Alfreda de Vigny

CZATTERTON

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDSŁOWO

I

II.

OSOBY..

AKT I.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena VI.

Scena V.

Scena VI

AKT II

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

AKT III

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena VI

Scena VII

CZATTERTON

Alfreda de Vigny

PRZEDSŁOWO

I

Wiersz użyty w tem przepolszczeniu Czattertona jest pentameter jambowy, ten sam, którego dawniej używali Grecy i Rzymianie, którego dotąd używają Anglicy, Włosi i Niemcy, w celniejszych utworach scenicznych, od Eschylesa i Plauta, do Szekspira, Alfierogo i Szyllera. W istocie jest on daleko stosowniejszym do dramatu, aniżeli solenny lecz trochę ociężały wiersz trzynasto-zgłoskowy, dotąd przez naszych tragików używany; gdyż podobnie do zbyt długiej szaty w biegu, nasz rymowy hexameter zwalnia pęd akcyi, dyalog rozciąga, i treść jakąś krasomówczą ogładą rozrabia. Te przymioty czynią go szczególnie zdatnym do rzeczy opisowych, do epopei; nie zaś do rzeczy na scenie działanych, gdzie każda myśl jak iskra zapalać się i uderzać powinna. Wiersz jedynastozgłoskowy, jeszcze nie dość utarty, zmusza prawie koniecznie do przeplatania zbyt często powtarzanych rymów; w skutku czego dyalog przemienia w ciągłą piosenkę z kuplecikami i zwrotką, w libretto do układu w muzykę gotowe. Do komedyi najlepszy, w dramacie niedogodny, do tragedyi całkiem nieprzydatny. Jakiż nam więc pozostaje, kiedy chcemy pisać dramat polskiej scenie przeznaczony, lub też przeszczepić na naszym języku utwór obcy, blaskiem zeszłych wieków lub uwielbieniem współczesnych jaśniejący? Zapewnie ten którym wspomnieni mistrzowie przemawiali, i już doświadczony niezmiennem nowszych dramaturgów użyciem. Po Janie Kochanowskim, który w Odprawie posłów greckich pierwsze potrzeby onego wyraził przeczucie, wielu piszącym się zdawało iż  ich wiersze nierymowe będą uchodzić za miarowe, byle w każdym jednostajna ilość zgłosek się znajdowała. W podobnym stylu znamy bardzo liczne sztuki teatralne w ostatnich szczególniej czasach pisane, bez końcówki, bez miary a często i bez sensu, grywane tu i owdzie, drukowane w Lipsku, Wrocławiu, Żytomierzu, Kijowie it.d. Są to potwory ani wierszem ani prozą, do żadnego rzędu istot żyjz scych nie należące. Takiemi są... Niech mi wolno będzie tytuły dzieł i nazwiska autorów, dla ważnych powodów przemilczeć. Oprócz krótkich ustępów z dzieł B. Zaleskiego lub W. Pola, nie zdarzyło mi się napotkać dotąd ani jednego dziełka, niby to miarowym wierszom, któreby istotnym warunkom prozodyjnego ruchu odpowiadało. A przecież nasz język, tak jak wszystkie pierwotne, jest w iloczas bogatym, łatwo się w rytm układającym, nawet śpiewnym na równi z włoskim, czego nasze melodye karpackie, krakowskie, biało-ruskie, oczywistym są dowodem. Nasza prozodya jest tem doskonalszą, że posiada jedno tylko nieomylne, niezmienne prawidło; przedostatnia zgłoska każdego wyrazu jest długa, krom pewnej liczby wyrazów złożonych i nazwisk zagranicznych. Wiersz jambowy jest zaiste trudniejszym od rymowego; bo każda zgłoska, od pierwszej do ostatniej, w niezbłaganą formę rytmu jest ujętą: lecz podług mego przekonania, może się a nas przyjąć i rozkrzewić, byle piszący nim, z prawami ustanowionemi przez mistrzów dokładnie się zapoznali i oswoili. — Jest on dziesięcio-zgłoskowym i pięcio-miarowym, naprzemian z krótkich i długich zgłosek złożonym. — Dwie zgłoski, krótka i po niej długa, stanowią Jambę. — Cezura czyli spoczynek, w ciągu każdego wiersza konieczna, przypada na parzystą, a zatem długą zgłoskę drugiej miary, jak naprzykład:

o — o — o — o — o —

"Zmarżnięta dłoń, ( a w głowie płonie żar,"

lub trzeciej:

" o — o — o — o — o —

"By porwać błędną myśl ( i przenieść ją,"

lub czwartej:

o — o — o — o — o — o

"Stracony bez nadziei! Sąd, (więzienie!"

