństwa zmierzający wciąż do jednego celu, w którego realizacji przeszkadza mu to lenistwo, to znów stan zdrowia, anuluje co wieczór dzień miniony i stracony, tak iż choroba przyspieszając starzenie się ciała opóźnia starzenie się umysłu i człowiek ten doznaje większej niespodzianki i większego wstrząsu, widząc, że nie zaprzestał żyć w Czasie, niż ten, kto żyje mało w sobie, stosuje się systematycznie do kalendarza i nie od razu odkrywa ogólną sumę lat, których dodawanie śledził co dzień. Lecz poważniejsze racje wyjaśniały mój dławiący niepokój; odkrywałem ową destrukcyjną działalność Czasu w momencie, kiedy zamierzałem już uczynić jasnymi, zintelektualizować w dziele sztuki rzeczywistości pozaczasowe.

U niektórych osób proces stopniowego, lecz dokonują cego się pod moją nieobecność, zastępowania jednych komórek przez drugie sprowadził odmianę tak całkowitą, tak kompletną metamorfozę, iż mógłbym sto razy jeść obiad w restauracji siedząc naprzeciwko nich i nie domyślać się w ogóle, że znałem je kiedyś, jak nie odgadłbym godności królewskiej u monarchy bawiącego gdzieś incognito czy też zboczeń u nie znanych mi ludzi. Porównywanie stało się niewystarczające nawet i w tych wypadkach, kiedy słyszałem nazwisko, można bowiem przypuścić, że ktoś obcy siedzący naprzeciw nas to przestępca albo król — tamtych zaś znałem natomiast, a raczej znałem osoby noszące nadal to samo nazwisko, lecz tak już odmienione, iż nie mogłem uwierzyć, że są to osoby te same. A przecież, podobnie jak postąpiłbym z ideą władzy królewskiej czy występku, ideą, co niezwłocznie daje nową twarz osobie nieznajomej, wobec której byłoby tak łatwo, mając jeszcze zawiązane oczy, strzelić gafę zachowawszy się bezczelnie lub ujrzejmie, a w której nie zmienionych rysach dostrzegamy teraz jakąś dystynkcję lub coś podejrzanego, usiłowałem pilnie wprowadzić w twarz damy nieznanej, i to nieznanej całkiem, ideę, iż jest ona panią Sazerat, i w końcu przywracałem znany dawniej sens owej twarzy, która jednak pozostałaby dla mnie naprawdę obca, absolutnie przynależna komuś innemu, komuś, kto straciłby wszelkie cechy ludzkie znane mi przedtem, niby człowiek, co zamieniłby się w małpę, gdyby nazwisko i potwierdzenie tożsamości nie skierowały mnie, wbrew trudnościom, jakie nasuwał problem, na drogę rozwiązania. Niekiedy jednak dawny obraz odradzał się z wystarczającą dokładnością, abym mógł popróbować konfrontacji; i niczym świadek skonfrontowany z oskarżonym, którego gdzieś widział, musiałem, tak wielka zachodziła różnica, powiedzieć: „Nie... nie poznaję tej osoby." Gilberta de Saint-Loup odezwała się do mnie:

— Nie poszlibyśmy we dwójkę na obiad do restauracji?

A że odpowiadając: „Jeśli nie uważa pani za kompromitujące iść na obiad we dwójkę z młodym człowiekiem", usłyszałem, jak wszyscy wokół mnie się roześmieli, dorzuciłem szybko: „a raczej ze starszym panem". Pojąłem, że słowa, co tak rozśmieszyły obecnych, mogłaby wyrzec, mówiąc o mnie, moja matka, dla której pozostałem na zawsze dzieckiem. I spostrzegłem się, iż, aby się osądzić, zająłem ten punkt widzenia, który obrałaby ona. Gdybym w końcu jął rejestrować, jak ona, pewne zmiany, co zaszły od mojego najwcześniejszego dzieciństwa, byłyby to jednak teraz już zmiany bardzo dawne. Pozostałem przy zmianie, dla której mówiono przez jakiś czas, uprzedzając niemal fakty: „Teraz to już prawie młody mężczyzna." Tak i ja jeszcze myślałem, tym razem jednak z olbrzymim opóźnieniem. Nie połapałem się, jak bardzo się zmieniłem. Lecz de facto oni, zanoszący się od śmiechu, w czym się połapali? Nie miałem ani jednego siwego włosa, wąsy moje były czarne. Rad bym móc zapytać, czym się objawiała oczywistość tej straszliwej rzeczy.

Zapewne, okrutne odkrycie, jakiego dokonałem wła śnie, przyda mi się w tym, co dotyczy samego tematu mojej książki. Skoro zdecydowałem, że tkanki jej nie mogą stanowić wyłącznie wrażenia naprawdę pełne, wrażenia istniejące poza czasem, wśród prawd, między które zamierzałem je wprawić, umieściłem, nie lekceważąc ich bynajmniej, wrażenia odnoszące się do czasu — czasu, gdzie kąpią się i przekształcają się ludzie, społeczeństwa, narody. Dołożę starań, by nie tylko dać miejsce tym zmianom, jakim podlega wygląd poszczególnych istot, a którego nowe przykłady nasuwały mi się z każdą minutą, dumając bowiem o moim dziele, tak już skutecznie wprawionym w ruch, by nie dało się zatrzymać przelotnym dystrakcjom, witałem nadal znajomych i gawędziłem z nimi. Proces starzenia się nie wszystkich zresztą naznaczał w analogiczny sposób. Ujrzałem kogoś, kto pytał o moje nazwisko, powiedziano mi, że był to pan de Cambremer. A wtedy, żeby okazać mi, że mnie poznał:

— No i co, wciąż ma pan te ataki duszności? — zagadnął; na moją zaś odpowiedź potwierdzającą: — Jak pan widzi, można z tym żyć długo — odparł, jakbym rzeczywiście miał sto lat.

Rozmawiałem z nim nie odrywając odeń oczu, wpatrzony w kilka rysów, które mogłem przywrócić myślą owej syntezie, w innych punktach całkiem odmiennej, moich wspomnień, syntezie, którą zwałem jego osobą. Lecz na moment odwrócił nieco głowę. I wtedy ujrzałem, że stał się kimś nie do poznania, z policzków bowiem wyrosły mu olbrzymie czerwone torby nie dające mu otwierać całkowicie oczu i ust, mnie zaś odjęło mowę i nie śmia łem spoglądać na ów rodzaj karbunkułów, a zresztą zdawało mi się, że bardziej wypada, by on w ich (kwestii odezwał się pierwszy. Ale, jak to chory-odważny, ani wspomniał o nich, śmiał się, ja zaś bałem się, że stchórzę nie pytając o nic, a pytając popełnię nietakt.

— Ale chyba w tym wieku miewa pan je rzadko? — spytał mając znów na myśli moją astmę. Zaprzeczyłem. — Ach tak! Bo mojej siostrze znacznie teraz mniej dają się we znaki — rzekł tonem sprzeciwu, jakby z jego siostrą nie mogło być inaczej aniżeli ze mną i jak gdyby wiek stanowił jedno z lekarstw, które, skoro pomogło pani de Gaucourt, musiało, jego zdaniem, być absolutnie zbawienne i dla mnie. Podeszła pani de Cambremer-Legrandin, ja zaś, coraz bardziej zalękniony, iż okażę obojętność nie ubolewając nad stanem policzków jej męża, nie ośmielałem się jednak pierwszy napomknąć o swoich spostrzeżeniach.

— Kontent pan jest, że go pan widzi? — spytała.

— Czuje się chyba dobrze... — bąknąłem na to niepewnie.

— Jak pan widzi, chwała Bogu, nie najgorzej.

Nie spostrzegła się, że ta choroba niepokojąca mój wzrok była ni mniej, ni więcej tylko jedną z masek Czasu, którą nałożył on na twarz margrabiego, że nakładał ją jednak z wolna, a pogrubiał z ostrożna, margrabina nic nie dostrzegała. Kiedy pan de Cambremer skończył wreszcie dopytywać się o moje duszności, ja z kolei poinformowałem się szeptem u kogoś, czy matka margrabiego jeszcze żyje. Istotnie, w ocenach minionego czasu tylko pierwszy krok jest trudny. Na początku niełatwo możemy sobie wyobrazić, że minęło tyle czasu — a następnie, iż nie upłynęło go więcej. Nikt nigdy nie pomyślał, że XIII wiek jest aż tak odległy, a następnie trudno nam uwierzyć, że przetrwało jeszcze tyle trzynastowiecznych kościołów, któ rych przecież mamy mnóstwo we Francji. Przez dłuższą chwilę dokonywał się we mnie ów proces powolny, zachodzący u tych, co z trudnością mogą zrozumieć, iż osoba znana im za młodu ma sześćdziesiąt lat, a z większym jeszcze trudem po piętnastu latach pojmują, iż owa osoba nadal żyje i ma nie więcej niż lat siedemdziesiąt pięć. Zagadnąłem pana de Cambremer, jak się miewa jego matka.

— Przeurocza jak zawsze — odparł używając przymiotnika, który zgoła inaczej niż u szczepów, gdzie starzy rodzice są maltretowani, odnosi się w pewnych rodzinach do starców, u których użytkowanie zdolności jak najbardziej fizycznych (na przykład: słyszą, wyruszają stale piechotą na mszę, nie przejmują się niczyją żałobą) cechuje, w oczach dzieci, niezwykłe piękno moralne.

Inni, których twarze pozostały nietknięte, zdawali się zaznawać tylko pewnych trudności w chodzeniu; myślałbyś najpierw, że bolą ich nogi, lecz pojmowałeś następnie, że starość przyczepiła im ołowiane podeszwy. Innych znów upiękniała, jak na przykład księcia d'Agrigente. Mężczyznę tykowatego, chudego, o wyblakłym spojrzeniu, włosach jak gdyby skazanych dożywotnio na barwę marchwi, zastąpił dzięki metamorfozie analogicznej do metamorfozy owadów starzec, któremu włosy ryże, nazbyt już obnoszone, spełzły, niczym kolorowy, nazbyt wysłużony obrus, przeszedłszy, w siwiznę. Tors nabrał nie znanej u niego korpulencji, krzepkiej, niemal wojowniczej, rozsadziwszy na pewno tę znaną mi kruchą poczwarkę; świadoma siebie powaga zalewała oczy, barwiąc się tam nową życzliwością, która skłaniała się ku wszystkim. A że tak czy inaczej przetrwało pewne podobieństwo między obecnym potężnym władcą a portretem, jaki zachowałem we wspomnieniu, zachwycałem się odnawiającą pierwiastkowo siłą Czasu, który, respektując nienaruszalną całość indywiduum i prawa życia, potrafi aż tak zmienić dekorację i wprowadzić śmiałe kontrasty w dwa kolejne wyglądy jednej i tej samej osoby; wielu bowiem z tych ludzi mogłeś natychmiast zidentyfikować, lecz jako złe raczej portrety ich samych, zgromadzone na wystawie, gdzie artysta ręką niedbałą i nieżyczliwą temu nadał przesadną twardość rysów, tamtej odebrał świeżość cery i lekkość talii albo przyciemnił wejrzenie. Kiedy porównywałem te obrazy z tymi, jakie miałem w oczach pamięci, obrazy, które pokazano mi w ostatniej chwili, wydały mi się gorsze. Podobnie jak często uznajemy za gorszą lub odrzucamy jedną z fotografii, kiedy przyjaciel prosi nas, byśmy wybierali wśród wielu, tak samo każdej z tych osób — i przed obrazem, jaki mi ukazywała sama — rad bym powiedzieć: „Nie, ten nie, ten gorszy, to nie pan." Nie ośmieliłbym się dodać: „Miast pańskiego pięknego prostego nosa zrobiono panu haczykowaty nos pańskiego ojca, którego nie znałem w ogóle." ,W istocie zaś był to nos nowy — i należący do rodziny. Krótko mówiąc artysta, Czas, „odrobił" wszystkie te modele taką techniką, iż były do poznania; lecz nie były podobne, nie dlatego by je pochlebił, ale dlatego że je postarzył. Ów artysta pracuje skądinąd bardzo wolno. Tak więc ową replikę twarzy Odety, którą jednego dnia, kiedy poznałem Bergotte'a, dostrzegłem naszkicowaną zaledwie w twarzy Gilberty, Czas posunął wreszcie aż do najdoskonalszego podobieństwa, niby ów malarz, który długo przetrzymuje dzieło uzupełniając je z roku na rok.

W kilku osobach rozpoznałem na koniec nie tylko je same, lecz takie, jakimi były dawniej, na przykład Ski nie zmienił się bardziej niż zwiędły kwiat lub zeschły owoc. Był niekształtnym zarysem potwierdzającym moje teorie o sztuce. Bierze mnie za rękę: „Słyszałem już ją osiem, razy etc..." Inni nie byli wcale amatorami, byli ludźmi światowymi. Lecz oni też nie stali się dojrzałymi wśród starości, a nawet jeśli twarze ich okalał już pierwszy krąg zmarszczek i fala siwizny, twarze te lalkowate zachowały krotochwilność nader młodzieńczą. Nie byli starcami, lecz osiemnastolatkami przywiędłymi do ostatnich granic. Niewiele by trzeba, żeby zatrzeć te skazy otrzymane od życia, a i śmierć przywróciłaby twarzy jej młodość z nie większym trudem, niż to konieczne, aby oczyścić portret z cienkiej warstwy brudu, która — ona tylko — mąci jego dawny blask. Zamyśliłem się więc nad złudzeniem, któremu dajemy się oszukiwać, kiedy słuchając o jakimś sławnym starcu ufamy na kredyt w jego dobroć, sprawiedliwość i słodycz charakteru; orientując się bowiem, że przed czterdziestu laty byli antypatycznymi młodzieńcami, nie miałem żadnych podstaw przypuszczać, żeby nie przetrwała w nich próżność, dwulicowość, wyniosłość i szczwaność. A jednak (absolutny kontrast z wyżej wspomnianymi) spotkała mnie niespodzianka przy pogawędce z mężczyznami i kobietami, dawniej nieznośnymi, którzy dziś potracili prawie wszystkie wady, dlatego zapewne, że spełniając lub zawodząc ich pragnienia życie odebrało im bądź gorycz, bądź zarozumialstwo. Bogate małżeństwo, dzięki któremu ostentacja lub walka przestają być dla was konieczne, a nawet wpływ żony, z wolna nabywana znajomość walorów innych niż te, w które wyłącznie wierzy lekkomyślna młodzież, dozwoliły im odprężyć charakter i ukazać zalety. Ci starzejąc się zyskiwali jakby osobowość inną, niby drzewa, w których jesień odmienia kolory zmieniając jakby ich istotę: istota starości objawiała się dla nich naprawdę, i to jako sprawa moralna. U tamtych istota starości była raczej fizyczna i tak nowa (na przykład u pani d'Arpajon), iż niejedna osoba wydawała mi się znajomą i nieznajomą zarazem. Nieznajomą, gdyż nie było możliwe przypuszczać, aby to była ona, i wbrew sobie nie mogłem, odwzajemniając jej ukłon, powstrzymać się od zdradzania pracy umysłu, co kazała mi się wahać między kilkoma osobami (wśród których nie było pani d'Arpajon), żeby dowiedzieć się, komu ukłon ów odwzajemniłem z ciepłą serdecznością, która skądinąd musiała zdziwić, gdyż ogarnięty wątpliwościami, lękając się, iż okazałem zbytni chłód, jeśli trafiłem na bliską przyjaciółkę, kompensowałem niepewność spojrzenia serdecznym uściskiem dłoni i niemniej serdecznym uśmiechem. Ale z dru giej strony nowy jej wygląd nie był mi nie znany. Był to wygląd, jaki obserwowałem przez całe życie u kobiet wiekowych i silnych, nie podejrzewając jednak wtedy, że pani d'Arpajon będzie mogła upodobnić się do nich po wielu latach. Wygląd ów tak bardzo różnił się od wyglądu już mi znanego, iż powiedziałbyś, że los pani d'Arpajon był z góry pisany, jak los postaci baśniowej: miała ukazać się najpierw jako młoda panna, potem jako tęga matrona — i powróci zapewne niebawem jako rozchwierutana i zgarbiona staruszka. Rzekłbyś, przypominała ociężałą, pływaczkę, która widzi brzeg w ogromnej odległości od siebie i odpycha z trudem zalewające ją fale czasu. Z wolna jednak, wpatrując się w jej twarz nieokreśloną, chybotliwą niby niewierna pamięć, która nie może już zatrzymywać dawnych form, odszukałem z nich coś w końcu, oddając się gierkom eliminacji kwadratów, ośmiokątów, którymi wiek wzbogacił jej policzki. A zresztą to, co wiek . dorzucał do policzków kobiet, nie zawsze miało coś wspólnego z figurami geometrycznymi. W policzkach księżnej Oriany de Guermantes, tak podobnych nadal do siebie i tak obecnie podobnych w konsystencji do nugatu, dostrzegłem leciutki grynszpanowy zaciek, różowy odłameczek rozgniecionej muszli, jakąś narośl trudną do określenia, mniejszą niż jagoda jemioły i mniej przezroczystą niźli szklany koralik.

Niektórzy mężczyźni utykali: domyślałeś się oczywiście, że nie wskutek wypadku samochodowego, lecz po pierwszym ataku i dlatego, że byli już, jak to mówią, jedną nogą w grobie. Ze szczeliny swoich grobów, na pół sparaliżowane, niektóre kobiety nie zdołały wyciągnąć do reszty swoich sukien zaczepionych o kamienie grobowej czeluści i nie mogąc się wyprostować trwały z opuszczonymi głowami przygięte w kabłąk, co wyobrażał jakby obecne ich miejsce między życiem a śmiercią, na moment przed ostatecznym upadkiem. Nic nie mogło walczyć z ruchem tej krzywej, po której się zsuwały, a jeśli tylko któraś próbowała wstać, poczynała drżeć, a palce jej utrzymać nic nie mogły.

Niektóre twarze wyzierające spod kaptura siwych włosów cechowała już trupia sztywność, powieki przymurowane jak na moment przed śmiercią, wargi poruszane ustawicznym dygotem; mamrotały jakby modlitwę za konających. Twarzy pod względem linearnym nie zmienionej wystarczały siwe włosy, miast czarnych lub złotych, aby wydawała się inna. Charakteryzatorzy wiedzą, że w teatrze wystarczy umączona peruka, by przebrać kogoś całkiem wystarczająco i zmienić nie do poznania. Młody hrabia de, którego widziałem w loży pani de Cambremer (był podówczas porucznikiem) tego dnia, kiedy pani de Guermantes siedziała w innej loży, parterowej, swojej kuzynki, miał nadal rysy nienagannie regularne, z dodatkiem jednak fizjologicznego zesztywnienia, jakie wywołuje arterioskleroza, a sztywność ta uwydatniała aż do przesady prawidłowy i kamienny owal fizjonomii dandysa, użyczając owym rysom wyrazistości intensywnej, zastygłej prawie w grymas, i była tak nieruchoma, iż nieruchomość jej mogłaby figurować w jakimś studium Mantegni lub Michała Anioła. Cera jego, tryskająca niegdyś frywolną czerwienią, była teraz uroczyście blada; srebrzysta czupryna, lekka tusza, szlachetność doga, znużenie graniczące z sennością, wszystko to składało się dla widzów na wrażenie nowe i prorocze złowieszczego majestatu. Prostokąt siwej brody, identyczny w wymiarach z prostokątem poprzednim brody złocistej, przekształcał go tak bezbłędnie, że wspomniawszy, iż podporucznik dawniej mi znany miał pięć naszywek, pomyślałem najpierw, by pogratulować mu nie nominacji na pułkownika, lecz tego, iż tak świetnie naśladuje pułkownika przyoblekł szy mundur i poważną, smutną minę wyższego oficera, którym był jego ojciec. U innego też broda siwa zastąpiła brodę złotą, ale że twarz pozostała żywa, uśmiechnięta i młoda, siwizna podkreślała rumieniec i wojowniczą minę, wzmagała blask oczu, nadając owemu światowcowi, który zachował młodość, natchniony wygląd proroka.

Przemiany, jakich dokonała siwizna oraz jeszcze inne elementy, zwłaszcza u kobiet, nie pochłaniałyby mnie tak mocno, gdyby dotyczyły jedynie koloru, bo to może urzec wzrok — umysł jednak wprawia w. pomieszanie transformacja osób. Istotnie, „rozpoznać" kogoś, więcej, nie zdoławszy rozpoznać — zidentyfikować, to myśleć pod wspólnym mianownikiem o dwóch rzeczach sprzecznych, to zgodzić się, że ten, kto jest tutaj obecny, istota, którą sobie przypominamy, nie istnieje już, to zaś, co jest, to istota w ogóle nieznajoma; to mieć do przemyślenia sekret prawie tak niepokojący jak tajemnica śmierci, której jest on skądinąd wstępem, zwiastunem. Gdyż wiedziałem, co mają znaczyć te przemiany i do czego stanowią preludium. Siwizna więc u kobiet robiła, w połączeniu z tyloma innymi przemianami, specjalne wrażenie. Padało przy mnie czyjeś nazwisko, a ja zdumiewałem się, że należy ono i do tej blondynki tańczącej walca, którą znałem niegdyś, i do tej grubej siwowłosej damy, która mijała mnie ciężkim krokiem. Obok różowawej karnacji nazwisko było jedynym łącznikiem między tymi dwiema kobietami, bardziej różnymi od siebie (kobieta z mojej pamięci i kobieta z koncertu u Guermantów) niźli pierwsza naiwna i stara matrona w sztuce teatralnej. Aby życie zdołało wreszcie obdarzyć dziewczynę tańczącą walca tym cielskiem, aby zdołało zwolnić, niczym w takt metronomu, jej wymuszone ruchy, aby, zachowawszy jedyną może cząstkę wspólną, policzki, szersze teraz, to pewne, lecz już za młodu pokryte czerwonymi cętkami, zdołało na. miejsce zwiewnej blon dynki wprowadzić tego brzuchatego dragona, musiało przeprowadzić więcej rozbiórek i więcej rekonstrukcyj, niż wymagałaby przebudowa kopuły na strzelistą, wieżę, ą kiedy pomyślałeś, że podobna praca dokonała się nie w materii martwej, ale w żywym ciele zmieniającym się tylko niepostrzeżenie, wstrząsający kontrast między zjawiskiem obecnym a istotą zapamiętaną przeze mnie odsuwał ją w przeszłość bardziej niż odległą, w przeszłość niemal legendarną. Z trudnością mogłeś skojarzyć oba te wyglądy, myśleć o tych dwóch osobach pod wspólnym mianownikiem; tak samo bowiem, jak trudno pomyśleć, iż umarły żył kiedyś albo ten, kto żył kiedyś, dzisiaj jest umarły, jest prawie równie trudnym — i to niemal tenże rodzaj trudności (gdyż unicestwienie lat młodych, zniszczenie osoby pełnej sił i lekkości to już nicość pierwszego stopnia) — do pojęcia, że kobieta niegdyś młoda dziś jest stara, kiedy wygląd starej przeciwstawiony wyglądowi młodej zdaje się tak dalece to wykluczać, że kolejno stara, później młoda, potem znów stara wydają ci się złudzeniem sennym, że nie uwierzyłbyś, iż to, na co patrzysz, mogło być kiedykolwiek tamtym, że materia jednego stała się automatycznie, nic uciekając się do innych sposobów niż uczone manipulacje czasu, tym drugim, że to taż sama materia nie opuściła tego samego ciała — gdybyśmy nie mieli wskaźnika w podobnym nazwisku i w potwierdzających oświadczeniach przyjaciół, którym daje pozór prawdopodobieństwa jedynie róża ściśnięta ongi wśród złota kłosów, a dziś rozpostarta pod śniegiem.

Jak i zresztą dla śniegu, stopień bieli włosów zdawał się wskazywać na ogół głębię czasu przeżytego — jak owe szczyty górskie, które, jeśli nawet ukażą się oczom na tejże linii co inne szczyty, zdradzają jednak większą wysokość większym natężeniem śnieżnej bieli. Nie ze wszystkimi jednak było tak akurat, a zwłaszcza z kobietami. Na przykład pukle księżnej de Guermantes, kiedy były popielate i lśniące jak jedwab, wydawały się srebrnymi wokół jej wypukłego czoła, ale kiedy, bielejąc coraz bardziej, przejęły się matowością pakuł i wełny, wydawały się, przeciwnie, z tej właśnie racji, szare jak przybrudzony śnieg, co stracił swój blask.

Starcy, którym zmieniły się rysy, usiłowali jednak zachować przytwierdzony na stałe jeden z owych przelotnych wyrazów twarzy, jakie bierzemy za chwilową pozę, a za pomocą których staramy się wyciągać korzyść z naszych przymiotów zewnętrznych albo maskować poniekąd jakiś nasz brak; wyglądali tak, jakby przekształcili się definitywnie w niezmienne zdjęcia migawkowe samych siebie.

Wszyscy ci ludzie poświęcili tyle czasu, by przywdziać swój kostium, że spośród tych, co z nimi współżyli, nikt na ogół ,go nie dostrzegał. Przyznawano im nawet często zwłokę, by mogli, raczej poniewczasie, pozostawać sobą nadal. Lecz kiedy minął ów termin, zmiana kostiumu odbywała się znacznie szybciej; tak czy inaczej była nieunikniona. Nie dostrzegłem nigdy żadnego podobieństwa między panią X a jej matką, którą poznałem, kiedy była już w podeszłym wieku i przypominała małego, sprasowanego Turka. Istotnie bowiem, znałem zawsze panią X jako osobę uroczą i trzymającą się prosto, a że taką pozostawała czas długi, nazbyt długi, nie dopilnowała, by, nim noc zapadnie, przywdziać swój kostium turecki, spóźniła się, toteż nagle, niemal błyskawicznie, jęła się kurczyć i odtworzyła wiernie wygląd starej Turczynki, jaki przybrała niegdyś jej matka.

Spotkałem tam jednego z moich dawnych kolegów, którego przez dziesięć lat widywałem prawie co dzień. Ktoś zaproponował, żebyśmy odnowili znajomość. Pod szedłem więc do niego, on zaś ozwał się głosem, który poznałem doskonale:

— To bardzo wielka radość dla mnie po tylu latach.

A dla mnie co za niespodzianka! Głos ten. wydobył się jakby z ulepszonego fonografu, bo jeśli nawet był głosem mojego przyjaciela, wychodził z grubego, szpakowatego faceta, którego nie znałem, i od tej chwili wydawało mi się, że mogło dziać się to tylko sztucznie: jakimś mechanicznym trikiem ulokowano głos mojego kolegi w tym tłustym i nieciekawym starcu. Wiedziałem jednak, że to był on; osoba, która po tak długim czasie pośredniczyła w naszej wzajemnej prezentacji, nie miała w sobie nic z iluzjonisty. Kiedy zaś oświadczył mi, że nic się nie zmieniłem, pojąłem, iż to on mniemał, że się nie zmienił. Wtedy przyjrzałem mu się dokładniej. I w ogólności, prócz tego, że tak się roztył, zachował wiele cech dawnych. A jednak nie mogłem pojąć, że to on. Wtedy spróbowałem przywołać wspomnienia. Miał za młodu oczy niebieskie, zawsze roześmiane, wciąż myszkujące, jakby szukały oczywiście czegoś, o czym nie myślałem, a co musiało być czymś nader bezinteresownym, szukały zapewne Prawdy, ścigały ją w ustawicznym niepokoju, z rodzajem figlarności, szacunku przenoszonego kolejno na wszystkich przyjaciół rodziny. Otóż kiedy stał się politykiem wpływowym, utalentowanym, despotycznym, niebieskie te oczy, które skądinąd nie znalazły tego, czego szukały, zastygły w bezruchu, co nadało im spojrzenie ostre, jak gdyby spod zmarszczonych brwi. Toteż dawna wesołość, ufność, naiwność odmieniły się w wyraz chytry i podstępny. Stanowczo powiedziałbyś, że to ktoś inny, gdy nagle usłyszałem, jak na jakieś moje słowa wybuchnął śmiechem, swoim dawnym niepohamowanym śmiechem, śmiechem, który towarzyszył myszkującemu ustawicznie spojrzeniu. Melomani uważają, że muzyka pana Z. staje się absolutnie odmienna w orkiestracji pana X. Są to odcienie, których ogół nie chwyta, ale szaleńczy stłumiony śmiech dziecka pod okiem zaostrzonym jak niebieski ołówek, choć zaostrzonym nieco w skos, to więcej niż różnica orkiestracji. Śmiech umilkł; bardzo chciałbym rozpoznać mojego przyjaciela, lecz jak w Odysei Ulisses rzucający się ku zmarłej matce, jak. spirytysta daremnie usiłujący wydobyć ze zjawy odpowiedź, która by ją zidentyfikowała, jak zwiedzający wystawę elektrotechniki nie może uwierzyć, że głos, jaki fonograf odtwarza w nieskażonym stanie, wydał kiedyś prawdziwy człowiek, tak i ja przestałem rozpoznawać mojego przyjaciela.

Trzeba tu jednak zastrzec, iż rytm samego czasu może być dla niektórych osób zwolniony albo przyspieszony. Z pięć lat temu spotkałem przypadkiem na ulicy wicehrabinę de Saint-Fiacre (synową przyjaciółki Guermantów). Posągowe rysy zdawały się zapewniać jej wieczną młodość. Była zresztą jeszcze młoda. Otóż, mimo jej uśmiechów i powitań, nie mogłem rozpoznać jej w damie o rysach tak pokiereszowanych, iż owal twarzy był nie do odtworzenia. Gdyż od trzech lat zażywała kokainę oraz inne narkotyki. Oczy jej, zapadnięte, podsiniałe, były niemal błędne. Na wargach dziwaczny uśmieszek. Wstała, powiedziano mi, specjalnie na ten koncert, gdyż już od miesięcy nie opuszcza łóżka lub szezlonga. Tak to Czas rozporządza ekspresami i pociągami specjalnymi, które mkną ku przedwczesnej starości. Lecz po równoległym torze pociągi powrotne mkną z takąż niemal szybkością. Wziąłem pana de Courgivaux za jego syna, gdyż wyglądał młodziej (musiał mieć już ponad pięćdziesiątkę, a wydawał się młodszy niż w czasach, kiedy miał trzydziestkę). Znalazł inteligentnego lekarza, przestał pić i nie solił potraw; powrócił do trzydziestki, a zdawało się nawet, iż nie osiągnął jej jeszcze. Ostrzygł się był bowiem tegoż ranka.

Ciekawa rzecz, zjawisko starości wydawało się w swoich odmianach uzależnione od tego lub owego nawyku natury socjalnej. Niektórzy spośród wielkich panów, noszący stale alpakowe marynarki i stare słomkowe kapelusze, jakich za nic w świecie nie włożyłby mieszczuch, postarzeli się na sposób ogrodników i chłopów, pomiędzy którymi żyli. Policzki mieli gęsto usiane brunatnymi plamami, twarze im zżółkły, pociemniały niby stara książka.

I myślałem również o tych wszystkich, co nie mogąc się tu zjawić dawali o tym znać depeszami doręczanymi co jakiś czas księżnej, depeszami, w których sekretarz usprawiedliwiając ich nieobecność usiłował stworzyć iluzję, że żyją jeszcze — o chorych przez całe lata umierających, którzy już nie wstają, nie ruszają się,, a nawet wśród lekkomyślnej atencji osób, które ich odwiedzają ściągnięte ciekawością turystów albo wiarą pielgrzymów, leżą z zamkniętymi oczyma, z różańcem w ręku, odrzuciwszy na pół kołdrę stanowiącą już całun śmiertelny, są podobni figurom, które choroba wyrzeźbiła aż do kości w ciele sztywnym i białym jak marmur ułożony na płycie grobowca.

A zresztą, czyż miałem powiedzieć sobie, że umrą te cechy szczególne? Zawsze rozpatrywałem bacznie jednostkę ludzką, w danym momencie czasu, jako kolonię polipów, gdzie oko, organ niezależny, aczkolwiek sprzymierzony, mruga, choć nie nakazuje mu tego inteligencja, nie dość na tym, gdzie jelito, pasożyt utajony, podlega infekcji, tak iż inteligencja nic o tym nie wie — ale też jako trwanie życia, jako ciąg ja złożonych, lecz oddzielnych, które będą umierać kolejno lub też na przemian, jak owe ja, które w Combray zajmowały moje miejsce, raz jedno, faz drugie, kiedy zapadał wieczór. Ale przekonałem się również, że komórki duchowe, z których składa się istota ludzika, są trwalsze od niej. Obserwowałem, jak skazy i odwaga Guermantów odżywały w Robercie de Saint-Loup, widziałem też, jak odżywały wady dziwaczne i nietrwałe jego charakteru, jak w Swannie odzywał się semityzm. Mogłem jeszcze obserwować go w Blochu. Przed paroma laty stracił ojca, kiedy zaś napisałem doń w tym momencie, nie mógł mi zrazu odpowiedzieć, gdyż nie mówiąc już o wielkich uczuciach rodzinnych, jakie zdarzają się często w rodzinach żydowskich, myśl, iż jego ojciec był człowiekiem górującym ponad wszystkimi, nadawała jego dlań miłości formę kultu. Nie mogąc przeboleć tej straty zamknął się na cały rok prawie w sanatorium. Odpowiedział na moje kondolencje tonem pełnym głębokiego odczucia i niemal zarazem wyniosłym, poczytując mnie za kogoś nader godnego zazdrości, skoro stykałem się z tym człowiekiem wyjątkowym, którego dwukonkę oddałby chętnie do muzeum historycznego. I teraz, przy rodzinnym stole, ten sam gniew, jaki ożywiał pana Blocha przeciw panu Nissimowi Bernard, ożywiał Blocha przeciw teściowi. Robił mu przy stole takież awantury. Podobnie jak słuchając słów Cottarda, Brichota i tylu innych pojmowałem, że dzięki kulturze i modzie jedno drgnięcie fali wysyła na całą rozciągłość przestrzeni te same sposoby mówienia, myślenia — a nawet w całej przestrzeni czasu wielkie prądy głębinowe podnoszą z otchłani wieków ten sam gniew, ten sam smutek, tę samą odwagę i te same manie poprzez pokłady pokoleń i każdy odcinek wzięty w kilku egzemplarzach z tej samej serii daje nam powtórzenie, jak cień na kolejnych ekranach, cień obrazu równie identycznego, choć często mniej znaczącego, jak obraz, co w jeden i ten sam sposób wywoływał spór między Blochem i jego teściem, między panem Blochem a panem Nissim Bernard i tyloma innymi, których nie znałem.

Byli tu ludzie, o których wiedziałem, że są spokrewnieni z innymi, ani pomyślawszy, iż jednych i drugich mogłaby łączyć jakaś wspólna cecha; zachwycając się starym siwowłosym pustelnikiem, w jakiego zamienił się Legrandin, skonstatowałem nagle — powiedzieć nawet mogę: odkryłem z satysfakcją zoologa — w płaszczyźnie jego policzków budowę policzków jego młodego synowca, Leonora de Cambremer, który jednak, zdawałoby się, nie przypominał go w niczym; do tej pierwszej wspólnej cechy dodałem drugą, której nie zauważyłem dotąd u Leonora de Cambremer, a następnie inne, a żadna z nich nie należała do cech, jakie zwykłem wykrywać w syntezie jego młodości, tak iż niebawem otrzymałem jakby jego karykaturę prawdziwszą i głębszą aniżeli taka, która przypominałaby go jota w jotę; jego wuj wydawał mi się teraz już tylko młodym Cambremerem, co dla zabawy przyoblekł pozory starca, którym istotnie miał się stać kiedyś, tak iż nie był już tylko tym, czym stali się ludzie ongiś młodzi, ale tym, czym staną się dzisiejsi młodzi ludzie, i dzięki temu napierało na mnie z taką siłą doznanie Czasu.

Rysy, w jakich wyryła się, jeśli nie młodość, to przynajmniej uroda, zanikły u kobiet, szukały zatem sposobu, by twarze, które im pozostały, przerobić na inne. Przesuwając w swoich twarzach środek, jeśli nie ciężkości, to przynajmniej perspektywy, komponując wokół niego nowy układ rysów na zasadzie innego charakteru, dawały w pięćdziesiątym roku życia początek nowemu rodzajowi urody, jak poniewczasie ktoś zaczyna się parać nowym rzemiosłem albo jak ziemię całkiem już niezdatną pod uprawę winnicy zamienia w pole buraków. I wokół tych nowych rysów zmuszały do rozkwitu nową młodość. Do tych metamorfoz nie mogły przystosować się jedynie kobiety zbyt piękne lub nazbyt szpetne. Pierwsze, wyrzeźbione niby w marmurze, o liniach raz na zawsze ustalonych, gdzie nie sposób juz nic zmienić, wykruszały się jak posągi. Drugie, te zwłaszcza, których twarze były tak lub owak zniekształcone, miały nad pięknościami nawet pewną przewagę. Przede wszystkim je jedne poznawano od razu. Jak wiadomo, w Paryżu nie znajdziesz dwojga jednakich ust, poznawałem więc te kobiety dzięki ustom — w owym salonie, gdzie już nie poznawałem nikogo. A poza tym nie wyglądały nawet na to, by się postarzały. Starość jest czymś ludzkim; one zaś, będąc potworami, nie „zmieniły się" moim zdaniem, bardziej niż wieloryby.