Bez takiej średniówki, wiersz miarowy całkiem nie istnieje, — Ostatnia zgłoska jest cicha, jeżeli krótka, jak w poprzedzającym przykładzie; i wtedy do składu wiersza się nie liczy. — Jedno - zgłoskowe wyrazy są długie lub krótkie, podług potrzeby, znaczenia, a szczególniej zwyczaju dobrego wymawiania; zawsze długie w średniówce lub na końcu wiersza.

Te są zebrane w kilku słowach dramatycznej Jamby prawidła. Myśl schwycona w tę miarę już nie ulega żadnej przewłoce, żadnemu przeistoczeniu dziwnem zrządzeniem rymu zmuszonemu, czasem w zupełnie różną od pierwotnej; i owszem, zachowuje całą swoją czerstwości i potęgę, skupia się, raczej i zgromadza. Wyraża w zupełności to co autor chciał wyrazić, ani mniej ani więcej. Jest to mowa zwyczajna, lecz bardziej ścisła, dobitna, że tak powiem uskrzydlona, i w ustach celniejszych aktorów włoskich lub angielskich których słyszeć mi się zdarzyło, jakąś uroczą barwę, namiętnej genialności przybierająca.

Teraz parę słów co do pobudek, dla których dramat Czattertona nie zaś inny na tę próbę wybrałem. Autor tego arcydzieła, choć sam znakomity między pierwszemi tegoczesnemi rymotwórca, napisał je prozą, i słusznie; bo przedmiot z potocznego życia wyjęty w przelaniu na wiersz francuzki, byłby wiele na rzeczywistości i efekcie swoim stracił. Każde jego pojawienie się na scenie, jest przyjętem jako znamię odrodzenia się sztuki dramatycznej. Tak jak wszystkie śmiało pomysły spółeczne, gorące uwielbienia i gwałtowne zawiści wywołało; czytelnik sam najlepiej osądzi, które słuszniejsze. Chciałem podług wyłożonego systematu przepolszczyć dramat obcy, noszący na sobie cechę niezaprzeczonej wyższości, którejby nigdy oryginalny utwór nie posiadał: tak więc wszystkie niedostatki w czytaniu lub też w przedstawieniu spostrzeżone, mnie samemu, nie zaś panu Alfredowi dc Vigny przypisane będą. Prócz tego, Czattorton zajmuje w sobie głęboką naukę, dla wszystkich krajów przydatną, ale zwłaszcza dla naszego, gdzie co krok można spotkać lordów Talbot lub Beckford, a gdzie, niestety charaktery Kitty Bell i Kwakra, są może płonnym i bolesnym, bo zbyt rzadko sprawdzającym się w życiu ideałem.

K. O.

br>

II.

Pan Alfred de Vigny należy do szkoły romantycznej francuzkiej; lecz tem się rożni od swoich kolegów, że lubo mniej płodny, mimo tego głębszy bywa od wielu: a co najważniejsza, jest to prawdziwy kompozytor, który długo obmyśla przedmiot i formę w jaką ma je odlać, aby dzieło urodziło się i pozostało żywem. Już to samo, że u nas kilkakroć tłómaczono jego dramat, dowodzi że tkwi w nim cóś żywotniejszego niż w tylu nowszych utworach francuzkich, równio skwapliwie czytanych jak prędko zapomnianych. To ma do siebie Czatterton, że w nim wymowna obrona praw poety, nadzwyczajnie wzruszała świat piszący. Zarzucano z początku niemoralność temu utworowi z powodu samobójstwa Czattertona; poeta bowiem najwięcej winien cierpieniu, a właśnie samobójstwo dowodzi, że mu brakło odwagi. Jednakże w tym przypadku da się ta zbrodnia dramatycznie usprawiedliwić, zwłaszcza ze względu na ułomność natury ludzkiej; bo jest to rzeczywisty człowiek, nie ideał. Jakoż kiedy się rzuca w obłąkaniu rozpaczy na flaszeczkę z opium, zupełnie tak nam się przedstawia jak jeleń co ścigany przez ziaję gończych, nie widzi innego ratunku jak rzucić się w wodę; — jeżeli w niej utonie, niedowodzi to żeby mu knieja obrzydła: podobnie i trujący się Czatterton, bynajmniej nie pała nienawiścią do życia i świata, lecz tylko tak srodze jest ścigany przez nikczemność ludzi, że musi szukać ocalenia w znęcającym go oceanie wieczności... I taka jest właściwie moralność tego dramatu, że winę i hańbę samobójstwa zwala nie na rozpacz nieszczęśliwej ofiary, lecz na tych co ją do gwałtownego kroku przywiedli.

Tłómacz, pan Krystyn Ostrowski, można powiedzieć, z żywą miłością wziął się do przekładu tego dramatu, który chociaż w orginale pisany prozą, on go chciał podnieść jeszcze miarowym wierszem. I w rzeczy samej bardzo szczęśliwie wywiązał się z tego zadania. Koturn, w który czuł Kitty Bell, Kwakra i pustych lordów, nie tu nie zaszkodził; i owszem, tak skoncentrował potęgę, słowa, iż ani wątpić jako sztuka ta przedstawiona w teatrze, mogłaby sprawić niesłychany efekt. Co do wiersza miarowego użytego w tym przekładzie, można jeszcze zrobić tę uwagę, że rodzaj ten tylko wtenczas bywa znośnym, jeżeli rzecz sama pełna jest zajmującej treści; pusty deklamacyjny wiersz najgorzej się wydaje bez rymu: — przeciwnie tam gdzie myślą, obrazem ciężarny, tam, osobliwie w dramacie, rym zdaje się być rzeczą zbytkową.

W przekładzie Czattertona zachodzi właśnie ten przypadek, że wszystko tu potrzebne, ściśnięte, ważne myślą. Tłómacz zatem miał wszelkie prawo obejść się bez rymu, i winniśmy oddać mu tę słuszność, że  go się czyta z prawdziwym smakiem, a w niektórych ustępach daje nam wzór porywającej dykcyi.

Radzibyśmy oglądać na scenie Czattertona przepolszczonego, żeby przynajmniej słyszeć jak się ten pentameter jambowy wydawać będzie dla ucha. Tłómacz w zwięzłej przedmowie podaje prawidła swej prozodyi, z wykształconych obcych języków do własnego zastosowanej. Lecz najlepszem prawidłem jest podobno sam jego wiersz, który jeżeli dobrze się wyda w ustach aktorów, może i powinien uzyskać prawo obywatelstwa w naszej literaturze dramatycznej.

29 listopada 1860. Lucian Siemieński.

OSOBY..

CZATTERTON

KWAKIER

KITTY BELL

RACHELKA sześcioletnia jej córka.

JOHN BELL rękodzielnik.

LORD BECKFORD Lord-major Londynu.

LORD TALBOT

LORD LAUDERDALE

LORD KINGSTON

TRZEJ MŁODZI LORDOWIE

DWAJ DŻOKEJE

SŁUŻĄCY LORDA BECKFORD

SŁUŻĄCY JOHNA BELL

ÓŚMIU WYROBNIKÓW

(U Johna Bell, w okolicy Londynu)
(Aktorowie szykują się porządkiem na czele każdej sceny wskazanym)

AKT I.

Obszerny zakład handlowy; izba porządna i dostatnia, za którą widać przez drobne szybki szklannej przegrody dobrze zaopatrzony sklep bławatny.

— Po prawej stronie (od sceny), komin nałożony węglem ziemnym; w głębi, schody kręte prowadzące do kilku ciasnych izdebek, między któremi pokoik Czattertona. Po lewej, drzwi do sypialni Kitty Bell.

— Kwakier czyta siedząc, na prawo. Kitty Bell szyje przy stoliku z przeciwnej strony; u stóp jej synek na ławeczce, przy nim Rachelka z książką w ręku.

Scena I.

KWAKIER, RACHELKA, KITTY BELL.

KITTY BELL

do Rachelki, pokazującej bratu obrazki w książce.

To pana głos w przedsionku; ciszej dzieci.

(do Kwakra).

Mój Boże! pewno znów zdarzenie jakie!

(Kwakier wzrusza ramionami).

Pan dzisiaj gniewny! to po głosie znać. —

Rachelko, przestań biegać jak szalona!

(upuszcza robotę i słucha).

Wszak już mniej groźny; czy nieprawda panie?

(Kwakier potakuje skinieniem głowy i czyta).

Zdejm zaraz te paciorki, proszę cię;

Błyskotek marnych tknąć nam się nie godzi. —

A któż ci dał tę książkę? Co ja widzę!

To biblia; ręczę że ten młody pan,

Nasz gość od trzech miesięcy?

RACHELKA.

On, mamuniu.

KITTY BELL.

O Boże! coś zrobiła! — Mówię wciąż

Byś od nikogo nic nie przyjmowała,

Szczególniej zaś od niego... taki biedny! —

A kiedyś go widziała, moje dziecię?

Wiem żeście z rana śmieli wejść oboje

Codzienny pierwszy dać mu pocałunek;

A czy to pięknie?

(całuje dzieci).

Wszak on pisał jeszcze,

Bo lampa się świeciła całą noc.

RACHELKA.

I nawet płakał.

KITTY BELL.

Płakał! on, jak zwykle...

Nie gadać o tem więcej, bardzo proszę;

On płakał! Trzeba zwrócić mu ten dar,

Gdy was zawoła; lecz mu nie przeszkadzać,

I nie brać nic od niego, wcale nic.

Od trzech miesięcy jak w tym domu mieszka,

Jam ani razu mówić z nim nie śmiała;

A wy tę książkę wzięliście mu z rąk.

To bardzo źle. — Niech Kwakier was uściska;

On wasz przyjaciel, z nieba wam zesłany.

(Dzieci biegną do Kwakra).

KWAKIER.

Dziateczki, chodźcie, chodźcie tu oboje.