Powiedziałbyś, że nie postarzeli się niektórzy mężczyźni i niektóre kobiety; twarze ich zachowały dawną młodość, kibić — dawną smukłość. Ale kiedy, żeby coś powiedzieć, zbliżałeś wzrok do twarzy odznaczającej się gładką cerą i delikatnym konturem, twarz ta ukazywała się całkiem inna, jak to bywa z wycinkiem liścia, kroplą -wody, kroplą krwi oglądanymi przez mikroskop. Dostrzegałem wtedy na skórze, którą uważałem za gładką, tłustawe plamy przejmujące mnie wstrętem. Kontur też nie wytrzymywał owego powiększenia. Z bliska linia nosa załamywała się, zaokrąglała, nos był pokryty tymiż oliwiastymi plamami co i cała twarz; i z bliska oczy kryły się pod workami niweczącymi podobieństwo twarzy obecnej z twarzą dawną, którą spodziewałeś się odnaleźć. Tak iż obecni w tych salonach z daleka wydawali się młodzi, wiek ich wzmagał się z możliwościami powiększenia twarzy i obserwacji jej w różnych płaszczyznach; twarze były zależne od widza, któremu wystarczyło ulokować się odpowiednio i kierować ku nim owe odległe spojrzenia, co zmniejszają; przedmiot, niby soczewka, jaką optyk wybiera dla dalekowidza; starość ich rodziła się — jak obecność wymoczków w kropli wody — nie tyle z narastania lat, ile w oczach obserwatora, zależnie od stopnia podziałki.

Kobiety usiłowały zachować styczność z tym, co było w ich wdzięku najbardziej indywidualnego, częstokroć jednak nowa, materia twarzy nie pasowała już tutaj. Zdejmował lęk na samą myśl, ile musiało minąć epok, zanim dokonała się podobna rewolucja w geologii twarzy, na sam widok erozyj, które dokonały się wzdłuż nosa, na widok olbrzymich mas pochodzenia aluwialnego, co przy brzegu policzków otaczały całą twarz, oporne i ciemne.

Zapewne, niektóre kobiety były jeszcze całkiem łatwe do rozpoznania, twarz pozostała u nich niemal ta sama i przywdziały tylko, jak gdyby harmonizując odpowiednio z porą roku, włosy przyprószone siwizną, stanowiącą dla nich strój jesienny. U innych jednak, a to samo dotyczyło i mężczyzn, nastąpiła transformacja tak kompletna, tak już trudno było ustalić tożsamość — na przykład między czarnowłosym birbantem, któregośmy pamiętali, a starym mnichem, który pojawił się naszym oczom — że na widok tych baśniowych transformacji myśleliśmy już o czymś więcej niż o sztuce aktorskiej, była to sztuka jednego z owych cudownych mimów, wśród których najbardziej typowym pozostanie Fregoli. Starej kobiecie zbierało się na płacz, kiedy pojęła, że nieokreślony i melancholijny uśmiech, stanowiący niegdyś o jej wdzięku, nie zdoła już opromienić od wewnątrz, aż do powierzchni, gipsowej maski, jaką nałożyła na nią starość. Lecz nagle zaniechała wszelkiej zalotności, uznawszy, że dowcipniej będzie pogodzić się z losem, i tak jęła posługiwać się maską teatralną, by rozśmieszać. Ale niemal wszystkie kobiety nie ustawały w wysiłkach, by walczyć ze swoim wiekiem, i goniły urodę, co oddalała się od nich niby zachodzące słońce, którego ostatnie promienie pragnęły namiętnie zachować, zwierciadło własnej twarzy. Aby osiągnąć swoje, niektóre starały się ją spłaszczyć, rozszerzyć białą powierzchnię, rezygnując z pikanterii dołeczków, z przekornego uśmiechu skazanego na zagładę i już na pół rozbrojonego; inne zaś widząc, że uroda ich znikła definitywnie i że muszą schronić się w ekspresję, jak utratę głosu kompensujemy sztuką dykcji, uczepiały się wydęcia warg, zmarszczki, mglistego spojrzenia), a czasem uśmiechu, który — mięśnie nie były już skoordynowane i wypowiedziały posłuszeństwo — nadawał im wygląd płaczek.

A zresztą nawet u mężczyzn dotkniętych jedynie lekką przemianą (posiwiały wąs etc.) czuło się, że przemiana ta nie była z gruntu fizyczna. Gdyż widzieliśmy ich jakby poprzez opar nadający barwę, przez kolorowe szkło, które zmieniało wygląd ich twarzy, nade wszystko jednak widzieliśmy ich poprzez to, co przydawało jej zmętnienia, świadcząc, że to, co pozwalało nam oglądać „wielkość naturalną", było w rzeczywistości od nas bardzo odległe, w oddaleniu różnym, co prawda, niż oddalenie przestrzenne, ale w którego głębi, jak z drugiego brzegu, czuliśmy, że rozpoznają nas z takim trudem, z jakim i my ich rozpoznajemy. Jedna może pani de Forcheville, jakby po zastrzykach z jakiejś cieczy w rodzaju parafiny, od której skóra się wzdyma, lecz nie marszczy, miała wygląd dawnej kokoty na wieki „znaturalizowanej".

Wychodzimy z punktu, że ludzie pozostali ci sami, a zastajemy ich postarzałych. Ale jeśli za punkt wyjścia uznamy ich starość, odnajdujemy ich i nie wyglądają w naszych oczach znowu tak najgorzej. Z Odetą było jednak nie tylko to; wygląd jej, skoro i tak, znając jej wiek, spodziewaliśmy się ujrzeć starą kobietę, bardziej zdawał się cudownym wyzwaniem rzuconym prawom chronologii niźli konserwacją za pomocą radium i sposobów naturalnych. Nie poznałem jej w pierwszym momencie, nie dlatego żeby się zmieniła, ale dlatego że się nic nie zmieniła. Orientując się już od godziny w nowych cechach, jakie czas dodawał ludzkim istotom, orientując się także, iż aby je odnaleźć takimi, jakie je znałem, należało odjąć to lub owo, dokonywałem teraz błyskawicznie owego obrachunku dodając do dawnej Odety liczbę lat, które przeszły po niej, a sumą tutaj osiągniętą była osoba, która, jak mi się zdawało, nie mogła być osobą, jaką miałem przed oczyma, właśnie dlatego że przypominała dawną Odetę. Jaki w tym wszystkim miała udział szminka i farbiarstwo? Wyglądała jak — dzięki gładkiemu uczesaniu złocistych włosów, coś na kształt nastroszonego nieco koka u wielkiej mechanicznej lalki, górującego nad licem pełnym niezmiennego zdziwienia, również lalki, na których spoczywał słomkowy kapelusz przypłaszczony nie mniej niż koafiura — jak Wystawa z roku 1878 (której byłaby wówczas z pewnością — zwłaszcza gdyby miała wtedy swój wiek dzisiejszy — najbardziej fantastycznym cudem) mająca zaśpiewać swój kuplet w noworocznej rewii, ale jak Wystawa z roku 1878 uosobiona w kobiecie jeszcze młodej.

Obok nas pewien minister sprzed okresu Boulangera, i obecnie znów minister, przechodził, on też, przesyłając damom uśmiechy drżące, dalekie, rzekłbyś ugmatwany w niezliczonych pętlach przeszłości, upiorek przesuwany niewidzialną ręką, skarlały, odmieniony w treści i wyglądający jak miniatura swojej własnej postaci zrobiona z pumeksu. Przeciw owemu eks-premierowi doskonale widzianemu na Faubourg Saint-Germain wdrożono kiedyś śledztwo w sprawie karnej — brzydził się nim i wielki świat, i lud. Ale dzięki napływowi nowych jednostek, z jakich składają się oba te światy, i dzięki temu, że w jednostkach równych mu wiekiem zmieniły się namiętności, a nawet wspomnienia, nikt już o tym nie pamiętał — i był czczony. Nie ma więc takiego upokorzenia, gdzie nie wyszedłbyś bez trudu na swoim, wiemy bowiem, że po kilku latach, grzechy nasze pogrzebane obrócą się w niewidoczny pył, nad którym uśmiechać się będzie roześmiany i kwietny spokój natury. Jednostka chwilowo skażona znajdzie się, gra to równowagi czasu, między dwiema nowymi warstwami społecznymi; które będą miały dla niej już tylko szacunek i podziw, i wyższa ponad nie będzie puszyć się łatwo. I tylko czasowi powierzona jest ta praca; a w momencie gdy spotkały go przykrości, to tylko nie mogło go pocieszyć, że młoda mleczarka z naprzeciwka słyszała, jak z tłumu nazywano go złodziejem i wygrażano mu pięścią, kiedy wsiadał do karetki więziennej — młoda mleczarka, co nie widzi spraw tego świata w płaszczyźnie czasu i nie ma pojęcia, że ludzie dziś okadzani w prasie porannej byli niegdyś zhańbieni, a człowiek znajdujący się o krok od więzienia w tym właśnie momencie — kto wie, czy myśląc akurat o tej młodej mleczarce nie znajdzie słów dość kornych, by zjednać sobie sympatię — będzie kiedyś sławiony w prasie i rozrywany przez księżne. Podobnie czas oddala swary rodzinne. I tak u księżnej de Guermantes spotkałem pewne małżeństwo, gdzie wuj męża i wuj żony — dziś już nieżyjący — nie zadowolili się wzajemnym spoliczkowaniem, lecz jako sekundantów obrali sobie jeden swojego stróża, a drugi lokaja, aby tym bardziej upokorzyć się wzajem, osądziwszy, że ludzie z towarzystwa byliby tu zbyt szykowni. Ale podobne dykteryjki drzemały w gazetach sprzed trzydziestu lat i nikt ich już nie pamiętał. Tak więc salon księżnej de Guermantes był pełen świateł, zapomnienia i kwiatów, niby spokojny cmentarz. Salon nie tylko nie zniszczył tam dawnych istot ludzkich, lecz umożliwił, stworzył nowe więzi.

Wracając do rzeczonego polityka, choć nastąpiła w nim odmiana substancji fizycznej równie głęboka jak transformacja pojęć moralnych, które budził obecnie w społeczeństwie, słowem, chociaż minęło tyle lat od czasu, jak był premierem — wszedł w skład nowego rządu, którego szef powierzył mu tekę, postępując po trosze jak dyrektor teatru, co powierza rolę jednemu ze swoich starych kolegów z dawna już nie występujących na scenie, którego jednak uważa za zdatniejszego niż młodzi, by subtelnie potraktować rolę, i którego trudną sytuację materialną zna skądinąd, a który, mając już pod osiemdziesiątkę, pokazuje jeszcze publiczności swój talent niemal nienaruszony i tak nadal pełen życia, iż dziwią się następnie, że skonstatowano to na parę dni przed jego śmiercią.

Co zaś do pani de Forcheville, to, przeciwnie, sprawa miała się tak cudownie, iż nawet nie mógłbyś powiedzieć,-że odmłodniała, ale że raczej kazała zakwitnąć na nowo wszystkim swoim karminom i radościom. Bardziej nawet aniżeli wcielenie Wystawy Powszechnej z roku 1878 stanowiłaby dziś na wystawie botanicznej osobliwość i największą z atrakcji. Dla mnie zresztą nie zdawała się powiadać: „Jestem Wystawą z roku 1878", lecz raczej: „Jestem Aleją Akacjową z roku 1892." Wydawało się, że mogła być tam jeszcze. A zresztą właśnie dlatego, że nie przeszarżowała, nie zdawała się wcale żyć. Miała wygląd wysterylizowanej róży. Przywitałem się z nią, szukała jakiś czas mojego nazwiska na mojej twarzy, jak uczeń, co w twarzy egzaminatora szuka odpowiedzi, którą znalazłby łatwiej u siebie w głowie. Wymieniłem swoje nazwisko i zaraz, jak gdybym dzięki temu nazwisku czarodziejskiemu stracił wygląd egzotycznego krzaka lub kangura, jaki wiek nadał mi zapewne, poznała mnie i jęła mówić do mnie owym głosem tak szczególnym, którym ludzie oklaskujący ją po teatrzykach zachwycali się niezmiernie — zaproszeni z nią na śniadanie „na mieście" — iż odnajdują go w każdym jej słowie, w ciągu całej pogawędki, kiedy tylko zechcieli. Głos pozostał ten sam, bezużytecznie ciepły, z leciutkim akcentem angielskim. „A jednak, podobnie jak jej oczy spoglądały na mnie niby z dalekiego brzegu, głos jej był smutny, niemal błagalny, rzekłbyś, głos umarłych z Odysei. Odeta mogła występować jeszcze. Pogratulowałem jej młodego wyglądu. Rzekła mi: „Miły pan jest, my dear, dziękuję", a że z trudem dawała uczuciu, nawet najszczerszemu, wyraz, który nie byłby afektowany, tak bardzo troszczyła się o to, co uważała za eleganckie, powtórzyła kilkakroć: „Dziękuję, dziękuję bardzo." A mnie, który niegdyś odbywałem tak długie wędrówki, żeby spojrzeć na nią w Lasku Bulońskim, który za pierwszą moją u niej wizytą łowiłem dźwięk głosu spływającego z jej ust, jakby to był skarb, minuty spędzane z nią teraz dłużyły się w nieskończoność, gdyż absolutnie nie wiedziałem, co mam powiedzieć, i odszedłem powiadając sobie, że słowa. Gilberty: „Bierze mnie pan za moją matkę", były nie tylko prawdziwe, lecz miłe li tylko dla córki.

A zresztą i u Gilberty lada dzień mogły się pojawić rysy familijne, które aż dotąd pozostawały na jej twarzy tak niewidoczne jak części nasienia utajone wewnątrz: nigdy odgadnąć nie zdołasz, w jaką któregoś dnia wyrosną ło dygę. Tak więc wydatne zakrzywienie nosa matki mogło u tej lub tamtej przekształcić nos prosty i czysty w linii aż do pięćdziesiątki. U innej (była to bankierówna) cera, dawniej świeża jak u ogrodniczki, czerwieniała już, nabierała tonów miedzianych, i lśniło w niej jakby złoto, którym manipulował ojciec bankier. Niektórzy nawet jęli w końcu przypominać swoją dzielnicę, nosili na sobie jak gdyby odblask ulicy de l'Arcade, alei Lasku Bulońskiego i ulicy Elizejskiej. Lecz nade wszystko odtwarzali rysy swoich rodziców.

Niestety, nie na zawsze miała zostać taką. Po niespełna trzech latach miałem ją ujrzeć nie zdziecinniałą jeszcze, lecz już nieco zramolałą na wieczornym przyjęciu u Gilberty: nie udawało jej się już pod. nieruchomą maską ukrywać myśli (myśli — to przesada) i odczuć, kiwała głową, sznurowała wargi, wzruszała ramionami przy każdym doznaniu, jak czyniłby pijak lub dziecko albo jak zachowują się niektórzy poeci nie. orientujący się w tym, co ich otacza — i w natchnieniu tworzą przy świadkach, a wiodąc do stołu zdziwioną damę wykrzywiają się, marszczą brwi. Wrażenia pani de Forcheville — z wyjątkiem jednego, które kazało jej akurat wziąć udział w przyjęciu, tkliwość dla ukochanej córki, duma, że córka wydaje tak świetną recepcję, duma, której nie przysłaniała u matki melancholia, że jest już niczym — wrażenia te nie były radosne i nakazywały tylko bronić się wiecznie przed afrontami, jakie jej robiono, obrona to była jednak nieśmiała jak u dziecka. Padały tylko takie słowa:

— Nie wiem, czy pani de Forcheville mnie pozna, powinienem chyba przedstawić się na nowo.

— Goś podobnego, może pan to sobie darować — wrzeszczał ktoś w odpowiedzi, nie myśląc, że matka Gilberty słyszy wszystko (nie myśląc lufo nie troszcząc się o to). Nie warto! A to by się pan ubawił! Pozostawia ją się w kącie. A zresztą ona już trochę idiocieje.

Pani de Forcheville zwracała ukradkiem oczy, co nie straciły nic ze swojej urody, ku dwóm rozmówcom, którzy ją obrażali, spuszczała je szybko w obawie, by nie okazać się niegrzeczną, a jednak poruszona do żywego obrazą, przemilczając swoje kalekie oburzenie, potrząsała głową, pierś jej falowała, spoglądała na drugiego z rozmówców nie lepiej wychowanego niż pierwszy i nie dziwiła się ponad miarę, czując się bowiem od kilku dni bardzo źle, napomykała córce, żeby odłożyć przyjęcie, lecz córka odmówiła. Pani de Forcheville nie ochłodła przez to w swoim dla niej uczuciu; księżne wchodzące tutaj, ogólny podziw dla nowego pałacu, wszystko to zalewało jej serce radością, a kiedy zjawiła się margrabina de Sabran, dama, do której prowadziły wtedy najwyższe i najtrudniejsze do przebycia szczeble drabiny społecznej, pani de Forcheville pojęła, że była matką dobrą i przewidującą i że dokonała już swojego macierzyńskiego zadania. Nowi podkpiwający goście zmusili ją do nowego spojrzenia i nowych słów wypowiedzianych do siebie, jeśli mową jest ów niemy język wyrażający się jedynie gestami. Bardzo jeszcze piękna, stała się — a taką nigdy nie była — nadzwyczaj sympatyczną; zdradzała bowiem Swanna ze wszystkimi, a teraz cały świat ją zdradzał; i tak zesłabła, odwróciły się role, że nie śmiała już nawet bronić się przeciw mężczyznom. A niebawem nie obroni się przed śmiercią. Lecz po tej antycypacji cofnijmy się o trzy lata, to znaczy wróćmy na koncert u księżnej de Guermantes.

Z trudnością poznałem mojego kolegę Blocha, który skądinąd, obecnie przybrał już nie tylko pseudonim, lecz i nazwisko „Jakub de Rozier", pod którym jeden tylko mój dziadek zdołałby wywęszyć „słodką dolinę" Hebronu i „okowy Izraela", które, jak się zdawało, mój przyjaciel skruszył definitywnie. Istotnie, szykowny Anglik całkowicie przekształcił jego postać i zheblował wszystko, co tylko usunąć się dało. Włosy, niegdyś wełniste, dziś ulizane, z przedziałkiem w środku, lśniły od pomady. Nos pozostał mu wydatny i czerwony, ale też wydawał się raczej obrzmiały wskutek chyba kataru chronicznego, który mógł tłumaczyć nosowe brzmienie, z jakim rzucał leniwie poszczególne zdania, znalazł był bowiem, podobnie jak koafiurę dopasowaną do karnacji, głos dopasowany do wymowy, gdzie dawne nosowanie odnosiło się do artykulacji jak gdyby ze wzgardą, która znów pasowała do zaognionych nozdrzy. Dzięki zaś uczesaniu, dzięki temu, że zgolił wąsy, dzięki elegancji stylu, dzięki wysiłkom woli ów nos żydowski znikał, jak wydaje się nam niemal prostą garbuska odpowiednio ubrana. Lecz nade wszystko, z chwilą kiedy Bloch się zjawiał, dostrzegałeś, że nowy sens jego fizjonomii nadawał groźny monokl. Częściowa mechanizacja, jaką ów monokl wprowadzał w twarz Blocha, zwalniała go od wszelkich trudnych obowiązków, którym podlega twarz ludzka: obowiązek urody, obowiązek wyrażania dowcipu, życzliwości, wysiłku. Sama już tylko obecność owego monokla w twarzy Blocha zwalniała najpierw od medytacji, czy to twarz ładna, czy nie, jak wobec owych artykułów angielskich, o których subiekt powiada w sklepie, że są „bardzo szykowne" — po czym nie ośmielamy się już zastanawiać, czy podobają nam się, czy nie. Z drugiej strony lokował się za szybą monokla w pozie tak wyniosłej, pełnej dystansu i wygodnej, jak gdyby to była szyba auta ośmiocylindrowego, żeby zaś dostosować twarz do przylizanych włosów i monokla, rysy jego nigdy już nic nie wyrażały.

Bloch poprosił mnie, żebym go przedstawił księciu Gilbertowi de Guermantes; nie uczyniłem tego już wśród mroku trudności, na jakie natknąłem się w ów dzień, kiedy po raz pierwszy byłem u niego na recepcji wieczornej, a które wydawały mi się wtedy naturalne, dziś natomiast wydało mi się nawet rzeczą tak prostą, by zaprezentować księciu jedną z osób do niego zaproszonych, jak wydawałoby mi się proste, gdybym pozwolił sobie przyprowadzić i zaprezentować mu niespodzianie kogoś nie zaproszonego. Czy z tej racji, że z dawien dawna stałem się kimś „bliskim", choć od pewnego czasu „zapomnianym" w tym świecie, gdzie wtedy byłem nowicjuszem? Gzy też, przeciwnie, dlatego że nie byłem prawdziwym światowcem, to wszystko, co dla nich stanowi trudność, przestało istnieć dla mnie z momentem, kiedy wyzbyłem się onieśmielenia? Czy też może, skoro z ludzi spadł przy mnie ich pierwszy (a często drugi i trzeci) wygląd sztuczny, wyczułem pod wzgardliwą wyniosłością księcia wielką i czysto ludzką zachłanność poznawania, zawierania znajomości z istotami, wobec których udawał wzgardę? Czy może jeszcze dlatego, że i książę się zmienił, bo każdego, kto był za młodu i za lat dojrzałych impertynentem, starość obdarza swoją łagodnością (tym bardziej że zarówno ludzi nowych, jak i nieznane poglądy, przeciwko którym się burzyli, znali już od dawna z widzenia i wiedzieli, że przyjmują się wokół nich), a zwłaszcza jeśli starość ma za pomocnika jakąś cnotę lub występek rozszerzający stosunki towarzyskie — lub rewolucję powodującą nawrócenia polityczne, jak nawrócenie księcia na dreyfusizm?

Bloch wypytywał mnie o ludzi, jak rozpytywałem niegdyś i ja stawiając pierwsze kroki w wielkim świecie i jak zdarzało mi się jeszcze, o ludzi, których znałem już tam podówczas i którzy byli równie daleko i równie poza wszystkim jak ludzie z Combray, wobec których też często zdejmowała mnie chęć, aby ich „usytuować" dokładnie. Lecz Combray miało dla mnie kształt tak osobny, tak nie możliwy do pomieszania z całą resztą, iż było jak puzzle, którego nigdy nie udawało mi się umieścić z powrotem na mapie Francji.

— A więc książę de Guermantes nie może mi dać żadnego wyobrażenia ani o Swannie, ani o panu de Charlus? — dopytywał się Bloch, od którego ja kiedyś zapożyczyłem sposób mówienia, a który teraz często naśladował mój sposób.

— Absolutnie żadnego. — Ale w czymżeż tu różnica?

— Musiałbyś z nimi pogadać, ale to niemożliwe, Swann już nie żyje, a panu de Charlus trzy ćwierci do śmierci. Lecz to były kolosalne różnice.

I kiedy oko Blocha błyszczało, rozmyślał bowiem, czym być mogły te cudowne osobistości, ja myślałem, że Bloch przesadza sądząc, iż doznawałem w ich towarzystwie szczególnych rozkoszy, rozkoszną była przecież dla mnie tylko samotność, i że doznanie prawdziwych rozróżnień mieści się jedynie w naszej wyobraźni. Czy Bloch się spostrzegł?

— Odmalowujesz mi to może w nazbyt korzystnych barwach — powiedział — i tak na przykład wiem doskonale, że pani domu, księżna de Guermantes, nie jest już młoda, chociaż nie tak znów dawno mówiłeś mi o jej niezrównanym wdzięku, cudownej urodzie. Przyznaję oczywiście, że wygląd ma wielkopański, ma też i wspaniałe oczy, o których mi mówiłeś, ale w końcu nie widzę, żeby była aż tak nadzwyczajna, jak to wynikało z twoich słów. Naturalnie, bardzo rasowa, ale w końcu...

Musiałem powiedzieć Blochowi, że mówi o kim innym. Księżna Maria de Guermantes była już w grobie, książę zaś, zrujnowany klęską Niemiec, poślubi eks-panią Verdurin.

— Mylisz się — wyznał mi naiwnie Bloch — szukałem w tegorocznym Almanachu gotajskim i posłuchaj, co zna lazłem: książę de Guermantes mieszka w tym właśnie pałacu i poślubił osobę najświetniejszej, jaką można sobie wyobrazić, kondycji, zaczekaj, niechże sobie przypomnę, poślubił Sydonię, księżnę de Duras, z domu des Baux.

Istotnie, pani Verdurin niedługo po śmierci męża wyszła za starego księcia de Duras, zrujnowanego zresztą, który zmarł w dwa lata po ślubie, ale skuzynował ją z  księciem Gilbertem de Guermantes. Był dla pani Ver-durin dość użytecznym punktem przeładunkowym, i tak to pani Verdurin w trzecim swoim małżeństwie została księżną de Guermantes i miała na Faubourg Saint-Germain wspaniałą pozycję, którą zdziwiono by się mocno w Combray, gdzie damy z ulicy Ptasiej, córka pani Goupil i synowa pani Sazerat, powiadały w ostatnich latach, zanim pani Verdurin została księżną de Guermantes, przeciągając przez zęby, „księżna de Duras", jak gdyby pani Ver-durin odgrywała rolę księżnej w teatrze. Gdyby nawet zasada kastowa zechciała, żeby umarła pani Verdurin, ów tytuł — a nie wyobrażano sobie, by dał jej jakąś nową władzę w wielkim świecie — robił raczej złe wrażenie. „Afiszuje się" — wyrażenie to we wszystkich sferach stosowane do kobiety mającej kochanka mogło na Faubourg Saint-Germain dotyczyć kobiet, które publikują książki, a wśród mieszczaństwa z Combray wchodzących w związki małżeńskie tak lub owak „nieproporcjonalne". Kiedy poślubiła księcia de Guermantes, mówiono zapewne, że to jakiś i Guermantes farbowany, oszust. Dla mnie zaś w tej identyczności tytułu, nazwiska, kreującej jeszcze jedną księżnę de Guermantes, która nie miała nic wspólnego z księżną, co mnie tak urzekała, która już odeszła i była zmarłą jak gdyby bezbronną, okradzioną, było coś równie bolesnego jak widok przedmiotów kiedyś należących do księżnej Marii, jej zamku i wszystkiego w ogóle, z których korzystała obecnie inna osoba. Dziedzictwo nazwiska jest smutne jak wszelkie dziedzictwa i jak wszelkie uzurpacje czyjejś własności; i zawsze, bez przerwy, będą nadpływać falami nowe księżne de Guermantes, a raczej tysiącletnia, zastępowana ze stulecia na stulecie w swoich obowiązkach przez inną kobietę, jedna i ta sama księżna de Guermantes nie znająca, śmierci, obojętna na wszystko, co zmienia lub rani nasze serca — i nazwisko będzie zamykać nad księżnymi, co znikają od czasu do czasu, swoją zawsze jednakową prastarą spokojność.

Zapewne, odmiana zewnętrzna w znanych mi twarzach stanowiła tylko symbol przemian wewnętrznych odbywających się dzień po dniu. Może ci ludzie dokonywali nadal wciąż jednych i tych samych czynów, ale dzień po dniu pojęcie, jakie sobie wytwarzali zarówno o nich, jak o istotach, z którymi przestawali, zbaczając nieco sprawiło, że po kilku latach pod tymi samymi nazwami kryły się już inne osoby i czyny, należałoby się więc dziwić, gdyby nie mieli nowych twarzy.

Istniały jednak również osoby, których poznać nie mogłem, z tej racji, że ich nie znałem, gdyż podobnie jak na jednostkach, czas w tym salonie przeprowadzał swoje doświadczenia chemiczne i na zbiorowości. Środowisko to, w którego naturze specyficznej, zdefiniowanej zarówno pewnymi pokrewieństwami, które ściągały doń wszystkie wielkie nazwiska książęce Europy, jak i siłą odśrodkową, co oddalała odeń wszelki element niearystokratyczny, odkryłem ucieczkę, w sensie materialnym, dla nazwiska Guermantes, użyczało mu ono bowiem ostatniej jego rzeczywistości — środowisko to uległo w swojej czysto wewnętrznej strukturze, którą poczytywałem za ustaloną, głębokiej zmianie. Obecność ludzi, których widywałem w sferach zgoła innych, a którzy, jak mi się zdawało, nie powinni byli nigdy przeniknąć do tej sfery, zdziwiła mnie jednak mniej niż ciepła familiarność, z jaką ich przyjmowano, zwracając się do nich po imieniu; pewien zespół przesądów arystokratycznych, snobizmu, który dawniej oddalał automatycznie od nazwiska Guermantes to wszystko, co z nim nie harmonizowało, przestał funkcjonować.*  Rozkręcone albo połamane sprężyny mechanizmu odpychającego przestały funkcjonować, przedostawały się tu tysiące ciał obcych, odbierając temu środowisku wszel ką homogeniczność, charakter, barwę. Faubourg Saint-Germain, niby stara zramolona matrona, odpowiadało już tylko lękliwymi uśmiechami bezczelnym lokajom, którzy pchali się na salony, pili oranżadę i przedstawiali swoje metresy.

I znowu wrażenia czasu minionego i unicestwienia) cząstki mojej przeszłości doznałem mniej żywo nie tyle z powodu destrukcji tej zwartej całości (jaką, stanowił dawniej salon Guermantów), ile z. powodu unicestwienia tysiąca racji, tysiąca odcieni, które sprawiały, że ten, kto znajdował się tu teraz jeszcze, był na to z całkowitą naturalnością desygnowany i był na swoim miejscu, ale tamten, ocierający się niemal o niego, stanowił podejrzaną nowość. Nie wiedziano już nic nie tylko o ludziach, lecz o polityce i o wszystkim w ogóle. Gdyż u poszczególnych jednostek pamięć nie trwa tak długo jak życie, a zresztą ludzie bardzo młodzi, co nigdy nie mieli wspomnień unicestwianych już pośród ludzi starszych, stanowili teraz część wielkiego świata, i z całkowitym uzasadnieniem, nawet w sensie szlachectwa, a skoro zapomniano już lub nie wiedziano o czyichś pierwszych krokach, młodzieńcy ci poznawali łudzi w ich punkcie szczytowym albo w momencie upadku, myśląc, iż było tak zawsze, że pani Swann, księżna de Guermantes i Bloch mieli od początku jak najwyższą pozycję, że Clemenceau i Viviani byli od początku konserwatystami. A że niektóre fakty są trwalsze, znienawidzone wspomnienie sprawy Dreyfusa pokutowało w nich mętnie z tej racji, że słyszeli o niej od swoich rodziców, a jeśli mówiono im, że Clemenceau był dreyfusistą, odpowiadali: „Niemożliwe, pomyliło się panu, przecież on jest akurat po innej stronie." Ministrowie-złodzieje i eks-prostytutki byli dla nich probierzem cnoty. Ktoś zagadnął młodzieńca z jak najświetniejszego rodu, czy nie miałby czegoś do powiedzenia o matce Gilberty, na co ów młody magnat oznajmił, że istotnie w pierwszym okresie życia poślubiła ona jakiegoś niebieskiego ptaka nazwiskiem Swann, lecz następnie poślubiła jednego z mężczyzn jak najlepiej widzianych w towarzystwie, hrabiego de Forchevi!le. Zapewne kilka jeszcze osób w tym salonie, na przykład księżna Oriana de Guermantes, uśmiechnęłoby się słysząc te wywody (które odmawiając Swannowi elegancji wydały mi się potworne, choć i ja przecież niegdyś, w Combray, sądziłem wespół z moją cioteczną babką, że Swann w żaden sposób nie może znać „księżnych"), jak również uśmiechnęłyby się kobiety, które znajdowałyby się tutaj, gdyby nie to, iż nie wychodziły już w ogóle: księżna de Montmorency, księżna de Mouchy, księżna de Sagan, niegdyś zaprzyjaźnione serdecznie ze Swannem, które na oczy Forche-ville'a nie widziały, nie przyjmowano go bowiem w salonach, kiedy one bywały tam jeszcze. Właściwie jednak ówczesne towarzystwo, podobnie jak twarze dziś zmodyfikowane i włosy jasne zastąpione siwizną, istniało już tylko w pamięci osób, których liczba malała z dnia na dzień.

Podczas wojny Bloch przestał ,,wychodzić", odwiedzać swoje dawne środowiska, gdzie uważano go za figurę. Natomiast nie zaprzestawał publikować swoich dzieł, których absurdalną sofistykę usiłowałem dziś zniszczyć, aby mnie nie omotała, dzieł pozbawionych oryginalności, które jednak w młodzieńcach i w wielu kobietach światowych budziły wrażenie nadzwyczajnych wyżyn intelektualnych — rodzaj geniuszu. Kiedy więc nastąpił kompletny rozłam pomiędzy jego dawnymi stosunkami światowymi a nowymi, wtedy dopiero, w towarzystwie odrestaurowanym, doznawał, w tej nowej fazie swojego życia, honorów, był sławny, stanowił pozór wielkości. Młodzi ludzie nie wiedzieli naturalnie, że dopiero w tym wieku zaczął bywać w wyższych sferach, tym bardziej iż utrzymując stosunki z Ro bertom de Saint-Loup zapamiętał kilka nazwisk, dzięki którym swój prestiż obecny mógł umieścić w jakiejś nieokreślonej perspektywie. Tak czy inaczej wydawał się jednym z owych ludzi utalentowanych, jacy w każdej epoce kwitli w wielkim świecie, i nikomu nie przyszło na myśl, by mógł kiedyś kwitnąć gdzie indziej.

Kiedy skończyłem rozmowę z księciem Gilbertem de Guermantes, Bloch zagarnął mnie i przedstawił młodej kobiecie, która wiele o mnie słyszała od księżnej Oriany de Guermantes  i należała do najelegantszych kobiet sezonu. Otóż jej nazwisko było mi całkiem obce, ona zaś widać nie znała nazwisk rozmaitych Guermantów, zagadnęła bowiem pewną Amerykankę, z jakiego tytułu pani de Saint-Loup wygląda na osobę tak zżytą z całym obecnym tu najświetniejszym towarzystwem. Otóż ta Amerykanka była za hrabią de Farcy, jakimś tam krewniakiem Forcheville'ów, dla którego reprezentowali oni największy splendor świata. Toteż odpowiedziała z całkowitą naturalnością: „Choćby dlatego, że jest z domu Forcheville. Trudno lepiej." Ale pani de Farcy, wierząc z całą naiwnością, że nazwisko Forcheville jest lepsze od nazwiska Saint-Loup, znała przynajmniej znaczenie drugiego z nich. Ale urocza przyjaciółka Blocha i księżnej Oriany de Guermantes nie miała o tym absolutnie żadnego pojęcia, a będąc dość nierozważną, odpowiedziała w najlepszej wierze jakiejś panience, która ją spytała, przez kogo pani de Forcheville jest spokrewniona z panem domu, księciem de Guermantes: „Przez Forcheville'ów", informację zaś ową panienka przekazała, dalej, jak gdyby posiadając ją od niepamiętnych czasów, jednej ze swoich przyjaciółek, która będąc osobą przykrego usposobienia i nerwową zarazem zaczerwieniła się natychmiast jak indor, kiedy jakiś pan skorygował, że to nie przez Forcheville'ów Gilbertę łączą związki rodzinne z Guermantami, tak iż ów pan myśląc, że się pomylił, przejął błąd i nie omieszkał go rozpowszechniać. Obiady i zabawy w wielkim świecie były dla Amerykanki czymś na kształt kursów Berlitza. Słysząc różne nazwiska powtarzała je. nie zaznajomiwszy się uprzednio ani z ich znaczeniem, ani z właściwym zasię giem. Wyjaśniono komuś, kto pytał, czy Gilberta odziedziczyła Tansonville po swoim ojcu, panu de Forcheville, że to całkiem inna kwestia, był to bowiem majątek rodziny jej męża: Tiansonville, włości sąsiadujące z Guermantes, należały do pani de Marsantes, że zaś miały nader obciążoną hipotekę, Gilberta wykupiła je za swój posag. Wreszcie jakiś weteran wspomniał Swanna jako przyjaciela rodów Sagan i Mouchy, kiedy zaś Amerykanka, przyjaciółka Blocha, spytała, w jakich poznałem go okolicznościach, oznajmił, że poznałem go u pani de Guermantes, ani się domyślając, że był w moich oczach wiejskim sąsiadem, młodym przyjacielem mojego dziadka. Omyłki tego rodzaju popełniali najznakomitsi ludzie, a każde konserwatywne społeczeństwo przywiązuje do nich szczególną wagę. Saint-Simon pragnąc wykazać, że Ludwik XIV był ignorantem, który „wpadał czasem publicznie w jak najtrywialniejsze głupstwo", przytacza owej ignorancji jedynie dwa przykłady, a mianowicie, że król, nieświadom, iż Renel wywodzi się z rodu Clermont-Gallerande, a Saint-Herem z rodu de Montmorin, potraktował ich obu jak pierwszych lepszych. Przynajmniej, co się tyczy Saint-Herema, mamy na pociechę wiadomość, że król nie umarł w błędzie, choć prawdę poznał „bardzo późno", dzięki panu de La Rochefoucauld. „I to jeszcze — dodaje Saint-Simon z lekkim politowaniem — musiał mu wyjaśnić, co to za rody, których nazwa nic mu nie mówiła." To zapomnienie tak nieustępliwe, spowijające tak szybko przeszłość najbardziej nawet niedawną, ta ignorancja tak agresywna czyni, prawem reakcji, wiedzę szperacza tym cenniejszą, że jest mało rozpowszechniona, a wiedza ta, dotycząc genealogii ludzkiej i prawdziwego ludzi położenia, bada, dla jakich racji miłosnych, finansowych lub innych jeszcze ktoś się żeni dobrze albo popełnia mezalians, i wiedzę tę cenią we wszystkich społeczeństwach, gdzie włada duch konserwatywny, wiedzę tę mój dziadek posiadł w najwyższym stopniu tam, gdzie odnosiła się ona do mieszczaństwa z Combray i mieszczaństwa paryskiego, wiedzę tę Saint-Simon szacował tak bardzo, że w momencie gdy sławi prześliczną inteligencję księcia de Conti, nim zacznie rozwodzić się o naukach, ją to raczej nazwie najpierwszą z nauk, pochwali księcia, że „był panem umysłu bardzo pięknego, nacechowanego jasnością, rzetelnością, dokładnością, horyzonty miał szerokie, lekturę nieprzebraną, pamięć niezawodną, znał genealogię w jej legendach i prawdzie, każdemu okazywał wedle kondycji i zasługi grzeczność dystyngowaną, świadcząc wszystko, co świadczyć winni książęta krwi, a czego już nie świadczą.; wyszczególniał się nawet w owej materii i o ich uzurpacjach. Historia ksiąg i rozmów dostarczała mu zawsze faktów, które w sposób jak najbardziej obligujący mógł wykorzystywać, a tyczyły się one urodzenia, urzędów etc." Mój dziadek, pan nie tak świetny, z nie mniejszą dokładnością wiedział o wszystkim, co dotyczyło mieszczaństwa z Combray i Paryża, i rozsmakowywał się w tym z nie mniejszym zamiłowaniem. Przerzedziła się już liczba tych smakoszy, tych koneserów, którzy wiedzieli, że Gilberta nie jest z domu Forcheville, pani de Cambremer starsza — Méséglise ani też młodsza — Valentinois. Nieliczni i może nawet nie rekrutujący się z najwyższej arystokracji (niekoniecznie dewoci czy nawet katolicy wiedzą najwięcej o Złotej Legendzie lub o trzynastowiecznych witrażach), ale często z arystokracji średniej, bardziej łasi na kwestie zawsze od nich odległe i mający tym więcej wolnego czasu na studia, że z kwestiami tymi stykają się rzadziej, nieliczni spotykają się z przyjemnością, zawierają znajomości między sobą, wydają in corpore świetne obiady, jak na przykład Stowarzyszenie Bibliofilów albo Towarzystwo Przyjaciół Reims, obiady, w czasie których smakuje się w genealogiach. Żony nie są tam dopuszczane, lecz mężowie mówią po powrocie: „Byłem na ciekawym obiedzie. Był tam jakiś pan de la Raspelière, który urzekł nas wywodami, że ta, wiesz, pani de Saint-Loup, co ma taką ładną córkę, wcale nie jest z domu Forcheville. To cały romans."