Słuchajcie pilnie... Tak. —

(sadza je na kolanach).

Powiedzcie matce

Że serce jej jest czyste i nabożne,

Lecz że jak wasze, chęci jej dziecinne;

Że swoich słów nie dosyć rozważyła,

I że ją proszę rozkaz swój odwołać.

Bo zwrócić nieszczęsnemu dar serdeczny

Jest upokorzyć go za dobry czyn,

I całą jego nędzę mu wyjawić.

KITTY BELL,

zrywając się z siedzenia.

Ach! prawdę mówi; tak, najświętszą prawdę! —

Rachelko, daj tę książkę. — Trzeba ją

Zachować całe życie! — Nasz przyjaciel

To żywa prawda. — Matka twa zbłądziła.

KWAKIER

głęboko wzruszony, całując jej rękę.

Ach! nie mów o mnie tego, Kitty Bell!

Aniele tęskny! — Mądrość, to złudzenie. —

Patrz, jeślim chciał powiedzieć prawdę szczerą,

Zmyliłem się w tej prawdy wysłowieniu.

Czym dzieci przestrzedz miał o błędzie matki? —

O! niemasz myśli tak rozumnej w świecie

By zrównać mogła duszy twej przeczuciom,

Lub jednej łzy wylanej z twego serca.

(Słychać grzmiący głos za sceną ).

KITTY BELL,

zalękniona.

O Boże! jeszcze gniew, ten sam co wczoraj!

Ochłonąć muszę.

(pada na krzesło).

Burza nie daleka,

A wszystkie burze biją tu, aż w serce.

KWAKIER.

Już wiem co w głowie ma twój mąż i pan;

Z wyrobnikami swemi wciąż się gwarzy.

Wysłali z Norton óśmiu do Londynu,

O przebaczenie dla jednego z nich.

Dwie mile pieszo, bez żadnego skutku! —

Oddalcie się; was trojga tu nie trzeba...

Ten człowiek was zamęczy... jest to sęp

Co własne gniazdo dziobem swym rozdziera.

(Kitty Bell wychodzi z jedną ręką na sercu, a drugą wsparta na głowie synka,

którego wraz z Rachelką wyprowadza).

Scena II.

KWAKIER, JOHN BELL, ÓŚMIU WYROBNIKÓW za nim u drzwi stających.

KWAKIER,

patrząc na wchodzącego Johna Bell.

Nachodzi bogacz i właściciel hardy,

Szczęśliwy przedsiębierca... to samolub!

Mąż sprawiedliwy podług praw, i siebie.

JOHN BELL

do wyrobników, z gniewem.

Nie, nie, raz jeszcze! — Precz mi ztąd! Będziecie

Pracować więcej; ja tak chcę i kwita.

JEDEN WYROBNIK,

do towarzyszów.

A mniej zarabiać; pan tak chce i kwita.

JOHN BELL.

Co! Niech się dowiem kto tak odpowiada,

Wypędzę go natychmiast, jak tamtego.

KWAKIER.

I słusznie Johnie Bell! wspaniałyś w gniewie

Jak król udzielny, gdy przed ludem stoi.

JOHN BELL.

Ty jesteś Kwakrem, więc ja cię nie słucham;

Lecz gdybym wiedział który się odzywa!

O, ten buntownik niema czci ni wiary!

I jakżem przyszedł do majątku mego;

Czym wyrobnikiem nie był tak jak wy?

Czym Norton kupił od jednego razu?

Choć wszystkie domy, choć przędzalnia moja,

Wszak dałem przykład pracy i rzadności?

Powiedzcie sami; czym intraty rocznej

Każdego dnia zarobkiem nie zasilał?

Czym kiedy był leniwym i rozrzutnym?

Tak czyniąc, każdy z was bogatym będzie.

Warsztaty moje płacę wam zmniejszają,

Lecz mnie przynoszą zysk; żałuję was,

A sam się cieszę: bo niech będą wasze,

I produkt ich do was należeć będzie.

Kupiłem je za pracę moich rąk;

Pracujcie więc, i szczędźcie tak jak ja! —

Pomnijcie na przysłowie naszych ojców:

"Pilnujcie grosza, szeląg sam się strzeże."

A teraz już za Tobym się nie wstawiać;

Wygnałem go na dobre, bo zasłużył.

Precz ztąd, nie szemrać! bo kto jeszcze piśnie.

Z przędzalni mojej razem z nim wyleci,

Bez chleba, pracy, domu i odzieży.

(Rzemieślnicy wychodzą).

KWAKIER.

Cóż dalej, Johnie Bell? I w parlamencie

Wymowniejszego głosu nie słyszałem.

JOHN BELL,

wracając jeszcze rozdąsany i ocierając sobie czoło.

A ty, nie ufaj w to że Kwakrem jesteś

By wszystko psuć i mącić w koło siebie.

Choć rzadko mówisz, lepiej milcz zupełnie. —

Bo słowa twoje w każdy czyn rzucone

Podobne są do pchnięć ostrego noża.

KWAKIER.

To tylko zdrowy rozum, i nic więcej;

Ból głowy daje temu kto ją traci.

Lecz ja mych słów bynajmniej nie żałuję;

Wrażenie ich jest wątłe i przelotne,

Po jednej chwili nic się zostaje.

JOHN BELL.

Inaczej sądzę; wiesz że lubię z tobą

Rozmawiać o pokoju lub o wojnie:

Lecz błędnie wszystko na swój łokieć mierzysz.

W kościele naszym Kwakry są wyjątkiem,

A tyś wyjątkiem w sekcie twej wyłącznej.

Synowcom cały swój majątek dałeś;

Prócz lichej spłaty nic ci nie zostało,

I kończysz życie w myśli bez uczynku. —

Jeżeli ci z tem dobrze, zgoda na to;

Lecz nie pozwolę byś w mym własnym domu

Zachęcał do zuchwalstwa moich sług.

KWAKIER.

A w czem ci to zuchwalstwo szkodzić może?

Twych owiec bek czy nie pozwala ci

Ich wełnę strzydz lub krwawe mięso jeść?

Wszak wolno ci każdego pościel sprzedać?...

Czy każda matka nie wysyła dzieci

Schnąc, blednąc, kasłać nad przędziwem twojem?

Czy w ich istnieniu jest nie twoja chwila?

Czy każda potu kropla po szelągu

Ci nie przynosi? Norton, twa dziedzina,

Spoczywa w ręku twojem, jak w Karola

Wielkiego dłoni ziemski krąg jaśnieje.

Mocarzem jesteś lennej twej fabryki.

JOHN BELL.

To prawda, lecz to słusznie. — Ziemia moją,

Bo ją kupiłem; domy mą własnością,

Bom je zbudował; jej mieszkańcy moi,

Bo mi czynszują; ich robota moją,

Bo za nią płacę: — więc, w obliczu prawa,

Jam sprawiedliwym.

KWAKIER.

Dobrze; a czy prawo

Jest sprawiedliwem przed obliczem Boga?

JOHN BELL.

Za takie słowa wisiałbyś niechybnie;

Lecz jesteś Kwakrem.

KWAKIER.

Sambym się powiesił,

Do ciebie gdybym mówić miał inaczej;

Bo chociaż Kwakier, jam przyjaciel wasz.

JOHN BELL.

Od lat dwudziestu gdybym cię nie znał,

I gdybyś syna niebył mi wyleczył,

Już dawno, bracie, z domu byś wyjechał.

KWAKIER.

Tem gorzej; bom uleczyć chciał i ciebie

Zaślepionego tą chciwością zysku,

Niemniej jak dzieci wieku ich słabością. —

Chcę żebyś twego sługi nie wyganiał. —

Nie proszę cię; o! nigdy nie prosiłem,

Lecz radzę.

JOHN BELL.

Co się stało, to się stało. —

Dla czego wszyscy mnie nie naśladują?

Niech u nich wszystko służy jak u mnie. —

Czy ja do pracy żony nie napędzam?

Nie słychać jej, lecz jest tu cały dzień;

Choć oczy spuszcza, wciąż zarabia niemi.

Przędzalnie po przedmieściach moim działem;

Niech ona też folwarkiem tym zarządza,

Gdzie z końcem dnia zjeżdżają się lordowie

Po parlamencie, łowach lub przechadzce.

Na później ztąd wysokie znajomości. —

I Toby był dość zręcznym rzemieślnikiem,

Lecz nie przezornym. — Każdy człek porządny

Zarobek w domu ze wszystkiego ciągnie. —

Żyjące rzeczy, jak i nieżyjące,

Powinny zysk przynosić. — Ziemia płodzi,

I pieniądz rodzi, z czasu grosz pochodzi. —

Kobiety żyją w czasie, jak my sami;

Więc oczywisty dochód ten marnuje

Kto żonie czas zostawia bez użytku. —

Że Toby swej z córkami dał próżnować,

Dla niego szkoda; mnie to nie obchodzi.

KWAKIER.

On złamał sobie rękę, w twej machinie.

JOHN BELL.

Ba! i machinę złamał.

KWAKIER.

A ja wiem

Ze żal ci większy za stalową dźwignią,

Niż za ramieniem z ciała i krwi ludzkiej.

Stalowe twoje serce jak machiny. —

Spółeczność stanie się jak twoje serce;

Jej bogiem złoty pręt, wyznaniem lichwa,

A szachraj żyd kapłanem i cesarzem. —

Nie twoja wina; ty rostropnie działasz.

Na świat przychodząc, takim go zastałeś,

I całkiem tego niemam ci za złe.

Tyś synem twej epoki, przymiot rzadki. —

Lecz skoro mówić szczerze mi nie wolno,

Mam prawo czytać.