Przyjaciółka Blocha i księżnej Oriany była nie tylko elegancka i urocza, była również inteligentna, a w rozmowie przyjemna, lecz rozmowę z nią utrudniały mi — obok jej nazwiska stanowiącego dla mnie nowość — nie znane mi nazwiska, którymi sypała, osób tworzących dziś podwalinę towarzystwa. Co prawda, kiedy z drugiej strony zechciała wysłuchiwać moich historyjek, wiele przytaczanych przeze mnie nazwisk nic absolutnie jej nie mówiło, wszystkie już popadły w zapomnienie, a przynajmniej te, co lśniły tylko blaskiem indywidualnym jakiejś osoby i nie zaliczały się do nazwisk oryginalnych, odwiecznych, związanych ze sławnymi arystokratycznymi rodami ( klejnot właściwy takiemu rodowi młoda kobieta znała rzadko, przypisując niedokładnie parantele temu lub owemu nazwisku, które w przeddzień obiło jej się o uszy u kogoś na obiedzie), w większości zaś wypadków w ogóle o takich nazwiskach nie słyszała, gdyż poczęła bywać w świecie (nie tylko dlatego, że była jeszcze młoda, lecz i dlatego, że od niedawna mieszkała we Francji i nie od razu pokwapiono się, by ją przyjmować) dopiero w ,kilka lat od momentu, kiedy ja wycofałem się ze świata. Nie pamiętam -już, czemu napomknąłem o pani Leroi, i przypadkiem" moja rozmówczyni znała to nazwisko z ust pana, który zalecał się do niej, jednego ze starych przyjaciół pani de Guermantes. Nie była jednak poinformowana dokładnie, a dowodem wzgardliwy ton, jakim odpowiedziała mi ta młoda snobka: „Pewno, że wiem, kto to taki, ta pani Leroi, to stara przyjaciółka Bergotte'a", ton, który miał znaczyć: „Osoba, której nigdy nie zaprosiłabym do siebie."

Pojąłem doskonale, że stary przyjaciel pani de Guermantes, jako światowiec doskonały, przepojony duchem Guermantów, których między innymi cechowało to, by nie okazywać, iż przywiązuje się wagę do znajomości arystokratycznych, uznałby za przesadnie głupie i antyguermantowskie takie oto słowa: „Pani Leroi, która bywała u wszystkich księżnych i arcyksiężnych", i wolał powiedzieć: „Była dość zabawna. Odrzekła kiedyś Bergotte'owi etc." Tylko że dla ludzi nieświadomych rzeczy informacje takie, czerpane z rozmów, są tyleż warte co dla ludu informacje prasowe, dzięki którym człowiek prosty wierzy na przemian, zależnie od swojej gazety, że pan Loubet i pan Reinach są złodziejami albo wielkimi obywatelami. Dla mojej rozmówczyni pani Leroi była kimś w guście pani Verdurin z pierwszego okresu, tylko że kimś mniej świetnym, czyj „klan" ograniczał się do jednego Bergotte'a. Owa młoda kobieta zalicza się zresztą do ostatnich osób, które zrządzeniem czystego przypadku usłyszały o pani Leroi. Dziś już nikt nie wie, kto to taki, rzecz skądinąd całkiem słuszna. Nazwisko jej nie figuruje nawet w indeksie Pamiętników margrabiny de Villeparisis, opublikowanych po śmierci autorki, chociaż pani Leroi mocno zaprzątała myśl margrabiny. Pani de Villeparisis nie wspomina o pani Leroi nie tyle zresztą z tej racji, że pani Leroi nie była dla niej za życia najmilsza, ale dlatego że nikt nie potrafiłby interesować się nią po śmierci — milczenie to więc zostało podyktowane nie tyle urazą kobiety światowej, ile taktem literackim pisarza.

Czarująca była moja rozmowa z elegancką przyjaciółką Blocha, gdyż inteligentna była ta młoda kobieta, owe zaś różnice między moim a jej słownikiem, choć utrudniały rozmowę, czyniły ją niemniej pouczającą. Na próżno wiemy, że lata mijają, że młodość ustępuje miejsca starości, że walą się najsolidniejsze fortuny i trony, że sława jest przelotna — nasz sposób poznawania i, by tak rzec, wykonywania klisz tego zmiennego świata, który Czas ciągnie za sobą, i tak go unieruchomi. Toteż widzimy zawsze młodymi ludzi, których znaliśmy młodymi, tych zaś ludzi, których znaliśmy jako starców, przystrajamy w perspektywie przeszłości cnotami starości, jak żywimy bezgraniczne zaufanie do kredytu miliardera lub do protekcji suwerena, świadomi drogą rozumowań, ale w istocie nie wierząc, że jutro mogą stać się uciekinierami pozbawionymi władzy. W polu bardziej ograniczonym i wśród konwenansu czysto światowego, niby w problemie prostszym, który wprowadza nas w trudności bardziej skomplikowane, lecz należące do tego samego rzędu, wzajemne niezrozumienie wynikłe w rozmowie z młodą kobietą z faktu, że żyliśmy w jednym i tym samym świecie rozdzieleni przestrzenią lat dwudziestu pięciu, dostarczało mi wrażeń i byłoby zdolne umocnić we mnie zmysł Historii.

A zresztą trzeba koniecznie powiedzieć, iż ta nieznajomość sytuacji realnych, która co dziesięć lat wydobywa na światło dzienne wybranych w ich obecnym wyglądzie — jak gdyby nie istniała przeszłość — uniemożliwiała Amerykance przybyłej tu niedawno zdobycie wiadomości takich na przykład, że pan de Charlus miał w Paryżu pozycję jak najwyższą, kiedy jeszcze Bloch nie miał żadnej, i że Swann, któremu tyle zawdzięczał pan Bontemps, był podejmowany z jak największą atencją; i nieznajomość ta cechuje nie tylko nowo przybyłych, lecz i tych, co obracali się stale w sąsiadujących ze sobą sferach, i ta nieznajomość zarówno u drugich, jak u pierwszych ma także przyczynę (ale tym razem oddziałuje ona na jednostkę, a nie na warstwę społeczną) w Czasie. Zapewne, nic nam nie pomoże zmiana środowiska, stylu życia, skoro nasza pamięć, zatrzymując nić naszej osobowości niezmiennej, przywiązuje do niej, zgodnie z następującymi po sobie okresami, wspomnienie właściwej nam sfery społecznej, choćbyśmy opuścili ją przed czterdziestu laty.

Będąc u księcia Gilberta de Guermantes Bloch pamiętał doskonale o skromnym środowisku żydowskim, które opuścił mając lat osiemnaście, a Swann, kiedy przestał już kochać panią Swann i zakochał się w kobiecie podającej herbatę u tegoż Colombina, dokąd, zdaniem pani Swann — bo sądziła tak przez jakiś czas — zachodzić było szykownie, jak zachodziła na herbatę do cukierni przy ulicy Royale, Swann wiedział doskonale o swoich walorach światowca, wspominał Twickenham i nie żywił jakichkolwiek wątpliwości, czemu woli raczej odwiedzać Colombina niż księżnę de Broglie, i wiedział świetnie, że choć byłby tysiąc razy mniej „szykowny", dzięki bywaniu u Colombina albo w hotelu Ritza nie przybyłby mu nawet atom „szyku", skoro każdy, kto tylko zapłaci, wstąpić tam może. Zapewne przyjaciele Blocha czy. Swanna pamiętali, oni również, i światek żydowski, i zaproszenie do Twickenham — i tak przyjaciele, jak oba ja (nieco mniej różniące się między sobą) Swanna i Blocha nie oddzielali już w swojej pamięci dzisiejszego eleganckiego Blocha od dawnego Blocha niechlujnego i Swanna z cukierni Colombina od Swanna z ostatnich jego dni, bywającego w Buckingham Palace. Ale przyjaciele ci byli w życiu poniekąd sąsiadami Swanna; życie ich rozwijało się po linii na tyle sąsiedniej, by mogli dostatecznie napełnić nim pamięć; lecz u innych, bardziej od Swanna oddalonych, na odległość większą nie w sensie towarzyskim, ale w sensie zażyłości, odległość, która czyni stosunki bardziej nieokreślonymi, a spotkania bardzo rzadkimi, wspomnienia mniej liczne zamieniły pojęcie w rodzaj mgły. Otóż ten rodzaj ludzi obcych po trzydziestu latach nie pamięta już żadnych określonych faktów, co mogłyby przedłużyć w przeszłość istotę, którą mamy przed oczyma, albo zmienić jej walor.

W ostatnich latach życia Swanna słyszałem, jak ludzie i to światowi, mówili, kiedy ktoś o nim wspomniał, jak gdyby stanowiło to tytuł do sławy: „Czy mówi pan o tym Swannie od Colombina?" Słyszałem już teraz, jak ludzie, którzy jednak powinni to wiedzieć, będą mówić o Blochu: „Ten Bloch od Guermantów? Taki z nimi zżyty?"

Pomyłki te, które rozszczepiają czyjeś życie i oddzielając je od teraźniejszości robią z człowieka, o którym mówimy, innego człowieka, stworzenie z dnia poprzedniego, człowieka stanowiącego li tylko kondensat swoich nawyków aktualnych (gdy tymczasem nosi on w sobie ciągłość swojego życia, która łączy go z przeszłością), pomyłki te zależą również od Czasu, nie są jednak zjawiskiem społecznym, ale zjawiskiem pamięci. Miałem w tejże chwili przykład odmiany, co prawda dość różnej, lecz tym bardziej uderzającej, owych zapomnień, które modyfikują dla nas wygląd jednostek. Pewien młody człowiek, siostrzeniec pani de Guermantes, margrabia de Villemandois, odnosił się niegdyś do mnie z upartą bezczelnością i zmusił mnie w ten sposób, abym, odpłacając pięknym za nadobne, zachowywał się wobec niego obraźliwie — i tak milcząco staliśmy się wrogami. Kiedy na owym koncercie u księżnej de Guermantes dumałem nad Czasem, poprosił, aby mi go przedstawiono, powiadając, że jak się zdaje, znałem jego rodziców, że czytał moje artykuły i że pragnie zawrzeć albo ponowić znajomość. Co prawda, jak i wielu, zmienił się z wiekiem, impertynent w nim przycichł, nie raził już arogancją, a z drugiej strony mówiono o mnie w środowisku, gdzie się obracał, z przyczyny moich licznych zresztą artykulików. Lecz były to tylko uboczne racje okazanej mi kordialności i względów. Racja główna, a przynajmniej taka, co pozwalała innym racjom przystąpić do działania, polegała na tym, że mając pamięć gorszą niż moja albo przywiązując mniejszą wagę do ripost, jakimi odpowiada łem na jego ataki, gdyż byłem dlań kimś mniejszym niż on dla mnie, całkowicie zapomniał o naszej nieprzyjazna. Moje nazwisko przypomniało mu, że chyba widywał mnie albo kogoś z. moich bliskich u którejś ze swoich ciotek. Nie wiedząc właściwie, czy przedstawić md się, czy też po prostu przypomnieć, napomknął czym prędzej o swojej ciotce, nie wątpił bowiem, że spotykał mnie u niej, pamiętając, iż mówiono tam często nie o naszych waśniach, lecz o mnie. Nazwisko to jedyna rzecz, jaka nam nieraz po kimś pozostaje, niekoniecznie nawet, jeśli umarł, kiedy żyje — również. I nasze pojęcia o tej osobie są tak mętne lub tak dziwaczne, odpowiadają tak słabo pojęciom, jakie ta osoba ma o nas, że zapominamy całkiem, iż o mało nie stoczyliśmy z kimś. pojedynku, ale pamiętamy, że w dzieciństwie nosił na Polach Elizejskich cudaczne żółte kamasze, w których bawił się z nami — lecz on, przeciwnie, mimo naszych zapewnień, nie może sobie nic przypomnieć ani o tych kamaszach, ani o zabawie.

Wszedł Bloch kuśtykając niby hiena. Pomyślałem: „Bywa na salonach, do których nie wkręciłby się dwadzieścia lat temu." Ale też był o dwadzieścia lat starszy. Przybliżył się do śmierci. I co mu to pomogło? Z bliska, pod przezroczystą powłoką twarzy, w której z daleka i w słabym oświetleniu widziałem tylko wesołą młodość (może przeżyła, a może ją przywołałem na pamięć), czaiła się twarz niemal przerażająca, pełna niepokoju, twarz starego uszminkowanego Shylocka, który czekając za kulisami, żeby wyjść na scenę, półgłosem recytuje już pierwszy werset. Za dziesięć lat, w tych salonach, które narzuciły go sobie same przez własny marazm, pojawi się idąc o kulach, będzie już „mistrzem" i będzie wyrzekał na wizyty u La Trémoille'ów jako na nieznośną pańszczyznę. I Co mu to pomoże?

Z odmian, jakie zaszły w towarzystwie, mogłem tym bardziej wyłuskać prawdy ważne i godne scementować część mojego dzieła, iż nie były wcale, jak pokwapiłem się sądzić w pierwszym momencie, prawdami szczególnymi naszej epoki. W czasach kiedy ja, nowicjusz, i to jeszcze większy nowicjusz aniżeli dziś Bloch, wszedłem w środowisko Guermantów, musiałem tam obserwować, jako część nieodrodną tego środowiska, element absolutnie odeń odmienny, dopuszczony od niedawna, który wydawał się przedziwnie nowy ludziom, co bywali tam jeszcze wcześniej (nie odróżniałem go zresztą od tych dawniejszych bywalców), a których ówcześni książęta uważali w Faubourg za „swoich" jak świat światem, chociaż ich ojcowie lub dziadkowie też byli tu kiedyś parweniuszami. Tak. więc nie wartość ludzi wielkiego świata czyniła towarzystwo to arcyświetnym, ale fakt, iż towarzystwo to asymilowało mniej lub więcej kompletnie ludzi, którzy po pięćdziesięciu latach. upodobniali się doń, stając się ludźmi z wielkiego świata. Nawet w przeszłości, dokąd odsuwałem nazwisko Guermantów, aby ukazać całą jego świetność — i zresztą nie bez racji, skoro za Ludwika XIV Gueranantowie, ród quasi królewski, zajmowali wyższą niż dzisiaj pozycję — tak samo zachodziło zjawisko, które obserwowałem w tym momencie. Czyż nie widziano wtedy, jak wchodzili na przykład w parantelę z Colbertami, którzy dziś, co prawda, wydają nam się znakomitą szlachtą, skoro panna Colbert uchodzi za świetną partię dla takiego La Rochefoucauld? I to nie dlatego, że Colbertowie, zwykli podówczas mieszczanie, zostali szlachtą, Guermantowie weszli z nimi w parantelę, lecz dlatego stali się szlachtą, że Guermantowie weszli z nimi w parantelę. Jeżeli nazwisko d'Haussonville wygaśnie z obecnym przedstawicielem tego rodu, źródłem jego sławy będzie to może, iż ostatni d'Haussonville'owie wywodzą się od pani de Staël, chociaż przed rewolucją pan d'Haussonville, jeden z największych magnatów królestwa, chełpił się przed panem de Broglie, że nie zna ojca pani de Staël a że nie może go wprowadzić do towarzystwa, jak zresztą i pan de Broglie — nie przeczuwali obaj, że któregoś dnia ich synowie poślubią: jeden córkę, a drugi wnuczkę autorki Korynny.

Orientowałem się na podstawie tego, co mówiła mi księżna Oriana de Guermantes, że mógłbym w tym świecie zajmować pozycję człowieka eleganckiego, choć nie utytułowanego, i z dawien dawna należącego do arystokracji, taką pozycję zajmował tu bowiem niegdyś Swann, a przed nim. pan Lebrun i pan Ampère, wszyscy ci przyjaciele księżnej de Broglie, która na początku jedną tylko nogą stała w wielkim świecie. Będąc po raz pierwszy na obiedzie u pani de Guermantes, jakżeż musiałem razić ludzi takich, jak pan de Beaucerfeuil, nie tyle nawet samą swoją obecnością, lecz odezwaniami świadczącymi, że absolutnie nic nie wiem o wspomnieniach, które składały się na jego przeszłość i nadawały kształt obrazowi, jaki wyrobił sobie o społeczeństwie ! Pewnego dnia Bloch, kiedy już będzie bardzo stary i wystarczająco zadawni mu się w pamięci salon Guermantów taki, jaki w tej chwili przedstawiał się jego oczom, dozna podobnego zdziwienia, podobnie będzie się zżymał wobec pewnych intruzów i wobec pewnych rodzajów ignorancji. A z drugiej strony przejmie zapewne i będzie uzewnętrzniał owe cechy dyskrecji i taktu, które uważałem kiedyś za przywilej takich ludzi, jak pan de Norpois, a które odrodzą się i wcielą w ludzi, co zdawali nam się jak najbardziej po temu niezdatni. Skądinąd przypadek, dzięki któremu zostałem kiedyś dopuszczony do towarzystwa Guermantów, wydawał mi się czymś wyjątkowym. Skoro jednak wyszedłem i z samego siebie, i z otaczającego mnie bezpośrednio środowiska, widziałem, że to zjawisko społeczne nie jest aż tak odosobnione, jak mi się najpierw zdawało, i że kotlina Combray, gdzie się urodziłem, obfitowała na ogół w źródła, które symetrycznie do mnie wzniosły się ponad poziom płynnej zasilającej je masy. Zapewne, okoliczności mają zawsze w sobie coś specjalnego, a charaktery — indywidualnego: w całkiem różny sposób Legrandin (dzięki dziwacznemu małżeństwu swojego siostrzeńca) przeniknął z kolei w to środowisko, aniżeli spokrewniła się z nim córka Odety, niż dostał się tam Swann, a na koniec i ja. Byłem dość zamknięty w swoim życiu i oglądałem je od wewnątrz, życie Legrandina wydawało mi się więc pozbawione z moim jakiegokolwiek związku i podążające odmiennymi drogami, podobnie jak strumień płynący głęboką doliną nie widzi strumienia zdążającego w inną stronę, który, choć zbacza w tym lub owym kierunku, wpada do tej samej rzeki. Ale z lotu ptaka — tak samo statystyk nie dba o racje uczuciowe lub nierozważne kroki, dające się uniknąć, które przywiodły kogoś do śmierci, i oblicza tylko ilość osób umierających rocznie — widziano, jak kilka osób wyszedłszy ze środowiska opisanego na początku naszej opowieści znalazło się w środowisku innym, zgoła różnym, i prawdopodobnie, skoro w Paryżu zawiera się co rok pewną średnią małżeństw, całkiem inne środowisko mieszczańskie, wykształcone i bogate, dostarczy w proporcji mniej więcej równej ludzi takich jak Swann, jak Legrandin, jak ja i jak Bloch, których odnajdzie ten, kto rzuci się w ocean „wielkiego świata". A zresztą można było już ich tam rozróżnić, bo jeśli młody hrabia de Cambremer zachwycał wszystkich swoją dystynkcją, subtelnością, dyskretną elegancją, dostrzegałem w nich — tak samo jak w jego pięknym wejrzeniu i w zapale, z jakim robił karierę — to, co już było charakterystyczne dla jego wuja, pana Legrandin, to znaczy starego i nader mieszczańskiego, choć o wzięciu arystokratycznym, przyjaciela moich rodziców.

Dobroć, proces zwykłego dojrzewania, gdzie cukrują się w końcu natury bardziej z zasady kwaśne niż charakter Blocha, jest nie mniej rozpowszechniona niż owo poczucie sprawiedliwości, dzięki któremu, jeśli słuszną jest nasza sprawa, możemy już nie lękać się zarówno sędziego nieprzyjaznego, jak przyjaznego. I wnuki Blocha będą. dobre i powściągliwe niemal już od urodzenia. Gdyż Bloch nie dotarł chyba jeszcze do tego punktu. Spostrzegłem jednak u niego, który udawał niegdyś przed samym sobą, iż musi odbyć dwugodzinną podróż koleją, by odwiedzić kogoś, kto wcale nie prosił go o to, spostrzegłem, że teraz, kiedy sypały nań się zaproszenia nie tylko na śniadania i obiady, lecz na dwutygodniowe odwiedziny, raz tu, raz tam, odmawiał w wielu wypadkach, nie opowiadając jednak o tym, nie chełpiąc się, że wciąż otrzymuje zaproszenia i wciąż je odrzuca. Dyskrecja, dyskrecja w słowach i w czynach, zjawiła się u niego razem z sytuacją towarzyską i z wiekiem, z rodzajem wieku towarzyskiego, jeśli tak rzec można. Będąc dawniej niedyskretnym, Bloch zarówno nie mógł ani okazywać życzliwości, ani udzielać rad. Ale niektóre wady i niektóre zalety są związane nie tyle z tą lub ową jednostką, ile z tym lub owym momentem egzystencji rozważanym ze stanowiska społecznego. Są niemal zewnętrzne w stosunku do jednostek, co przesuwają się w ich świetle niby wśród porównań dnia z nocą, porównań rozmaitych, wprzód-istniejących, ogólnych, nieuniknionych. Lekarz pragnący zbadać, czy lekarstwo zwiększa, czy zmniejsza nadkwasotę żołądka, podrażnia czy też łagodzi jego funkcje wydzielnicze, otrzymuje różne rezultaty nie w oparciu o żołądek, skąd pobiera trochę soków trawiennych, ale w oparciu o to, czy żołądek dostarczy ich prędzej albo później od chwili przyjęcia leku.

Tak więc w każdym momencie swojego trwania nazwisko Guermantes rozpatrywane jako całość wszystkich nazwisk, które sobie przyswajało albo grupowało wokół siebie, ponosiło wciąż nowe straty i wciąż werbowało element nowy, jak się to dzieje w ogrodach, gdzie pąki zaledwie rozkwitające zastępują wciąż kwiaty już przywiędłe i choć mieszają się z nimi w masę na pozór jednolitą, nie jest ona jednolitą dla tych, którzy obserwowali je stale, zachowując we wspomnieniu dokładny obraz tych, co zniknęły.

Niejedna z osób, które zgromadził ten koncert lub wywołał we mnie o nich wspomnienia, ukazywała mi kształt, w jakim kolejno ją widywałem, zależnie od różnych okoliczności, kształt sprzeczny, dzięki czemu, kiedy jedne po drugich wyrastały przede mną, wydobywał się rozmaity kształt mojego życia, różnice perspektyw, jak nierówność terenu, wzgórze lub zamek, co wyrasta to z lewa, to z prawa i zdaje się najpierw górować nad lasem, następnie wynurzać się z doliny, oznajmiając tym sposobem podróżnemu o zmianach kierunku i różnicach wzniesienia na drodze, którą podąża. Wznosząc się coraz wyżej, natrafiałem w końcu na obrazy jednej i tej samej osoby poprzedzielane tak długimi przerwami czasu, zachowane przez ja tak odmienne, zawierające znaczenia tak rozmaite, iż pomijałem je zazwyczaj, kiedy wydawało mi się, że ogarniam ciąg moich minionych z nimi stosunków, tak iż przestałem myśleć nawet, że były to te same obrazy, które niegdyś znałem, i że trzeba było mi przypadku — błysku uwagi — aby związać je, niczym w etymologii, z pierwotnym znaczeniem, jakie miały dla mnie.

Panna Swann przesyłała mi spoza żywopłotu różowych tarnin spojrzenie, którego sens, a była nim żądza, winienem był zresztą wyretuszować w perspektywie czasu. Kochanek pani Swann, wedle kroniki Combray, przesyłał mi spoza owego żywopłotu spojrzenie ostre, które również nie miało tego sensu, jaki mu wówczas nadałem, i tak następnie się zmieniło, iż nie poznałem go w Balbec w owym panu, co spoglądał na afisz nie opodal Kasyna, panu, o którym — zdarzało mi się to raz na dziesięć lat — przypominałem sobie, myśląc: „Ależ to był już pan de Charlus, bardzo ciekawe!" Pani de Guermantes na ślubie doktora Percepied, pani Swann w różowej sukni u mojego wujecznego dziadka, pani de Cambremer, siostra Legrandina, tak elegancka, że prosiliśmy, by nas jej zarekomendował — były to wszystko, jak i mnóstwo innych dotyczących Swanna, Roberta de Saint-Loup etc, obrazy, którymi zabawiałem się czasem, kiedy je odnajdowałem, umieszczając je niby fasadę u progu moich stosunków z rozmaitymi osobami, lecz obrazy te wydawały mi się tylko jednym obrazem, i to nie złożonym we mnie przez sam „byt", z którym nic już go nie łączyło. Nie tylko jedni ludzie mają. pamięć, a drudzy nie mają (nie posuwając się nawet do stałego zapomnienia, w jakim żyją ambasadorowe tureckie i inne, co pozwala im znaleźć zawsze — poprzednia nowina rozpływa się po tygodniu lub następna potrafi ją wygnać jak złego ducha — miejsce dla nowiny sprzecznej z nowiną, którą im podano), ale nawet przy pamięci równej dwie osoby nie pamiętają jednego i tego samego. Jedna zlekceważy fakt, po którym u drugiej zostaną wielkie wyrzuty, schwyci natomiast w lot, jako znak charakterystyczny i sympatyczny, słowo, które wymknie się drugiej niemal bezmyślnie. Zainteresowanie w tym, aby się nie pomylić, jeśli postawiło się fałszywy prognostyk, skraca czas wspomnienia owego prognostyku i pozwala stwierdzić bardzo szybko, że się go nie postawiło. Wreszcie, zainteresowanie głębsze, bardziej bezinteresowne, różnicuje poszczególne pamięci, tak iż poeta, który prawie całkiem zapomniał o faktach, które mu ktoś przypomina, zachowuje przelotne wrażenie. Z tego zaś wynika, że po dwudziestu latach nieobecności napotykamy miast przewidywanej urazy mimowolne i nieświadome przebaczenie i miast tylu niewytłumaczonych nienawiści (ponieważ i my z kolei zapomnieliśmy o złym wrażeniu, jakieśmy wywarli) — roz sądek. W historii osób znanych nam choćby najlepiej zapomnieliśmy dat. A że minęło co najmniej dwadzieścia lat od czasu, kiedy po raz pierwszy ujrzała Blocha, pani de Gueranantes poprzysięgłaby, że Bloch urodził się w jej środowisku i że księżna de Chartres huśtała go na kolanach, kiedy miał dwa lata.

Ileż razy osoby te wracały do mnie w ciągu swojego życia, którego rozmaite okoliczności przedstawiały jak gdyby istoty te same, lecz pod innym kształtem i w celach odmiennych! I rozmaitość punktów mojego życia, którędy przeszła nić życia każdej z tych osób, zmieszała w końcu te, co wydawały się najbardziej oddalone, jakby życie posiadało tylko ograniczoną liczbę nici dla spełniania jak najróżniejszych zamiarów. Cóż bardziej na przykład oddzielnego w moich rozmaitych przeszłościach niż moje wizyty u wuja Adolfa, niż siostrzeniec pani de Villeparisis, kuzynki marszałka, niż Legrandin i jego siostra, niż dawny kamizelkarz, przyjaciel Franciszki, z podwórza? A dziś połączyły się wszystkie te różne nici, aby stworzyć kanwę, tu małżeństwa Saint-Loup, tam znów młodego małżeństwa Cambremerów, nie mówiąc już o Morelu i tylu innych, których połączenie pomagało kształtować się okolicznościom, tak iż wydawało mi się, że miały one kompletną zwartość, ludzie zaś byli tylko składnikami owej jedności. A życie moje było już na tyle długie, że mogłem niejedną z tych istot, jakie mi ofiarowywało, znaleźć w moich wspomnieniach w rejonach przeciwstawnych i kompletować ją inną istotą. Do wspomnień o Elstirze, którego widziałem na miejscu świadczącym o jego sławie, mogłem dodać najdawniejsze wspomnienia o Verdurinie, Cottardach, rozmowę w restauracji w Rivebelle, ranek, kiedy poznałem Albertynę, i tyle innych. Podobnie amator sztuki, kiedy mu pokazują skrzydło tryptyku z ołtarza, przypomina sobie, w jakim kościele, w którym muzeum, w czyjej kolekcji są rozproszone pozostałe części (tak samo jak przeglądając katalogi licytacji lub chodząc po antykwariuszach znajduje w końcu przedmiot bliźniaczy przedmiotu, który już posiada, stanowiący z nim parę); potrafi zrekonstruować w swojej głowie predellum, cały ołtarz. Jak wiadro wyciągane na łańcuchu ze studni uderza o jej ściany kilkakroć i ze stron przeciwnych — nie było w moim życiu ani jednej osoby i niemal ani jednej rzeczy, która nie zajęłaby tam miejsca i nie odgrywała kolejno ról rozmaitych. Zwykła salonowa znajomość, a nawet choćby jakiś mebel, odnajdywane po paru latach w moim wspomnieniu, wskazywały mi, że życie nie zaprzestawało tkać wokół przeróżnych nici, które na koniec otulały je pięknym, niezrównanym aksamitem lat, podobnym aksamitowi, jaki w starych parkach spowija szmaragdowym futerałem zwykłą rurę.

Nie dlatego by wygląd tych osób przywodził na myśl osoby ze snu. Dla nich bowiem życie, uśpione już w młodości i w miłości, coraz bardziej stawało się snem. Zapomniały o dawnych urazach, nienawiściach i żeby się upewnić, iż chodzi właśnie o kogoś, z kim przestały rozmawiać przed dziesięciu laty, musiały zaglądać do rejestrów, lecz były one równie (mgliste jak sen, w którym nas ktoś obraził, ale nie wiemy kto. Wszystkie te sny kształtowały kontrastowy pozór życia politycznego, gdzie w jednym i tym samym ministerstwie widziano ludzi, którzy oskarżyli się o morderstwo lub. zdradę. I ten sen gęstniał u niektórych starców jak śmierć, jeśli dni poprzednich uprawiali amory. W ciągu takich dni nie było można o nic prosić prezydenta Republiki, zapominał o wszystkim. Następnie, jeśli pozwolono mu kilka dni wypocząć, wracało mu wspomnienie o sprawach publicznych, przypadkowe jak wspomnienie snu.

Czasami nie tylko w jednym obrazie pojawiała się istota, jakże różna od istoty niedawno mi znanej. Całymi latami Bergotte ukazywał mi się jako łagodny i boski starzec, tak iż czułem się jak sparaliżowany, niby przed popielatym kapeluszem Swanna, fioletowym płaszczem jego żony, tajemnicą, jaką nazwisko rodowe otaczało księżnę Orianę de Guermantes nawet w salonach: początki niemal baśniowe, urocza mitologia związków, które następnie stały się tak banalne, ale przedłużały się w przeszłość niczym pod kopułą nieba, ze świetlistością podobną, jaką roztacza iskrzący się ogon komety. A nawet związki nie poczęte z tajemnicy, na przykład moja znajomość z panią de Souvre, dziś tak sucha i czysto światowa, zachowały w swoich początkach pierwszy uśmiech, spokojniejszy, łagodniejszy i tak soczyście nakrep>Clony w pełni popołudnia nad morzem lub u schyłku wiosennego dnia w Paryżu wśród turkotu pojazdów, unoszącego się kurzu i wśród słońca rozfalowanego jak woda. I może pani de Souvre wyjęta z tych ram nie wartałaby wiele, jak owe budowle — na przykład la Salute — które nie mając wielkiego właściwego im piękna wyglądają wspaniale tylko tam, gdzie je postawiono, lecz stanowiła ona część działu wspomnień, które oceniałem do pewnej wysokości „jedno w drugim", nie zastanawiając się, jaką właściwie pozycją osoba pani de Souvre była w tym rachunku.

Jedna rzecz uderzyła mnie u wszystkich tych osób jeszcze bardziej aniżeli przemiany fizyczne i socjalne, jakim podległy, a dotyczyła ona odmienności pojęć, które powzięto wzajem o sobie. Legrandin gardził Blochem i nie odzywał się doń nigdy. A dziś był dla niego niezmiernie miły. I wcale nie z tej przyczyny, że Bloch zajął wyższą pozycję, w tym bowiem wypadku nie zasługiwałoby to na uwagę, bo przemiany społeczne pociągają z konieczności za sobą stosowną zmianę pozycji u tych, którzy im pod legli. Nie; po prostu ludzie — ludzie, czyli to, czym są oni dla nas — nie mają w naszej pamięci jednolitości obrazu. Ewolucja ich odbywa się zgodnie z naszym zapomnieniem. Niekiedy nawet dochodzimy do tego, że mylimy ich między sobą: „Bloch to ktoś, kto przyjeżdżał do Combray", i powiadając „Bloch" mnie miano na myśli. Pani Sazerat, na odwrót, była przekonana, że to ja napisałem tezę historyczną o Filipie II (a napisał ją Bloch). Nie uciekając się aż do takich odwróceń, zapominamy jednemu, że robił nam świństwa, a drugiemu jego wad, zapominamy, że rozstając się ostatnim razem nie podaliśmy sobie ręki, natomiast pamiętamy dawniejsze spotkanie, które upłynęło nam w zgodzie. I ten właśnie dawniejszy rodzaj manier cechujących Legrandina zgadzał się z jego uprzejmością, jaką teraz okazywał Blochowi — bądź dlatego że już umknął mu z pamięci pewien odcinek przeszłości, bądź dlatego iż uznał rzecz za przedawnioną, a taki melanż przebaczenia, zapomnienia i obojętności to również dzieło Czasu. A zresztą wspomnienia, jakie żywimy jedni o drugich, nawet w kwestiach miłości, nie są identyczne. Albertyna —- miałem od niej na to dowody — pamiętała doskonale pewne słowa, jakie wypowiadałem do niej wśród naszych pierwszych spotkań, ja zaś zapomniałem kompletnie. Natomiast nie pamiętała absolutnie jakiegoś innego faktu, który utkwił mi pod czaszką na zawsze, niby kamień. Życia nasze, przebiegające równolegle, były podobne owym alejom, gdzie w pewnych odległościach stoją wazy z kwiatami, symetrycznie, lecz nie naprzeciw siebie. Tym bardziej więc jest zrozumiałe, iż jeśli idzie o ludzi mało nam znanych, zaledwie pamiętamy, kim są, albo przypominamy sobie o nich co innego, nawet dawniejszego niż to, co myśleliśmy o nich niegdyś, coś, co sugerują nam ludzie, między którymi ich odnajdujemy, którzy znają ich od niedawna, znają ustro jonych w zalety i w pozycję, których ongi nie mieli, i to wszystko akceptuje od razu człowiek o słabej pamięci.

Zapewne, życie, stawiając kilkakroć te osoby na mojej drodze, przedstawiało mi je w okolicznościach szczególnych, które, otaczając je ze wszystkich stron, zwęziły w stosunku do nich moje pole widzenia i przeszkodziły mi poznać ich treść. Nawet ci właśnie Guermantowie, przedmiot pamięci i mojej wyobraźni. Ale w końcu mimo wszystko Guermantowie, jak i Gilberta, różnili się od innych ludzi światowych tym, że głębiej zapuszczali korzenie w przeszłość mojego życia, a marzyłem tam więcej i wierzyłem bardziej w jednostki. Tym, co posiadałem razem z nudą, gawędząc w tej chwili z poszczególnymi osobami, były wyobrażenia z okresu mojego dzieciństwa, które uznałem za najpiękniejsze, lecz i za bardziej nieprzystępne, i pocieszałem się mieszając, niby kupiec, który gubi się w swoich książkach, walor ich posiadania z ceną, jaką wyznaczyło im moje pragnienie.