(bierze książkę i odwraca się na krześle).

JOHN BELL.

Widzisz go, braciszek!

(głośno, otwierając drzwi od pokoju żony).

Tu, mistress Bell!

Scena III.

CIŻ, KITTY BELL, DZIECI.

KITTY BELL

trzymając za rękę dzieci, kryjące się pod jej odzieniem.

Cóż, panie?

JOHN BELL.

Gdzie rachunki!

Ten młody człowiek co na górze stoi,

Pan Tom lub Tomasz... jak się tam nazywa,

Czy rychło się wyniesie?

KITTY BELL,

biorąc rejestr ze stolika i przynosząc.

Na rejestrze

Zapisał Tom, nic więcej. — Oto są

Rachunki dzienne, z przeszłych dwóch tygodni.

JOHN BELL,

czytając.

Tyś mniej porządna, Kitty, mniej przykładna! —

(patrząc jej w oczy, z wyrazem nieufności).

Ten mądry Tom po całych nocach ślęczy,

A lichą ma wyprawę. — W tem cóś jest. —

(przejrzawszy rachunki).

Ty źle się rządzisz.

KITTY BELL.

Zkąd ten wyrzut, panie?

JOHN BELL.

Czy pani nie wie?

KITTY BELL.

Cyfry źle dodane?

JOHN BELL.

Najszczersza kręci, jak przed psami lis.

Odpowiedz wprost, i patrz mi w oczy śmiało!

KITTY BEL.

Lecz cóż cię gniewa w tem co tu znajdujesz?

JOHN BELL.

Mię gniewa właśnie czego nie znajduję;

Ten brak mię dziwi...

KITTY BELL,

zmięszana.

Lecz ja niewiem dobrze;

Wszak można przejrzeć.

JOHN BELL.

Za spojrzeniem jednem,

Widocznie zbywa pięć lub sześć gwinei.

KITTY BELL.

Racz mi wyjaśnić...

JOHN BELL,

biorąc ją za ramię.

Wróć do siebie proszę;

Mniej roztargnienia, a szczerości więcej. —

Próżnują dzieci, ja nie lubię tego.

Mój dom w nieładzie, niczem się nie trudnisz.

Rachelka żle ubrana, prawie naga...

To wszystko nic do rzeczy.

(Rachelka biegnie ztrwożona do Kwakra).

Idź, i czekaj;

Ten szereg dodać i przez siedm pomnożyć.

(wchodzi za żoną do sypialni i zamyka drzwi z łoskotem).

Scena VI.

KWAKIER, RACHELKA.

RACHELKA.

O, ja się boję!

KWAKIER.

Tak się będziesz bać

Przez cale życie, aż cię Bóg wyzwoli;

Bać rnęża kiedyś, jak dziś ojca twego.

(Czatterton wygląda z izdebki, i zwolna schodami zstępuje; — patrzy nieruchomy

na starca i na dziecię).

O dziecie, igraj aż kobietą będziesz;

Aż dotąd śnij o niebie, o aniołach,

Zapomnij potem: o, zapomnij jeszcze!

Bo czego w życiu doznasz, tak jest różnem

Od twoich snów, że żal ci po nich będzie. —

Ta ziemia nie jest rajem, lecz wygnaniem

Zkąd wzniosłe dusze tęsknią do ojczyzny. —

Baw się bez przerwy, nie rozmyślaj nigdy;

Myśl jest cierpieniem. — Co, ty płaczesz dziecię?

Ty chylisz główkę na mem łonie? Patrz,

Przyjaciel schodzi; witaj go z uśmiechem.

Scena V.

KWAKIER, RACHELKA, CZATTERTON.

CZATTERTON

dając pocałunek Rachelce bieżącej ku niemu, i ściskając rękę Kwakra.

Dzieńdobry ojcze, zbyt surowy radzco.

KWAKIER.

Nie dość jak radzca, a tem mniej jak ojciec.

Twa dusza ciało trawi, masz gorączkę.

Ognista dłoń, a twarz jak całun blada. —

Jak długo myślisz żyć w podobnym stanie?

CZATTERTON.

O, jak najkrócej!— Gdzie jest mistress Bell?

KWAKIER.

Czy życie twe nie przyda się nikomu?

CZATTERTON.

I owszem; wszystkoim cięży, jak i mnie.

KWAKIER.

Czy silnie wierzysz w to co mi powiadasz?

CZATTERTON,

z cierpkim uśmiechem.

Jak ty, w braterską miłość i sumienie.

KWAKIER.

Czy dawno żyjesz ? serce masz tak młode

Jak dziecka tego; a twój duch posępny

Już doświadczeniem stary, tak jak mój.

CZATTERTON.

Dziś kończę rok ośmnasty.

KWAKIER

Biedne dziecię!

CZATTERTON.

Oj biedne, prawda!— Dziecię? nie zupełnie...

Przeżyłem tysiąc lat.

KWAKIER.

Więc nieznasz jeszcze

Półowy złości ludzkiej na tym świecie. —

Wszechwiedzą duszy jest cierpienie.

CZATTERTON

Zgoda!

Więc zemnie mądry starzec!... Ja myślałem

Że panią Bell tu znajdę. — Oto list

Pisany z wielkim trudem.

KWAKIER,

czytając napis.

Do Beckforda!—

Tyś nadto dobry. Strzeż się tego synu.

Są ludzi dwa rodzaje; męczennicy

I kaci: los cię zrobił męczennikiem

Każdego z nich, jak matkę tego dziecka.

CZATTERTON,

z nagłem uniesieniem.

Człowieka dobroć czyni zeń ofiarę,

Dopóki sam zezwala; dzień swobody

Jest w jego ręku.

KWAKIER.

Co przez to rozumiesz?

CZATTERTON

całując Rachelkę, najtkliwszym głosem.

Czy mam to dziecię trwożyć? tuż przy matce!

KWAKIER.

Jej matki ucho jest dotknięte głosem

Mniej rzewnym jak twój glos; do niej nie dojdzie.

(do siebie).

Już oto trzeci raz o nią się pyta.

CZATTERTON,

wsparty na krześle na którem Kwakier siedzi.

Ty wciąż mię łajesz; lecz mi powiedz jeno

Czy się nie godzi iść za swym popędem,

I rzucić walkę przed znużenia chwilą?

Jam postanowił nie przylepiać maski

Na moją twarz; być tem czem Bóg mie stworzył,

Słuchając serca w gniewie lub zachwycie,

I dotrwać w przeznaczeniu aż do końca.

Czy mam udawać cnotę, ja chwiejący?

Surowym być, do pobłażania skłonny?

Pod mą srogością każdyby rozpoznał

Litości uśmiech; anibym potrafił

Zasłony dosyć gęstej wdziać na duszę. —

Zdradzony zewsząd, o czem wiem oddawna,

Tak mało cenię siebie, świat i łudzi,

Że od tej zdrady bronić się nie raczę.

Zazdroszczę głupcom tej radości dzikiej

Że mię podstępem grubym chcą pokonać;

Zdaleka patrzę jak stawiają sieci:

A niechce skłonić głowy, by choć jedną

Ich nić rozerwać, tak nie dbam o życie.

Zemszczony dosyć jestem ich podłością

Co w oczach własnych wznosi mię nad siebie,

I czekam chwili gdy nas Bóg rozsądzi.

Czy niemiał celu tworząc ich i mnie?

Czy ja natury prawa mam przetwarzać?

Czy moją rzeczą, kłam zadawać Twórcy?

KWAKIER.

Marzenie w tobie już zabiło czyn.

CZATTERTON.

Cóż z tego, gdy godzina w tem marzeniu

Dzieł więcej płodzi, niż dwadzieścia dni

Czynności drugich? Sądź pomiędzy nami;

Czy praca ciała jedną dla człowieka?

Czy myśli trud niegodzien choć litości?

Czy sztuka liczb najwyższą sztuką ducha?

Czy Pytagoras jest stworzenia bogiem?

Czy mam powiedzieć duszy mej natchnieniom:

Nieschodźcie z nieba, wyście nic potrzebne?

KWAKIER.

Fatalnem piętnem skroń ci naznaczyły...

Ja cię nie ganię, lecz nad tobą płaczę.

CZATTERTON,

siadając.

Mój dobry Kwakrze, w twem myślącem bractwie,

Czy jest opieka nad katuszą myśli?

O, ja tak sądzę! tyś dla wszystkich ostrym,

A mnie pobłażasz; to mie z życiem godzi.

(Rachelka siada na kolanach Czattertona).

Od trzech miesięcy prawiem tu szczęśliwy;

Nikt o mnie się nie troszczy, ledwie zna,

I piękne dziatki na kolanach pieszczę.

KWAKIER.

Ja lubię cię za twój poważny rozum.

Tyś godzien zasiąść w sekty mej zebraniu,

Gdzie wrzask papistów przed obrazem złotym

Ni śpiew dziecinny lutrów nie dochodzi.

Ja lubię cię, bo świat cię nienawidzi.

Marząca dusza jest ciężarem wszystkim

Ruchawym głupcom co trząsają ludźmi.

Tęsknota, czułość, są to dwie choroby

Dla których żaden gap nie miał litości! —

Ty ani wiesz nazwiska tajnych wrogów

Krążących koło ciebie; lecz ja wiem

Że cię nie cierpią, bo cię znać nie mogą.

CZATTERTON,

z zapałem.

Czy niemam prawa do miłości braci,

Ja który dzień i noc dla nich pracuję?