Ale co do innych osób, przeszłość moich z  nimi stosunków rozsadzały marzenia gorętsze, rojone bez nadziei, w których rozwijało się z takim bogactwem moje ówczesne życie całkowicie im poświęcone, że z ledwością mogłem zrozumieć, czemu spełniły się  tak ubogo — wąska i bezbarwna wstążka zażyłości obojętnej i wzgardzonej, gdzie nie mogłem już odnaleźć nic z tego, co decyduje o ich tajemnicy, gorączkowym drżeniu i słodyczy.

— Go się dzieje z margrabiną d'Arpajon? — spytała pani de Cambremer.

— Ależ ona już w grobie! — odpowiedział Bloch.

— Pomyliła się panu z hrabiną d'Arpajon, która umarła w zeszłym roku.

Księżna d'Agrigente wmieszała się do sporu; o rękę tej młodej wdowy po mężu starym, bogatym i noszącym wielkie nazwisko zabiegano ogromnie, dzięki czemu nabrała ogromnej pewności siebie.

— Margrabina d'Arpajon też umarła, mniej więcej rok temu.

— Rok temu? A ja ręczę pani, że nie — odparła pani de Cambremer — bo nie minął jeszcze rok, jak byłam u niej na muzycznym wieczorze.

Bloch, podobnie jak i światowi „gigolo", nic mógł wziąć w tym sporze skutecznego udziału, wszystkie bowiem te zgony wiekowych osób znajdowały się od nich w zbyt wielkiej odległości, bądź przez ogromną różnicę lat, bądź dlatego że (jak na przykład Bloch) znaleźli się zbyt niedawno w środowisku odmiennym, dokąd Bloch dostał się zresztą „sposobem", w momencie kiedy środowisko to chyliło się ku upadkowi wśród mroku, gdzie wspomnienie przeszłości, nie będąc mu bliskim, oświecić go nie mogło. A dla równolatków rekrutujących się z jednego i tego samego środowiska śmierć utraciła swoje dziwaczne znaczenie. A zresztą dowiadywali się co dzień o tylu osobach już konających, spomiędzy których jedne wyzdrowiały, a drugie nie, że nikt już właściwie nie pamiętał, czy ktoś, kogo nie mieli sposobności ujrzeć ani razu, wygrzebał się z zapalenia płuc, czy też umarł. Śmierć, mnożąc się, stawała się bardziej niepewna w tych rejonach ludzi sędziwych. Na tym skrzyżowaniu dwóch pokoleń i dwóch społeczeństw, które z przyczyn rozmaitych, niezdatnych raczej, by rozróżniać śmierć, myliły ją niemal z życiem, śmierć „usalonowiła" się, stała się przypadkiem, który kogoś kwalifikował, a ton, jakim mówiono, nie znaczył, by ten przypadek miał w czyimś życiu wszystko kończyć. Mówiono więc: „Ależ zapomina pan, że X umarł", jakby powiedziano „dostał order" albo „wszedł do Akademii", albo też — a wychodziło to na jedno, gdyż odbierało również możność bywania na przyjęciach — „pojechał na Południe, żeby spędzić tam zimę", „lekarz wysłał go w góry". I jeszcze, w wypadku ludzi znanych, to, co zostawiali po śmierci, przyczyniało się, by ten i ów przypomniał sobie, że zakończyła się czyjaś egzystencja. Ale w kwestii zwykłych i bardzo starych ludzi światowych mylono się nie tylko co do faktu, czy ktoś umarł, czy nie, i nie tylko dlatego że był raczej nieznany albo że zapomniano o jego przeszłości, lecz i dlatego że już nic nie łączyło go z przyszłością. I trud, z jakim każdy segregował chorobę, nieobecność, stały pobyt na wsi i śmierć tych starych arystokratów, potwierdzał zarówno obojętność niepewnych, jak małość tych, którzy odeszli.

— Skoro więc nie umarła, jakim cudem nigdzie jej nie widać i jej męża też? — zagadnęła stara panna lubiąca dowcipkować.

— Zaraz ci wytłumaczę — podjęła jej matka, która, choć miała już pięćdziesiątkę, nie opuściła ani jednego zebrania — oboje są starzy: nie wychodzi się już w tym wieku.

Powiedziałbyś, że u wrót cmentarza istniało zamknięte miasto starców, zamglone, z płonącymi ustawicznie lampami. Pani de Sainte-Euverte rozstrzygn jeła spór oznajmiając, że hrabina d'Arpajon umarła rok temu po długiej chorobie, a margrabina d'Arpajon umarła zaraz po niej „w sposób nic nie znaczący", śmiercią, która przypominała wszystkie te życia, czym tłumaczyło się, iż odeszła niepostrzeżenie, tłumacząc jednocześnie tych, co poplątali tę sprawę. Kiedy tak panią d'Arpajon grzebano do reszty, stara panna popatrywała z niepokojem na matkę, w obawie by nie „dotknęła" jej zbytnio śmierć jednej z rówieśnic; słyszała już, jak będą mówić o śmierci jej matki z takim komentarzem: „Dotknęła ją straszliwie śmierć pani d'Arpajon." Ale matka starej panny, przeciwnie, powiadała sobie, że zwyciężyła raz jeszcze w trudnym konkursie — ilekroć odszedł ktoś w jej wieku. Tylko już dzięki śmierci innych osób nabierała przyjemnej świadomości własnego życia. Stara panna dostrzegła, że matka jej powiedziała, jakby się zdawało bez przykrości, iż mar grabinę zamknięto w rejonach, skąd znużeni starcy nie wychodzą już nigdy, nie dość na tym, z jeszcze mniejszą przykrością wysłuchała, że margrabina zamieszkała w grodzie zaświatów, którego nikt nie opuszcza. Stwierdziwszy u matki to zobojętnienie, kostyczny umysł starej panny uradował się wielce. Od tej pory, ilekroć chciała ubawić przyjaciółki, rozśmieszała je opowiadaniem, jak jej matka wesoło zatarła ręce powiadając: „Mój Boże, to jednak naprawdę ta biedna pani d'Arpajon umarła!" I uszczęśliwiała tych nawet, którym ta śmierć nie była potrzebna , do radowania się życiem. Każda bowiem śmierć jest dla żyjących uproszczeniem egzystencji, odejmuje nam skrupuły, jeśli wobec kogoś mamy dług wdzięczności, zwalnia od obowiązku składania wizyt. A jednak Elstir nie tak przyjął wiadomość o śmierci pana Verdurin.

Wyszła pewna dama, mając jeszcze przed sobą kilka innych przyjęć i dwa podwieczorki z dwiema królowymi. Była to wielka salonowa kokota, znana mi niegdyś, księżna de Nassau. Gdyby nie to, że zmalała (przez co, rzekłbyś — gdyż głowa jej znalazła się na znacznie mniejszej wysokości — że wygląda, jakby stała już jedną nogą w grobie), z trudem można by powiedzieć, iż się postarzała. Pozostałą Marią Antoniną z nosem habsburskim, spojrzeniem uroczym, zakonserwowanym, zabalsamowanym tysiącami szminek prześlicznie złączonych, które nadawały jej twarzy liliowość. Owiewał ją wyraz pełen pomieszania i tkliwości, cechujący osobę, która musi już odejść, lecz obiecując, że wróci, ulatnia się dyskretnie, znika, ponieważ zależy jej na mnóstwie najwykwintniejszych zebrań, gdzie na nią czekają. Urodzona niemalże u stopni tronu, po trzykroć zamężna, długo i szczodrze utrzymywana przez wielkich bankierów, nie mówiąc już o niezliczonych kaprysach, na jakie sobie pozwalała, nosiła lekko pod suknią fiołkową, jak jej cudowne okrągłe oczy i jak jej uszminkowana twarz, wspomnienia nieco zamglone tej bogatej przeszłości. Kiedy mnie mijała wychodząc „po angielsku", skłoniłem jej się. Poznała mnie, uścisnęła mi rękę, utkwiła we mnie fiołkowe okrągłe oczy, jakby chciała powiedzieć: „Nie widzieliśmy się całe wieki! Pomówimy o tym kiedy indziej." Ściskała mi dłoń mocno, nie pamiętając właściwie, czy któregoś wieczoru w karecie, kiedy odwoziła mnie od księżnej Oriany de Guermantes, zaszło między nami coś miłego, czy nie. Na wszelki wypadek robiła jakby aluzję do tego, co się nie stało, a nie sprawiało jej to trudności, umiała się bowiem rozczulić na widok tortu poziomkowego, a jeśli musiała wyjść przed końcem muzyki, potrafiła okazać rozpacz taką, jak gdyby żegnała wszystkich, lecz nie na zawsze. Niepewna zresztą, czy było coś między nami, czy nie, ścisnęła mi rękę ukradkiem, nie zabawiła przy mnie długo i nie rzekła mi już ani słowa. Spojrzała tylko na mnie, jak rzekłem, z wyrazem oznaczającym „Całe wieki !", gdzie przemknęli wszyscy jej mężowie i wszyscy mężczyźni, u których była na utrzymaniu, dwie wojny; i jej gwiaździste oczy, podobne zegarowi słonecznemu wyrzeźbionemu w opalu, zaznaczyły kolejno, godzinę po godzinie, uroczyste" godziny przeszłości tak odległej, którą zdołała zawsze odnaleźć, ilekroć witała się z tobą — i zawsze usprawiedliwiała się w tych powitaniach. Odszedłszy ode mnie podreptała raźno ku drzwiom, aby nikt nie fatygował się dla niej, aby pokazać mi, że jeśli nie rozmawiała ze mną, to jedynie z tej racji, że się spieszy, aby odzyskać minutę, którą straciła ściskając mi dłoń, i aby zjawić się punktualnie u królowej hiszpańskiej, we dwie bowiem tylko miały zasiąść do podwieczorku. A kiedy była pod drzwiami, pomyślałem, że teraz puści się biegiem. I rzeczywiście mknęła już do grobu.

Przywitała się ze mną jakaś gruba dama i w tym krótkim momencie jak najróżniejsze myśli cisnęły mi się do głowy. Bąknąłem coś dopiero po chwili wahania, w obawie że dama — nie poznając ludzi bardziej, niż poznawałem ja — wzięła mnie za kogoś innego, po czym widząc jej pewność siebie zląkłem się, iż przeciwnie, to ktoś, z kim byłem bardzo zaprzyjaźniony, i jąłem uśmiechać się z przesadną uprzejmością, a tymczasem moje spojrzenia szukały nadal wśród rysów twarzy nazwiska, którego nie znajdowałem. Jak maturzysta zawisłszy spojrzeniem u twarzy egzaminatora próżno spodziewa się znaleźć w niej odpowiedź i zrobiłby lepiej szperając we własnej pamięci, tak i ja, cały w uśmiechach, nie odrywałem wzroku od lic grubej damy. Wydało mi się, że mam przed sobą twarz pani Swann, toteż mój uśmiech zabarwił się lekko. respektem, a moje niezdecydowanie poczęło tymczasem ustępować. I usłyszałem po sekundzie głos grubej damy:

— Bierze mnie pan za moją matkę, bo i rzeczywiście robię się do niej coraz podobniejsza.

I poznałem Gilbertę. Mówiliśmy wiele o Robercie, Gilberta odzywała się o nim tonem pełnym atencji, jakby Robert należał do istot wyższych i jakby zależało jej na tym, by okazać mi, że podziwiała go i rozumiała. Wspominaliśmy jego poglądy na sztukę wojenną (często bowiem powtarzał jej w Tansonville też same tezy, które wygłaszał przy mnie w Doncières i później), które często i na ogół w wielu punktach znalazły potwierdzenie podczas ostatniej wojny.

— Nie umiałbym nawet powiedzieć pani, jak dalece zastanawia mnie dziś i zastanawiał podczas wojny najmniejszy drobiazg, o jakim mówił mi w Doncières. Ostatnie słowa, jakie wypowiedział do mnie, zanim rozstaliśmy się na zawsze, były tej treści, iż spodziewa się po Hindenburgu, jako generale napoleońskim, pewnego ty pu batalii napoleońskiej, której celem będzie odseparowanie od siebie dwóch sprzymierzeńców, dodał chyba nawet, że Anglików i nas. Otóż w niespełna rok po śmierci Roberta krytyk, którego Robert podziwiał głęboko i który wywarł jak najwidoczniej ogromny wpływ na jego poglądy w rzeczach wojny, pan Henry Bidou, powiedział, że ofensywa Hindenburga w marcu 1918 roku była „batalią zmierzającą do separacji przeciwnika skoncentrowanego na jednej linii przeciwko dwóm przeciwnikom, czyli manewrem, który udał się cesarzowi w Apeninach w roku 1796, a nie powiódł się w Belgii w roku 1815". Na chwilę przedtem Robert porównywał przy mnie bitwy do poszczególnych części, z których nie zawsze łatwo wywnioskować, czego chciał . autor, sam bowiem nieraz po drodze zmieniał swoje plany. Otóż, jeśli idzie o tę ofensywę niemiecką z roku 1918, Robert interpretując ją w ten sposób nie byłby zapewne w zgodzie z panem Bidou. Lecz inni krytycy sądzą, że sukcesy Hindenburga w czasie natarcia na Amiens, a następnie gwałtowne zahamowanie tego natarcia, jego sukcesy we Flandrii i ponowne zahamowanie uczyniły, właściwie przypadkowo, Amiens i Boulogne celami, których nie wytyczył sobie uprzednio. I każdy może odtwarzać dzie nio na swój sposób: są tacy, którzy widzą w tej ofensywie zapowiedź błyskawicznego marszu na Paryż, inni zaś widzą w niej bezładne ciosy taranem, aby zniszczyć armię angielską.. A nawet jeśli rozkazy wodza są sprzeczne z taką lub inną koncepcją, krytykom i tak zawsze będzie wolno powiedzieć, jak Mounet-Sully odpowiedział Coquelinowi na jego zapewnienia, że Mizantrop nie jest sztuką smutną, dramatyczną, jaką on chciałby ją widzieć (gdyż Molier, zaświadczają to współcześni, dawał interpretację komiczną, wywołującą wybuchy śmiechu) : „No cóż, a więc Molier się myli."

— A pamięta pan, co mówił o samolotach? Miał takie ładne powiedzenia: „Każda armia winna być stuokim Argusem." Niestety, nie zobaczył, jak sprawdziły się jego słowa!

— Ależ zobaczył — odpowiedziałem — w bitwie nad Sommą; wiedział doskonale, że oślepiono w niej najpierw nieprzyjaciela wyłupiwszy mu oczy, to znaczy zniszczono jego samoloty i balony na uwięzi.

— No tak, rzeczywiście. — A że od czasu, jak żyła tylko Intelektem, przesiąknęła nieco pedanterią erudyty: — I utrzymywał, że wraca się do starych metod. Czy pan wie, że podczas wojny ekspedycje do Mezopotamii (wyczytała to widać, kiedy sprawa była aktualna, w artykułach Brichota) przypominały jota w jotę, nic. się tu nie zmieniło, odwrót Ksenofonta? I żeby się przeprawić z Tygrysu na Eufrat, dowództwo angielskie posługiwało się bellonami (to taka długa i wąska łódź, tamtejsza gondola), jakich używali starożytni Chaldejczycy.

I z tych właśnie słów pojąłem, czym jest stagnacja przeszłości — przeszłości, która nieruchomieje w tych lub owych miejscach na skutek czegoś w rodzaju specyficznego ciążenia, nieruchomieje w nieskończoność, tak iż nie sposób odnaleźć jej we właściwej postaci. Wyznam jednak, iż dzięki lekturom w Balbec, nie opodal Roberta, nie tym przejąłem się bardziej, że w czasie kampanii francuskiej odnalazłem okopy pani de Sevigne, lecz tym, iż na Wschodzie, w związku z oblężeniem Kut-al-Imara (Kout-l'émir, „jak mówimy Vaux-le-Vicomte i Bailleau--l'Évêeque" — powiedziałby proboszcz z Combray, gdyby jego ciągoty etymologiczne odnosiły się także i do języków wschodnich), ujrzałem, jak obok Bagdadu powraca nazwa Basry, o której tyle się mówi w opowieściach Tysiąca i jednej nocy, dokąd udaje się, ilekroć opuści Bagdad albo tam wracając, kiedy przybija do brzegu lub kiedy odpły wa — zanim jeszcze pojawili się generałowie Townshend i Gorringer — w czasach Kalifów, Sindbad Żeglarz.

— Wydaje mi się, że zaczynał dostrzegać pewną stronę wojny — powiedziałem — to znaczy, że wojna jest ludzika, że przeżywa się ją jak nienawiść lub miłość, że można by o niej opowiadać, jak pisze się powieść, a zatem, jeśli przychodzi ktoś i powtarza, że strategia jest wiedzą, nie pomaga mu to w niczym do zrozumienia wojny, bo wojna nie jest strategiczna. Nieprzyjaciel nie zna naszych planów, podobnie jak nie znamy celu, do jakiego zdąża ukochana kobieta, i my też może własnych planów nie znamy. Gzy w ofensywie z marca 1918 roku Niemcy postawili sobie za cel, by wziąć Amiens? Nie mamy pojęcia. Może oni też nie mieli pojęcia; i przypadek, to, że posuwali się na zachód w kierunku Amiens, podziałał decydująco na ich zamiary. Założywszy nawet, że wojna jest naukowa, i tak trzeba będzie odmalować ją tak, jak Elstir malował morze, poczynając od innej strony, od strony złudzeń, wyobrażeń, które naprostowuje się z wolna, tak, jak Dostojewski opisałby czyjeś życie.

W ciągu całej tej rozmowy Gilberta mówiła o Robercie z atencją, która zdawała się raczej odnosić do mojego dawnego przyjaciela, a nie do jej zmarłego męża. Powiadała jakby: „Wiem, jak bardzo go pan podziwiał. Niech mi pan wierzy, że potrafiłam zrozumieć wyjątkowego człowieka, jakim był." A jednak miłość, której z pewnością już nie żywiła do swojego wspomnienia, była może jeszcze daleką przyczyną pewnych szczególnych cech obecnego jej życia. Tak więc Anna była teraz nieodłączną przyjaciółką Gilberty. Choć Anna zaczynała, zwłaszcza dzięki talentowi męża i swojej własnej inteligencji, przenikać nie — zapewne — do środowiska Guermantów, lecz do sfer bez porównania elegantszych aniżeli świat, gdzie bywała ongi, dziwiono się, że margrabina de Saint-Loup raczyła zostać jej najlepszą przyjaciółką. Fakt ów zdawał się u Gilberty dowodem jej skłaniania się ku temu, co uważała za egzystencję artystyczną, i ku niewątpliwemu upadkowi w sensie towarzyskim. Wytłumaczenie to wydaje mi się prawdziwe. Inne jednak przyszło mi na myśl, mimo wszystko nader wnikliwe, iż obrazy, które oglądamy, gdziekolwiek by się zgromadziły, stanowią na ogół odbicie, lub w jakiś sposób pewien wynik, pierwszego zgrupowania dość różnego, aczkolwiek symetrycznego, innych obrazów, znajdującego się w jak największej odległości od drugiego. Pomyślałem, że skoro widywano co wieczór razem Annę, jej męża i Gilbertę, działo się tak może dlatego, iż na wiele lat wcześniej można było widywać przyszłego męża Anny, który żył z Rachelą, a następnie porzucił ją dla Anny. Możliwe, że Gilberta nic o tym wtedy nie wiedziała, przebywając w sferach zbyt odległych i zbyt górnych. Ale musiała dowiedzieć się o tym później, kiedy Anna poszła wyżej, ona zaś zeszła niżej na tyle, aby obie mogły się spostrzec. I widać była wtedy pod wielkim urokiem kobiety, dla której Rachelę opuścił mężczyzna zapewne jednak czarujący, którego Rachela przełożyła nad Roberta.

Tak to może widok Anny przypominał Gilbercie ów romans młodości, jakim była dla niej jej miłość do Roberta, a także budził w niej ogromny szacunek dla Anny, w której wciąż kochał się mężczyzna tak bardzo kochany przez ową Rachelę, którą, Gilberta czuła to, Robert bardziej niż ją kochał. A może, przeciwnie, wspomnienia te nie odgrywały żadnej roli w predylekcjach Gilberty do tego małżeństwa artystów i należało dopatrywać się po prostu, jak dopatrywał się niejeden, upodobań zazwyczaj u kobiety światowej nierozdzielnych, żeby się kształcić i chamieć. Gilberta na tyle może zapomniała o Robercie, na ile ja zapomniałem o Albertynie, a jeśli nawet wiedziała, że to dla Anny artysta porzucił Rachelę, widując ich nie myślała nigdy o tym fakcie i nie zaważył on wcale w jej dla nich sympatii. Można by rozstrzygnąć, czy moje pierwsze wyjaśnienie było nie tylko prawdopodobne, lecz prawdziwe, jedynie w oparciu o świadectwa zainteresowanych, ta tylko bowiem ucieczka pozostaje nam w podobnych przypadkach, jeśli zainteresowani potrafią swoje wynurzenia przepoić bystrością i szczerością. Otóż, bystrość spotykamy rzadko, a szczerość nigdy. Tak czy inaczej, sam widok Racheli, dziś już sławnej aktorki, nie mógł być dla Gilberty czymś najprzyjemniejszym. Zmartwiłem się więc na wieść, że dziś akurat Rachela ma tutaj deklamować wiersze, a zapowiedziano Wspomnienie Musseta i kilka bajek La Fontaine'a.

— Ale jakżeż się stało, że bywa pan na tak tłumnych zebraniach? — spytała Gilberta. — Spotkać pana w. tak okropnym tłoku! Nie taki schemat ułożyłam sobie o panu. Wszędzie bym spodziewała się pana spotkać, ale nie na tym uroczystym spędzie u mojej ciotki; bo to przecież ciotka — dodała nader znacząco, będąc bowiem już od dość dawna panią de Saint-Loup, kiedy pani Verdurin weszła do rodziny, uważała się za urodzoną Guermantes, dotknął ją więc mezalians, jaki popełnił jej wuj poślubiwszy panią Verdurin, bo i co prawda, nieraz przy niej wy kpiwano w rodzinie panią Verdurin, nigdy przy niej natomiast nikt nie wspomniał o mezaliansie, który żeniąc się z Gilbertą popełnił Saint-Loup. Gilberta tym bardziej zresztą, podkreślała swoją wzgardę dla tej gminnej ciotki, że księżna de Guermantes, powodowana rodzajem przewrotności, która nakazuje ludziom inteligentnym odstępować od zwykłego taktu, powodowana również potrzebą wspomnień, jaką odczuwają ludzie starzy, i wreszcie, żeby swój nowy szyk wyposażyć przeszłością, mawiała z upodobaniem o Gilbercie: „Powiem państwu, że nie jest to dla mnie żadna nowa znajomość, znałam, i to jak jeszcze, matkę tej smarkuli; bo przecież była to wielka przyjaciółka mojej kuzynki Marsantes. To u mnie poznała ojca Gilberty. Go zaś do tego biedaka Saint-Loup, znałam od dawna całą jego rodzinę, jego rodzony wuj gościł u mnie kiedyś często w La Raspelière." „Jak pan widzi, Verduri-nowie nie należeli nigdy do cyganerii — mówił mi ten i ów słuchając wywodów księżnej de Guermantes — przyjaźnili się jak świat światem z rodziną pani de Saint-Loup." Ja jeden może dzięki mojemu dziadkowi wiedziałem, że Verdurinowie nie byli cyganami. Lecz nie dlatego właśnie, że znali Odetę. Łatwo jednak komponujemy sobie opowiadania o przeszłości, której nikt nie zna, jak zmyślamy podróże do krajów, gdzie nikt nigdy nie był.

— Na koniec — zakonkludowała Gilberta — skoro opuszcza pan czasami swoją wieżę z kości słoniowej, czy nie odpowiadałyby panu bardziej intymne zebranka u mnie, na które zapraszałabym ludzi o przemiłych umysłach? Nie bardzo nadają się dla pana takie ogromne machiny jak ta właśnie. Widziałam, jak pan gawędził z ciotką Orianą, osobą pełną wszelkich zalet, ale której nie skrzywdzimy chyba powiadając, że nie zalicza się ona do elity umysłowej.

Nie mogłem poinformować Gilberty o myślach, jakie nachodziły mnie już od godziny, pomyślałem jednak, iż, w kwestiach li tylko rozrywki, potrafi dostarczyć mi przyjemności, które, nie wydawało mi się, by miały polegać koniecznie na rozmowach o literaturze, bardziej z księżną Orianą de Guermantes niż z panią de Saint-Loup. Zapewne, miałem zamiar rozpocząć znów od dnia następnego, tylko że tym razem celowo, życie samotne. Nie dopuszczę już teraz, by ktokolwiek odwiedzał mnie w godzinach pracy, miałem obowiązek stworzyć dzieło i górował on nad obowiązkiem grzeczności, a nawet dobroci. Będą zapewne nalegać, oni, którzy nie widzieli się ze mną tak dawno, będą mnie odwiedzać w mniemaniu, że wyzdrowiałem, zjawiając się, kiedy trud ich dnia lub życia będzie skończony albo przerwany, tak mnie potrzebując, jak ja niegdyś potrzebowałem Roberta; i dlatego że, jak spostrzegłem się jeszcze w Combray, kiedy rodzice ganili mnie w momentach najchwalebniejszych postanowień, jakie podejmowałem bez ich wiedzy, wewnętrzne zegar) rozdzielone między ludzi nie wszystkie są naregulowane na identyczną godzinę: jeden wybija godzinę spoczynku, a w tymże czasie drugi godzinę pracy, jeden godzinę kary wyznaczonej przez sędziego, chociaż drugi, u złoczyńcy, wydzwonił już dawno godzinę skruchy i wewnętrznej poprawy. Lecz będę. miał odwagę powiedzieć tym, co będą mnie odwiedzać albo przysyłać po mnie, że w sprawach zasadniczych, do których natychmiast muszę przystąpić, mam pilne spotkanie, arcyważne spotkanie z samym sobą. Bo chociaż istnieje jakiś nikły związek między naszym ja prawdziwym a innym, skoro łączy je ta sama nazwa i to samo ciało, wyrzeczenie, które każe wam poświęcać obowiązki łatwiejsze, a nawet przyjemności, uchodzi wśród innych za egoizm.

A zresztą czyż nie po to, by zajmować się nimi, usunę się od tych, którzy będą się żalić, że mnie nie widują — usunę się, żeby zajmować się nimi gruntowniej, niżbym to mógł uczynić w ich towarzystwie, żeby za moim staraniem objawili się samym sobie, żeby się dzięki niemu urzeczywistnili? Na cóż by się przydało, żebym jeszcze przez długie lata marnował wieczory wsączając w echo przed chwilą umilkłe ich słów echo niemniej czcze słów moich, marnował czas dla jałowej przyjemności kontaktów salonowych, które wykluczają wszelką penetrację? Czyż nie lepiej, żebym popróbował opisać krzywą ich gestów, słów, życia, charakteru, opisać i wyprowadzić z niej prawo? Na nieszczęście będę musiał walczyć ż nawykiem, który każe nam stawiać się na miejscu innych, nawykiem, który, jeśli sprzyja koncepcji dzieła, opóźnia jego wykonanie. Nawyk ten bowiem, połączony z grzecznością wyższego rzędu, skłania nas, abyśmy poświęcali dla innych nie tylko nasze przyjemności, lecz i obowiązki, chociaż, jeśli postawimy się na czyimś miejscu, jakikolwiek byłby ów obowiązek — ktoś na przykład całkiem niezdatny na front pozostaje na tyłach i jest tam użyteczny — ukazuje się jako to, czym w rzeczywistości nie jest, jako przyjemność.

I, jak najdalszy od myśli, by w tym życiu bez przyjaciół, bez pogawędek uważać się za nieszczęśliwego, jak to zdarzało się największym z nas, orientowałem się, że siły uniesień wyczerpujące się w przyjaźni stanowią rodzaj ślepych drzwi otwartych na przyjaźń szczególną, która prowadzi do nikąd, i odwróconych od prawdy, ku której mogłyby nas zawieść. A w końcu, jeśli chwile wytchnienia lub dystrakcji towarzyskich okażą mi się konieczne, czułem, że bardziej od rozmów intelektualnych, które ludzie światowi uważają za pożyteczne dla pisarza, miłostki z zakwitającymi dziewczętami będą moim pokarmem wybranym, któremu ostatecznie dam przystęp do mojej wyobraźni, przypominającej owego słynnego konia karmionego tylko różami. Czego zaś. zapragnąłem znów nagle, to tego, o czym marzyłem w Balbec, kiedy, nie znając ich jeszcze, widziałem, jak przechodziły brzegiem morza — Albertyna, Anna, ich przyjaciółki. Ale niestety! nie mogłem już wyruszyć na poszukiwania tych, których tak akurat mocno pożądałem w owym momencie. Działanie lat, przekształciwszy wszystkie te istoty, które ujrzałem dziś, nawet Gilbertę, uczyniło na pewno z tych wszystkich, co przeżyły — jak uczyniłoby z Albertyny, gdyby nie zginęła — kobiety nazbyt różne od tych, które zapamiętałem. Cierpiałem, że muszę dosięgnąć je w samym sobie, bo czas, choć modyfikuje istoty, nie zmienia obrazu, jaki zachowaliśmy po nich. Nie masz nic boleśniejszego nad ów kontrast między zmiennością istot a stałością wspomnienia, kiedy zaczynamy pojmować, że to, co zachowało w naszej pamięci tyle świeżości, nie zdołało dochować jej w życiu, że nie możemy z zewnątrz zbliżyć się do tego, co wewnątrz nas wydaje nam się tak. piękne, do tego, co pobudza w nas pragnienie, tak przecież indywidualne, by zobaczyć to znowu, szukając tego tylko w naszym rówieśniku, czyli w istocie innej. To właśnie, jak mogłem często podejrzewać, co nam się wydaje jedyne w kimś, kogo pożądamy, nie jest jego cechą. Ale czas miniony, składał mi na to dowody bardziej kompletne, skoro po dwudziestu latach, spontanicznie, chciałem szukać miast dziewcząt, które znałem dawniej, dziewczęta, co miałyby teraz ową młodość, jaką moje znajome miały wtedy. (A skądinąd to nie tylko przebudzenie naszych pożądań cielesnych nie odpowiada żadnej rzeczywistości, gdyż nie bierze w rachubę czasu utraconego. Zdarzało mi się pragnąć, aby dzięki jakiemuś cudowi weszły do mnie, pozostałe przy życiu wbrew moim wyobrażeniom, moja babka i Albertyna. Zdawało mi się, że je widzę, serce rwało mi się ku nim. Zapomniałem tylko o jednym, że gdyby żyły teraz istotnie, Albertyna przypominałaby wyglądem mniej więcej panią, Cottard taką, jaką ujrzałem w Balbec, a moja babka, mając już ponad dziewięćdziesiąt pięć lat, nie zachowałaby nic z pięknej, spokojnej i uśmiechniętej twarzy, jaką wyobrażałem sobie dziś jeszcze, z takąż dowolnością, z jaką Boga Ojca obdarzamy brodą albo z jaką w XVII wieku przedstawiano bohaterów Homera w strojach ówczesnej szlachty, nie biorąc pod uwagę, że są to bohaterowie starożytni.)

Spoglądając na Gilbertę nie pomyślałem: „Chciałbym ją znów zobaczyć", ale powiedziałem jej, że zrobiłaby mi zawsze wielką przyjemność zapraszając mnie razem z młodziutkimi dziewczątkami, ubogimi, jeśli to możliwe, abym mógł radować je rozdając im drobne podarki i tylko tego zresztą żądając w zamian, aby dzięki tym dziewczętom odrodziły się moje marzenia, dawne smutki i może, choć nie wierzyłem, by taki dzień mógł nastąpić, czysty pocałunek. Gilberta uśmiechnęła się i zaczęła jakby na serio zastanawiać się nad tym.

Jak Elstir lubił spoglądać na wcieloną w kobiecie —— była to jego żona — piękność wenecką, którą często malował na swoich obrazach, usprawiedliwiałem się przed samym sobą, że często pewien egoizm natury estetycznej pociąga mnie ku pięknym kobietom, przez które później mógłbym cierpieć, i żywiłem już pewien kult pogański dla przyszłych Gilbert, przyszłych pań de Guermantes i przyszłych Albertyn, które mógłbym spotkać i które, jak mi się zdawało, mogłyby mi dać natchnienie — jak rzeźbiarz czerpie je na przechadzce wśród pięknych antycznych marmurów. Winienem był jednak pomyśleć, że zanim poznałem każdą, z tych kobiet, wyczułem otaczającą je tajemnicę, toteż raczej miast prosić Gilbertę, by poznajomiła mnie z dziewczętami, lepiej bym zrobił udając się w te miejsca, gdzie nic nie łączyłoby mnie z nimi, gdzie czułbym między sobą a nimi coś nie do przebycia, gdzie o dwa kroki dalej na plaży, idąc do kąpieli, czułbym, iż odgradza mnie od nich coś nieziszczalnego. I tak moje uczucie tajemnicy mogło odnosić się kolejno do Gilberty, do księżnej Oriany de Guermantes, do Albertyny i do tylu innych. Zapewne, nieznane i prawie niepoznawalne stało się znane i bliskie, bolesne lub obojętne, zachowując jednak to, co stanowiło w nim pewien czar. I co prawda, jak w owych kalendarzach, które przynosi nam listonosz, by dostać napiwek noworoczny, nie trafił się wśród moich lat rok ani jeden, gdzie na okładce albo między kartkami nie widniałby wizerunek pożądanej przeze mnie kobiety; wizerunek tym bardziej dowolny, że czasami nie widziałem się z tą kobietą ani razu, jeśli na przykład była nią pokojówka pani Putbus, panna d'Orgeville lub jakaś nieznajoma dziewczyna, na której nazwisko natknąłem się w kronice towarzyskiej gazety, „wśród roju czarownych pań tańczących walca". Wyobrażałem sobie, że jest piękna, durzyłem się w niej, komponowałem dla niej ciało idealne, wznoszące się ponad prowincjonalny krajobraz, wśród którego, jak wyczytałem w Kalendarzu ziemiańskim, znajdowały się jej latyfundia.

W wypadku znanych mi kobiet pejzaż ów był co najmniej dwojaki. Każda z nich stała w odmiennym punkcie mojego życia, królując niczym lokalne i opiekuńcze bóstwo najpierw pośród jednego z tych wymarzonych krajobrazów, których układ stanowił siatkę techniczną mojego życia, i gdzie właśnie lubiłem o nim roić; a następnie oglądana z pozycji wspomnień, otoczona miejscami, gdzie ją spotykałem, a które ona mi przypominała, zespolona z nimi, gdyż o ile nasze życie jest włóczęgą — pamięć jest domatorem, i choćbyśmy się wyrywali bez ustanku, nasze wspomnienia przykute do miejsc, skąd odchodzimy, nadal kojarzą między sobą swoje zasiedziałe żywoty, jak chwilowi przyjaciele, których podróżny zyskał w jakimś mieście, a których wyjeżdżając musi opuścić, oni bowiem pozostają i tam właśnie zakończą, swój dzień i życie, tak jakby podróżny był tam jeszcze, u wrót kościoła, w porcie albo pod drzewami parku. Toteż cień Gilberty wydłużał się nie tylko przed pewnym kościołem w Ile-de-France, gdzie go sobie wyobrażałam, ale też w alei parku od strony Mé-séglise, a cień pani de Guermantes na wilgotnej drodze, gdzie wznosiły się czerwonawe i zielonawe grona kształtu wrzeciona, albo wśród porannego złota trotuarów paryskich. I ta druga osoba, ta druga osoba zrodzona nie z pożądań, ale ze wspmnień, dla żadnej z tych kobiet nie była jednakowa. Każdą bowiem znałem za kilkoma nawrotami, w rozmaitych czasach, kiedy ona była inna dla mnie, kiedy ja byłem inny, skąpany w marzeniach innej barwy. Otóż prawo rządzące marzeniami każdego z osobna roku utrzymywało wokół nich grupę wspomnień o kobiecie znanej mi wtedy: wszystko to na przykład, co odnosiło się do księżnej Oriany de Guermantes z okresu mojego dzieciństwa, skoncentrowało się dzięki sile przyciągania wokół Combray, to zaś wszystko, co dotyczyło Oriany de Guermantes, która miała zaraz zaprosić mnie na śniadanie... wokół o zgoła innej skali odczuć; było kilka odmiennych Orian de Guermantes, jak było, od czasu damy w różowym, kilka pań Swann poprzedzielanych bezbarwną atmosferą lat, i nie mogłem już przerzucać się od jednej do drugiej, jak nie mógłbym opuścić jednej planety, by przenieść się na drugą oddzieloną od niej eterem. Nie tylko oddzieloną, lecz różną, przybraną marzeniami, które snułem w tych czasach tak różnych, niby specyficzną florą, jakiej nie znajdziesz na innej planecie; tak dalece, że pomyślawszy, iż nie pójdę na śniadanie ani do pani Forche-ville, ani do pani de Guermantes, nie mogłem nawet rzec sobie, tak bardzo przeniosło mnie to w inny świat, że pierwsza z nich nie jest kimś różnym od księżnej Oriany de Guermantes wywodzącej się od Genowefy z Brabantu, a druga — kimś różnym od damy w różowym, dlatego tylko, że zapewniał mnie o tym tkwiący we mnie człowiek wykształcony, zapewniał tak autorytatywnie, jak zapewniałby mnie astronom, iż droga mleczna mgławic powstała z rozpadu jednej i tej samej gwiazdy. I tak Gilberta, którą poprosiłem przecież, nie zdając sobie z tego sprawy, żeby pozwoliła mi mieć przyjaciółki takie, jaką ona była niegdyś, nie była już dla mnie tylko panią de Saint-Loup. Nie myślałem już patrząc na nią o roli, jaką odgrywało niegdyś w mojej miłości, przez nią też zapomnianej, moje uwielbienie dla Bergotte'a — Bergotte'a, który stał się znów dla mnie po prostu autorem swoich książek i już nie pamiętałem (chyba że we wspomnieniach rzadkich i całkowicie porozdzielanych) emocji, jakiej doznałem, kiedy przedstawiono mnie Bergotte'owi, zawodu, zdziwienia jego sposobem rozmowy, w salonie przystrojonym białymi futrami, pełnym fiołków, dokąd tak wcześnie wnoszono tyle lamp i ustawiano je na tylu konsolach. Wszelkie wspomnienia, jakie składały się na pannę Swann, były w istocie odcięte od obecnej Gilberty, utrzymywane w wielkiej oddali siłą przyciągania innych światów, wokół słów Bergotte'a, z którymi stanowiły jedno ciało, i skąpane wonią tarnin. Fragmentaryczna dzisiejsza Gilberta wysłuchała z uśmiechem mojej prośby. Po czym jęła rozmyślać, zrobiła poważną minę. A ja byłem tym uszczęśliwiony, gdyż nie zwróciła uwagi na grupę osób, której widok z pewnością nie byłby jej przyjemny.* Księżna Oriana de Guerman tes rozprawiała zapamiętale z jakąś ohydną staruchą, której przypatrywałem się nie mogąc odgadnąć, kto to taki; nie miałem pojęcia. A przecież to z Rachelą, z aktorką dziś tak sławną, która na tym wieczorze miała deklamować wiersze Wiktora Hugo i La Fontaine'a, ciotka Gilberty, pani de Guermantes, rozmawiała akurat. Księżna bowiem, świadoma od zbyt już dawna swojej w Paryżu najpierwszej pozycji (nie orientując się, iż podobna pozycja istnieje li tylko w tych umysłach, co w nią wierzą, i w umysłach wielu parweniuszów, bo gdyby nie spotykali księżnej nigdzie, gdyby nie czytywali jej nazwiska w kronikach imprez eleganckich, myśleliby, że w istocie nie zajmuje żadnej pozycji), widywała już tylko na wizytach nader rzadkich, którym, wśród poziewań, . nadawała możliwie jak największe odstępy, Faubourg Saint-Germain, śmiertelnie dla niej nudne, jak powiadała, natomiast folgowała kaprysowi, by śniadać w towarzystwie tej lub owej aktorki, którą uważała za rozkoszną. W nowych środowiskach, które odwiedzała i gdzie pozostawała znacznie bardziej sobą, niżby sądziła — nadal sądziła, że nudzić się łatwo to dowód intelektualnej wyższości, lecz nudę wyrażała z rodzajem pasji, nadającej jakąś chrapliwość jej głosowi. Kiedy wspomniałem jej o Brichocie: „Dość mnie nanudził przez dwadzieścia lat", a kiedy pani de Cambremer powiadała: „Niech pani przeczyta raz jeszcze to, co Schopenhauer mówi o muzyce", zwróciła nam specjalnie uwagę na te słowa, powiadając z pasją: „Niech pani przeczyta jeszcze raz, to arcypiękne! O nie, jeszcze czego! Za żadne skarby świata!" Stary d'Albon uśmiechnął się rozpoznając jedną z postaci dowcipu Guermantów. Gilberta, bardziej nowoczesna, nie pokazała po sobie nic a nic. Chociaż córka Swanna, niby kaczka wysiedziana przez kurę, była bardziej lakistką — powiadała zatem: „A ja uważam, że to strasznie wzruszające: ma uroczą wrażliwość."

Jeśli bowiem w tych okresach dwudziestoletnich konglomeraty kapliczek towarzyskich to rozpadały się, to znów scalały, stosownie do siły przyciągania nowych gwiazd, mających — one również — oddalić się nieuchronnie, po czym wzejść znowu, krystalizacje i rozdrobnienia, po których następowały nowe krystalizacje, dokonywały się w duszach ludzkich. Jeśli bowiem pani de Guermantes stanowiła dla mnie wiele osób, dla pani de Guermantes, dla pani Swann etc. dana osoba była ulubieńcem w okresie poprzedzającym sprawę Dreyfusa, następnie fanatykiem albo durniem po sprawie Dreyfusa, sprawie, która odmieniła w ich oczach wartość istot ludzkich i przetasowała partie polityczne, co też się rozpadły i znów powstały.. Tym zaś, co tutaj oddaje potężne usługi, a także wywiera jeszcze wpływ na pokrewieństwa czysto intelektualne, jest czas miniony, dzięki któremu zapominamy o naszych anty patiach i wzgardach, a nawet o przyczynach, jakimi tłumaczyły się nasze antypatie i wzgardy. Gdyby zanalizować elegancję młodej pani de Cambremer, doszlibyśmy, że była córką kupca z naszego domu, Jupiena — blasku zaś mogłoby jej przydać to jeszcze, że jej ojciec sprowadzał chłopców panu de Charlus. Ale wszystka to skombinowane wydało rezultat arcyświetny i nie tylko niejeden z „nowych" nie zdążył poznać jego przyczyn już odległych, lecz i ci, którzy je znali, zapomnieli o nich, mając znacznie bardziej na uwadze dzisiejsze splendory aniżeli przedawnioną hańbę, nazwisko bowiem przyjmujemy zawsze w aktualnym jego znaczeniu. I dlatego te metamorfozy salonów były tak interesujące, że za podstawę miały również czas utracony i zjawisko pamięci.

Księżna Oriana nie wybrała jeszcze — w obawie, by pan de Guermantes nie zrobił jej sceny — pomiędzy Balthy a Mistinguett, gdyż obie uważała za urocze, ale za przyjaciółkę miała stanowczo Rachelę. Młode pokolenia wyciągnęły stąd wniosek, że księżna de Guermantes mimo swojego nazwiska była widać farbowanym lisem i nigdy nie zaliczała się całkiem do prawdziwej śmietanki. Go prawda,  z kilkoma głowami koronowanymi pani de Guermantes podtrzymywała nadal dość zażyłą, znajomość (którą, starały się psuć dwie inne wielkie damy) i czasem jeszcze prosiła je na śniadanie. Z drugiej zaś strony, monarchowie rzadko bywają w świecie i znają pierwszych lepszych, a Oriana, hołdując w kwestii dawnego protokołu przesądom Guermantów (bo choć ludzie dobrze wychowani byli dla niej „mordęgą", ceniła dobre wychowanie) kazała pisać: „Jego Królewska Wysokość zlecił księżnej de Guermantes i raczył" etc. A nowe warstwy, nieświadome formuł w tym stylu, wyciągały wniosek, że pozycja księżnej Oriany de Guermantes jest przez to niższa.

Z punktu widzenia pani de Guermantes owa zażyłość . z Rachelą mogła oznaczać; iż pomyliliśmy się mając panią de Guermantes za kłamczynię i obłudnicę, kiedy potępiała świat wytworny, jak mniemaliśmy, że w momencie kiedy odrzucała zaproszenie pani de Sainte-Euverte, postępowała tak nie w imię intelektu, ale snobizmu, uważając ją za idiotkę z tej tylko racji, że margrabina pokazywała po sobie swój snobizm, nie osiągnąwszy jak dotąd zamierzonego celu. Ale zażyłość z Rachelą mogła również oznaczać, iż inteligencja księżnej była w swojej istocie mierna, niezaspokojona i na starość żądna — bo panią de Guermantes znużył już świat — pewnych urzeczywistnień, urzeczywistnień wynikłych z absolutnego braku pojęcia o prawdziwej rzeczywistości intelektualnej i ze skłaniania się ku dowcipnym fantazjom, które każe damom z najlepszego towarzystwa, powiadającym sobie: „Jakież to będzie zabawne", kończyć wieczór w sposób naprawdę okropny, takim na przykład figlem, by zbudzić kogoś i nie wiedząc w końcu, co mu rzec, stać chwilę w płaszczu wieczorowym obok jego łóżka, po czym stwierdziwszy, że już bardzo późno, iść nareszcie spać.

Dodać trzeba, że z antypatii, jaką darzyła od pewnego czasu Gilbertę kapryśna księżna, mogła czerpać pewną przyjemność przyjmując Rachelę, ponadto zaś mogła dzięki temu głosić jedną z Guermantowskich maksym, to znaczy, iż Guermantowie są zbyt liczni, aby mogli jedni przeciw drugim (odnosiło się to również niemal do żałoby) sprzymierzać się w. swoich wewnętrznych waśniach, głosić niezależność owego „nie mam z tym nic wspólnego", które umacniała polityka, jaką musieli przyjąć wobec pana de Charlus, który, gdyby ktokolwiek dawał mu posłuch, powaśniłby wszystkich ze wszystkimi.

Go zaś do Racheli, jeśli aktorka w rzeczywistości zadawała sobie mnóstwo trudu, by zbliżyć się z księżną Orianą de Guermantes (trudu tego Oriana nie umiała dojrzeć pod udaną wzgardą i zamierzonymi impertynencjami, które dawały jej i bodźca w rozgrywkach, i wysokie mniemanie o tej aktorce tak mało snobowatej), wynikało to zapewne na ogół z fascynacji, jaką wielki świat wywiera, począwszy od pewnego punktu, na cyganerię najbardziej nawet zaskorupiałą, a jest ona odpowiednikiem fascynacji, jaką cyganeria ze swej- strony wywiera na wielki świat — podwójny przypływ, który w porządku politycznym odpowiada wzajemnemu zainteresowaniu i chęci do zawarcia sojuszu, jaka cechuje walczące ze sobą narody. Lecz u Racheli chęć ta mogła mieć przyczynę bardziej specyficzną. To u pani de Guermantes i od pani de Guermantes doznała niegdyś najokrutniejszego afrontu. Rachela ani go z wolna nie zapomniała, ani nie wybaczyła, ale szczególny urok, jaki z tej racji w oczach jej otoczył księżnę Orianę, nie miał rozwiać się nigdy. Pogawędkę, od której chciałem odwrócić uwagę Gilberty, przerwała zresztą pani domu poszukując aktorki, zbliżał się bowiem moment, w którym miała deklamować, pożegnawszy więc księżnę zjawiła się na estradzie.

W tymże czasie na drugim końcu Paryża rozgrywał się spektakl zgoła różny. Berma, jak wspomniałem, zaprosiła kilka osób na filiżankę herbaty, by podjąć syna i synową. Zaproszeni nie kwapili się jednak z przybyciem. Dowiedziawszy się, że Rachela ma recytować wiersze u księżnej de Guermantes (wieść ta mocno zgorszyła Bermę, wielką artystkę, gdyż Rachela pozostała dla. niej nadal k.... dopuszczaną do przedstawień, w których ona, Berma, grała główną rolę, dopuszczaną, ponieważ Saint-Loup płacił za jej teatralne kostiumy: skandal tym gorszy, iż po Paryżu gruchnęła wieść, że choć zaproszenia rozesłano w imieniu księżnej de Guermantes, w rzeczywistości Rachela miała robić u księżnej honory domu), Berma raz jeszcze napisała z naciskiem do swoich wiernych, aby nie opuścili jej podwieczorku, wiadomo jej bowiem, że przyjaźnią się również i z księżną de Guermantes, którą znali jako panią Verdurin. Otóż mijały godziny i nikt u Bermy się nie zjawiał. Bloch, zapytany, czyby tam nie poszedł, odparł z całą prostodusznością:

— Nie, wolę być u księżnej de Guermantes.

Niestety! Każdy powziął w duchu taką decyzję. Berma dotknięta śmiertelną chorobą, wskutek czego bywała bardzo niewiele, świadoma, że stan jej wciąż się pogarsza, pragnąc dopomóc córce nawykłej do luksusu, którym otoczyć jej nie mógł mąż leniwy i chorowity, powróciła na scenę. Wiedziała, że skróci tym swoje dni, pragnęła jednak radować córkę przynosząc jej swoje grube honoraria i radować, zięcia, którego nienawidziła, lecz mu schlebiała, wiedząc bowiem, że córka jej uwielbia swojego męża, lękała się, iż jeśli czymkolwiek wzbudzi jego niezadowolenie — zabroni ze złości i złośliwości widywać się żonie z jej matką. Córka Bermy, w której pod sekretem kochał się lekarz kurujący jej męża, łatwo dała sobie wytłumaczyć, że przedstawienia Fedry nie grożą aktorce żadnym specjalnym niebezpieczeństwem. Zmusiła w pewnym sensie lekarza, by jej to powiedział, to jedynie wziąwszy pod uwagę spośród innych jego słów, na inne zaś obiekcje machnęła ręką; i rzeczywiście lekarz oświadczył, iż nie widzi większych przeszkód, aby Berma mogła wznowić występy. Powiedział tak, czując, że sprawi przyjemność młodej kobiecie, w której się kochał, powiedział tak może i przez nieuctwo, powiedział też i świadom, że choroba przecież jest nieuleczalna, bo jakżeż chętnie zgadzamy się z tym, by skrócić męczarnie chorych, jeśli to, z czego pomocą je skracamy, nam również przynosi profit — może też i powziął idiotyczny pomysł, że występy sprawią Ber mie przyjemność, a więc i ulgę, pomysł idiotyczny, który wydał mu się słuszny, kiedy siedząc w loży otrzymanej od dzieci Bermy (na ten wieczór opuścił wszystkich swoich pacjentów) stwierdził, że na scenie tryskała niezwykłym życiem, choć między ludźmi wydawała się umierająca. I rzeczywiście, nawyki nasze pozwalają w ogromnej mierze nam, a nawet naszym organom przystosować się do egzystencji, która na pierwszy rzut oka zdawałaby się niemożliwa. Któż nie widział, jak stary woltyżer wykonywał akrobacje, których, sądziłbyś, jego chore serce nie powinno wytrzymać ani przez minutę? Berma niemniej z dawien dawna już obyta ze sceną, do której wymogów organy jej przystosowały się z tak wielką doskonałością, potrafiła, tracąc energię z ostrożnością niedostrzegalną dla widzów, dać iluzję dobrego zdrowia, które mąciła jedynie choroba czysto nerwowa, imaginacyjna. Po scenie oświadczyn Hipolitowi Berma przeczuwała, jak koszmarną będzie mieć noc, a wielbiciele oklaskiwali ją ze wszystkich sił, oświadczając, że nigdy jeszcze nie była tak piękna. Wracała wśród okropnych cierpień, ale uszczęśliwiona, że przynosi córce plik błękitnych papierków, które żartobliwym nawykiem dziecka teatru ta stara kobieta wsuwała w pończochę i wyciągała z dumą, czekając na uśmiech, pocałunek.

Na nieszczęście te banknoty pozwalały zięciowi i córce tylko na nowe upiększenia ich pałacu, sąsiadującego bezpośrednio z pałacem matki: stąd ustawiczny stuk młotków przerywał sen, którego tak potrzebowała wielka aktorka dramatyczna. Stosownie do. zmian mody albo żeby przystosować się do gustu pana X czy pana Y, których się spodziewali, modyfikowali każdy pokój. I Berma czując, jak sen, co ukoiłby jej cierpienia, pierzchał bezpowrotnie, godziła się z bezsenną nocą, tając jednak w duszy wzgardę dla przepychu, który przyspieszał jej koniec, czynił okrutnymi ostatnie jej dni. Chyba po trosze i z tej przyczyny gardziła nimi — naturalna zemsta, jaką wywieramy na tym, kto nas krzywdzi, a my nie potrafimy temu przeszkodzić. Ale też, świadoma własnego geniuszu, przekonawszy się już w najwcześniejszej młodości, jak czcze są te wszystkie dekrety mody, pozostawała wierną Tradycji, którą szanowała zawsze, której była wcieleniem i która kazała jej sądzić świat i łudzi tak samo jak przed trzydziestu laty, na przykład sądzić Rachelę nie jako dzisiejszą modną, aktorkę, lecz jako k..ewkę, taką bowiem znała ją kiedyś. Berma nie była zresztą lepsza od córki, z. niej to córka czerpała (dziedziczność połączona z zaraźliwym przykładem, któremu podziw aż nazbyt naturalny użyczał tym większej skuteczności) swój egoizm, swój bezlitosny dowcip, swoje nieświadome okrucieństwo. Tylko że Berma poświeciła te wady dla córki, uwalniając się od nich tym samym. A zresztą, choćby córka Bermy nie miała wciąż robotników u siebie, i tak znużyłaby matkę, nieważkie bowiem i okrutne, zachłanne siły młodości nużą starość, chorobę, które biorą na siebie za ciężki obowiązek, jeśli chcą nadążyć za nimi. Go dzień nowe śniadanie — Bermę zaś posądzono by o egoizm, gdyby tych śniadań pozbawiła córkę, a nawet gdyby odmawiała w nich swojego udziału, liczono bowiem, jeśli kilku nowych i ustosunkowanych znajomych wypadło ściągać niemal przemocą, na czarodziejsko-atrakcyjną obecność znakomitej matki. Obiecywano ją owym znajomym na ich recepcje, ażeby wyświadczyć im grzeczność. I biedna matką, poważnie zajęta samotnymi rozmowami ze śmiercią zadomowioną już w jej wnętrzu, musiała wstawać wcześnie, wychodzić. Nie dość na tym: skoro Réjane w tym samym okresie, w olśniewającym rozkwicie talentu, występowała za granicą święcąc olbrzymie sukcesy, zięć uznał, że Berma nie powinna dać się zaćmić, zechciał, żeby ro dzina zebrała taką samą obfitość sławy, i zmusił Bermę do objazdów, wśród których zaszła konieczność zastrzyków morfiny, co mogło ją zabić, gdyż miała chore nerki.

Tenże pociąg do wykwintu, towarzyskich splendorów, życia podziałał w dzień recepcji u księżnej de Guermantes niby pompa wsysająca i wtłoczył tam z siłą machiny pneumatycznej najwierniejszych nawet przyjaciół Bermy, u której, w przeciwieństwie i w konsekwencji, była tylko absolutna pustka i śmierć. Nadszedł tylko jakiś młodzieniec, który nie był pewien, czy przyjęcie u Bermy nie okaże się równie świetne. Kiedy minął termin ostateczny i Berma pojęła, iż opuścili ją wszyscy, kazała podać podwieczorek, zasiadła z rodziną do stołu, lecz była to stypa. Twarz Bermy w niczym już nie przypominała owej fotografii, która jednego wieczoru, w śródpoście, wzbudziła we mnie taki niepokój. Berma miała, jak powiada lud, śmierć na twarzy. Tym razem wyglądała naprawdę jak marmur Erechtejona. Stwardniałe jej arterie obracały się już w kamień, długie pasma, jak ryte dłutem, przebiegały przez jej policzki ze sztywnością minerału. Zamierające oczy, prawem kontrastu ze straszliwą kostniejącą maską, zachowały jeszcze nieco życia i lśniły słabo niczym wąż uśpiony wśród głazów. Tymczasem zaś młodzieniec, który z grzeczności siadł do stołu, zerkał wciąż na zegarek, nęciła go bowiem świetna recepcja u Guermantów. Berma nie wyrzekła ani jednego słowa wyrzutu pod adresem tych, co porzucili ją w naiwnym mniemaniu, że się nie dowie, iż poszli do Guermantów. Wyszeptała jedynie:

— I taka Rachela urządzą przyjęcie u Guermantów, trzeba przyjechać do Paryża, żeby zobaczyć coś podobnego.

I jadła w milczeniu, uroczyście, powoli wzbronione jej ciastka, jak gdyby odprawiała jakiś żałobny rytuał. „Podwieczorek" był tym smutniejszy, że zięć wściekał się, iż nie zaprosiła ich Rachela, znając dobrze oboje. I tym boleśniejszy miał nóż w sercu, że zaproszony młodzieniec powiedział mu, iż na tyle zna Rachelę, że gdyby pojechał natychmiast do Guermantów, mógłby jeszcze w ostatniej chwili wyjednać zaproszenie dla frywolnej pary. Ale córka Bermy wiedziała doskonale, na jak niskiej i nędznej płaszczyźnie matka jej stawia Rachelę — w desperacji zabiłaby więc córkę, która ubiegałaby się o zaproszenie u eksk... Oznajmiła tedy młodzieńcowi i mężowi, że to niemożliwe. -Ale mściła się robiąc przy podwieczorku miny wyrażające żądzę uciech i niezadowolenie, że jest ich pozbawiona przez tę zawalidrogę, swoją matkę. Matka udawała, że nie dostrzega dąsów córki, i od czasu do czasu głosem omdlewającym mówiła coś miłego młodzieńcowi, jedynemu z zaproszonych, który się zjawił. Niebawem jednak prąd powietrza, który unosił wszystko ku Guermantom i który mnie też tam wciągnął, okazał się silniejszy, młodzieniec wstał i wyszedł, pozostawiwszy Fedrę albo śmierć, nie wiadomo właściwie którą z nich, dojadającą wespół z zięciem i córką cmentarne ptifurki.

Przerwał nam głos aktorki, wznosząc się akurat. Modulacja jego była inteligentna, można w niej było bowiem z góry wyczuć poezję, którą deklamowała aktorka, jako całość, co istniała już przed ową deklamacją, a z której słyszeliśmy tylko fragment, jak gdyby artystka, przechodząc drogą, znalazła się raptem w zasięgu naszego ucha.

Ucieszono się tą zapowiedzią poezji prawie wszystkim znanej. Kiedy jednak aktorka, nim przystąpiła do rzeczy, jęła wszędzie wodzić błędnym wzrokiem, wznosić ręce do góry w geście błagalnym i wyrzucać z siebie poszczególne słowa w charakterze tyluż poszczególnych jęków, każdy uczuł się skrępowany, niemal dotknięty owym sentymentalnym ekshibicjonizmem. Nikt by nie pomyślał, że dekla macja wierszy mogła być czymś w tym guście. Z wolna człowiek przywyka, to znaczy zapomina o pierwszym niemiłym wrażeniu, oddziela ziarno od plew, porównuje w myśli rozmaite style deklamacji, żeby powiedzieć sobie: to lepsze, tamto gorsze. Lecz na samym początku, podobnie jak na zwykłym procesie, kiedy zjawia się adwokat, wznosi wysoko ramiona, z Których opadają rękawy togi, i uderza w ton groźny, nie ośmielamy się spojrzeć na sąsiadów. Bo choć wyobrażamy sobie, że to groteska, może to być w ostateczności wspaniałe, i wstrzymujemy się na razie z decyzją.

Niemniej słuchacze osłupieli na widok tej kobiety, która zanim wydała choćby jeden dźwięk, ugięła kolana, wyciągnęła ręce kołysząc niby jakąś niewidzialną istotę, zrobiła się pokraczna i raptem, żeby deklamować powszechnie znane wiersze, dobyła ton błagalny.

Wszyscy spoglądali po sobie, nie bardzo wiedząc, jak się zachować; kilkoro młodych źle wychowanych ludzi stłumiło śmiech szalony; każdy zerkał ukradkiem na sąsiada, jak na eleganckim obiedzie, kiedy mamy przed sobą nieznany instrument, widelec do homara,, tarkę do cukru, etc, przedmiot o niewiadomym nam zastosowaniu, przedmiot, którym posługiwać się nie umiemy, nie spuszczamy oczu ze współbiesiadników bardziej obytych, w nadziei że ktoś posłużywszy się tajemniczym sprzęcikiem da nam możność naśladowania go. Tak również postępujemy, kiedy ktoś cytuje nie znany nam wiersz, my zaś nie chcąc się zdradzić z ignorancją zachowujemy się jak ktoś, kto w drzwiach przepuszcza kogoś przodem — czyli faworyzując jak gdyby człowieka bardziej wykształconego pozostawiamy mu przyjemność, by powiedział, czyj to wiersz. Tak więc przysłuchując się aktorce każdy oczekiwał z głową spuszczoną i czujnym okiem, żeby ktoś inny zdecydował roześmiać się albo skrytykować, zapłakać albo dać brawo. Pani de Forcheville przybywszy specjalnie z Guermantes, skąd księżnę Orianę niemal wygnano, zrobiła rninę uważną, pełną napięcia, niemal otwarcie niemiłą — bądź aby. pokazać, że. jest koneserką i że nie zjawiła się tu jako dama światowa, bądź przez wrogość do ludzi mniej otrzaskanych z literaturą, którzy mogliby mówić jej o czym innym, bądź aby, skupiwszy się w sobie jak najmocniej, stwierdzić, czy „lubi", czy nie, albo też — przyznając, że to jest „interesujące" — że nie „lubi" w każdym razie sposobu deklamowania niektórych wierszy. Postawę tę winna była przyjąć, jak się wydawało, księżna de Guermantes. Ale że było to u niej i że zarówno wzbogaciła się, jak zeskąpiała, postanowiła obdarować Rachelę tylko pięcioma różami, robiąc za to klakę. Prowokowała entuzjazm i robiła propagandę pokrzykując co moment z zachwytu. Tu tylko odnajdywała w sobie dawną panią Verdurin, miała bowiem taką minę, jakby słuchała wierszy dla swojej własnej przyjemności i jakby miała ochotę, żeby deklamowano je dla niej jednej — i że znalazło się tu przypadkiem pięćset osób, przyjaciół, którym pozwoliła przyjść niby po kryjomu, żeby asystowali przy jej osobistej rozrywce.

Zauważyłem tymczasem, bez jakiejkolwiek satysfakcji dla mojej miłości własnej — gdyż była stara i szpetna — że artystka puszcza do mnie oko, z pewną skądinąd powściągliwością. Kiedy deklamowała, w oczach jej cały czas igrał uśmieszek powściągany, ale dojmujący, który wydawał się przynętą dla zgody, co według jej życzeń miała wyjść ode mnie. Tymczasem ta lub owa dama nie obznajmiona z recytacją poetycką mówiła do sąsiada: „Widzi pan?", robiąc aluzję do uroczystej i tragicznej mimiki aktorki, mimiki, której nie umiały zakwalifikować. Księżna Oriana wyczuła te wahania i zdecydowała o zwycięstwie, wołając: „Wspaniałe!", w samym środku poematu, który uznała widać za skończony. Niejeden z gości uznał wtedy za stosowne podkreślić ów okrzyk spojrzeniem pełnym aprobaty i kiwnięciem głową, nie tyle chyba po to, żeby okazać . zrozumienie dla aktorki, lecz dla jej zażyłości z Orianą. Skończyła deklamować poemat, a że staliśmy blisko niej, usłyszałem, jak dziękowała pani de Guermantes, i jednocześnie, korzystając, że stoję tuż obok, zwróciła się ku mnie z wdzięcznym powitaniem. Pojąłem wtedy, iż jest to osoba, którą winienem znać, i że w przeciwieństwie do namiętnych spojrzeń, jakie rzucał syn pana de Vaugoubert, a które wziąłem za powitanie ze strony kogoś, kto się pomylił, to, co wziąłem u aktorki za wzrok pełen pożądań, było jedynie hamowaną zachętą, abym ją poznał i ukłonił jej się. Skłoniłem się więc z. uśmiechem.

— Jestem pewna, że mnie nie poznaje — rzekła aktorka do księżnej Oriany.

— Ależ skąd — odpowiedziałem nie bez tupetu — doskonale panią poznaję.

— Tak? A więc kto ja jestem?

Na szczęście, o ile ta kobieta deklamując ze swadą najpiękniejsze wiersze La Fontaine'a myślała tylko, bądź przez dobroć czy głupotę, bądź zażenowana, o trudnościach, jakie nasuwało jej przywitanie się ze mną, w toku deklamacji tychże pięknych poematów Bloch rozmyślał jedynie nad operacją taktyczną, dzięki której pod koniec występu wyskoczyłby, jak osaczony umyka z zasadzki, i depcząc, jeśli nie po trupach, to co najmniej po. nogach sąsiadów, pogratulować aktorce — a powodował się bądź błędnym poczuciem obowiązku, bądź skłonnością do ostentacji. — Jakie to śmieszne spotkać tu Rachelę! — szepnął mi na ucho.

Pod tym magicznym imieniem zaraz rozwiały się gusła, jakimi osnuwała kochankę Roberta de Saint-Loup nie znana forma tej plugawej staruchy. Dowiedziawszy się, kim jest, od razu poznałem ją doskonale.

— To było bardzo piękne — rzekł do Racheli, a kiedy wypowiedział te proste słowa, uspokoił się wreszcie i odszedł, z takim jednak przedzierał się trudem i robił tyle hałasu wracając na miejsce, że Rachela musiała odczekać przeszło pięć minut, nim rozpoczęła recytację drugiego poematu. Kiedy skończyła — były to Dwa gołębie — pani de Morienval podeszła do pani de Saint-Loup, znając jej wielką kulturę literacką, zapomniawszy prawie jednak, iż Gilberta wzięła po ojcu dowcip subtelny i sarkastyczny.

— To bajka La Fontaine'a, nieprawdaż? — zagadnęła sądząc, że ją poznaje, nie była jednak absolutnie pewna, znała bowiem bajki La Fontaine'a bardzo źle, ponadto zaś mniemała, że to utwory dla dzieci, niezdatne do deklamowania w salonach. Skoro artystka odniosła aż taki tryumf, zrobiła widać pastisz bajki La Fontaine'a, myślała zacna dama. Owóż Gilberta utwierdziła ją niechcący w tych domysłach, nie lubiąc bowiem Racheli i pragnąc powiedzieć, że przy podobnej dykcji niewiele z La Fontaine'a pozostaje, rzekła to w sposób nazbyt subtelny, na sposób swojego ojca, który pogrążał osoby naiwne w niepewności, nie zawsze bowiem mogły się połapać, co chciał powiedzieć: „W trzech czwartych to kompozycja recytatorki, szaleństwo i bezsens, a La Fontaine dopisał resztę", dzięki zaś tym słowom pani de Morienval mogła głosić, że wysłuchano nie Dwóch gołębi La Fontaine'a, lecz adaptacji, gdzie najwyżej czwarta część pochodziła od La Fontaine'a, co nie zdziwiło nikogo, zważywszy nadzwyczajne nieuctwo tej publiczności.

Spóźnił się jeden z przyjaciół Blocha, Bloch zaznał więc tej radości, iż mógł go zapytać, czy słyszał już kiedy Rachelę, i odmalować mu niezwykły obraz jej dykcji, obraz pełen przesady, opowiadając bowiem drugiemu, objawiając mu tę dykcję współczesną, doświadczał osobliwej rozkoszy, której nie zaznał wcale przy słuchaniu. Następnie Bloch, z nadmierną już egzaltacją, pogratulował Racheli przemawiając falsetem i przedstawił jej owego przyjaciela, który oznajmił, - że nikogo tak jak Racheli nie podziwia; Rachela, utrzymując ostatnio stosunki jedynie z damami z najwyższych sfer i naśladując je bezwiednie, odrzekła:

— O, pańska ocena pochlebia mi niezmiernie i przynosi wielki zaszczyt.

Przyjaciel Blocha zagadnął Rachelę, co myśli o Bermie.

— Biedna kobieta, podobno w ostatniej nędzy. Nie powiem, żeby to była osoba całkiem pozbawiona talentu, w gruncie rzeczy niepodobna jednali tego nazwać prawdziwym talentem, lubowała się zawsze tylko w okropnościach, ale w końcu była pożyteczna, to pewne; grała z większą ekspresją niż inne, a poza tym to bardzo dzielna osoba, hojna, rujnowała się dla ludzi. Ale też już od dawna nic nie zarabia, gdyż publiczność od dawna już, nawet od bardzo dawna, przestała gustować w jej sposobie... A zresztą — dodała z uśmiechem -— powiem panu, że wiek mój nie pozwolił mi już jej oglądać, naturalnie w ostatnich czasach, i kiedy jeszcze byłam za młoda, żeby się w tym zorientować.

— A czy deklamowała nie najlepiej? — zaryzykował przyjaciel Blocha, żeby pochlebić Racheli, Rachela zaś odpowiedziała:

— E, nigdy nie umiała zadeklamować choćby jednego wiersza; to była proza, chińszczyzna, volapiik, wszystko,-tylko nie wiersz.

Zdawałem sobie jednak sprawę, że czas, który mija, niekoniecznie wprowadza postęp do sztuk pięknych. Tak więc pisarz z XVII wieku, który nie znał ani rewolucji francuskiej, ani odkryć naukowych, ani Wojny, może przewyższać pisarza współczesnego, i tak samo jak Fagon mógł być lekarzem równie wielkim jak Boulbon (wyższość geniuszu kompensuje niższość wiedzy), podobnie Berma . biła, jak powiadają, Rachelę o sto długości, a czas, wywindowawszy ją na świecznik w tymże czasie co i Elstira, przecenił miernotę i uświęcił geniusz.

Nie dziwmy się, że eks-kochanka Roberta de Saint-Loup szkalowała Bermę. Robiłaby to również i za młodu. A że nie robiła tego wtedy, robiła teraz. Jeżeli kobieta z wyższych sfer i jak najwyższej inteligencji, jak największej dobroci zostanie aktorką i rozwinie w tym nowym dla niej rzemiośle skarby talentu, święcąc same triumfy, zdziwimy się, kiedy spotkawszy ją po wielu latach usłyszymy, jak przemawia językiem nie. sobie właściwym, lecz językiem aktorek, jak z charakterystyczną dla nich złośliwością obmawia koleżanki, i to właśnie dorzuca do ludzkiej istoty „trzydzieści lat teatru", gdy czas ten przejdzie po niej. Rachela miała go już za sobą i nie . różniła się od innych.

— Mówcie sobie, co chcecie, ale to prześliczne, ma swój styl, charakter, inteligentnie, nikt jeszcze tak nie deklamował wierszy — rzekła księżna Oriana de Guermantes, w obawie by Gilberta nie wyjechała z ostrą krytyką. Gilberta oddaliła się zdążając ku innej grupie, aby uniknąć kontrowersji z ciotką. Pani de Guermantes uczuła u schyłku życia, jak budzą się w niej nowe zainteresowania. Ludzie nie potrafiliby nic już jej nauczyć. Myśl, że zajmuje wśród nich pierwsze miejsce, była dla niej tak oczywista jak błękit nieba górujący nad ziemią. Nie uważała za stosowne umacniać pozycji, którą poczytywała za niewzru szoną. Natomiast czytając, bywając w teatrze życzyła sobie przedłużenia owych lektur i widowisk; jak ongi w wąskim ogródku, gdzie popijano oranżadę, zbierała się wśród intymnej atmosfery, wonnych powiewów wieczoru i obłoków pyłku kwietnego cała śmietanka najwyższego towarzystwa, podtrzymując w niej upodobania wielkoświatowe, tak teraz inny rodzaj upodobań budził w niej ochotę do zaznajamiania się z przyczynami niektórych polemik literackich, do poznawania autorów i spotkań z aktorkami. Znużony jej umysł żądał nowej strawy. Zbliżyła się, żeby poznać ten świat, z kobietami, na których awanse nie raczyłaby dawniej odpowiedzieć nawet biletem wizytowym, . a które podkreślały swoją zażyłość z redaktorem tego lub owego periodyku, w nadziei że znęcą księżnę. Pierwsza z zaproszonych aktorek myślała, że ona jedna znalazła się w tym niezwykłym środowisku, kiedy jednak druga ujrzała, że wyprzedziła ją tam pierwsza, drugiej wydało się ono już bardziej przeciętne. Księżna, przyjmując nadal w niektóre wieczory głowy koronowane, mniemała, iż nic się nie zmieniło w jej pozycji. Bo i rzeczywiście ona jedna mając krew bez żadnej przymieszki, ona, która będąc z domu Guermantes mogła podpisywać się: „Guermantes-Guermantes", jeśli nie podpisywała się: „księżna de Guermantes", ona, która wydawała się nawet swoim szwagierkom czymś szacowniejszym, niżby Mojżesz uratowany z wód, niby . Chrystus uwięziony do Egiptu, niby Ludwik XVII zbiegły z Temple, kimś najczystszym z najczystszych — zapewne składała teraz ofiary dziedzicznej potrzebie duchowego pokarmu, co spowodowało upadek towarzyski pani de Villeparisis, i stała się drugą panią de Villeparisis, u której snobki bały się tych czy innych spotkań, a którą młodzi ludzie, konstatując fakt dokonany i nie znając jego precedensów, mieli za jakąś Guermantes z gorszej winnicy, z gorszego rocznika, za jakąś Guermantes zdeklasowaną.

Ale skoro najlepsi pisarze często tracą talent, kiedy zbliża się starość lub kiedy wyprodukują zbyt wiele, można doskonale wytłumaczyć kobiety światowe, które od pewnego momentu tracą dowcip. Swann już przecież nie odnajdował w ostrym dowcipie księżnej de Guermantes „rozpływającego się w ustach" dowcipu młodej księżnej des Laumes. A na starość, nużąc się nawet najlżejszym wysiłkiem, pani de Guermantes nieutrudzenie wygadywała głupstwa. Zapewne, w niektórych odpowiednich momentach i nieraz właśnie na tym koncercie stawała się znów kobietą znaną mi kiedyś i dowcipnie mówiła o sprawach wielkiego świata. A przy tym zdarzało się często, iż to słowo musujące wśród uroczych spojrzeń, słowo, co przez tyle lat utrzymywało pod swoim intelektualnym berłem najznakomitszych mężczyzn w Paryżu, zaiskrzyło się czasem jeszcze, ale, by tak rzec, w próżni. Kiedy pojawiał się moment dla dowcipnego słowa, pani de Guermantes zawieszała głos na takąż ilość sekund jak dawniej, wahała się jakby i jakby tworzyła, ale słowo, które rzucała wtedy, nie było nic już warte. Jakżeż niewiele osób dostrzegało to zresztą! Niezmienność procederu budziła w nich wiarę, że przetrwał ów dowcip, jak zdarza się ludziom, co przywiązawszy się zabobonnie do pewnej marki cukierniczej sprowadzają wciąż ptifurki z jednej i tej samej firmy, nie dostrzegając, że stały się obrzydliwe. Już podczas wojny pojawiały się u księżnej Oriany znaki tego osłabienia. Jeśli z czyichś ust padło słowo „kultura", przerywała, uśmiechała się, zapalała swoje piękne spojrzenie i rzucała: „Kkkkultur", na co przyjaciele wybuchali śmiechem, w mniemaniu że odnajdują dowcip Guermantów. I na pewno była to ta sama forma, ta sama intonacja, ten sam uśmiech, co tak zachwycały Bergotte'a, który zresztą również zachował swój charakterystyczny krój zdania, wykrzykniki, przerwy, epitety, ale po to, żeby nic nie powiedzieć. Lecz nowi dziwili się i powiadali niekiedy, jeśli nie trafił im się dzień, gdy była „zabawna" i w „pełni rozporządzająca swoimi środkami": „Ależ to idiotka!" Księżna umiała się zresztą urządzić kanalizując swoje stosunki z pospólstwem tak, aby nie rozprzestrzeniały się one na tę część rodu, z której czerpała swoją arystokratyczną chwałę. Jeśli w teatrze, pełniąc rolę protektorki sztuk, zaprosiła do swojej loży jakiegoś ministra lub malarza, ów zaś minister lub malarz zagadnął naiwnie, czy jej szwagierka albo mąż są na sali, księżna, onieśmielona pod wspaniałymi pozorami zuchwalstwa, odpowiadała bezczelnie: „A skąd ja mogę wiedzieć! Raz wyszedłszy z domu przestaję się interesować, co robi moja rodzina. Dla polityków i artystów jestem wdową." Zażegnywała tym sposobem afronty, na jakie mógłby się narazić parweniusz zbyt w swoim ugrzecznieniu natarczywy — na nią zaś ściągnąć reprymendy — od pani de Marsantes i od Błażeja.

— Nie umiem nawet powiedzieć, jak się cieszę, że pana widzę. Miły Boże, kiedyż to widzieliśmy się ostatnim razem?

— Na wizycie u pani d'Agrigente, spotykałem tam panią często.

— Oczywiście, że bywałam tam często, kochaneczku, skoro Błażej kochał się w niej wtedy. Najczęściej spotykano mnie zawsze u jakiejś jego miłej przyjaciółki z tych lub owych czasów, bo powiadał mi: „Tylko żebyś nie zapomniała pójść do niej z wizytą." W gruncie rzeczy ów rodzaj „diżestek" wydawał mi się trochę niestosowny, najadł się, a potem mnie tam posyłał. W końcu przywykłam dość prędko, ale, co już było przykrzejsze, musiałam nadal podtrzymywać stosunki, chociaż on swoje już zerwał. Nasuwało mi to zawsze na myśl wiersz Wiktora Hugo:.

Zabieraj szczęście i zostaw mi nudę.

I jak w tym wierszu, wchodziłam jednak z uśmiechem, ale doprawdy nie było to właściwe, winien był mi wobec swoich kochanek pozostawić prawo niestałości, sumując bowiem te wszystkie jego porzucone, nie miałam na koniec już ani jednego popołudnia dla siebie. A zresztą czasy te wydają mi się stosunkowo przyjemne w porównaniu z czasami obecnymi. Mój Boże, żebyż znów zaczął mnie zdradzać, mogłoby mi to jedynie pochlebiać, odmładzałoby mnie przecież. Wolałam już jego poprzednią, manierę. Do licha, od tak dawna mnie nie zdradzał, że zapomniał już, jak się do tego zabrać! I z tym wszystkim nie jest nam ze sobą źle, rozmawiamy, a nawet kochamy się, owszem — mówiła mi księżna Oriana, w obawie bym nie zrozumiał, że są już całkiem separowani, i jak powiada się o kimś bardzo chorym: „Ależ jemu jeszcze nie odjęło mowy, a dziś rano czytałam mu nawet głośno całą godzinę." I dodała: — Powiem mu, że jest pan tutaj, zechce na pewno zobaczyć się z panem.

I podeszła do księcia siedzącego na kanapie obok jakiejś damy — gawędził z nią. Podziwiałem, że nie zmienił się nic prawie, przybyło mu tylko trochę siwizny, zawsze jednako majestatyczny i piękny. Ale kiedy żona przemówiła doń, zrobił minę tak rozwścieczoną, że musiała odejść.

— Zajęty, nie wiem, co robi takiego, zobaczy pan niebawem — rzekła mi pani de Guermantes, woląc, żebym poradził sobie sam.

Podszedł do nas Bloch i spytał w imieniu swojej Amerykanki, kim jest obecna tu młoda księżna, odpowiedziałem, iż to siostrzenica pana de Bréauté, a że Blochowi nic nie mówiło to nazwisko, poprosił o wyjaśnienia.

— Aha! Bréauté — wykrzyknęła pani de Guermantes zwracając się do mnie — pamięta pan o tym, choć to takie stare i odległe! No cóż, był snobem. Ludzie ci sąsiadowali z moją świekrą. Nie interesowało to pana, panie Bloch; to ciekawe i zabawne dla tego małego, który znał dawniej to wszystko, w tymże czasie co ja — dodała pani de Guermantes wskazując na mnie i słowami tymi wykazując mi na różne sposoby, jak wiele minęło czasu.

Związki przyjaźni i poglądy pani de Guermantes uległy od owego momentu przemianom tak nowym, że z perspektywy czasu poczytywała swego uroczego Babala za snoba, Z drugiej strony cofnął się nie tylko w czasie, ale — nie orientowałem się w tej sprawie stawiając pierwsze kroki w wielkim świecie i uważałem go za jedną z najnieodzowniejszych znakomitości Paryża, za kogoś, kto pozostanie na zawsze związany z historią jego salonów, jak Colberta kojarzy się z dziejami rządów Ludwika XIV — miał również etykietkę prowincjonalną, sąsiadował bowiem na wsi ze starą księżną i z księżną des Laumes, która zaprzyjaźniła się z nim jako z wiejskim sąsiadem.. A jednak ów Bréauté, ogołocony z dowcipu, relegowany w lata tak odległe, że trącił już myszką- (dowód, iż Oriana, zapomniała teraz o nim całkiem), i relegowany w okolice Guermantes, stanowił — o czym ani bym pomyślał pierwszego wieczoru, kiedy ukazał mi się w Operze Komicznej, niczym bożek wodny zamieszkały w podmorskiej grocie — więź między mną a księżną, bo skoro pamiętała, że go znałem, byłem i jej dobrym przyjacielem, jeśli nawet nie pochodzącym z jej świata, to przynajmniej żyjącym od bardzo już dawna w tymże co i ona świecie, znacznie dawniej aniżeli niejedna z obecnych tu osób — ale też pamiętała to dość niedokładnie, skoro zapomniała o pewnych szczegółach, które wydawały mi się podówczas zasadnicze, to znaczy że nie bywałem w Guermantes i byłem tylko drobnomieszczaninem z Combray, w okresie kiedy ona przyjechała do kościoła na ślub panny Percepied, kiedy mnie nie zapraszała, mimo niezliczonych próśb Roberta de Saint-Loup, owego roku, który nastąpił po jego zjawieniu się w Operze Komicznej. A mnie wydawało się to sprawą szczególnej doniosłości, w tym bowiem akurat momencie życie księżnej Oriany de Guermantes ukazywało mi się niby Raj, dokąd nigdy wejść nie miałem. Lecz pani de Guermantes ukazywało się ono jako jej właśnie życie codzienne i przeciętne, a skoro od pewnego momentu miałem bywać często. u niej na obiadach i skoro zresztą zaprzyjaźniłem się już wcześniej z ciotką jej i siostrzeńcem, nie wiedziała już dokładniej w jakim okresie rozpoczęła się nasza zażyłość, i nie zdawała sobie sprawy z olbrzymiego anachronizmu, który popełniała cofając początek naszej przyjaźni o kilka lat wcześniej. Wynikałoby bowiem z tego, że znałem panią de Guermantes jako pannę de Guermantes, a tak być nie mogło, i że to nazwisko o złoconych sylabach witałoby mnie na Faubourg Saint-Germain — ja zaś po prostu poszedłem na obiad do pewnej damy, która nie była już dla mnie taką damą jak inne i która zapraszała mnie czasem, nie żebym zstąpił do podmorskiego królestwa Nereid, ale żebym spędził wieczór w loży jej kuzynki.

— Jeśli pana ciekawią szczegóły o panu de Bréauté — dodała zwracając się do Blocha — który niewart był fatygi, niech pan zapyta tego małego (który jest wart sto razy więcej); był z nim u mnie z pięćdziesiąt razy na obiedzie. To u mnie go pan poznał, nieprawdaż? W każdym razie u mnie poznał pan Swanna.

I byłem nie mniej zdumiony tym, iż mogła mniemać, że poznałem może pana de Bréauté nie u niej, a u kogo innego, bo w takim wypadku zacząłbym bywać w świecie, zanim ją poznałem, niż tym, że mniemała, iż to u niej poznałem Swanna. Mniej kłamliwie niż Gilberta, kiedy mówiła o panu de Bréauté: „To nasz stary sąsiad ze wsi, miałam przyjemność gawędzić z nim w Tansonville", bo przecież nigdy dawniej nie bywał u nich w Tansonville, mógłbym powiedzieć: „Sąsiadował z nami na wsi i często odwiedzał nas wieczorem", o Swannie, który w rzeczywistości przypominał mi zgoła co innego niż Guermantów.

— Nie umiałabym panu powiedzieć. Był to człowiek, który potrafił mówić jedynie o książętach krwi. Miał zapas dość zabawnych dykteryjek o mieszkańcach Guermantes, o mojej świekrze, o pani de Varambon, zanim została damą respektową księżnej Parmy. Ale któż dziś pamięta, kim była pani de Varambon? Ten mały tak znał to wszystko, ale wszystko to już skończone, to ludzie, których nazwiska nie istnieją już nawet, a skądinąd nie zasługiwały, by przetrwać.

I zdawałem sobie sprawę — mimo że wielki świat wydaje się czymś niezmiennym i istotnie związki socjalne osiągają tam maksimum koncentracji, a wszystko komunikuje się między sobą — że istnieją w nim zaścianki — a przynajmniej tworzy je Czas — które zmieniają nazwę i nie są już do pojęcia dla tych, co przybywają tam po zmianie konfiguracji.

— Była to poczciwa dama, która plotła niesłychane głupstwa — podjęła księżna, a będąc nieczuła na ową poezję spraw niezrozumiałych, jaką rodzi czas wydobywała ze wszystkiego element komiczny, dający się przyswoić literaturze w stylu Meilhaca, dowcip Guermantów. — W pewnym momencie dostała manii, żeby łykać wciąż pastylki, jakie zapisywano podówczas na kaszel, a które nazywano — dodała śmiejąc się z nazwy tak specjalnej i tak dobrze kiedyś znanej, a dziś nie znanej ludziom, do których mówiła — pastylkami Géraudela. „Droga pani — mówiła moja świekra do pani de Varambon — połykając wciąż te pastylki Géraudela zepsuje sobie żołądek." — „Ależ jakże to, proszę księżnej pani — odparła pani de Varambon — może zaszkodzić na żołądek, skoro idzie w oskrzela?" I to ona właśnie mawiała: „Księżna ma krowę tak piękną, tak piękną, że ją wciąż stawiają za wzór innym."

I pani de Guermantes chętnie opowiadałaby dalej dykteryjki o pani de Varambon, których znaliśmy setki, gdybyśmy nie pojęli, że nazwisko to nie budzi w niewiedzącej pamięci Blocha żadnego z obrazów, jakie wyrastały przed nami, ilekroć napomknęliśmy o pani de Varambon, panu de Bréauté, księciu d'Agrigente, i z tej właśnie racji może otaczał je nimbem według mnie przesadnym, aczkolwiek zrozumiałym — nie dlatego żebym i ja ulegał kiedyś temu czarowi, nasze bowiem błędy i śmieszności rzadko czynią nas w efekcie, nawet jeśli przejrzymy je na wskroś, bardziej wyrozumiałymi na błędy i śmieszności innych. Rzeczywistość, skądinąd mało znacząca, tych odległych czasów zatraciła się tak dalece, że kiedy ktoś nie opodal mnie zapytał, czy Gilberta otrzymała włości Tansonville po swoim ojcu, panu de Forcheville, ktoś odpowiedział:

— Ależ skąd! Pochodzą od rodziny jej męża. Wszystko to zalicza się do strony Guermantes. Tansonville jest o miedzę od Guermantes. Należało niegdyś do pani de Marsantes, matki margrabiego de Saint-Loup. Tylko że były wielkie długi hipoteczne. Wywianowano więc narzeczonego tym majątkiem, a długi spłaciła fortuna panny de Forcheville.

Innym razem ktoś, komu mówiłem o Swannie, aby mu wytłumaczyć, że był to w swoim czasie jeden z naj inteligentniejszych ludzi, rzekł mi: A tak, księżna de Guermantes powtarzała mi jego dowcipy; to ten stary pan, którego poznał pan u niej, nieprawdaż?

Przeszłość uległa w umyśle księżnej takim transformacjom (albo też na liniach demarkacyjnych istniejących w moim umyśle zbywało zawsze tak bardzo jej umysłowi, że nie dostrzegała tego, co było dla mnie wydarzeniem), iż pani de Guermantes mogła przypuszczać, że Swanna poznałem u niej, a pana de Bréauté u kogo innego, użyczając mi tym samym przeszłości światowca, którą za daleko nawet odsuwała w czasie. Księżna miała również bowiem to pojęcie czasu minionego, które ja zyskałem, a nawet ulegając iluzji odwrotnej niż moja, że czas jest krótszy, niż był naprawdę — przeciwnie, przesadzała, odnosząc go do zbyt odległych epok, a zwłaszcza nie zdając sobie sprawy, że nieskończoną jest linia demarkacyjna między momentem, kiedy stanowiła dla mnie nazwisko, a następnie przedmiot mojej miłości, i momentem, kiedy była już dla mnie tylko jakąś tam kobietą światową. Ale oczom jej umykały te różnice i nie zauważyłaby nic szczególniejszego w tym, gdybym był u niej o dwa lata wcześniej, nie wiedząc, że była wtedy inną osobą, z innej parafii, gdyż w osobie swojej nie dostrzegała; jak nie dostrzegałem i ja, braku ciągłości.

Powiedziałem do niej:

— Przypomina mi to pierwszy wieczór spędzony u księżnej Marii de Guermantes, kiedy wydawało mi się, że nie byłem zaproszony i że wyrzucą mnie za drzwi, pani zaś była w czerwonej sukni i w czerwonych trzewiczkach.

— Mój Boże, jakżeż to było dawno — rzekła księżna de Guermantes, podkreślając dla mnie tym sposobem wrażenie czasu minionego. Spoglądała melancholijnie w dal, a jednak położyła szczególny nacisk na ową czerwoną suknię. Poprosiłem, żeby mi ją opisała, co też uczyniła z upodobaniem.

— Teraz już by nikt nie włożył czegoś takiego. Ale podówczas noszono takie suknie.

— Ale czyż nie były ładne? — zagadnąłem.

Lękała się, jak zawsze, dać komuś atut swoimi słowami; powiedzieć coś, co by ją... umniejszyło.

— Ależ skąd, mnie podobały się bardzo. Nie nosi się teraz takich, bo się nie nosi, ale ta moda wróci jeszcze, każda moda powraca, w rzeczach sukien, muzyki, malarstwa — dorzuciła z naciskiem, mniemając, że jest w tej filozofii coś oryginalnego. A jednak smutek starzejącego się człowieka przywrócił jej znużenie, z którym walczy! uśmiech: — Jest pan aby pewien, że miałam wtedy czerwone trzewiczki? Myślę, że to były raczej złote pantofelki.

Zapewniłem, że pamiętam to absolutnie jak dziś, nie podając okoliczności, które pozwalały mi tak twierdzić.

— Bardzo miło z pańskiej strony, że pan to pamięta — rozczuliła się, gdyż kobiety nazywają „czymś miłym" naszą pamięć o ich urodzie; podobnie reagują artyści, kiedy podziwiamy ich dzieła. A zresztą, dokądkolwiek sięgnęłaby już przeszłość, o kobiecie tak inteligentnej jak księżna de Guermantes nie sposób zapomnieć.

— A pamięta pan — zapytała dziękując mi uśmiechem, że zapamiętałem jej suknię i trzewiczki — jak odprowadziliśmy pana, Błażej i ja? Miał pan wtedy dziewczynę, która miała przyjść do pana po północy. Błażej zaśmiewał się na myśl, że składają panu wizyty o tej porze.

Istotnie, tego wieczoru Albertyna miała zajść do mnie po recepcji u księżnej Marii de Guermantes, pamiętałem to równie dobrze jak księżna, ja, któremu Albertyna była teraz równie obojętna, jak byłaby księżnej Orianie, gdyby nawet wiedziała, że dziewczyną, z której powodu nie mogłem do nich wstąpić, była Albertyna. Dopiero po bardzo długim czasie biedni zmarli opuszczają nasze serca, pył ich obojętny miesza się nadal z wydarzeniami przeszłości, zespala je razem. I choć już ich nie kochamy, bywa tak, iż przywołując na pamięć jakiś pokój, aleję, drogę, gdzie znaleźli się o pewnej godzinie, musimy, aby zapełniło się miejsce po nich, poświęcić im jakąś aluzję, nawet nie tęskniąc za nimi, nawet nie wymieniając ich z nazwiska, nie dopuszczając nawet, aby ktoś ich zidentyfikował. (Pani de Guermantes nie identyfikowała bynajmniej dziewczyny, która miała przyjść rzeczonego wieczoru, i jeśli w ogóle dowiedziała się o tym i mówiła, to jedynie dlatego, że pora i okoliczności były niezwyczajne.) Oto ostatnie i raczej niepowabne formy przetrwania.

Księżna Oriana de Guermantes wydała wprawdzie o Racheli sąd sam w sobie przeciętny, zaciekawił mnie jednak on również, wskazywał bowiem nową godzinę na zegarze. Gdyż księżna nie zapomniała bardziej kompletnie niż Rachela wieczoru, jaki aktorka spędziła u niej, i wspomnienie to nie uległo najlżejszej choćby transformacji.

— Powiem panu — rzekła mi — że słucham jej deklamacji z tym większym zainteresowaniem i z tym większym zainteresowaniem słucham oklasków, że przecież to ja ją . wygrzebałam, oceniłam, rozreklamowałam i narzuciłam, w czasie kiedy nikt jej nie znał i wszyscy z niej drwili. Tak, mój mały, zdziwi to pana, lecz najpierwszym domem, gdzie wystąpiła publicznie, był mój dom! Tak, ci wszyscy ludzie rzekomo awangardowi, jak moja świeżo upieczona kuzynka — tu ironicznym gestem wskazała „księżnę" de Guermantes, która dla Oriany pozostała na zawsze panią Ver-durin — daliby jej zdechnąć z głodu nie raczywszy jej wysłuchać, a ja, stwierdziwszy, że to osoba ciekawa, zapropo nowałam jej honorarium, żeby u mnie w domu wystąpiła wobec towarzystwa bardziej niż najlepszego. Mogę powiedzieć, chociaż będą to słowa pretensjonalne i głupie, bo w gruncie rzeczy talent nie potrzebuje nikogo, że to ja ją wylansowałam. Obeszłaby się beze mnie, to jasne.

Żachnąłem się z lekka, księżna Oriana dostrzegłszy to była już gotowa zająć stanowisko przeciwne:

— Tak? Sądzi pan, że talent potrzebuje protekcji? Kogoś, kto by go wydobył na światło dzienne? W gruncie rzeczy może ma pan rację. Ciekawe, powiedział mi pan akurat to, co niegdyś mówił mi Dumas. W takim razie niesłychanie mi pochlebia, że przydałam się na coś, choćby to była bagatela, oczywiście nie. talentowi, lecz renomie tak wielkiej artystki.

Pani de Guermantes wolała jednak porzucić swoją myśl, że talent sam wydobywa się na wierzch jak wrzód, z tej przyczyny, iż było to dla niej bardziej pochlebne, i z tej jeszcze, że od jakiegoś czasu przyjmując ludzi nowych, którzy męczyli ją skądinąd, spokorniała nawet, zasięgając u innych opinii lub rady, żeby uformować sobie pogląd własny.

— Nie potrzebuję mówić panu — podjęła — że ta inteligentna publiczność zwana wielkim światem nie zrozumiała nic absolutnie. Protesty, śmiechy. Daremnie mówiłam: „To ciekawe, interesujące, to coś, czego jeszcze nie było", nie wierzyli mi, jak nie wierzono mi nigdy w żadnym wypadku. Tak samo jak z tym, co deklamowała wtedy, było to coś Maeterlincka, dziś to bardzo znane, ale wtedy wszyscy się z tego naśmiewali, a ja, na cóż, uważałam, że to prześliczne. Dziwi mnie to nawet, kiedy pomyślę, że taka wieśniaczka jak ja, bo mam tylko wykształcenie zwykłej prowincjonalnej panny, polubiła od razu to wszystko. Oczywiście nie potrafiłabym powiedzieć dlaczego, ale mi się to podobało, wzruszało mnie bardzo; a widzi pan, Błażej, a nie jest on nic a nic wrażliwy, aż się zżymał, że to ma taki na mnie wpływ.

Powiedział mi kiedyś: „Nie życzę sobie, żebyś słuchała tych głupstw, chorujesz od tego." I to prawda, biorą mnie za kobietę oschłą, opanowaną — a w środku kłębek nerwów.

W tym momencie zdarzyło się coś nieoczekiwanego. Lokaj oznajmił Racheli, że córka i zięć Bermy chcieliby z nią pomówić. Widzieliśmy już, jak córka Bermy walczyła z przemożną chęcią, by poprosić Rachelę o zaproszenie. Ale kiedy odszedł zaproszony młodzieniec, wzrosła złość młodej pary na matkę, oboje dręczyła myśl, że inni się bawią — krótko mówiąc wykorzystali moment, kiedy Berma poszła do swojego pokoju popluwając nieco krwią, wystroili się w mig jak najwykwintniej, kazali sprowadzić auto i nie zaproszeni zjawili się u  księżnej de Guermantes. Rachela, domyślając się, w czym sęk, a schlebiało jej to w duchu, przybrała ton arogancki i powiedziała lokajowi, że przeszkadzać sobie teraz nie może, niech więc napiszą, co skłoniło ich do tak niezwyczajnego kroku. Lokaj wrócił niosąc bilet, na którym córka Bermy nabazgrała, że nie mogli z mężem oprzeć się chęci słuchania Racheli, proszą więc, żeby pozwoliła im wejść. Rachela uśmiechnęła się, bo pretekst był idiotyczny, ona zaś zatriumfowała. Kazała odpowiedzieć, że strasznie jej przykro, ale zakończyła już swój występ. A w przedsionku, gdzie małżonkowie czekali już nazbyt długo, lokaje jęli tymczasem podrwiwać z niefortunnych petentów. Córka Bermy zawstydziła się afrontem i przypomniała sobie, że Rachela jest niczym wobec jej matki, to zaś skłoniło ją, by doprowadzić do skutku zabiegania, które zaryzykowała najpierw pragnąc po prostu rozrywki. Kazała więc poprosić Rachelę, jak o łaskę, by pozwoliła uścisnąć sobie choć dłoń, skoro nie usłyszy już deklamacji. Rachela gawędziła akurat z pewnym księciem włoskim, urzeczonym jakoby blaskiem jej fortuny, której początek maskowały nieco stosunki wielkoświatowe, niezbyt zresztą obfite; wymiarkowała, jak bardzo odwróciła się sytuacja, rzucając teraz dzieci Bermy do jej kolan. Opowiedziawszy dowcipnie wszystkim o tym przypadku, pozwoliła wpuścić młodą parę, małżonkowie zaś nie dali się prosić, rujnując za jednym zamachem sytuację towarzyską Bermy, jak zrujnowali jej zdrowie. Rachela pojęła w lot, iż okazawszy łaskawą uprzejmość zyska sobie w salonach reputację osoby dobrej — dla młodej zaś pary reputację osób jeszcze nikczemniejszych, czego nie wskórałaby odmawiając. Toteż powitała ich z afektowanie otwartymi ramionami, powiadając tonem przyszłej protektorki, która nie zapomina o swojej wielkości: „Ależ naturalnie! Co za niespodzianka! Księżna będzie zachwycona." Nie wiedząc, iż mniemano w sferach teatralnych, że to ona zaprasza, zlękła się zapewne, czy dzieci Bermy miast zwątpić o jej dobrej woli, na czym zresztą jej nie zależało, gdyby wzbroniła im wstępu, nie zwątpiłyby o jej wpływach. Księżna Oriana oddaliła się instynktownie, im bardziej bowiem ktoś zabiegał o stosunki wielkoświatowe, tym niżej spadał w jej estymie. Nie budziła też w niej estymy teraz właśnie dobroć Racheli, a gdyby ktoś spróbował przedstawić jej dzieci Bermy, odwróciłaby się do nich plecami. Rachela tymczasem układała sobie już w myśli wdzięczne zdanie, którym nazajutrz miała powalić Bermę za kulisami: „Było mi strasznie przykro, byłam zrozpaczona, że pani córka musiała antyszambrować. Gdybym się domyśliła! Posyłała mi bilet za biletem." Nie posiadała się z radości, że zada ten cios Bermie. Może by się cofnęła, gdyby przewidziała, że będzie to cios śmiertelny. Lubimy zostawiać za sobą ofiary, nie w tym jednak stopniu, by ponosić zupełną winę — niechby sobie żyły. A zresztą, gdzież tu była jej wina? Miała z uśmiechem powiedzieć po kilku dniach: „To już przesada, chciałam być milsza dla jej dzieci, niż ona kiedykolwiek była dla mnie, a teraz nie wiele brak, by mnie oskarżono, że ją zamordowałam. Biorę księżnę Orianę za świadka." Wydaje się, że wszelkie szkaradne uczucia aktorów i cała sztuczność życia teatralnego przechodzą na ich dzieci, z tym jednak, że od tej schedy nie odrywa ich uparta praca, jak odrywała Bermę; wielkie aktorki dramatyczne padają często ofiarą intryg domowych, które wokół nich się mota, jak zdarzało im się to tyle razy w ostatnim akcie odgrywanej sztuki.

Życie księżnej Oriany de Guermantes nie przestawało zresztą być bardzo nieszczęśliwe, i to z pewnej racji, w której wyniku deklasowały się równolegle, chociaż w inny sposób, salony, gdzie bywał pan de Guermantes. Ustatkowawszy się już dawno z przyczyn podeszłego wieku, zaprzestał, aczkolwiek wciąż jeszcze krzepki, zdradzać panią de Guermantes i zakochał się w pani de Forcheville, nie znamy jednak dobrze początków tego związku. Uczucie to jednak nabrało aż takich proporcji, że starzec, kochając po raz ostatni, naśladował w tej miłości styl swoich uczuć dawnych i okazywał wobec metresy zaborczość tak wielką, iż, podobnie jak w mojej miłości do Albertyny powtórzyła się, z ogromnymi wariantami, miłość Swanna do Odety, miłość pana de Guermantes przypominała moją miłość do Albertyny. Musiała z nim jadać śniadania i obiady, przesiadywał wciąż u niej; pyszniła się tą miłością wobec swoich przyjaciół, którzy w jej braku nie nawiązywaliby nigdy stosunków z księciem de Guermantes — i schodzili się do pani de Forcheville, żeby go poznać, trochę tak, jak odwiedza się kokotę, żeby poznać monarchę, jej kochanka. Pani de Forcheville stała się już od dawna damą światową, to pewne. Ale rozpoczynając znów, o późnej porze, karierę utrzymanki, i to utrzymanki starca nader pysznego, który był u niej, mimo wszystko, osobistością znaczną, umniejszała się wybierając już tylko te peniuary, które by mu się podobały, starając się dogadzać jego podniebieniu — a przy tym schlebiała przyjaciołom powiadając im, że mówiła mu o nich, jak powiadała mojemu stryjecznemu dziadkowi, iż mówiła o nim Wielkiemu Księciu, który przysyłał mu papierosy; słowem, zdążała do tego — choć wyrobiła sobie pozycję w salonach — wciągana siłą, nowych okoliczności, by stać się znów kimś, kto pojawił mi się za moich lat dziecinnych, damą w różowej sukni. Zapewne, wiele lat minęło od śmierci mojego dziadka, Adolfa. Ale czy fakt, iż wokół nas osoby dawne zastępuje ktoś inny, przeszkadza nam rozpoczynać życie wciąż to samo? Do tych nowych okoliczności przystosowała się powodowana zapewne chciwością, lecz i z tej również racji, że poszukiwana w salonach, dopóki miała córkę na wydaniu, i odstawiona na tor boczny, kiedy Gilberta poślubiła margrabiego de Saint-Loup, pojęła, iż książę de Guermantes, który zrobiłby dla niej wszystko, sprowadzi jej sporo księżnych wielce chyba radych, że spłatają figla swojej przyjaciółce Orianie; może wreszcie zapaliło ją do gry niezadowolenie księżnej, w swoim bowiem kobiecym uczuciu rywalizacji była szczęśliwa, że wzięła nad nią górę.Saint-Loup aż do śmierci wiernie zdradzał żonę. Czyż nie byli oboje spadkobiercami pana de Guermantes i Odety zarazem,, która skądinąd zostanie zapewne główną spadkobierczynią księcia? A zresztą nawet siostrzeńcy Courvoisier, bardzo wymagający, pani de Marsantes, księżna de Trania bywali tam żywiąc nadzieję na spadek i nie przejmując się, że mogłoby to sprawić przykrość pani de Guermantes, którą Odeta, urażona dowodami jej wzgardy, oczerniała.

Stary książę de Guermantes nie pokazywał się już u nikogo, z nią bowiem spędzał całe dni i wieczory. Dziś jednak wstąpił na chwilę, gdyż i ona tu była, nie zważając na przykrość spotkania z żoną. Nie dostrzegłem go i z pewnością bym chyba nie poznał, gdyby mi go wyraźnie nie wskazano. Był już tylko ruiną — ale wspaniałą, i mniej jeszcze niż ruiną, był owym pięknym romantycznym fragmentem, jak na przykład skała wśród burzy. Smagana ze wszech stron falami cierpienia, gniewna, że cierpi, że śmierć otacza ją wznoszącym się wciąż przypływem, twarz jego, nadżarta niby głaz, zachowała swój styl, orli profil, który podziwiałem zawsze; była nadkruszona jak owe piękne antyczne głowy, nazbyt już zniszczone — a jednak jesteśmy szczęśliwi, jeśli możemy ozdobić nimi gabinet naszej pracy. Powiedziałbyś tylko, iż należała, do epoki niż ongi dawniejszej, nie tylko dlatego, że powierzchnia jej, kiedyś bardziej lśniąca, stała się szorstka i pełna załomów, lecz i z tej racji, że w miejsce wyrazu subtelnego i wesołego pojawił się wyraz niezależny od woli, nieświadomy, który skonstruowała choroba, walka ze śmiercią, opór i trud życia. Arterie straciwszy całą. elastyczność nadały tej twarzy niegdyś promiennej twardość rzeźby. I książę, nie domyślając się tego, odsłaniał płaszczyzny karku, policzków, czoła, gdzie całą jego istotę, zmuszoną jak gdyby czepiać się zajadle każdej minuty, zdawała się wstrząsać tragiczna wichura, a tymczasem siwe kosmyki wspaniałej czupryny, dziś już przerzedzonej, chłostały pianą tonący przylądek twarzy. I jak gdyby patrząc na refleksy przedziwne, jedyne, jakie tylko nadciągająca burza, która wszystko pochłonie, użycza skałom będącym aż do tej chwili innej barwy — pojąłem, iż ołowiana szarość policzków drętwych i zniszczonych, wełniąca się i niemal biała szarość rozwijanych kosmyków, słaby blask czający się jeszcze w oczach prawie już ślepych nie były barwami nierealnymi, przeciwnie, aż nazbyt rzeczywistymi, a przy tym fantastycznymi, wziętymi z palety o gamie kolorów nie dającej się naśladować w swoich przeraźliwych a profetycznych czerniach starości i nadchodzącej śmierci.

Książę zabawił tylko dłuższą chwilę — dość, abym pojął, że Odeta zapatrzona w młodszych supirantów kpiła sobie z niego. Ale, rzecz ciekawa, on, co kiedyś był niemal śmieszny w swoich pozach króla teatralnego, przybrał wygląd naprawdę wspaniały i przypominał trochę swojego brata, do którego upodobniła go starość, usuwając zeń wszelkie akcesoria. I jak jego brat, on, taki niegdyś pyszny, chociaż na inny sposób, wydawał się niemal ugrzeczniony, choć też na inny sposób. Nie dotknęło go bowiem zniedołężnienie brata, co skończył na tym, że z uprzejmością chorego, który stracił pamięć, kłaniał się tym, którymi niegdyś gardził. Ale był już bardzo stary i kiedy chciał przejść przez drzwi i kierując się ku wyjściu zejść ze schodów, starość będąca mimo wszystko stanem dla człowieka naj nędzniejszym, stanem, który go spycha z wierzchołka niemal identycznie jak królów z tragedii greckich, starość, zmuszając go; by przystanął w drodze krzyżowej, jaką staje się życie zagrożonych zniedołężnialców, ażeby otrzeć spotniałe czoło, namacać nogą, wyszukać starannie oczyma umykający stopień, gdyż potrzebna mu była dla chwiejnych kroków i dla zamglonych oczu podpora, starość nadawała mu bez jego wiedzy wygląd kogoś, kto zwraca się do innych z cichą i nieśmiałą prośbą, starość uczyniła go, chociaż pozostawał nadal dostojny, kimś „błagalnym".

Nie mogąc już obejść się bez Odety, przesiadując u niej stale w jednym i tym samym fotelu, skąd — starość i podagra —- podnosił się z trudem, pan de Guermantes pozwalał jej przyjmować przyjaciół aż nazbyt kontentych, że są prezentowani księciu, i którzy nie przerywając mu słuchali jego opowiadań o dawnych salonach, o margrabinie de Villeparisis i o księciu de Chartres.

Tak więc na Faubourg Saint-Germain owe na pozór nie do zdobycia pozycje księstwa de Guermantes, pana de Charlus utraciły swoją nienaruszalność, jak wszystko zmienia się na świecie pod działaniem zasady wewnętrznej, o której nikt nie pomyślał: u pana de Charlus miłość do Charliego, która uczyniła go niewolnikiem Verdurinów, a potem — zramolenie; u pani de Guermantes gusta do wszelkich nowinek i do sztuki; u pana de Guermantes miłość wyłączna, z tych, jakie zdarzały mu się już w życiu — ale którą słabość podeszłego wieku czyniła bardziej tyrańską, a której słabostkom surowość salonu księżnej Oriany, gdzie książę przestał pokazywać się w ogóle — a zresztą salon ów już nie funkcjonował — nie przeciwstawiała swojej negacji, swojego odkupienia światowego. Tak zmienia się kształt rzeczy tego świata; tak ośrodek imperiów i kadaster fortun, i oficjalna karta pozycyj, to wszystko, co wydawało się definitywne, podlega wieczystym prze róbkom, oczy zaś człowieka, który żył, mogą oglądać zmiany jak najbardziej kompletne tam akurat, gdzie wydawały mu się niemożliwe.

Chwilami, pod spojrzeniem starych obrazów zgromadzonych przez Swanna z „kolekcjonerskim" ładem, który decydował o niemodnym i staroświeckim charakterze tej sceny, sceny z księciem jakby wyciętym z rycin Restauracji i z kokotą absolutnie w stylu Drugiego Cesarstwa, odzianą w któryś z jego ulubionych peniuarów, księciu przerywał skrzek damy w różowościach; milkł i wlepiał w nią srogi wzrok. Kto wie, czy nie spostrzegł się, że i ona, podobnie jak księżna Oriana, plotła niekiedy głupstwa; kto wie, czy wśród starczych urojeń nie wydawało mu się, że to pani de Guermantes jakimś niewczesnym dowcipem przerywa mu wpół zdania — i że siedzi w pałacu Guermantów, jak uwięzione dzikie bestie wyobrażają sobie przez moment, że są wolne, na pustyniach Afryki. I podnosząc raptem głowę — oczka miał małe, żółte, okrągłe, błyszczące jak. u dzikich zwierząt —. wpijał się w Odetę jednym z owych spojrzeń, jakie rzucał pani de Guermantes (przejmowało mnie to zawsze dreszczem), jeżeli mówiła czasem za wiele. Tak książę popatrywał przez chwilę na zuchwałą damę w różowościach. Lecz ona, stawiając mu czoła, nie odrywała odeń wzroku, i po chwili, która widzom wydawała się długa, stary dziki zwierz, ujarzmiony, orientując się, że nie jest wolny jak u księżnej Oriany, na owej Saharze, dokąd wstęp wskazywała mata na schodach, lecz u pani de Forcheville, w klatce ogrodu zoologicznego, wtulał w ramiona głowę, z której zwisała grzywa jeszcze gęsta, nie mógłbyś powiedzieć: płowa czy biała, i podejmował tok opowieści. Zdawał się nie rozumieć, co chciała powiedzieć pani de Forcheville, bo i zresztą na ogół nie miewało to wielkiego sensu. Dopuszczał, aby obok niego zapraszała swoich przyjaciół na obiad; powodując się manią nabytą jeszcze wśród swoich dawnych amorów, a która nie mogła dziwić Odety nawykłej do podobnej manii u Swanna, manii, co mnie wzruszała przypominając mi moje pożycie z Albertyna, wymagał, by te osoby odchodziły wcześniej, chciał bowiem ostatni powiedzieć Odecie dobranoc. Nie trzeba nawet wspominać, że skoro tylko odszedł, u Odety zjawiali się nowi goście. Lecz książę nie domyślał się tego lub wolał nie okazywać, że się domyśla: wzrok starców słabnie, jak tępieje im słuch, zaciemnia się bystrość, a samo już znużenie nakazuje czujności odpoczynek. I w pewnym wieku to w postać z Moliera — nawet nie w olimpijskiego kochanka Alkmeny, ale w pociesznego Geronta — nieuchronnie zmienia się Jowisz. Odeta skądinąd zdradzała pana de Guermantes hołubiąc go przy tym, ale bez wdzięku, bez wielkości. Była w tej roli przeciętna, jak i zresztą w każdej innej. Nie dlatego by życie nie wyznaczało jej często ról pięknych — po prostu odgrywać ich nie umiała.

Istotnie, ilekroć później chciałem się z nią zobaczyć, nigdy mi się to nie udawało, pan de Guermantes bowiem, pragnąc połączyć wymogi swojej osobistej higieny z. wymogami zazdrości, pozwalał jej tylko na przyjęcia popołudniowe, i to pod warunkiem, żeby odbywały się bez tańców. Przyznała mi się szczerze, że trzymał ją w zamknięciu, a przyznała się z różnych powodów. Głównym był ten, iż wyobrażała sobie, chociaż pisywałem tylko artykuły i publikowałem tylko studia, że jestem znanym autorem, dzięki zaś temu powiedziała nawet w swojej dobroduszności, wspominając czasy, kiedy kręciłem się po Alei Akacjowej, żeby spoglądać, jak przechodziła, a także czasy, kiedy później bywałem u niej:

— Ach! Gdybym mogła przypuścić, że wyrośnie z pana wielki pisarz!

Otóż usłyszawszy od kogoś, że pisarze lubią towarzystwo kobiet, żeby zdobywać materiał i wyciągać od nich historie miłosne, stawała się znów teraz przy mnie, pragnąc wzbudzić moje zainteresowanie, zwykłą kokotą. Opowiadała mi więc:

— No i tak na przykład był kiedyś pewien pan, co zadurzył się we mnie, a ja też kochałam się w nim do szaleństwa. Prowadziliśmy boski żywot. Wybierał się do Ameryki, miałam z nim pojechać. W przeddzień wyjazdu doszłam do przekonania, że lepiej będzie nie umniejszać miłości, która i tak nie zdoła utrzymać się zawsze na takich wyżynach. Spędziliśmy razem nasz ostatni wieczór, on był pewien, że z nim pojadę; i była to noc szalona, zażywałam z nim niewysłowionych rozkoszy i rozpaczałam zarazem, że nie ujrzę go więcej. Rankiem podarowałam nawet mój bilet jakiemuś . nieznajomemu podróżnemu. Chciał go zresztą kupić ode mnie. Odpowiedziałam: „Nie, oddaje mi pan tak wielką przysługę, że nie chcę żadnych pieniędzy."

A potem znów inna historia:

— Któregoś dnia byłam na Polach Elizejskich, pan de Bréauté, którego spotkałam raz jeden, jął mi się przyglądać z taką natarczywością, że przystanęłam, pytając, co go upoważnia, by mi się tak przyglądał. Odpowiedział: „Przyglądam się, bo ma pani bardzo śmieszny kapelusz." I była to prawda. Był to maleńki kapelusik przystrojony bratkami, okropna była ówczesna moda. Ale mnie rozwścieczył, odpowiedziałam więc: „Zabraniam panu odzywać się do mnie w ten sposób." Zaczęło padać. Powiedziałam więc: „Wybaczyłabym panu tylko wtedy, gdyby miał pan powóz." — „Ano mam właśnie i odwiozę panią." — „Nie, chcę tylko pański powóz, pana — nie." Wsiadłam do powozu, a on poszedł moknąc. Ale wieczorem zjawia się u mnie. No i kochaliśmy się szaleńczo całe dwa lata.

Niech pan kiedy pójdzie ze mną na herbatę, a opowiem, jak poznałam pana de Forcheville. W gruncie rzeczy — powiedziała tonem melancholijnym -- życie minęło mi jak w klasztorze, bo żywiłam tylko wielkie uczucia dla mężczyzn straszliwie zazdrosnych. Nie mówię o panu de Forcheville, bo w gruncie rzeczy był to tępak, a ja umiałam kochać naprawdę tylko ludzi inteligentnych. Toć pan Swann, proszę pana, był równie zazdrosny jak ten biedny książę; ale wyrzekłam się dla księcia wszystkiego, bo wiem, że w domu nie jest szczęśliwy. Dla pana Swanna wyrzekałam się wszystkiego, bo kochałam go do szaleństwa, i uważam, że można doskonale poświęcić taniec, świat i wszystko inne temu, co może uszczęśliwić albo chociaż uwolnić od zmartwień kochającego nas mężczyznę. Biedny Karol, był taki inteligentny, taki czarujący, w tym rodzaju właśnie mężczyzn kochałam.

Może to była i prawda. Był czas, kiedy Swann jej się podobał, ale wtedy akurat nie był „w jej guście". Go prawda „jej gust", nawet i w czasach późniejszych, nie istniał nigdy. A przecież kochał ją wtedy tak bardzo i tak boleśnie. Zdumiewał się później ową sprzecznością. I nie mogła to być, jedyna sprzeczność, jeżeli pomyślimy, jak ogromna jest w życiu mężczyzn proporcja cierpień zadawanych przez kobiety, które nie były „w ich guście". Może wynika to z wielu przyczyn: przede wszystkim dlatego, że jeśli nie są „w naszym guście", pozwalamy się kochać nie kochając nawzajem, wskutek czego dopuszczamy, by w zwyczajny tryb naszego życia weszła kobieta nie „w naszym guście", co nie stało się nigdy w przypadku kobiety „w naszym guście", która, czując się pożądaną, ceniłaby się, zgadzałaby się tylko na rzadkie spotkania, nie zainstalowałaby się tak w naszym życiu, w każdej jego godzinie, gdyż później, jeśli pojawi się miłość, a z kobietą „nie w naszym guście" się rozstaniemy — przyczyną może być waśń, podróż, w której pozostawia się nas bez listów — wtedy wyszarpuje się nam nie jedną więź, lecz tysiąc. Następnie, jest to nawyk sentymentalny, skoro bowiem u podstaw nie ma wielkiego pożądania fizycznego, a miłość się rodzi, mózg pracuje tym usilniej: miast potrzeby powstaje cały romans. Nie okazujemy niedowierzania kobietom nie będącym ,,w naszym guście", pozwalamy im, żeby nas kochały, a jeśli pokochamy je następnie, kochamy je sto razy więcej niż inne, nie doznając przy nich nawet satysfakcji, jaką daje zaspokojenie żądzy. Z tych i z wielu innych względów fakt, iż najbardziej martwimy się przez kobiety nie będące „w naszym guście", wynika nie tylko z owego szyderstwa losu, który urzeczywistnia nasze szczęście pod formą najmniej przypadającą nam do smaku. Kobieta „w naszym guście" rzadko bywa niebezpieczna, gdyż nas nie chce, zaspokaja nas i niebawem opuszcza, nie instaluje się w naszym życiu, co zaś w miłości jest niebezpieczne i rodzące cierpienia, to nie sama kobieta, lecz jej codzienna obecność, nasza ciekawość, co kobieta robi w każdym momencie; to nie kobieta, to przyzwyczajenie.

W tchórzostwie swoim powiedziałem, że to miło i szlachetnie z jej strony, wiedząc, jak było to fałszywe, i wiedząc, że otwartość jej miesza się z kłamstwem.. Rozmyślałem z przerażeniem, w miarę jak opowiadała mi o swoich przygodach miłosnych, o tym wszystkim, o czym Swann nie wiedział i co sprawiłoby mu tyle cierpienia, skupił bowiem swoją czułość na tej istocie i odgadywał bezbłędnie po prostu ze spojrzeń, jakimi obrzucała mężczyznę czy kobietę, kto z nieznajomych jej się podoba, a kto nie. W rzeczywistości robiła to tylko dlatego, by, w swoim mniemaniu, dostarczyć mi nowych tematów. Myliła się, nie dlatego by jak świat światem nie zasilała obficie zasobów mojej wyobraźni, ale z tej racji, że to ja w sposób znacznie bardziej niezależny od woli i za pomocą, aktu emanującego ze mnie wydobywałem z niej, bez jej wiedzy, prawa życia.

Pan de Guermantes zachowywał swoje gromy jedynie dla księżnej Oriany, z przyczyny jej zbyt swobodnych znajomości, na które pani de Forcheville nie zaniedbywała zwracać jego podrażnionej uwagi. Toteż księżna była bardzo nieszczęśliwa. Go prawda, pan de Charlus, któremu wspomniałem kiedyś o tym, zapewnił mnie, że to nie jego brat zawinił najpierw i że legenda o czystości obyczajów księżnej była w istocie swojej utkana z nieprzebranej liczby zręcznie skrywanych miłostek. Nie słyszałem o tym nigdy. Każdy prawie widział panią de Guermantes w innym świetle. W umysłach dominowało jednak pojęcie, że była zawsze kobietą bez skazy. Nie mogłem zdecydować, które z tych dwóch pojęć odpowiadało prawdzie, owej prawdzie niemal zawsze nie znanej trzem czwartym ludzi. Pamiętam doskonale pewne błękitne i błądzące spojrzenia, jakie księżna de Guermantes rzucała w głównej nawie kościoła w Combray, ale doprawdy spojrzenia te nie zaprzeczały żadnemu z dwóch owych pojęć, a jedno i drugie pojęcie mogło nadać im sens różny i możliwy w jednakim stopniu. W mojej dziecinnej głupocie wziąłem je kiedyś przez chwilę za spojrzenia miłosne przeznaczone dla mnie. Zrozumiałem później, że były to łaskawe spojrzenia udzielnej pani, podobne spojrzeniom na witrażach kościoła, przeznaczone dla wasali. Czyż należało teraz przypuszczać, że prawdziwym było moje pojęcie pierwsze i że jeśli później księżna nigdy nie mówiła mi o miłości, to dlatego iż bardziej lękała się skompromitować z przyjacielem swojej ciotki i siostrzeńca aniżeli z nieznajomym chłopcem, napotkanym przypadkowo u Świętego Hilarego w Combray?

Księżna mogła przez moment być szczęśliwa czując, iż przeszłość jej jest solidniejsza, skoro ja ją z nią dzielę, lecz po kilku pytaniach, jakie jej zadałem na temat prowincjonalizmu pana de Bréauté, którego w tym czasie niezbyt odróżniałem od pana de Sagan czy pana de Guermantes, zajęła znowu swój punkt widzenia kobiety światowej, to znaczy kobiety gardzącej życiem salonów. Rozmawiając ze mną księżna oprowadzała mnie po pałacu. W pomniejszych salonach napotykaliśmy ludzi z tym domem zaprzyjaźnionych, którzy woleli się odseparować, ażeby słuchać muzyki. W saloniku empirowym, gdzie kilku nielicznych tu wyfraczonych mężczyzn siedziało na kanapie, stał, obok owalnego lustra podtrzymywanego przez Minerwę, prostokątny szezlong, pośrodku wgłębiony niczym kołyska, na którym leżała młoda kobieta. Miękkość jej pozy — nieznajoma nie ruszyła się nawet na widok wchodzącej księżnej — kontrastowała z cudownym blaskiem empirowej sukni z jasnowiśniowego jedwabiu, przy którym by zbladły najszkarłatniejsze fuksje, w owej zaś mieniącej się perłowa tkaninie deseń i kwiaty zdawały się wytłoczone z dawien dawna, tak były wklęsłe. Aby powitać księżnę, skłoniła lekko piękną ciemną głowę. Był biały dzień, że jednak zażądała, by w oknach zaciągnięto zasłony, chcąc z tym większym skupieniem słuchać muzyki, zapalono, żeby ktoś" nie skręcił nogi, urnę umieszczoną na trójnogu, w które] tęczował delikatny blask. W odpowiedzi na moje pytanie księżna objaśniła, że jest to pani de Sainte-Euverte. Zaciekawiłem się tedy, co ma wspólnego z dawniej mi znaną panią de Sainte-Euverte. Pani de Guermantes powiedziała, że to żona jednego z jej wnuków — a wydając się pogodzona z myślą, że młoda kobieta jest z domu La Rochefoucauld, zaprzeczyła za to, jakoby znała kiedykolwiek Sainte-Euverte'ów. Przypomniałem jej pewien wieczór (o którym co prawda słyszałem tylko), kiedy księżna des Laumes ponownie spotkała Swanna. Pani de Guermantes zapewniła mnie, że w ogóle nie była na tej recepcji. Księżna była zawsze nieco kłamliwa, a teraz cecha ta spotęgowała się w niej jeszcze. Pani de Sainte-Euverte reprezentowała dla niej salon — dość co prawda z czasem podupadły — którego lubiła się wypierać. Nie nalegałem dłużej.

— Nie, na kogo mógł pan natknąć się u mnie, bo miał dowcip, to na męża osoby, o której pan mówi, a z którą ja nie utrzymywałam stosunków.

— Ależ ona nie miała męża!

— Tak pan sobie wyobraził, ponieważ byli separowani, ale on znacznie od niej przyjemniejszy.

Zrozumiałem w końcu, iż kolos, mężczyzna olbrzymi i nad podziw barczysty, siwy jak gołąb, mężczyzna, którego spotykałem mniej więcej wszędzie, nie znając jego nazwiska, był mężem pani de Sainte-Euverte. Umarł zeszłego roku. Go zaś do siostrzenicy — nie mam pojęcia, czy przez: chorobę żołądka, nerwów, skrzep, połóg odbyty niedawno lub spodziewany czy nieudany, słuchała muzyki na leżąco i nie ruszała się, ktokolwiek by wszedł. Najprawdopodobniej, dumna ze swoich czerwonych jedwabi, zamierzała, wyciągnięta na szezlongu, stylizować się na panią Récamier. Nie zdawała sobie sprawy, że dzięki niej znów rozwinęło się we mnie owo nazwisko Sainte-Euverte, które po tak długiej przerwie wyznaczało przestrzeń i ciągłość Czasu. Czas bowiem, czas kołysała w owej łódeczce, gdzie kwitło nazwisko Sainte-Euverte'ów i styl empire w jedwabiach z czerwonych fuksji. Pani de Guermantes oświadczała zawsze, że nienawidzi owego stylu empire; tym samym więc nienawidziła go i teraz, podążając za modą, aczkolwiek z pewnym opóźnieniem.. Nie wdając się w szczegóły mówiła o Davidzie, którego nie znała prawie, we wczesnej młodości uważała pana Ingres za najnudniejszego z szabloniarzy, po czym nagle za najrozkoszniejszego z mistrzów nowej Sztuki — żeby z kolei znienawidzić Delacroix. Mniejsza z tym, po jakich stopniach przeszła od kultu do potępienia, bo są to odcienie smaku, które krytyk sztuki naświetla już o dziesięć lat wcześniej, nim kobiety inteligentne zaczną rozprawiać na ich temat. Skrytykowawszy styl empire przeprosiła mnie, że mówiła o ludziach tak nieważnych jak Sainte-Euverte'owie i o takich bredniach jak strona prowincjonalna pana de Bréauté, była bowiem równie daleka od dociekania, dlaczego mnie to interesuje, jak pani de Sainte-Euverte-La Rochefoucauld, w dbałości o swój żołądek lub ingresowskie efekty, była daleka od domysłów, że zachwyciłem się jej nazwiskiem i nazwiskiem jej męża, a nie sławniejszym niż one nazwiskiem jej krewnych, i że wyznaczyłem jej coś na kształt funkcji, aby w tym pokoju pełnym symboli kołysała Czas.

— Ale jakżeż ja mogę mówić panu o tych bredniach i jakim cudem może interesować to pana? — żachnęła się księżna. Wyrzekła to zdanie półgłosem, nikt dosłyszeć jej nie zdołał. Lecz pewien młodzieniec (który zaciekawił mnie następnie dzięki swojemu nazwisku, znacznie mi niegdyś bliższemu aniżeli nazwisko „de Sainte-Euverte") poderwał się z rozpaczą i oddalił, by słuchać w większym skupieniu. Grano akurat Sonatę Kreutzerowską, młodzieniec jednak, nieuważnie przeczytawszy program, myślał, że to „kawałek" Ravela, dorównujący, jak mu oznajmiono, pięknością Palestrinie, ale trudny do zrozumienia. Zmieniając nerwowo miejsce potrącił w półmroku szafkę, dzięki czemu wiele osób nie omieszkało się obejrzeć, przerywając sobie na moment torturę „religijnego" słuchania Sonaty Kreutzerowskiej. A pani de Guermantes i ja, przyczyny tego drobnego zamieszania, przeszliśmy szybko do drugiego pokoju.

— I jakżeż takie drobiazgi mogą interesować człowieka tak jak pan utalentowanego? Bo widziałam też, jak przed chwilą ugadywał się pan z Gilbertą de Saint-Loup. To niegodne pana. Dla mnie ta kobieta to dosłownie zero, to nawet nie kobieta, to coś — z przedmiotów mi znanych — najbardziej sztucznego i mieszczańskiego pod słońcem (gdyż nawet do obrony Intelektualizmu księżna mieszała swoje przesądy arystokratyczne). A następnie, czy powinien pan bywać w takich domach jak ten? Dziś, no, rozumiem jeszcze, Rachela deklamowała, mogło to pana zaciekawić. Ale choć była znakomita, nie pokazuje takiej publiczności tego, co naprawdę potrafi. Urządzę dla was obojga śniadanie. Wtedy się pan przekona, kto to taki. Ależ ona góruje, i to jak, nad tymi tu wszystkimi. A po śniadaniu zadeklamuje panu Verlaine'a. A potem mi pan powie. Ale przyjść na taki wielki spęd, nie, to w głowie się nie mieści, że pan przyszedł.. Chyba żeby robić studia... — dodała z pewnym wahaniem, ostrożna, nie zagalopowując się zbytnio, nie wiedziała bowiem dokładnie, na czym mógłby polegać ów rodzaj niepojętych operacji, do których robiła aluzję.

— Czy nie sądzi pani — zagadnąłem księżnę — że dla pani de Saint-Loup to pewna przykrość być obecną, tak jak teraz właśnie, na występie dawnej kochanki jej męża?

Zaobserwowałem, jak na twarzy pani de Guermantes powstaje ukośna kreska, która z naszymi myślami niezbyt przyjemnymi łączy łańcuchem rozumowań to, co słysze liśmy z czyichś ust. Rozumowania to nie wyrażone wprawdzie, ale żadne poważne słowo, jakie wtedy wypowiemy, nie otrzyma nigdy odpowiedzi ani w mowie, ani na piśmie. Tylko głupcy dopominają, się po dziesięć razy o odpowiedź na list napisany całkiem zbytecznie — i który stanowi! gafę; gdyż na podobne listy odpowiada się zawsze tylko czynami, kobieta zaś, którą uważacie za niedbałą,, ponieważ wam nie odpisała, mówi wam przy spotkaniu „pan" zamiast zwracać się do was po imieniu. Moja aluzja do romansu Roberta z Rachelą nie miała w sobie nic aż tak poważnego, mogła więc tylko urazić panią de Guermantes drugą, przypominając jej, że byłem przyjacielem Roberta i może jego powiernikiem wśród rozczarowań, jakie sprawił Racheli wieczór u księżnej dla niej wydany. Ale nie wytrwała przy swoich myślach, znikła kreska zwiastująca burzę i pani de Guermantes odpowiedziała na moje pytanie tyczące się pani de Saint-Loup:

— Moim zdaniem, proszę pana, Gilbercie jest to tym bardziej obojętne, że nigdy nie kochała męża. To potworek. Kochała pozycję, nazwisko, kuzynostwo ze mną, przyjemnie jej było wydobyć się z błota, a następnie myślała już tylko o tym, żeby tam wrócić. Powiem panu, że bardzo mnie to martwiło ze względu na biednego Roberta,, bo choć orłem nie był, orientował się doskonale i w tym,, i w mnóstwie innych rzeczy. Nie powinnam tak mówić,, bo ona jest mimo wszystko moją siostrzenicą i nie mant konkretnych dowodów, by go zdradzała, ale działy się tam różności. Ależ tak, mogę pana zapewnić, że Robert chciał się pojedynkować z jakimś oficerem z Méséglise, Przecież właśnie dlatego Robert się zaciągnął, wojna wydała mu się wyzwoleniem od strapień rodzinnych; jeśli pan chce wiedzieć, co myślę, nie zabito go — to on dat się zabić. A ona nie zgryzła się ani trochę, nawet się nie zdziwiła, rzadki to cynizm w podkreślaniu swojej obojęt ności, i zmartwiło mnie to bardzo, gdyż bardzo kochałam biednego Roberta. Zdziwi to pana może, no cóż, nie znają mnie właściwie, ale zdarza mi się jeszcze pomyśleć o nim: nie zapominam nikogo. Nigdy mi nic nie mówił, ale domyślał się, że odgadłam wszystko. Ale widzi pan, jeśli nawet tak mało kochała męża, czy powinna z taką flegmą kręcić się po salonie, gdzie znalazła się kobieta, której ów mąż był przez tyle lat zapamiętałym kochankiem? Można nawet powiedzieć, że był nim zawsze, jestem bowiem pewna, że ten romans nie ustał nawet podczas wojny. Ależ ona powinna skoczyć jej do gardła! — zawołała księżna, niepomna, że sama zaprosiwszy kiedyś Rachelę ułatwiła scenę, którą uważała za nieuniknioną, a skoro Gilberta kochała męża, działała może z okrucieństwem. — Nie, proszę pana — zakonkludowała — to świnia.

Wyraz ten przeszedł pani de Guermantes przez usta, wywodziła się bowiem z grona Guermantów gustujących w kompanii aktorek, następnie z tej racji, że przeszczepiła go ze stylu osiemnastowiecznego, który poczytywała za pełen jędrności, a w końcu dlatego iż uważała, że jej wszystko wolno. Lecz wyraz ten podyktowała jej również i nienawiść, jaką żywiła dla Gilberty, księżnę korciło, żeby zadać Gilbercie cios, jeśli nie bezpośredni, to przynajmniej per procuram. A jednocześnie pani de Guermantes sądziła, iż usprawiedliwi przez to cały system swojego postępowania wobec Gilberty, a raczej wymierzonego w Gilbertę, zarówno wśród obcych, jak w rodzinie, usprawiedliwi właśnie z punktu widzenia interesów Roberta, a także po nim sukcesji.

Ale że czasem gotowe nasze sądy natrafiają na nieprzewidziane fakty, dla których trudno by znaleźć jakieś oczywiste wytłumaczenie, Gilberta, zapewne pod tym lub owym względem nieodrodna córka swojej matki (odziedziczyła po niej ową uczynność, którą wziąłem bezwiednie w ra chubę prosząc, aby poznajomiła mnie z młodziutkimi dziewczętami), wyciągnęła po krótkim namyśle praktyczny wniosek z mojej prośby, i to — zapewne, żeby profit pozostał w rodzinie — wniosek śmielszy, niżbym w ogóle mógł się spodziewać; powiedziała mi:

— Jeśli pan pozwoli, odszukam tu moją córkę, żeby przedstawić ją panu. Jest na dole, gada z małym Mortemartem i z innymi nieciekawymi chłopczykami. Jestem pewna, że zyska pan w niej przemiłą przyjaciółkę.

Zapytałem, czy Robert był kontent, że ma córkę.

— O tak, był z niej bardzo dumny! Lecz naturalnie, sądzę tak biorąc pod uwagę jego gusty — dodała prostodusznie Gilberta — wolałby jednak syna.

Dziewczyna ta, mająca tak wielkie nazwisko i fortunę, mogła przejmować matkę nadzieją, że poślubi księcia krwi i ukoronuje tym sposobem dzieło pochodzące od Swanna i jego żony, lecz wybrała później za męża jakiegoś nieznanego literata — nie cechował jej bowiem żaden snobizm — i sprowadziła swoją rodzinę poniżej poziomu, od którego rodzina ta piąć się zaczęła. I było to czymś nad wyraz trudnym przekonać młode pokolenie, że" dziadkowie tych skromnych małżonków mieli kiedyś świetną pozycję. Nazwiska Swanna i Odety de Crécy zmartwychwstały cudem, by ludzie mogli nas informować, żeśmy się mylili — bo ta rodzina nie była wcale znowu aż tak nadzwyczajna.

Zdziwienie moje i radość z owych słów zastąpiło bardzo szybko, kiedy pani de Saint-Loup podążała do innego salonu, owo pojęcie Czasu minionego — i pojęcie to, ono również, przywracało mi na swój sposób pannę de Saint-Loup, . choć nigdy nie widziałem jej przecież. Przypominając skądinąd większość istot, czyż nie była jak w lesie owa „gwiazda", gdzie zbiegają się drogi, jak i w życiu, wiodące z najróżniejszych kierunków? Liczne były dla mnie drogi koncentrujące się w pannie de Saint-Loup i z niej promieniujące. A nade wszystko stykały się w niej dwie wielkie „strony", gdzie tak często przechadzałem się i marzyłem. — poprzez jej ojca, Roberta de Saint-Loup, strona Guermantes, poprzez jej matkę, Gilbertę, strona Méséglise, która była „stroną Swanna". Jedna poprzez matkę tej dziewczyny i Pola Elizejskie wiodła mnie aż do Swanna i do moich wieczorów w Combray, w stronę Méséglise; druga — poprzez jej ojca do moich godzin popołudniowych w Balbec, gdzie widziałem go znów nad rozsłonecznionym morzem. I już między tymi dwiema drogami formowały się drogi poprzeczne. Gdyż do tego rzeczywistego Balbec, gdzie poznałem Roberta, w znacznej mierze tak bardzo chciałem pojechać pod wpływem Swanna, który opowiadał mi o kościołach, a zwłaszcza o kościele „ perskim" — a następnie, poprzez Roberta de Saint-Loup, siostrzeńca księżnej Oriany de Guermantes, wracałem, tu raz jeszcze Combray, w stronę Guermantes. Ale w wielu jeszcze punktach moje życie wiodło do panny de Saint-Loup, do damy w różowym, która była jej babką, a którą, poznałem u mojego wujecznego dziadka. Tu nowa poprzeczka, gdyż lokaj owego dziadka, który wprowadził mnie tego dnia, a później podarowawszy mi fotografię pozwolił zidentyfikować damę w różowym, był ojcem młodzieńca, którego kochał nie tylko pan de Charlus, lecz i ojciec panny de Saint-Loup i z jego przyczyny unieszczęśliwił jej matkę. I czyż to nie dziadek panny de Saint-Loup, Swann, mówił mi po raz pierwszy o muzyce Vinteuila, jak Gilberta mówiła mi pierwsza o Albertynie? Otóż, mówiąc Albertynie o muzyce Vinteuila odkryłem, kim była jej wielka przyjaciółka, i rozpocząłem z nią życie, które ją przywiodło do śmierci, a mnie nabawiło tylu strapień. I to przecież ojciec panny de Saint-Loup pojechał do Albertyny, żeby namawiać ją do powrotu. I po dobnie całe moje życie światowe, bądź w Paryżu, w salonie Swannów czy Guermantów, bądź w miejscu krańcowo odmiennym — w salonie Verdurinów, układało się w linie symetryczne, tu obie strony Combray, tam Pola Elizejskie i piękny taras w La Raspelière. A zresztą, czy znaliśmy kogoś, kto, kiedy byśmy opowiadali o naszej z nim przyjaźni, nie zmusiłby nas, abyśmy sytuowali go kolejno w najrozmaitszych miejscach naszego życia? Życie Roberta de Saint-Loup tak, jakby je odmalował, rozwijałoby się wśród wszelkich dekoracji i dotyczyłoby całego mojego życia, nawet w tych częściach owego życia, kiedy Robert był mi jak najbardziej obcy, podobnie z moją babką, podobnie z Albertyna. A zresztą, choć Verdurinowie stali na przeciwnym krańcu, łączyli się z Odetą w jej przeszłości, a z Robertem de Saint-Loup poprzez Charliego; I jakąż rolę odegrała u nich muzyka Vinteuila! Na koniec, Swann kochał się w siostrze Legrandina, który znał pana de Charlus, a której wychowankę poślubił młody Cambremer. Zapewne, chodzi tu li tylko o nasze serca, miał rację poeta mówiąc o „niciach tajemniczych", które zrywa życie. Lecz to jeszcze większa prawda, że rozsnuwa je wciąż między ludźmi, między wydarzeniami, że krzyżuje te nici, że je splata podwójnie, by wzmocnić osnowę, tak iż pomiędzy najbłahszym punktem naszej przeszłości a wszelkimi innymi punktami bogata sieć wspomnień pozwala nam wybierać, jakie chcemy, połączenia.

Można rzec, iż nie było — jeśli starałem się nie korzystać z niej nieświadomie, ale przypominać sobie, czym była — wśród rzeczy, które służyły nam w tym momencie, ani jednej, która by nie była niegdyś rzeczą żywą, i to żyjącym dla nas życiem osobistym, przekształconym następnie na nasz użytek w zwykły surowiec przemysłowy. Miano przedstawić mnie pannie de Saint-Loup u pani Verdurin: z jakimż uroczym zachwytem myślałem znów o wszystkich moich podróżach z ową Albertyną, której panna de Saint-Loup, chciałem prosić ją o to, miała być namiastką — wyprawach tramwajkiem w kierunku Doville do pani Ver-durin, tejże pani Verdurin, która skojarzyła i zerwała, zanim pokochałem Albertynę, miłość dziadków panny de Saint-Loup! Otaczały nas wszędzie obrazy owego Elstira, co przedstawił mnie Albertynie. I żeby tym skuteczniej stopić wszystkie moje przeszłości, pani Verdurin, tak samo jak Gilberta, poślubiła Guermanta.

Nie potrafilibyśmy opowiedzieć o naszych związkach z osobą choćby prawie nieznaną nie wprowadziwszy kolejno wszystkich miejsc naszego życia. Tak więc każda jednostka — a i ja zaliczałem się do tych jednostek — stanowiła dla mnie miernik trwania na zasadzie obrotu, jakiego dokonała nie tylko wokół siebie, lecz i wokół innych, a zwłaszcza na zasadzie położeń, jakie zajmowała kolejno w stosunku do mnie. I zapewne wszystkie te odmienne płaszczyzny — według których Czas, od chwili kiedy chwyciłem go znów na tym przyjęciu, układał moje życie, nasuwając mi na myśl, że w książce, która byłaby opowieścią o życiu, należałoby zastosować, w przeciwieństwie do psychologii dwuwymiarowej, jaką stosuje się zazwyczaj, rodzaj psychologii przestrzennej — przydawały nowego piękna owym wskrzeszeniom, jakich dokonywała moja pamięć, dopóki dumałem samotny w bibliotece, skoro pamięć wprowadzając przeszłość w teraźniejszość i nie modyfikując jej, to znaczy pozostawiając ją taką, jaką była w momencie, kiedy była teraźniejszością, redukuje do zera ów wielki wymiar Czasu, wedle którego urzeczywistnia się życie.

Nadchodziła Gilberta. Ja, dla którego małżeństwo Roberta i myśli, jakie zaprzątały mnie podówczas, a które były te same co dziś rano, były wczorajsze — zdziwiłem się ujrzawszy obok Gilberty dziewczynę mniej więcej lat szesnastu, której wysoki wzrost odmierzał ów dystans, którego dostrzegać nie chciałem. Czas bezbarwny i nieuchwytny, ażebym mógł go, by tak rzec, zobaczyć i dotknąć, zmaterializował się w niej, uformował ją w arcydzieło, a na mnie równolegle, niestety, dokonał tylko swojego dzieła. A tymczasem panna de Saint-Loup stała przede mną. Oczy miała głęboko osadzone i przenikliwe, nos wdzięczny, wydatny, lecz nie zanadto, o kształcie dzioba, wygięty, ale nie tak chyba jak u Swanna, lecz jak u Roberta de Saint-Loup*. Dusza owego Guermantes rozpierzchła się; ale czarująca głowa ptaka o przenikliwych oczach,, ptaka, który odfrunął, spoczęła na ramionach panny de Saint-Loup, a to wprawiało w długie chwile zadumy tych, co znali jej ojca. Uznałem ją za bardzo piękną: pełna jeszcze zapowiedzi, uśmiechnięta, ukształtowana przez te lata, które ja utraciłem, przypominała moją Młodość.

Na koniec owo pojęcie Czasu zyskało dla mnie swoją najwyższą cenę, stanowiło bodziec, mówiło mi, że pora już rozpocząć, jeśli chcę osiągnąć to, co niekiedy wyczuwałem w toku mojego życia, wśród krótkich przebłysków, od strony Guermantes, na przejażdżkach wolantem z panią de, Villeparisis, to, dzięki czemu uważałem, iż warto przeżyć życie. O ileż bardziej wydawało mi się godne tego teraz, kiedy sądziłem, że można je rozświetlić — to życie, które przeżywamy w ciemnościach — wyłuskać prawdę z tego życia, które wciąż fałszują, słowem odtworzyć je w książce! Jakżeż  byłby szczęśliwy ten, kto zdołałby napisać taką książkę, pomyślałem, i co za trud przed nim! Aby dać o niej pojęcie, należałoby zapożyczyć porównań od sztuk najwyższych i najróżniejszych; gdyż ów pisarz, który skądinąd dla każdego charakteru musiałby wydobyć przeciwne płaszczyzny, aby ukazać jego bryłę, winien przygotowywać swoją książkę drobiazgowo, ustawicznie przegrupowując siły, jak w ofensywie, znosić ją, jak cierpi się trud, akceptować, jak akceptujemy prawidło, konstruować, jak budujemy katedrę, przestrzegać, jak przestrzegamy diety, przezwyciężać, jak przezwyciężamy przeszkodę, zdobywać, jak zdobywamy przyjaźń, przekarmiać, jak przekarmiamy dziecko, tworzyć, jak tworzy się świat, nie odkładając na bok owych tajemnic, które, kto wie, mają. wytłumaczenie tylko w innych światach, światach, których. przeczucie najbardziej nas porusza w sztuce i w życiu. I w tych wielkich księgach istnieją części naszkicowane tylko, gdyż brakło czasu, a które nigdy zapewne nie zostaną ukończone, architekt bowiem sporządził plan zbyt obszerny. Ileż wielkich katedr pozostało nie wykończonych !" Żywi się ją, wzmacnia części słabe, ochrania, ale w następstwie to ona rośnie, wskazuje nasz grób, chroni go czas jakiś od gwaru i zapomnienia.

Ale, wracając do własnych spraw, rozmyślałem skromnie o swojej książce, a byłoby to nawet niedokładnością powiedzieć, iż myślałem o jej przyszłych czytelnikach, o moich czytelnikach. Gdyż moim zdaniem nie będą oni moimi czytelnikami, ale czytelnikami samych siebie, gdyż moja książka będzie tylko rodzajem szkieł powiększających, jak soczewki, które podawał nabywcy optyk w Combray; dzięki mojej książce dostarczę czytelnikom sposobu czytania w samym sobie. Tak iż nie będę żądał, by chwalili mnie lub oczerniali, lecz tylko by mi powiedzieli, czy trafiłem w sedno, czy słowa, które odczytują w sobie, są właśnie słowami, które napisałem (rozbieżności pod tym względem możliwe nie zawsze powinny zresztą pochodzić z tego, żebym się pomylił, ale czasem i z tego, że oczy czytelnika nie będą zaliczały się do tych, dla których książka ta będzie dopasowana, by mógł dobrze czytać w sobie). Zmieniając co moment porównania, tak abym przedstawiał samego siebie lepiej i bardziej realnie, pomyślałem, że będę pracował na wielkim stole z niemalowanych desek, pod okiem Franciszki, a że wszystkie bezpretensjonalne istoty żyjące obok nas mają wyczucie naszych zdań (na tyle bowiem zapomniałem już o Albertynie, by przebaczyć Franciszce wojnę, jaką z nią prowadziła), będę pracował przy niej i niemal jak ona (przynajmniej tak, jak pracowała w dawnych czasach: bo teraz jest już bardzo stara, oślepła prawie); gdyż, przypinając tu i tam dodatkowe kartki, będę budował moją książkę, nie śmiem powiedzieć „budował", jak buduje się katedrę, ale po prostu, jak szyje się suknię. A jeśli nie będę miał przy sobie wszystkich moich „papirków", jak powiadała Franciszka, i jeśli mi zbraknie akurat tego, którego będę potrzebował, Franciszka pojmie doskonale moje zdenerwowanie, ona, która mawiała zawsze, że nie potrafi szyć nie mając odpowiedniego numeru nici i stosownych guzików. A następnie, tak długo żyła moim życiem, iż dla pracy literackiej wyrobiła w sobie coś na kształt instynktownego zrozumienia, trafniejszego, niż to się zdarza wielu inteligentnym ludziom, a tym bardziej głupcom. Tak więc, kiedy pisywałem dawniej artykuły do „Figara", stary lokaj z owym rodzajem współczucia, w którym przesadzamy zawsze trochę to, co zawiera przykrego praca, której nie wykonujemy, nie pojmujemy nawet, a nawet nie wyobrażamy sobie, że można się przyzwyczaić, jak ludzie, co powiadają wam: „Jakież  pana musi męczyć to wieczne kichanie", użalał się szczerze nad pisarzami mawiając: „Ależ to musi być mordęga." Franciszka, przeciwnie, domyślała się mojego szczęścia i szanowała moją pracę. Bloch zaś oczywiście wynalazł sobie retrospektywne alibi, zapewniając mnie, że ilekroć coś naszkicowałem, zawsze mu się to podobało: „No, no, ciekawe, napisałem coś dość podobnego, muszę ci to przeczytać." (Nie mógłby mi tego przeczytać zaraz, bo miał napisać wieczorem.)

Kiedy tak wciąż zlepiałem moje papiery, które Franciszka zwała papirkami, zaczęły się drzeć tu i ówdzie. Czy Franciszka nie mogłaby mi przyjść z pomocą w podklejaniu, tak samo jak łatała swoje suknie w miejscach przetartych albo czekając na szklarza, jak ja czekałem na drukarza, zalepiała kawałkiem gazety szybę wybitą w kuchni?

A zresztą, skoro indywidualności (ludzkie lub nie) składają się zawsze w książce z licznych wrażeń, co, zaczerpnięte z wielu dziewcząt, z wielu kościołów, z wielu sonat, służą do stworzenia jedynej sonaty, jedynego kościoła, jedynego dziewczęcia, czy nie powinienem pisać mojej książki podobnie jak Franciszka przyrządzała wołową sztufadę tak cenioną przez pana de Norpois, w której mnóstwo kawałeczków mięsa dodanych i wybranych wzbogacało smak galarety? I urzeczywistnię wreszcie to, czego tak pragnąłem na przechadzkach w stronę Guermantes, poczytując za rzecz niemożliwą, jak nie wyobrażałem sobie, abym po powrocie mógł przywyknąć do tego, żeby matka nie pocałowała mnie na dobranoc, a później do myśli, że Albertyna lubi kobiety, myśli, z którą jąłem na koniec współżyć, nie dostrzegając nawet jej obecności; gdyż największe nasze obawy, jak i największe nadzieje nie są czymś ponad nasze siły i w końcu opanowujemy pierwsze, a urzeczywistniamy drugie.

Tak, to pojęcie Czasu, które sformułowałem właśnie, powiadało mi, że pora już zabierać się do dzieła. Najwyższa pora; ale — i to tłumaczyło niepokój, jaki zawładnął mną, gdy wszedłem do salonu, i kiedy te zamaskowane twarze dały mi pojęcie czasu utraconego — czy był jeszcze czas i czy ja jeszcze potrafię? Umysł ma swoje krajobrazy, które kontemplować mu wolno jedynie przez pewien czas. Żyłem niby malarz wspinający się drogą, co po skalnym występie biegnie nad jeziorem, którego widok zasłania ściana głazów i drzew. Dostrzega je przez wyłom, rozpościera się całe przed nim, bierze pędzle. Ale już nadchodzi noc, nie sposób więc malować, noc, po której dzień już nie wstanie. Przede wszystkim, skoro nic jeszcze nie zacząłem, mogłem się niepokoić, gdybym nawet sądził, że mam jeszcze przed sobą dzięki mojemu wiekowi parę lat, bo przecież ostatnia moja godzina mogła wybić za kilka minut. Trzeba było obrać taki oto punkt wyjścia: mam ciało, grozi mi więc ustawicznie dwojakie niebezpieczeństwo, z zewnątrz i od wewnątrz. A mówię tak jedynie dla wygody języka. Gdyż niebezpieczeństwo wewnętrzne, na przykład wylew w mózgu, jest również i zewnętrznym jako pochodzące od ciała. Mieć ciało to wielkie niebezpieczeństwo dla umysłu, dla życia ludzkiego i myślącego, o którym zapewne należy mówić nie tyle, że jest cudownym udoskonaleniem życia zwierzęcego i fizycznego, ile raczej nieudoskonaleniem, równie prymitywnym jak wspólna egzystencja pierwotniaków w koloniach polipów, jak ciało wieloryba etc. w organizacji życia du chowego. Umysł jest zamknięty w ciele niby w fortecy; fortecę niebawem zaczną oblegać ze wszech stron i umysł będzie musiał się poddać.

Ale żeby zadowolić się rozróżnieniem dwóch rodzajów niebezpieczeństwa zagrażającego umysłowi i żeby zacząć od niebezpieczeństwa zewnętrznego, przypomniałem sobie, że często już w moim życiu zdarzało mi się w chwilach ekscytacji intelektualnej, kiedy jakieś okoliczności zawiesiły we mnie wszelką działalność fizyczną — na przykład, kiedy jechałem powozem, na pół pijany, opuściwszy restaurację w Rivebelle, zdążając do jakiegoś sąsiedniego kasyna — że czułem w sobie nader wyraźnie obecny przedmiot moich myśli i rozumiałem, że zależało od przypadku nie tylko to, aby ów przedmiot nie przedostał się tam jeszcze, ale żeby był razem z owym ciałem unicestwiony. Niezbyt wtedy troszczyłem się o to. Moja wesołość nie była roztropna i nie była niespokojna. Mało mnie obchodziło, że moja radość skończy się w sekundę i pochłonie ją nicość. A teraz już tak nie było; bo szczęście, jakiego doznawałem, nie pochodziło od czysto subiektywnego napięcia nerwów, które izoluje nas od przeszłości, ale przeciwnie, ze wzbogacenia mojego umysłu, gdzie owa przeszłość przekształcała się i aktualizowała, i nadawała mi na moment, niestety, walor wieczności. Rad bym tę wieczność przekazać tym, których mógłby wzbogacić mój skarb. Zapewne, to, czego doświadczyłem w bibliotece i co starałem się ochraniać, była to jeszcze rozkosz, ale już nie egoistyczna (wszelkie bowiem płodne, altruizmy natury rozwijają się według modły egoistycznej, altruizm ludzki natomiast, nieegoistyczny i niejałowy, to altruizm pisarza, co przerywa pracę, żeby przyjąć nieszczęśliwego przyjaciela, podjąć się jakichś funkcji społecznych albo pisać artykuły propagandowe), a przynajmniej egoistyczna egoizmem użytecznym dla ludzi. Nie znana mi już była obo jętność moich powrotów z Rivebelle, czułem się nabrzmiały owym dziełem, jakie nosiłem w sobie (jak gdybym nosił coś cennego i kruchego, co by mi powierzono i co chciałbym nietknięte włożyć w ręce, dla których było to przeznaczone, a które nie były moimi rękami). A teraz to, iż czułem, że noszę dzieło, czyniło dla mnie wypadek, gdzie znalazłbym śmierć, bardziej groźnym, nawet (w tej mierze, w jakiej owo dzieło wydawało mi się konieczne i trwałe) absurdalnym, w przeciwieństwie do moich pragnień, do wzlotów myśli, ale przez to nie mniej możliwym, skoro wypadki, produkt przyczyn fizycznych, mogą doskonale zajść w momencie, kiedy wole nader zróżnicowane, które niszczą nie znając ich, czynią je obrzydliwymi. Wiedziałem doskonale, że mój mózg to bogaty okrąg górniczy, pełen rozległych, bardzo rozmaitych i cennych pokładów. Ale czy zdążę je wyeksploatować? Ja jeden byłem zdolny to uczynić. Z dwóch względów: z moją śmiercią znikłby nie tylko jedyny górnik zdolny wydobyć rudę, ale znikłyby również jej pokłady; otóż za chwilę, gdy będę wracał do domu, wystarczy zderzenia dwóch aut, żeby moje ciało uległo zniszczeniu, a mój umysł, skąd uleciałoby życie, musiałby porzucić raz na zawsze nowe myśli, jakie w tym właśnie momencie, nie zdążywszy umieścić ich bezpieczniej w książce, zamykałby niespokojnie w swoim drżącym miąższu, ochronnym, lecz nietrwałym. Otóż dziwacznym zbiegiem okoliczności ten wyrozumowany lęk przed niebezpieczeństwem rodził się we mnie w pewnym momencie, kiedy już, niedawno, myśl o śmierci zobojętniała mi całkiem. Lęk, że przestanę być sobą, przejmował mnie ongi grozą, i to przy każdej nowej miłości, jaką przeżywałem (miłość do Gilberty, miłość do Albertyny), gdyż nie mogłem znieść myśli, że któregoś dnia ktoś, kto je kochał, przestanie istnieć, a to byłoby już czymś w rodzaju śmierci. Ale że odnawiał się wciąż, ów lęk naturalną rzeczy koleją odmienił się w ufny spokój.

Wypadek mózgowy nie jest nawet konieczny. Symptomy jego wyczuwalne dla mnie, jako pewna pustka w głowie i zapomnienie o wszelkich sprawach, które odnajdywałem już tylko przypadkiem, jak na przykład porządkując swoje rzeczy odnajdujemy zapomniany przedmiot, któregośmy nawet nie szukali, czyniły ze mnie jak gdyby ciułacza, z którego kasy pancernej, rozprutej, wyciekają stopniowo bogactwa. Jakiś czas istniało jeszcze ja bolejące nad utratą skarbów, wkrótce jednak przekonałem się, że pamięć umykając zabiera również i owo ja.

Jeśli myśl o śmierci przyciemniła mi w owych czasach, jakeście to widzieli, miłość, od dawna już wspomnienie miłości dopomagało mi nie bać się śmierci. Pojmowałem bowiem, że umierać to nic nowego, przeciwnie, od dzieciństwa umarłem już wiele razy. Żeby wziąć okres nie tak dawny, czyż na Albertynie nie zależało mi bardziej niż na własnym życiu? Czyż mogłem w takim razie pojmować moją osobowość bez dalszego ciągu miłości dla Albertyny? Otóż nie kochałem jej już teraz, byłem już nie tylko istotą, która ją kochała, lecz istotą odmienną, która jej nie kochała, przestałem ją kochać, kiedy stałem się kim innym. Otóż nie mogłem ścierpieć tego, że stałem się owym innym i że nie kocham już Albertyny; lecz i to pewne, że nie mieć, któregoś dnia swojego ciała nie mogło mi się w żaden sposób wydawać czymś równie smutnym, jak niegdyś wydawało mi się to, że nie kocham Albertyny. A jednak, jakież teraz obojętne było mi to, że jej nie kocham! Te zgony kolejne, tak zatrważające dla tych ja, które miały unicestwić, tak obojętne, tak miłe, kiedy już raz się dokonały i kiedy tego, kto ich się lękał, nie było już na ziemi, żeby je odczuć, pozwalały mi od jakiegoś czasu rozumieć, jak niemądre było to, że trwożyłem się śmiercią.. Otóż teraz właśnie, kiedy od niedawna stała mi się obojętna, znów zacząłem lękać się jej, pod inną postacią, to prawda, nie ze względu na siebie, lecz na swoją książkę, do wyklucia jej bowiem nieodzownym było, przynajmniej na jakiś czas, owo życie, któremu groziło tyle niebezpieczeństw. Wiktor Hugo powiada:

Trawa wschodzić musi, a dzieci muszą umierać.

A ja powiadam, iż okrutne prawo sztuki na tym polega, że ludzie umierają i że my sami umrzemy wyczerpawszy wszelkie cierpienia, aby wzeszła trawa nie zapomnienia, ale życia wiecznego, soczysta trawa płodnych dzieł, na której pokolenia będą urządzać wesoło, nie troszcząc się o tych, co śpią pod nią, swoje „śniadania na trawie".

Powiedziałem: niebezpieczeństwa zewnętrzne; niebezpieczeństwa wewnętrzne również. Choćby mnie coś uchroniło od przypadku z zewnątrz, kto wie, czy nie doznam przeszkody w korzystaniu z tej łaski na skutek jakiegoś przypadku, który zajdzie we mnie, jakiejś wewnętrznej katastrofy, zanim upłyną miesiące konieczne, by napisać tę książkę.

Kiedy zaraz będę wracał do domu Polami Elizejskimi, któż mi zaręczy, że nie dotknie mnie ta sama choroba, jaka dotknęła moją babkę, kiedy po południu wyszła ze mną na spacer, co miał być jej ostatnim spacerem, choć się tego nie domyślała w owej niewiedzy nam właściwej, że wskazówka zbliża się do punktu, o którym i ona nic nie wie, kiedy sprężyna pójdzie w ruch i zegar wydzwoni godzinę? Może lęk, iż przebyliśmy już prawie całą minutę poprzedzającą pierwsze uderzenie godziny, gdy już przygotowuje się ono, może ów lęk przed uderzeniem, które rozdygocze się w moim mózgu, może  ów lęk był jak niejasna świadomość tego, co nastąpi, jak odbicie w świadomości chwiejnego stanu mózgu, w którym pękną arterie, co nie jest bardziej niemożliwe niż owo nagłe pogodzenie się ze śmiercią, jakiego doznają ranni, którzy, choć lekarz i chęć życia starają się ich oszukać, powiadają w przewidywaniu tego, co nastąpi: „Umrę, jestem gotów", i piszą pożegnalny list do żony.

Istotnie bowiem zaszła rzecz szczególna, nim zacząłem pisać tę książkę, zaszła pod kształtem, jakiego nigdy bym nie podejrzewał. Spotkano mnie któregoś wieczoru, kiedy wyszedłem, stwierdzono, że wyglądam lepiej, zdziwiono się, że moje włosy pozostały czarne. Ale schodząc ze schodów o mało nie upadłem trzy razy. Wyszedłem po prostu na dwie godziny; ale wróciwszy uczułem, że nie mam już ani pamięci, ani myśli, ani sił, ani żadnego istnienia. Gdyby ktoś odwiedził mnie wtedy, mianował królem, porwał lub aresztował, poddałbym się biernie nie wyrzekłszy ani słowa i nie otworzywszy oczu, jak ludzie, co dotknięci w najwyższym stopniu morską chorobą jadąc statkiem przez Morze Kaspijskie nie próbowaliby się nawet opierać, gdyby im powiedziano, że wrzucą ich do morza. Czułem, że nie jestem już zdolny do niczego, jak to zdarza się starcom w przeddzień jeszcze rześkim, a którzy złamawszy goleń albo nabawiwszy się niestrawności mogą jeszcze czas jakiś w łóżku wieść egzystencję będącą już tylko krótszym lub dłuższym przygotowaniem do śmierci od tego momentu już nieuchronnej. Jedno z ja, to, które niegdyś bywało na barbarzyńskich ucztach zwanych proszonymi obiadami i gdzie dla mężczyzn w białych gorsach i dla kobiet półnagich i strojnych w pióra wartości są tak odwrócone, że ktoś, kto nie zjawi się, choć przyjął zaproszenie, lub nadejdzie dopiero przy pieczeni, dopuszcza się występku większego aniżeli wszystkie czyny niemoralne, o których gawędzi się lekko przy stole, tak samo jak się gawędzi o znajomych zmarłych niedawno, i gdzie śmierć albo ciężka choroba stanowią jedyne usprawiedliwienie dla kogoś, kto nie przyjdzie, pod warunkiem by w porę uprzedzić na dwa tygodnie wcześniej, że jest się umierającym, owo ja zachowało swoje skrupuły i straciło pamięć. Inne ja, to, które poczęło książkę, pamiętało natomiast. Otrzymałem zaproszenie od pani Mole i dowiedziałem się, że umarł syn pani Sazerat. Postanowiłem zużytkować jedną z owych godzin, po których nie mogłem już przemówić ani słowa, mając język sparaliżowany, jak miała go moja babka w agonii, ani też przełknąć mleka, na wytłumaczenie się wobec pani Mole i na kondolencje dla pani Sazerat. Lecz po chwili zapomniałem już, co mam zrobić. Szczęśliwe zapomnienie, gdyż pamięć o moim dziele czuwała i przypadłą mi w udziale godzinę przytomności zamierzyła spożytkować na podłożenie fundamentu pod moje dzieło. Na nieszczęście, kiedy wziąłem kajet, by pisać, wyśliznął się karton, zaproszenie od pani Mole. Zaraz też ja zapominające, które jednak miało przewagę nad innym ja, bo tak zdarza się skrupulatnym barbarzyńcom nawykłym do proszonych obiadów, odepchnęło kajet i napisało do pani Mole (która zresztą nabrałaby dla mnie chyba wielkiej estymy, gdyby dowiedziała się, że dałem pierwszeństwo odpowiedzi na jej zaproszenie przed moimi pracami architekta). Raptem jedno słowo z rzeczonej odpowiedzi przypomniało mi, że pani Sazerat straciła syna, napisałem więc również i do niej, i tak poświęciłem obowiązek rzeczywisty dla zobowiązań sztucznych, by pokazać się uprzejmym i wrażliwym; opadłem bez sił, zamknąłem oczy, mając przez tydzień już tylko wegetować. A jednak, skoro wszystkie moje zbyteczne obowiązki, którym byłem gotów poświęcać obowiązek prawdziwy, po paru minutach ulatniały mi się z głowy, myśl o mojej konstrukcji nie opuszczała mnie ani na moment. Nie wiedziałem, czy to będzie kościół, gdzie wierni zdołają nauczyć się z wolna różnych prawd i na uczą. się odkrywać harmonię, wielki plan ogólny, czy też pozostanie to na wyspie u szczytu pagórka, niby zabytek druidyczny, coś, czego nikt nigdy nie będzie odwiedzał. Ale zdecydowałem się poświęcić mu siły uchodzące jakby z żalem i tak, jakby chciały pozostawić mi czas, abym, wykończywszy ogrodzenie, zamknął „wrota grobu".

Niebawem mogłem już pokazać kilka szkiców. Nikt z nich nic nie zrozumiał. Nawet ludzie przychylni mojemu postrzeganiu prawd, które chciałem następnie wyryć na murach świątyni, powinszowali mi, że wykryłem ich pod „mikroskopem", gdy ja, przeciwnie, używałem teleskopu, żeby uchwycić rzeczy w istocie maleńkie, dlatego jednak iż były bardzo oddalone i każda z nich stanowiła oddzielny świat. Tam, gdzie szukałem wielkich praw, nazywano mnie szperaczem wynajdującym szczegóły. I właściwie po co robiłem to wszystko? Za młodu miałem łatwość pióra, Bergotte uznał moje uczniowskie próby za „doskonałe". Ale miast pracować, żyłem w lenistwie, wśród hulanek i uciech, wśród choroby, kuracji i różnych manii, i dzieło moje przedsięwziąłem w wilię śmierci, nie znając rzemiosła. Nie czułem już sił, by stawić czoła moim zobowiązaniom wobec ludzi ani też obowiązkom wobec mojej myśli oraz dzieła, a tym mniej wobec jednych i drugich. Co zaś do obowiązków, zapominałem odpisywać na listy etc. i to upraszczało trochę moje zadanie. Lecz nagle skojarzenie myśli przywodziło po miesiącu wspomnienia moich wyrzutów i przytłaczało mnie wtedy poczucie własnej niemocy. Dziwiłem się, że jestem na to obojętny, ale od owego dnia, kiedy nogi mi tak drżały, kiedy schodziłem ze schodów, zobojętniałem na wszystko, pragnąłem już tylko odpoczynku, czekając na wielki odpoczynek, który w końcu nadejdzie. Nie dlatego żebym po mojej śmierci liczył na podziw, należny, jak mi się zdawało, mojemu dziełu, byłem obojętny na osąd obecnej elity. Niech po mojej śmierci elita myśli, co jej się spodoba, nie troszczyłem się o to specjalnie. W rzeczywistości, jeśli myślałem o moim dziele nie myśląc bynajmniej o listach, na które miałem odpowiedzieć, to nie dlatego żebym te dwie sprawy — jak w okresie mojego lenistwa, a następnie w okresie pracy, aż do dnia, w którym musiałem przytrzymać się poręczy schodów — rozgrodził jakąś wielką różnicą ważności. Organizacja mojej pamięci, moich zajęć łączyła się z moim dziełem może dlatego, iż jeśli o listach świeżo otrzymanych zapominałem po chwili, idea mojego dzieła tkwiła mi w głowie, zawsze ta sama, w ustawicznym kształtowaniu. Lecz i ona stała mi się niewygodną. Była dla mnie jak syn, który umierającej matce narzuca wciąż jeszcze trud zajmowania się nim bez przerwy, pomiędzy zastrzykami a bańkami. Siły pisarskie nie mogły już u mnie sprostać egoistycznym żądaniom dzieła. Od owego „dnia schodów" nic na świecie, żadne szczęście — czy pochodziłoby od ludzkiej przyjaźni, postępów mojego dzieła, nadziei na sławę — nie docierało do mnie inaczej, niż pod kształtem bladego, wielkiego słońca, które nie miało już tej własności, by mnie ogrzać, ożywić, obudzić we mnie jakiekolwiek pragnienie; a i tak, chociaż sinawe, świeciło za mocno dla moich oczu, które wolały się zamykać, i odwracałem się twarzą do ściany. Wydaje mi się, o ile czułem ruch warg, iż uśmiechałem się nieznacznie kącikiem ust, jeśli ta lub owa dama pisała: „Jestem bardzo zaskoczona nie otrzymując odpowiedzi na mój list." Skądinąd przypominało mi to o jej liście i odpisywałem. Dokładałem starań, żeby nikt nie mógł uznać mnie za niewdzięcznika, by obecną moją grzeczność wyrównać z poziomem grzeczności, jaką ludzie okazywać mi mogli. Byłem zmiażdżony narzucaniem mojej konającej egzystencji nadludzkich trudów życia. Utrata pamięci dopo magała mi nieco, czyniąc wyrwy w moich zobowiązaniach; zastępowało je moje dzieło.

Owa myśl o śmierci zainstalowała się we mnie raz na zawsze, podobnie jak czyni to miłość. Nie dlatego bym pokochał śmierć, nienawidziłem jej. Lecz dumając o niej zapewne od czasu do czasu, jak dumamy o kobiecie nie kochając jej jeszcze, sprawiłem, że myśl ta przylegała teraz do najgłębszych złoży mojego mózgu tak kompletnie, iż nie mogłem zająć się niczym, aby przedmiot moich zainteresowań nie musiał przedrzeć się najpierw przez myśl o śmierci, a nawet jeśli nie zajmowałem się niczym, pogrążony w kompletnym spoczynku, myśl o śmierci dotrzymywała mi towarzystwa tak samo bez przerwy, jak pojęcie mojego ja. Nie sądzę, żeby to wypadki owego i dnia, kiedy poczułem się na wpół umarły, spowodowały ten stan (nie mogłem zejść ze schodów, przypomnieć sobie czyjegoś nazwiska, wstać) i sprawiły — jako rezultat podświadomego może procesu myślowego i przeczucia śmierci — że istotnie niemal nie umarłem; raczej pojawiło się to wszystko razem, owo wielkie zwierciadło umysłu nieuchronnie już odbijało nową rzeczywistość. A jednak nie pojmowałem jeszcze, jak od moich chorób można przejść bez. ostrzeżenia do śmierci całkowitej. Ale wtedy myślałem o innych, o tych wszystkich, co mrą każdego dnia, i hiatus między chorobą ich a śmiercią nie wydaje nam się niczym szczególnym. Myślałem nawet, iż to tylko dlatego, że oglądam je od środka (bardziej jeszcze niż na! skutek oszustw nadziei), niektóre dolegliwości nie wydawały mi się śmiertelne — jeśli brałem każdą z osobna, chociaż przy tym. wierzyłem w swoją śmierć, tak samo jak ludzie święcie przekonani, że nadszedł ich kres, nabierają niemniej łatwo pewności, iż jeśli nie mogą wymawiać pewnych słów, nie ma to nic wspólnego z atakiem, afazją eta, ale pochodzi od fatygi języka, od stanu nerwów analogicznego z jąkaniem, od wyczerpania, jakie nastąpiło po niestrawności.

Ale ja miałem do napisania coś innego, dłuższego i nie dla jednej osoby. Długo trzeba będzie pisać. Za dnia najwyżej spróbuję pospać. Jeśli będę pracował, to jedynie nocami. Ale trzeba mi będzie wielu nocy, może stu, może tysiąca. I będę żył w dławiącym niepokoju, nieświadom, czy Pan moich losów, nie tak pobłażliwy jak sułtan Sheriar, rankiem, kiedy przerwę moją opowieść, raczy odłożyć mój wyrok śmierci i dozwoli mi podjąć ją następnego wieczoru. Nie dlatego bym zamierzał powtarzać w jakimkolwiek kształcie Tysiąc i jedną noc albo Pamiętniki SaintSimona, pisane również nocami, ani też którąś z książek, które lubiłem w mojej naiwności dziecka, zabobonnie do nich przywiązany, jak i do każdej z moich miłości, nie mogąc bez uczucia grozy wyobrazić sobie dzieła, które byłoby od nich różne. Ale, jak czynili Elstir i Chardin, można odtworzyć to, co się kocha, jedynie drogą rezygnacji.* Byłaby to książka równie długa jak. Tysiąc i jedna noc może, ale całkiem inna. Zapewne, jeśli jesteśmy rozkochani w jakimś dziele, radzi byśmy stworzyć coś nader podobnego, ale trzeba poświęcić swoją przemijającą miłość, nie myśleć o własnych upodobaniach, lecz o prawdzie, która nie pyta was o wasze gusta i wzbrania wam myśleć o nich. I to jedynie podążając za prawdą natrafimy nieraz na to, cośmy porzucili, a zapomniawszy o nich napiszemy Baśnie arabskie albo Pamiętniki Saint-Simona innej epoki. Ale czy zdążę jeszcze? Czy już nie za późno?

Powiadałem sobie nie tylko: „Czy zdążę jeszcze?", ale też: „Gzy podołam?" Choroba, nakazawszy mi, niczym surowy spowiednik, umrzeć dla świata, wyświadczyła mi przysługę („Bo jeśli ziarno pszeniczne po zasianiu nie zemrze, pozostanie samo, ale jeśli zemrze, wyda plon obfity"), choroba, która, kiedy skończyło się lenistwo, broniła mnie przed łatwością pisania i teraz może uchroni mnie przed lenistwem, choroba zdarła moje siły i, jak to spostrzegłem już dawno, a zwłaszcza od momentu, kiedy przestałem kochać Albertynę, siły mojej pamięci. Otóż, czy odświeżenie za pomocą pamięci wrażeń, które trzeba następnie pogłębić, rozświetlić, przekształcić w ekwiwalenty intelektualne, nie stanowi jednego z warunków, a niemal samej treści dzieła sztuki, takiego jakim je pojąłem przed chwilą w bibliotece? Ach, gdybym miał jeszcze siły nienaruszone jeszcze tego wieczoru, który przywołałem na pamięć ujrzawszy François le Champi! Od tego właśnie wieczoru, kiedy skapitulowała moja matka, datował się, wespół z powolną śmiercią mojej babki, schyłek mojej woli, mojego zdrowia. Wszystko zdecydowało się w chwili, kiedy nie mogąc już dłużej ścierpieć oczekiwania na dzień następny, by dotknąć wargami policzka matki, powziąłem postanowienie, wyskoczyłem z łóżka i w nocnej koszuli zainstalowałem się w oknie, którędy wpadało światło księżyca, i tkwiłem tam, póki nie usłyszałem, jak odchodzi pan Swann. Moi rodzice odprowadzali go, usłyszałem, jak otwiera się furtka ogrodowa, jak dźwięczy dzwonek, jak furtka się zamyka...

Wtedy pomyślałem nagle, że gdyby starczyło mi jeszcze sił, by dokonać dzieła, owego ranka — jak ongi w Combray pewnych dni, co wywarły wpływ na mnie — który dziś właśnie natchnął mnie koncepcją dzieła i lękiem, że nie zdołam go zrealizować, ranek ów zaznaczyłby się nade wszystko w owym dziele formą, którą przeczułem niegdyś w kościele w Combray, a która zazwyczaj pozostaje dla nas niewidzialna, formą Czasu.

Zapewne, zmysły nasze mylą się w wielu innych wypadkach, widziano, jak dowiodły mi tego rozmaite epizody niniejszej opowieści, fałszując dla nas rzeczywisty wygląd tego świata. Ale w końcu mógłbym ostatecznie w transkrypcji dokładniejszej, jaką usiłowałbym dać, nie zmieniać miejsca dźwięków, wstrzymać się od rozdzielania ich z ich przyczyną, obok której intelekt umieszcza je już potem, chociaż, gdybym melodyjny śpiew deszczu umieścił pośrodku pokoju i na podwórku urządził potop z naszej wrzącej herbaty, nie powinno to bardziej zbijać z tropu niż pomysły malarzy, co malują tak często w wielkiej od nas bliskości lub w ogromnym oddaleniu, zależnie od tego, czy prawa perspektywy, nasilenie barw i pierwsza iluzja spojrzenia ukazują nam żagiel albo szczyt, które za pomocą rozumowań przesuniemy następnie na odległość nieraz olbrzymią. Mógłbym, chociaż błąd byłby poważniejszy, obstawać dalej przy swoim, jak zaopatrzamy w rysy twarz przechodzącej kobiety, aczkolwiek na miejscu nosa, policzków; owalu winna być tylko pusta przestrzeń, wśród której migotałby co najwyżej refleks naszych pożądań. A jeśli nawet nie starczyło mi czasu, żeby przygotować — rzecz bez porównania już ważniejsza"— sto masek, jakie należy nakładać na jedną i tę samą twarz, choćby dla oczu, które ją widzą, i zmysłów wyczuwających poprzez nią charakter, i dla tychże oczu zgodnie z nadzieją lub obawą albo, przeciwnie, zgodnie z miłością i nawykiem, które przez lat trzydzieści ukrywają odmiany wieku, ale w końcu, gdybym nie przedsięwziął tego, co mógł ml w końcu ukazać mój związek z Albertyną, że bez tego wszystko jest sztuczne i kłamliwe, by przedstawić pewne osoby nie na zewnątrz, ale wewnątrz nas, gdzie najbłahsze czyny mogą wprowadzić śmiertelne zamieszanie, i by również zmieniać światło nieba duchowego zgodnie z różnicami ciśnienia naszej wrażliwości, albo kiedy mącąc pogodę naszej pewności, pod którą przedmiot jest tak mały, zwykły obłoczek ryzyka pomnaża w moment jego rozmiary; jeśli nie zdołałem wnieść tych zmian i wielu innych (których nieodzowność, jeśli chcemy przedstawić rzeczywistość, mogła wystąpić w toku tej opowieści) w transkrypcję świata, który w całości należało narysować po raz drugi, może przynajmniej uda mi się opisać w nim człowieka mającego długość nie ciała, lecz lat, człowieka, który musi jakby — problem olbrzymi, co na koniec go zwycięży — wlec je za sobą przenosząc się z miejsca na miejsce.

To zresztą, że zajmujemy w Czasie miejsce coraz obszerniejsze, pojmuje każdy, i ta powszechność mogła tylko mnie cieszyć, gdyż to prawda, prawda, której domyśla się każdy, a ja winienem dokładać starań, by ją wyświetlić. Nie tylko rozumieją wszyscy, że zajmujemy jakieś miejsce w Czasie, lecz owo miejsce człowiek najprostszy wymierza w przybliżeniu tak, jakby wymierzał je w przestrzeni, gdyż ludzie pozbawieni specjalnej bystrości widząc dwóch nieznajomych mężczyzn, obu wąsatych, czarnych — albo wygolonych, powiadają, że są to dwaj mężczyźni, jeden mniej więcej dwudziestoletni, a drugi mniej więcej czterdziestoletni. Zapewne, mylimy się często w tej ocenie, to jednak, iż wydało nam się, że możemy ją postawić, świadczy, że pojmujemy wiek jako coś wymiernego. Drugiemu z czarnych wąsatych mężczyzn istotnie przyrosło dwadzieścia lat.

Jeśli zamierzam teraz uwypuklić tak mocno pojęcie czasu, co wyparował, pojęcie lat nierozdzielnych z nami, to dlatego że właśnie w tej chwili w pałacu księcia Gilberta de Guermantes usłyszałem jeszcze krok moich rodziców odprowadzających pana Swanna, usłyszałem dźwięk odskakujący, żelazisty, nieutrudzony, krzykliwy i chłodny dzwoneczka, który zwiastował, że nareszcie pan Swann poszedł i, mama przyjdzie na górę, słyszałem to wszystko bezpośrednio, chociaż dźwięki te mieściły się tak daleko w przeszłości. Wtedy, myśląc o wszystkich wydarzeniach, jakie mieściły się absolutnie mim sdzy chwilą, kiedy je usłyszałem, a koncertem u Guermantów, przeraziłem się na samą myśl, że ten właśnie dzwonek dźwięczał nadal we mnie, a ja nie mogłem nic zmienić w pobrzękiwaniach jego serduszka, skoro nie pamiętając już, jak wygasły, aby nauczyć się tego na nowo, aby wysłuchać dokładnie, musiałem zadawać sobie gwałt, by nie słuchać rozmów, jakie maski prowadziły wokoło. Starając się wysłuchać go bardziej z bliska, musiałem znowu zejść w siebie. Gdyż tam dzwonek wciąż dźwięczał, a także, między nim a chwilą obecną, cała owa przeszłość rozwijająca się w nieskończoność, przeszłość, którą bezwiednie nosiłem w sobie. Kiedy zadźwięczała, istniałem już, i od tej chwili, żebym raz jeszcze usłyszał ów dzwonek, musiała być tam ciągłość, nie mogłem ani na moment zaprzestać istnieć, myśleć, utracić świadomość siebie, skoro ta dawna chwila miała jeszcze ze mną związek, gdyż mogłem powrócić aż do niej, a wystarczyło, żebym tylko zszedł głębiej w siebie. I to z tej racji, że zawierają w sobie godziny przeszłości, ciała ludzkie mogą wyrządzić tyle krzywdy tym, którzy je kochają, zawierają bowiem tyle wspomnień radości i pożądań dla nich już zatartych, ale jakże bolesnych dla kogoś, kto obserwuje i przedłuża w ramach czasu najukochańsze ciało, o które jest zazdrosny, tak zazdrosny, iż pożąda jego zniszczenia. Gdyż po śmierci Czas opuszcza ciało, a wspomnienia, jakżeż obojętne, wyblakłe, wymazały się z tej, której już nie ma, i wymażą się niebawem z tego, którego dręczą jeszcze, w obojgu jednak sczezną na koniec, kiedy pożądanie ciała żyjącego zaprzestanie je podsycać.

Odczuwałem znużenie i trwogę pojmując, że cały ten czas, jakże długi, był nie tylko bez przerwy przeżywany, przemyśliwany i wydzielany przeze mnie, że był moim życiem, że był mną, lecz jeszcze musiałem w każdej minucie podtrzymywać z nim związek, że był mi fundamentem, że tkwiłem na jego zawrotnym wierzchołku, że nie mogłem się poruszyć, by go nie przesunąć. Dzień, w którym usłyszałem dźwięk dzwonka z ogrodu w Combray, owa data tak odległa, a jednak wewnętrzna, był punktem wyjścia w tych bezmiarach, co rozciągały się we mnie bez mojej wiedzy. Doznałem zawrotu głowy widząc pod sobą — a jednak spoglądałem od środka w siebie, jakby to były mile wysokości — widząc tyle lat.

Zrozumiałem teraz, dlaczego książę Błażej de Guermantes, którego wielbiłem, kiedy spoglądałem nań, jak siedział na krześle, zestarzał się tak mało, chociaż miał pod sobą o tyle lat więcej, niż miałem ja, skoro tylko podniósł się z miejsca i chciał powstać, zachwiał się na dygoczących nogach, jak sędziwy arcybiskup mający na sobie jedyny przedmiot materialny — metalowy krzyż, arcybiskup, ku któremu cisną się młodzi i jurni klerycy, i jął podążać, drżąc jak liść, na trudny do zdobycia szczyt osiemdziesięciu trzech lat, jak gdyby ludzie chodzili na żywych szczudłach wciąż rosnących, wyższych nieraz aniżeli dzwonnice, szczudłach, które na koniec czynią ich krok trudnym i niebezpiecznym, szczudłach, skąd raptem spadają. Trwożyłem się, że moje szczudła są już tak wysoko nad ziemią, i wydawało mi się, że starczy mi jeszcze sił, by długo utrzymać przy sobie tę przeszłość, która zstępowała już tak daleko. Ale przynajmniej, jeśli zostawią mi ją na czas dość długi, bym zdążył dokonać mojego dzieła, nie omieszkam w nim najpierw opisać ludzi (choćby mieli w tym opisie przypominać potwory), skoro zajmują, miejsce tak znaczne obok miejsca nader ograniczonego, jakie wyznaczono im w przestrzeni, miejsce, przeciwnie, rozszerzane w bezmiar — gdyż dotykają równocześnie, jak giganci pogrążeni w latach, epok tak od siebie odległych, między którymi mieści się tyle dni — wśród Czasu.