Com z takim trudem w gruzach mej ojczyzny

Rozkrzewił piękny kwiat poezyj dawnej,

Chcąc nowy blask zaszczepić na koronie

Tej wspólnej matki? ja, co w tylu morzach

I w tylu rzekach perły tej szukałem?

(Rachelka porzuca Czattertona, siada przy Kwakrze na krzesełku i przegląda

ryciny).

Ach, gdybyś znał me prace!... Prerobiłem

Mój kąt w klasztorną celę; myśl i życie

Swi dwtością przyodziałem; wzrok stępiłem,

Zaćmiłem dlań oświaty naszej słońce,

By z prostszem sercem łatwiej się nauczyć

Dziecięcej mowy tych spłynionych lat.

Pisałem jak król Harold do Wilhelma,

Jak Sas do Franka, wierszem dwu-plemiennym;

Tę muzę wpół zakonną, na ołtarzu

Jak świętą postawiłem. — O! ci ludzie

Strzaskaliby ją pewnie, gdyby doszli

Że z ręki mej stworzona: czcili ją,

Jak utwor mnicha co nie istniał nigdy,

Któregom ochrzcił Sasem i Rowleyem.

KWAKIER.

Zabijać żywych, a umarłych wskrzeszać,

To ich uciecha.

CZATTERTON.

Przecież, któś wyjawił

Że książka ta jest moją. Zniszczyć późno;

Więc żyć jej dano. Lauru liść zyskałem,

A z lauru nikt nie żyje. — Ja, poeta,

Daremnie chciałem nagiąć się do czynu;

A pisać jest jedynem mem rzemiosłem.

Bez skutku wziąłem sio do ścisłych prac. —

O, niech ci ludzie Bogu raz przebaczą

Ze tak mię stworzył! — Czy to zbytek sił,

Czy też haniebna słabość, nie wiem sam. —

Lecz nigdy w ciasnych i wytkniętych groblach

Nie mogłem ująć myśli mej powodzi,

Swe brzegi rwiącej jak wezbrany prąd.

Niezdolny w żółwich czołgać się działaniach

Codziennych rachub, sam się ich wyrzekłem.

Uznawszy cyfr zwycięztwo nad mą duszą,

Powziąłem zamiar ciałem mem zarabiać. —

Niestety, bracie! znów upokorzenie,

Znów cierpka boleść! — Ciało, od dzieciństwa

Strawione żarem idei bezsennej,

Choć od najlżejszej wzbrania się roboty.

(coraz gwałtowniej).

Stu Herkulesów choćbym moc posiadał,

Pomiędzy mną a pracą wiecznie stoi

Ta współzrodzona, ta złośliwa wróżka,

Zapewne w mej kolebce znaleziona,

Poezya, rozmarzenie! — Ta mię ściga,

Czaruje świat i kirem swym pokrywa,

Kolejno w raj lub piekło mię unosi;

Oddaje wszystko, wszystko mi wydziera:

W niej me zbawienie, w niej i zguba moja!

KWAKIER.

Co teraz robisz?

CZATTERTON.

Nic... Harolda piszę. —

Dla czego? niewiem... Pewnie bo tak trzeba.

(pada na krzesło; i już niesłuchając odpowiedzi Kwakra, patrzy na Rachelkę i

przywołuje ją do siebie).

KWAKIER.

Choroba nie do wyleczenia.

CZATTERTON.

Moja?

KWAKIER.

O nie! ludzkości. — Sercem twem się rządząc,

Litujesz się nad temi co ci mówią:

Nie bądź poetą; — ja, słuchając głowy,

Pogardzam niemi; bo ci mówić chcą:

Zejdź nam od słońca, tu nie twoje miejsce.

Niech ich kto chce wyleczy. Jam bezsilny;

Lecz ich przynajmniej chłostać nie przestanę.

CZATTERTON

głośno do Rachelki, z którą po cichu rozmawiał podczas odpowiedzi Kwakra.

Gdzie moja biblia? gdzie mamunia twoja?

KWAKIER,

wstając

Wyjdź ze mną.

CZATTERTON.

Gdzie ta książka, miss Rachelko?

KWAKIER.

Pan znowu burczy.

JOHN  BELL,

za sceną.

Nie, ja tego nie chcę. —

To być nie może. — Na to nie pozwolę.

KWAKIER

do Czattertona, biorąc śpiesznie kapelusz i laskę.

Twe oczy zaszły krwią od nocnej pracy;

Chodź na przechadzkę. Ranek cię ochłodzi.

CZATTERTON,

czekając wejścia Kitty Bell.

I ona także jest ich męczennicą.

KWAKIER.

Cóż ci do tego? Niech tu nie zastanie

Nikogo, płacząc. Daj klucz od twej celi. —

Niech sama znajdzie. Na domowe kłótnie

Nie trzeba zważać. — Chodźmy więc. — To ona.

CZATTERTON.

Jak szlocha, biedna! Nie, ja płaczu jej

Niemogę znieść.

(wychodzą).

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej