Victor Hugo

CZŁOWIEK ŚMIECHU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

XXIX

XXX

XXXI

XXXII

XXXIII

XXXIV

XXXVI

XXXVII

XXXVIII

XXXIX

XL

XLI

XLII

XLIII

XLIV

XLV

XLVI

XLVII

XLVIII

XLIX

L

LI

LII

LIII

LIV

LV

LVI

LVII

CZŁOWIEK ŚMIECHU

Victor Hugo

I

Kiedy przyszła kolej kapitana Leopolda d'Auverney, otworzył szeroko oczy i wyznał otaczającym go kolegom, że doprawdy nie pamięta w swoim życiu żadnego zdarzenia, które zasługiwałoby na to, aby zaprzątnąć ich uwagę.

— Ależ, kapitanie — rzekł porucznik Henryk — mówią, żeś wiele podróżował i zwiedził kawał świata. Czyż nie oglądałeś Antylów, Afryki, Italii, Hiszpanii?... Ach, kapitanie, twój kulawy pies!

D'Auverney drgnął, wypuścił z ręki cygaro i gwałtownie odwrócił się ku wejściu do namiotu właśnie w chwili, gdy ogromne psisko podbiegło doń kulejąc.

Pies biegnąc rozgniótł cygaro kapitana; kapitan nie zwrócił na to najmniejszej uwagi.

Pies polizał mu stopy, pomerdał ogonem, zaszczekał radośnie, poskakał, jak potrafił, i ułożył się przed swoim panem. Kapitan, wzruszony i zakłopotany, głaskał go machinalnie lewą ręką, odczepiając jednocześnie drugą ręką rzemyk u hełmu, i powtarzał raz po raz:— Jesteś, Rask! Jesteś! — Wreszcie zawołał: — Ale któż to cię przyprowadził?

— Za pozwoleniem, panie kapitanie.

Już od dobrej chwili sierżant Tadeusz uniósł był poły namiotu i stał ukrywszy prawe ramię w fałdy płaszcza, ze łzami w oczach, przyglądając się bez słowa ostatniej scenie Odysei (1). Wreszcie odważył się powiedzieć: — Za pozwoleniem, panie kapitanie...

— To ty, Tadku; jak, u diabła, zdołałeś?... Biedny pies! myślałem, że wciąż jeszcze jest w obozie angielskim. Gdzieżeś go odnalazł?...

— Bogu dzięki! Jestem, panie kapitanie, tym równie uradowany jak pański siostrzeniec, kiedy mu pan kapitan kazał odmieniać: cornu — róg, cornu — rogu.

— Ale powiedz mi wreszcie, gdzie go znalazłeś!

— Nie znalazłem go, panie kapitanie; poszedłem po niego.

Kapitan wstał i wyciągnął rękę do sierżanta; lecz dłoń sierżanta nie wysunęła się spod płaszcza. Kapitan nie zwrócił na to- uwagi.

— Bo to... panie kapitanie, odkąd biedny Rask zaginął, zdałem sobie dobrze sprawę, za pozwoleniem, że panu kapitanowi, przepraszam za śmiałość, czegoś nie dostaje. Żeby być całkiem szczery, wyznam, że tego wieczora, kiedy Rask nie przybiegł jak zwykle podzielić ze mną chleb żołnierski, mało brakowało, a stary Tadek byłby się rozbeczał jak dzieciak. Ale nie, dzięki Bogu; płakałem w życiu tylko dwa razy: pierwszy raz, kiedy... w owym dniu... — Sierżant spoglądał z niepokojem na zwierzchnika. — A po raz drugi, kiedy ten błazen Baltazar, kapral siódmej półbrygady, wpadł na pomysł, abym obierał pęk cebuli.

— Coś mi się zdaje, Tadeuszu! — wykrzyknął ze śmiechem Henryk — że ukrywasz przed nami, przy jakiej to okazji płakałeś po raz pierwszy.

— To pewnie wtedy, mój stary, kiedy ucałował cię de La Tour d'Auvergne, pierwszy grenadier Francji? — zapytał serdecznie kapitan nie przestając głaskać psa.

— Nie, panie kapitanie, sierżant Tadeusz mógł zapłakać, sam pan to przyzna, tylko w owym dniu, kiedy zakomenderował: „Ognia!” do Bug-Jargala, zwanego inaczej Pietrkiem.

Twarz d'Auverneya powlokła się chmurą zadumy. Zbliżył się szybko do sierżanta chcąc mu uścisnąć dłoń; mimo tak wielkiego zaszczytu stary Tadeusz nie wyciągnął jednak ręki spod płaszcza.

— Tak, panie kapitanie — ciągnął Tadeusz cofając się o kilka kroków, podczas gdy d'Auverney patrzył nań wzrokiem pełnym bólu — tak, płakałem wówczas; bo też, zaiste, zasłużył na to! Czarny był, to prawda, ale proch armatni też jest czarny, a przecie...

Zacny sierżant pragnął wybrnąć z honorem ze swojego dziwacznego porównania. Było może w tym zestawieniu coś, co szczególnie przypadało mu do gustu; nadaremnie jednak usiłował się wysłowić; kiedy zaś kilkakrotnie, rzec by można, zaatakował myśl swoją z różnych stron, niby wódz armii przypuszczający na próżno szturm do twierdzy, poniechał nagle oblężenia i mówił dalej, nie zwracając uwagi na uśmiechy słuchających go młodych oficerów.

— Czy też pan kapitan przypomina sobie tego biednego Murzyna, jak to przybiegł bez tchu właśnie w chwili, kiedy jego dziesięciu towarzyszy stało już tam? Doprawdy, trzeba było ich przywiązać... To ja wtedy dowodziłem. Sam zdjął pęta ze swoich towarzyszy, by zająć ich miejsce, choć się opierali. Był nieugięty. Ach, co to był za człowiek! Istny Gibraltar. A potem, prawda, panie kapitanie? stał wyprostowany, jakby miał iść do tańca; a jego pies, ten sam właśnie Rask, skoczył mi do gardła, kiedy zrozumiał, co zamierzają zrobić z jego panem...

— Zazwyczaj, Tadku — przerwał kapitan — w tym miejscu opowiadania głaskałeś Raska, spójrz, jak na ciebie spogląda.

— Ma pan słuszność — rzekł Tadeusz z zakłopotaniem — rzeczywiście, ten biedny Rask patrzy na mnie; cóż, kiedy stara Malagryda powiedziała mi, że głaskanie lewą ręką przynosi nieszczęście.

— A dlaczego nie pogłaskasz go prawą? — zapytał d'Auverney zdziwiony, dostrzegając dopiero teraz rękę zawiniętą w płaszcz oraz bladość okrywającą twarz Tadka.

Zakłopotanie sierżanta zdawało się wzmagać.

— Za pozwoleniem, panie kapitanie, bo to... Ma pan już kulawego psa, a obawiam się, że będzie pan miał jeszcze w dodatku sierżanta bez ręki.

Kapitan zerwał się z miejsca.

— Jak to? Skąd? Co też ty wygadujesz, mój stary Tadeuszu? Bez ręki... Pokaż zaraz ramię. Bez ręki, wielki Boże!

D'Auverney drżał. Sierżant odwinął zwolna płaszcz i oczom przełożonego ukazało się jego ramię, okręcone zakrwawioną chustką.

— Ach, Boże! — szepnął kapitan unosząc ostrożnie szmatę. — Powiedzże wreszcie, mój stary...

— Och! to całkiem proste. Mówiłem już, że zauważyłem pańskie zmartwienie od czasu, jak ci przeklęci Anglicy porwali nam pańskiego pięknego psa, biednego Raska, Bugowego doga... To wystarczyło: postanowiłem przyprowadzić go dzisiaj, choćby miało mnie to kosztować życie, aby móc zjeść wieczerzę ze smakiem. Toteż przykazawszy pańskiemu ordynansowi Matheletowi, aby dobrze wyczyścił pański galowy mundur, jako że jutro przypada dzień bitwy, wysunąłem się chyłkiem z obozu, uzbrojony tylko w szablę; skierowałem się na przełaj przez opłotki, aby jak najprędzej dotrzeć do obozu Anglików. Nie doszedłem do pierwszych okopów, kiedy — za pańskim pozwoleniem, panie kapitanie — zobaczyłem w gaiku po lewej ręce dużą grupę czerwonych żołnierzy. Posunąłem się dalej, by wy wąchać, co to może być, a że nie zwracano na mnie uwagi, spostrzegłem pośrodku nich Raska uwiązanego do drzewa, podczas gdy dwóch milordów obnażywszy się aż po pas, niby poganie, grzmociło się po gnatach pięściami, tyle robiąc hałasu co wielki bęben półbrygady. Te dwa angielskie indywidua, przepraszam pana kapitana, staczały z sobą pojedynek o pańskiego psa. Ale Rask mnie zobaczył i jak nie szarpnie obrożą, lina się urywa, a ten gagatek w mig już depcze mi po piętach. Rozumie pan kapitan, że cała tamta zgraja nie pozostała w tyle. Zaszyłem się w las. Rask za mną. Kilka kul gwizdnęło mi koło ucha. Rask ujadał; na szczęście jednak tamci nie mogli go usłyszeć, gdyż wrzeszczeli: french dog, french dog! jak gdyby pański pies nie był pięknym, prawdziwym okazem psa z San Domingo. Nie zważając na nic, przedzieram się przez knieję i niemal już z niej wychodzę, kiedy nagle staje przede mną dwóch czerwonych. Szabla uwalnia mnie od jednego i byłaby też pewnie uwinęła się z drugim, gdyby nie to, że pistolet jego był nabity... no i widzi pan moje ramię. — Nic to! french dog skoczył mu na szyję niby dobry znajomy: Anglik zwalił się zaduszony, a daję panu słowo, że uścisk był tęgi... Bo i po cóż ten czarci pomiot czepiał się mnie jak rzep psiego ogona? Mniejsza z tym, Tadek wrócił do obozu i Rask także. Żałuję tylko, że Pan Bóg nie zechciał zesłać mi tego raczej w czasie jutrzejszej bitwy. To wszystko!

Twarz starego sierżanta zasępiła się na myśl o tym, że rany swojej nie odniósł w bitwie.

— Tadeuszu! — krzyknął kapitan z rozdrażnieniem w głosie. Potem zaś dodał łagodniejszym tonem: — Czyś ty już tak oszalał, żeby się narażać dla psa?...

— Tu nie szło o psa, panie kapitanie, lecz o Raska. Twarz d'Auverneya rozpogodziła się. Sierżant dodał jeszcze:

— O Raska, o Bugowego doga...

— Dość tego! Dość, mój stary Tadku! — zawołał kapitan przykładając rękę do oczu. — No więc — dodał po chwili milczenia — oprzyj się o mnie i chodź do ambulansu.

Tadeusz usłuchał po pełnym szacunku oporze. Pies, który w czasie tej sceny z wielkiej radości zgryzł do połowy piękną skórę niedźwiedzią, własność swojego pana, wstał i pobiegł za nimi.

(1) Odyseja - poemat wielkiego poety starożytnej Grecji, Homera.

II

Epizod ten podniecił do żywego uwagę i ciekawość wesołych gawędziarzy.

Kapitan Leopold d'Auverney należał do ludzi, którzy— bez względu na to, na jakim szczeblu stawia ich kaprys przyrody czy ruch społeczeństwa — wzbudzają zawsze szacunek połączony z pewną dozą ciekawości. Na pierwszy rzut oka nie było w nim może nic szczególnie uderzającego; obejście miał chłodne, spojrzenie obojętne. Podzwrotnikowe słońce opaliło mu twarz, ale nie użyczyło owego ognia w gestach i mowie, który u Kreolów łączy się z pewną, nieraz pełną wdzięku, nonszalancją. D'Auverney mówił mało, słuchał rzadko i okazywał nieustanną gotowość czynu. Zawsze pierwszy na siodle i ostatni w namiocie, zdawał się w trudzie fizycznym szukać odprężenia dla myśli. Myśli owe, znaczące się surowym smutkiem w przedwczesnych zmarszczkach na jego czole, nie zaliczały się do myśli, których łatwo się pozbywamy przekazując je innym, ani też do tych, które w niefrasobliwej rozmowie krzyżują się chętnie z myślami bliźnich. Leopold d'Auverney, którego nie mogły zmóc trudy wojenne, zdawał się odczuwać nieznośne zmęczenie podczas tego, co nazywamy szermierką umysłu. Dyskusji unikał z równą gorliwością, z jaką szukał walki. Jeśli niekiedy dawał się wciągnąć do sporu, wypowiadał kilka słów pełnych rozsądku i niezbitej słuszności, po czym, w chwili gdy już prawie przekonał przeciwnika, milkł raptownie, mówiąc: „Po co?..." I wychodził zapytać dowódcy, co można by przedsięwziąć w oczekiwaniu szarży czy szturmu.

Towarzysze wybaczali mu usposobienie chłodne, skryte i milczące, ponieważ we wszelkich okolicznościach okazywał się dzielny, dobry i życzliwy. Z narażeniem własnego życia ocalił wielu kolegów od śmierci; wiedziano też, że choć rzadko otwierał usta, to jego sakiewka nie była przed nikim zamknięta. Był kochany w wojsku i wybaczano mu nawet to, że osobą swoją wzbudzał pewnego rodzaju uwielbienie.

Kreole — potomkowie europejskich kolonizatorów urodzeni w koloniach hiszpańskich, portugalskich i francuskich Ameryki.

Był przecież człowiekiem młodym. Wyglądał na lat trzydzieści, ale daleko mu jeszcze było do tego wieku. Mimo że od dłuższego już czasu walczył w szeregach republikańskich., nikt nie znał jego przygód. Jedyną istotą poza Raskiem, wobec której zdobywał się niekiedy na żywsze oznaki przywiązania, był zacny Tadeusz; ten stary sierżant, który jednocześnie z d'Auverneyem zaciągnął się do korpusu i nigdy go nie odstępował, opowiadał czasami w sposób dość mglisty o pewnych zdarzeniach z życia swojego dowódcy. Wiedziano, że d'Auverney doznał wielkich nieszczęść w Ameryce; że ożenił się na San Domingo i stracił żonę oraz całą rodzinę w czasie rzezi, które towarzyszyły wkroczeniu rewolucji w granice tej wspaniałej kolonii. W tym okresie naszej historii nieszczęścia tego typu stały się czymś tak pospolitym, że wytworzyło się w stosunku do nich coś w rodzaju powszechnej litości, w której każdy miał swój udział. Litowano się przeto nad kapitanem d'Auverney nie tyle z uwagi na poniesione przezeń straty, ile raczej ze względu na sposób, w jaki je znosił. Bo też w istocie poprzez jego lodowatą obojętność dawało się niekiedy wyczuć pulsowanie głębokiego i nieuleczalnego bólu.

Kiedy tylko dochodziło do bitwy, czoło jego wypogadzało się. Okazywał się w walce tak nieustraszony, jakby pragnął zostać generałem, po zwycięstwie zaś tak skromny, jakby chciał być tylko żołnierzem. Towarzysze, widząc tę pogardę dla zaszczytów i szarż, nie rozumieli, dlaczego przed bitwą zdawał się żywić jakąś nadzieję, i nie domyślali się, że ze wszystkich szans, jakie daje wojna, d'Auverney pragnął jedynie śmierci.

Pełnomocnicy ludu przydzieleni do armii mianowali go pewnego dnia na polu bitwy dowódcą brygady; nie przyjął tej nominacji, gdyż opuszczając kompanię byłby musiał rozstać się także z sierżantem Tadeuszem. Po kilku dniach poprowadził na ochotnika pewną ryzykowną wyprawę i — wbrew oczekiwaniom ogółu i własnym nadziejom — powrócił z niej bez szwanku. Wyraził wówczas żal, że odrzucił proponowany mu awans „Skóro bowiem — mówił — działa nieprzyjacielskie uporczywie mnie oszczędzają, to może choć gilotyna, kosząca wszystkich, którzy się wznoszą, byłaby złakomiła się na mnie.”

III

Taki był człowiek, na temat którego potoczyła się następująca rozmowa, kiedy wyszedł z namiotu.

— Założę się — zawołał porucznik Henryk wycierając swój czerwony but, na którego cholewie pies pozostawił dużą plamę błota — założę się, że kapitan nie odstąpiłby złamanej łapy swojego psa za te dziesięć koszów madery, które wypatrzyliśmy parę dni temu w wielkim furgonie generała...

— Cicho! sza! — powiedział wesoło adiutant Paschalis — nie byłaby to korzystna transakcja... Kosze są teraz próżne: wiem coś o tym; a przecież — dodał z powagą w głosie — trzydzieści odpieczętowanych flaszek niewarte jest z pewnością, chyba przyznasz, poruczniku, łapy tego biednego kundla, z której można by ostatecznie zrobić uchwyt do dzwonka.

Zebrani zaczęli się śmiać z poważnego tonu, jakim adiutant wymówił ostatnie słowa. Młody oficer huzarów baskijskich, Alfred, jedyny spośród obecnych, który się nie roześmiał, był wyraźnie niezadowolony.

— Nie widzę doprawdy, moi panowie, co w zdarzeniu, którego byliśmy przed chwilą świadkami, może nastrajać do szyderstwa. Ten pies i ten sierżant, którzy — odkąd tylko znam d'Auverneya — przebywali przy nim zawsze, zasługują, moim zdaniem, raczej na zainteresowanie. Zresztą cała ta scena...

Paschalis, podniecony zarówno niezadowoleniem Alfreda, jak i wesołością pozostałych, przerwał ma w pół zdania:

— Cała ta scena jest w najwyższym stopniu sentymentalna. Pomyśleć tylko! Odzyskany pies i strzaskane ramię!

— Nie masz racji, kapitanie Paschąlisie — rzekł Henryk wyrzucając poza namiot opróżnioną właśnie butelkę — ten Bug... inaczej zwany Pietrkiem, szczególnie podnieca moją ciekawość...

Paschalis, gotów już wybuchnąć gniewem, uspokoił się zauważywszy, że jego szklanica, którą jak mu się zdawało, wychylił, stoi znów przed nim napełniona. D'Auverney wrócił do namiotu i bez słowa zajął swoje zwykłe miejsce. Był zamyślony, ale twarz jego miała spokojniejszy wyraz. Wydawał się tak bardzo czymś pochłonięty, że nie słyszał ani słowa z toczącej się dokoła rozmowy. Rask, który przybył w ślad za nim, położył się u jego stóp, spoglądając nań z niepokojem.

— Oto twój kielich, kapitanie d'Auverney. Zechciej skosztować tego wina.

— Ach, dzięki Bogu! — rzekł kapitan w mniemaniu, że odpowiada na pytanie Paschalisa — rana nie jest niebezpieczna, a kość na szczęście cała.

Jedynie bezwiedny szacunek, który kapitan budził wśród towarzyszy broni, powstrzymał wybuch śmiechu drgający już na. Wargach Henryka.

— Skoro przestałeś się już niepokoić o Tadeusza — rzekł — i ponieważ umówiliśmy się, że każdy z nas opowie jedną ze swoich przygód, aby skrócić tę noc na biwaku, mam nadzieję, drogi przyjacielu, że nie uchylisz się od zobowiązania i zechcesz opowiedzieć nam dzieje swojego kulawego psa i tego Buga... nie wiem, jak dalej, zwanego inaczej Pietrkiem, z którego był istny Gibraltar!

Na pytanie to, rzucone tonem na poły poważnym, a na poły żartobliwym, d'Auverney byłby nic nie odpowiedział, gdyby wszyscy obecni nie dołączyli się do prośby porucznika.

Uległ wreszcie ich naleganiom.

— Zaspokoję wasze życzenie, panowie; ale będzie to całkiem zwykła historia, w której ja sam odgrywam rolę zupełnie podrzędną. Jeżeli przyjaźń, łącząca mnie z Tadeuszem i Raskiem, kazała wam spodziewać się czegoś nadzwyczajnego, uprzedzam was, że jesteście w błędzie. A więc zaczynam.

Zapanowała uroczysta cisza. Paschalis jednym haustem wychylił do dna wódkę z manierki, Henryk zaś, aby ustrzec się przed chłodem nocy, otulił się na pół pogryzioną skórą niedźwiedzią, podczas gdy Alfred kończył nucić hiszpańską piosenkę Mataperros.

D'Auverney pogrążył się na chwilę w myślach, jak gdyby chcąc przypomnieć sobie sprawy zatarte z dawna przez napływ innych zdarzeń; wreszcie zaczął mówić powoli, prawie szeptem i z częstymi przerwami.

IV

— Choć urodzony we Francji, zostałem wcześnie wysłany na San Domingo do jednego z moich wujów, bardzo zamożnego plantatora, którego córkę miałem poślubić.

Zabudowania wuja sąsiadowały z fortem Galifet, plantacje zaś jego obejmowały większą część równiny Acul. Nieszczęśliwe to położenie, którego szczegółowy opis wydaje się wam pewnie niegodny uwagi, stanowiło jedną z pierwszych przyczyn klęsk i całkowitej zagłady mojej rodziny. Ośmiuset Murzynów uprawiało ogromne włości wuja. Wyznam wam, że smutne warunki bytowania tych niewolników pogarszała jeszcze bezwzględność ich pana. Wuj należał do tych na szczęście dość nielicznych plantatorów, których serce stwardniało wskutek przyzwyczajenia do despotycznej władzy. Przywykły do bezwzględnego posłuszeństwa za lada skinieniem, najlżejsze wahanie ze strony niewolnika karał najsroższymi katuszami, wstawiennictwo zaś własnych dzieci niejednokrotnie wzmagało tylko jego gniew. Musieliśmy tedy najczęściej ograniczać się da tego, by potajemnie nieść ulgę cierpieniu, któremu nie mogliśmy zapobiec.

— Masz tobie! a to ci frazesy — szepnął półgłosem Henryk nachylając się do ucha sąsiada — no cóż, spodziewam się, że kapitan nie ominie sposobności, aby w trakcie opowiadania o niedoli tych ci-devant czarnych wygłosić rozprawkę na temat obowiązków, jakie nakłada ludzkość, et caetera. W Klubie Massiaca nie omieszkano by tego uczynić.

— Dziękuję ci, Henryku, żeś mi oszczędził śmieszności — zauważył chłodno d'Auverney, który go był dosłyszał.

Po czym ciągnął dalej swoje opowiadanie:

— Jeden tylko niewolnik zyskał sobie względy mojego wuja. Był to karzeł hiszpański, kolorowy gryf, którego ofiarował mu lord Effingham, gubernator Jamajki. Mój wuj, który przebywał dłuższy czas w Brazylii i przywykł tam do wystawności życia portugalskiego, lubił otaczać się w domu zbytkiem odpowiadającym jego bogactwu. Liczni niewolnicy, przyuczeni do posług domowych jak europejscy lokaje, nadawali jego siedzibie jakiś ton wielkopańskiej wspaniałości. Aby uświetnić jeszcze tę wspaniałość, niewolnika darowanego mu przez lorda Effinghama uczynił swoim błaznem, na wzór owych dawnych książąt feudalnych, którzy trzymali na swoich dworach trefnisiów. Trzeba przyznać, że wybór ten był szczególnie trafny. Gryf Habibrach (tak bowiem się nazywał) należał do istot zbudowanych tak dziwacznie, że wydawałyby się potworami, gdyby nie pobudzały do śmiechu! Ohydny ten karzeł był gruby, krępy, brzuchaty r poruszał się z osobliwą chyżością na dwóch wątłych i wiotkich nóżkach, które siadając składał pod siebie niczym pająk swoje kończyny. Olbrzymią jego głowę, wtłoczoną między uniesione do góry ramiona, zjeżoną wełną rudą i kędzierzawą, zdobiła para uszu tak szerokich, że towarzysze jego twierdzili, iż Habibrach używał ich do ocierania łez. Twarz wykrzywiał mu nieustanny grymas coraz to inny; dziwaczna ta ruchliwość rysów miała przynajmniej tę zaletę, że urozmaicała jego szpetotę. Wuj cenił go za niezwykłą pokraczność i niezmiennie dobry humor. Habibrach był jego ulubieńcem. Podczas gdy inni niewolnicy uginali się pod brzemieniem pracy, jedynym zajęciem Habibracha było noszenie za swoim panem wielkiego wachlarza z piór rajskich ptaków, którym odpędzał komary i gzy. Wuj kazał mu jadać na trzcinowej 'macie rozesłanej u swych stóp i zawsze pamiętał o tym, aby dać mu na własnym talerzu resztki jakiejś ulubionej potrawy. Toteż Habibraeh okazywał wdzięczność za tyle łaskawości; korzystał z przywilejów błazna i z prawa robienia i mówienia wszystkiego, co mu tylko przyszło do głowy, jedynie po to, aby rozweselić swojego pana; plótł różne banialuki, krzywił się pociesznie i na najmniejsze skinienie mojego wuja przybiegał zwinny jak małpa i oddany jak pies.

Nie lubiłem tego niewolnika. W jego gorliwej usłużności-było coś z płaza; jeśli zaś niewola nie hańbi, służalczość upadla. Odczuwałem życzliwą litość dla nieszczęśliwych Murzynów, gdy widziałem, jak pracowali cały dzień skuci łańcuchami i przykryci zaledwie łachmanem; ale ten niekształtny wesołek, ten rozpróżniaczony niewolnik, w śmiesznym stroju upstrzonym galonem i przybranym dzwonkami, nie budził we mnie nic prócz pogardy. Zresztą karzeł nie wykorzystywał jak dobry brat względów, którymi dzięki swojemu upodleniu cieszył się u wspólnego władcy. Nigdy nie wstawił się za nikim do pana, który tak często szafował karami; pewnego dnia zaś słyszano nawet, jak, sądząc, że jest sam na sam z wujem, nakłaniał go do wzmożenia surowości względem nieszczęsnych niewolników. A jednak towarzysze jego, którzy powinni byli odnosić się doń nieufnie i z zazdrością, nie zdawali się go nienawidzić. Wzbudzał w nich jakiś lęk zmieszany ze czcią, w którym nie można się było dopatrzyć wrogości; kiedy widzieli go mijającego ich domostwa w wielkiej spiczastej czapce obszytej dzwoneczkami i upstrzonej dziwacznym rysunkiem, który na niej nakreślił za pomocą czerwonego atramentu — szeptali między sobą po cichu: — To obi! (1)

Wszystkie te szczegóły, na które zwracam teraz uwagę panów, obchodziły mnie wówczas niezmiernie mało. Pochłonięty całkowicie czystymi wzruszeniami miłości, której nic nie zdawało się zagrażać, miłości, którą odczuwałem i którą odwzajemniała od dzieciństwa przeznaczona mi kobieta, zwracałem tylko powierzchowną uwagę na wszystko, co nie było Marią. Przyzwyczaiłem się od najwcześniejszych lat uważać tę dziewczynę, która była mi już siostrą jakby, za towarzyszkę życia, dzięki czemu wytworzyła się między nami atmosfera serdecznej zażyłości, którą trudno będzie należycie zrozumieć, nawet jeśli powiem, że miłość nasza stanowiła połączenie braterskiego przywiązania, namiętnych uniesień i ufności małżeńskiej. Niewielu tylko ludziom upłynęły młodzieńcze lata w szczęściu równym mojemu; niewielu odczuło, jak dusza ich rozkwita do życia pod niebem równie bezchmurnym, w równie rozkosznej harmonii szczęścia teraźniejszego i nadziei na przyszłość. Obsypywany nieledwie od kołyski wszelkimi uciechami, jakie daje bogactwo, wszystkimi przywilejami, jakie daje stan społeczny w kraju, gdzie dostateczny powód do tego stanowiła sama barwa skóry, pędziłem dni moje obok istoty, którą kochałem z całego serca, a miłość ta cieszyła się poparciem naszych rodziców, którzy jedynie mogli się jej przeciwstawić — i to wszystko w okresie życia, kiedy krew kipi, w ojczyźnie wieczystego lata i cudów natury; czyż to nie wystarczało, aby natchnąć mnie ślepą wiarą w moją szczęśliwą gwiazdę? Czyż to nie wystarczało, abym miał prawo powiedzieć, że niewielu ludzi szczęśliwiej ode mnie przeżyło swoje pierwsze lata?...

Kapitan zatrzymał się na chwilę, jakby głosu mu zabrakło do oddania owych wspomnień szczęścia. Po czym ciągnął dalej, z głębokim smutkiem:

— Co prawda, mam teraz prawo dodać, że nikt w większym strapieniu nie spędzi swoich dni ostatnich.

I jak gdyby poczucie własnej niedoli dodało mu sił, podjął wątek opowiadania spokojnym już teraz głosem.

(1) obi - czarownik (przyp. autora)

V

— Wśród takich to złudzeń i ślepych nadziei dobiegałem dwudziestej wiosny życia! Data moich urodzin przypadała na sierpień 1791 roku, a wuj mój na tę właśnie porę ustali! termin mojego ślubu z Marią. Zrozumiecie łatwo, że myśl o tak rychłym szczęściu pochłaniała mnie całkowicie, i pojmiecie też, że tylko jak przez mgłę przypominam sobie spory polityczne, wśród których już od dwóch lat żyła kolonia. Nie będę wam tedy opowiadał o hrabi de Peinier, o panu de Blanchelande ani też o nieszczęsnym pułkowniku de Mauduit, którego spotkał tak tragiczny los. Nie będę próbował odmalować współzawodnictwa między zgromadzeniem prowincjonalnym Północy a owym zgromadzeniem kolonialnym, które przybrało nazwę generalnego, znajdując, że słowo „kolonialny” trąci niewolnictwem. Te wypadki, które wówczas poruszyły wszystkie umysły, są obecnie interesujące tylko ze względu na klęski, które spowodowały. Co do mnie, jeśli miałem w ogóle jakiś pogląd na zazdrosną rywalizację, która dzieliła Cap i Port-au-Prince, musiałem z konieczności opowiedzieć się za Cap, na którego terytorium mieszkaliśmy, oraz za zgromadzeniem prowincjonalnym, którego wuj był członkiem.

Raz jeden tylko zdarzyło mi się wziąć żywszy udział w sporze na temat bieżących spraw publicznych. Stało się to z okazji owego nieszczęsnego dekretu z 15 maja 1791 r., na którego mocy Zgromadzenie Narodowe Francji przyznawało wolnym ludziom kolorowym te same prawa polityczne, jakie mieli biali. Na balu, wydanym przez gubernatora w Cap, kilku młodych plantatorów krytykowało gwałtownie tę ustawę godzącą tak boleśnie w uzasadnioną być może dumę białych. Nie wziąłem jeszcze udziału w rozmowie, kiedy spostrzegłem zbliżającego się do nas bogatego plantatora, którego biali niechętnie dopuszczali do swojego grona, gdyż podejrzana barwa jego skóry podawała w wątpliwość jego pochodzenie. Podszedłszy raptem do tego człowieka, rzekłem podniesionym głosem: — Oddal się pan stąd; mówi się tu o rzeczach niemiłych dla pana, który masz krew mieszaną w żyłach. — To posądzenie rozgniewało go tak dalece, że wyzwał mnie na pojedynek. Obaj odnieśliśmy rany. Przyznaję, że prowokując go postąpiłem niesłusznie, prawdopodobnie jednak to, co nazywamy przesądem koloru skóry, nie wystarczyłoby, aby popchnąć mnie do tego czynu; człowiek ów od pewnego czasu ośmielał się spoglądać na moją kuzynkę, a w chwili gdy go tak nieoczekiwanie upokorzyłem, właśnie skończył z nią taniec.

Oczekiwałem zatem w upojeniu zbliżającej się chwili połączenia się mojego z Marią i mało mnie obchodził rosnący wciąż ferment, który wprawiał w stan wrzenia wszystkie umysły wokół mnie. Mając wzrok utkwiony w wizji zbliżającego się szczęścia, nie dostrzegałem złowieszczej chmury, która zasnuwała już niemal cały nasz widnokrąg polityczny, a której wyładowanie podciąć miało u podstaw byt wszystkich nas bez wyjątku. Nie znaczy to, aby nawet najbardziej skore do niepokoju umysły spodziewały się na serio już wtedy buntu niewolników; zbyt pogardzano tymi ludźmi, aby się ich lękać; ale sama tylko nienawiść, istniejąca między białymi a wolnymi Mulatami, wystarczała, aby tak długo tłumiony wulkan zrównał z ziemią całą kolonię w groźnej chwili wybuchu.

W pierwszych dniach sierpnia owego roku, tak gorąco przeze mnie upragnionego, pewien dziwny wypadek zakłócił ciszę moich nadziei falą nieoczekiwanego niepokoju.

VI

Wuj mój kazał pobudować nad brzegami pięknej rzeki, zraszającej jego plantacje, małą altankę z gałęzi, otoczoną kępą gęstych drzew; Maria przychodziła tam co dzień wdychać słodycz morskiego wiatru, który w czasie najupałniejszych miesięcy roku dmie niezmiennie nad San Domingo od rana do wieczora, a którego świeżość wzmaga się lub maleje wraz z żarem dnia.

Co rano osobiście przystrajałem ten zakątek najpiękniejszymi kwiatami, jakie udało mi się zebrać.

Pewnego dnia Maria przybiegła do mnie przerażona. Kiedy weszła jak zazwyczaj do altanki, zobaczyła ze zdziwieniem i przestrachem, że wszystkie kwiaty, którymi z rana ozdobiłem jej przybytek, zostały powyrywane i podeptane; pęk świeżo zebranych dzikich nagietków leżał na miejscu, gdzie zwykła była siadać. Nie zdążyła jeszcze ochłonąć z oszołomienia, gdy posłyszała dźwięki gitary płynące z gąszczu otaczającego altanę; następnie nie mój, lecz obcy głos zaczął nucić cicho piosenkę, która wydała się jej hiszpańską, ale niepokój, a zapewne też i dziewczęcy wstyd nie pozwoliły jej odróżnić słów poza jej imieniem, wielokrotnie powtarzanym. Wtedy rzuciła się do gwałtownej ucieczki, w której na szczęście nic jej nie przeszkodziło.

Opowieść ta przejęła mnie oburzeniem i zazdrością. Pierwsze moje podejrzenia padły na owego mieszańca, z którym na krótko przedtem miałem zatarg; jednakże w rozterce, która mną owładnęła, postanowiłem nie czynić nic lekkomyślnie. Uspokoiłem tedy biedną Marię i obiecałem sobie czuwać nad nią bez przerwy aż do niedalekiej już chwili, kiedy wolno mi będzie opiekować się nią troskliwiej jeszcze.

Przewidując słusznie, że śmiałek, którego zuchwalstwo tak bardzo przeraziło Marię, nie ograniczy się do tej pierwszej próby, aby jej wyznać, jak się tego domyślałem, swoją miłość, tego samego wieczora zaczaiłem się, gdy wszyscy w plantacji usnęli, w pobliżu budynku, gdzie spoczywała moja narzeczona. Ukryty w gęstwie bujnych trzcin cukrowych, czekałem ze sztyletem w ręku. Me czekałem na próżno. Gdzieś koło północy jakaś nuta poważna i pełna melancholii, rozbrzmiewająca wśród ciszy o kilka kroków ode mnie, przyciągnęła znienacka moją uwagę. Dźwięk ten wstrząsnął mną do głębi; to była gitara, tuż pod oknem Marii! Wściekły, rzuciłem się z wyciągniętym sztyletem ku miejscu, skąd płynęły te tony, tratując stopami kruche łodygi cukrowej trzciny. Nagle poczułem, że ktoś chwyta mnie i przewraca z siłą, która wydała mi się niezwykła; wyrwano mi gwałtownie z .ręki sztylet i błysk jego dostrzegłem nad swoją głową. Jednocześnie para płonących oczu mignęła w mroku tuż przed moimi oczami, a podwójny szereg białych zębów, które błysnęły w ciemnościach nocy, rozwarł się wyrzucając te słowa nabrzmiałe wściekłością: Te tengo! te tengo!

Bardziej zdumiony niż przerażony, na próżno wiłem się w uścisku straszliwego przeciwnika, a stalowe ostrze torowało już sobie drogę przez moją odzież, kiedy Maria, rozbudzona dźwiękami gitary oraz hałasem kroków i słowami, które usłyszała, zjawiła się nagle we framudze okna. Pctenawszy mój głos i dojrzawszy błysk sztyletu, wydała okrzyk rozpaczy i trwogi... Ów rozdzierający krzyk obezwładnił dłoń mojego zwycięskiego przeciwnika; zatrzymał się, jak gdyby czarami zamieniony w kamień, kilka chwil jeszcze wodził w niezdecydowaniu sztyletem po mojej piersi, po czym, odrzucając go z nagła: — Nie! — rzekł tym razem po francusku — nie! zanadto by płakała! — Wymówiwszy te dziwne słowa znikł w kępach trzciny i zanim powstałem, obolały po tej nierównej i tak osobliwej walce, żaden hałas, żaden ślad nie świadczył, że mój rywal był tu i przeszedł tędy.

Bardzo trudno byłoby mi powiedzieć, co działo się ze mną w chwili, gdy ocknąłem się z pierwszego oszołomienia w ramionach mojej słodkiej Marii, zwrócony jej w tak niezwykły sposób przez tego właśnie człowieka, który jak się zdawało, pragnął mi ją odebrać. Byłem bardziej niż kiedykolwiek oburzony na tego nieoczekiwanego rywala i wstydziłem się, że zawdzięczam mu życie. W gruncie rzeczy — szeptała mi miłość własna — zawdzięczam je Marii, gdyż to dźwięk jej głosu wytrącił mu nóż z ręki. Niemniej jednak nie mogłem ukryć przed sobą samym, że w uczuciu, które kazało mojemu nieznanemu rywalowi oszczędzić mnie, była pewna wielkoduszność. Któż jednak mógł być tym rywalem? Gubiłem się w domysłach, które zbijały się wzajemnie. Nie mógł to być ów plantator o krwi mieszanej, jak to w pierwszej chwili podszepnęła mi zazdrość. Nie był bynajmniej tak niezwykle silny, a poza tym głos jego brzmiał zupełnie inaczej. Osobnik, z którym stoczyłem walkę, wydał mi się obnażony do pasa. W kolonii jedynie niewolnicy chodzili w ten sposób na pół odziani. A jednak nie mógł to być niewolnik: uczucie, które kazało mu odrzucić sztylet, nie było uczuciem niewolnika; zresztą cała moja istota buntowała się przeciw obrażającemu przypuszczeniu, że mogłem mieć niewolnika za rywala. Któż to mógł być zatem? Postanowiłem czekać i dawać baczenie na wszystko.

VII

Maria obudziła starą piastunkę, która zastępowała jej straconą w niemowlęctwie matkę. Spędziłem przy niej resztę nocy; zaledwie zaś nastał świt, powiadomiliśmy wuja o tych zagadkowych wydarzeniach. Zdziwienie jego nie miało granic; ale duma — podobnie jak u mnie — nie pozwoliła mu dopuścić myśli, że nieznanym wielbicielem jego córki mógłby być niewolnik. Piastunka otrzymała polecenie, aby nie opuszczała Marii ani na chwilę; że zaś narady zgromadzenia prowincjonalnego, troski, jakie sprawiał głównym plantatorom coraz groźniejszy obrót spraw kolonialnych, oraz prace na plantacji nie zostawiały mojemu wujowi wolnej chwili, upoważnił mnie, abym towarzyszył jego córce na przechadzkach aż do dnia ślubu, który wyznaczono na 22 sierpnia. Jednocześnie, przypuszczając, że nowy wielbiciel jego córki mógł zjawić się tylko z zewnątrz, nakazał dniem i nocą pilnować granic swoich włości baczniej niż kiedykolwiek.

Po powzięciu tych środków ostrożności postanowiłem w porozumieniu z wujem podjąć pewną próbę. Poszedłem do altanki nad rzeką i uprzątnąwszy nieporządek z poprzedniego dnia, ozdobiłem ją ponownie kwieciem, którym miałem zwyczaj upiększać ją na cześć Marii.

Kiedy nadeszła godzina, w której Maria udawała się do altanki, uzbroiłem się w nabity karabin i zaproponowałem kuzynce, że ją odprowadzę. Towarzyszyła nam stara piastunka.

Maria, której nie powiedziałem, że usunąłem ślady, które wczoraj tak bardzo ją przeraziły, weszła pierwsza do przybytku zieleni.

— Spójrz, Leopoldzie — rzekła — gniazdko moje jest zupełnie w takim samym nieładzie, w jakim zostawiłam je wczoraj, twoja praca została zniszczona, twoje kwiaty powyrywane i zdeptane; dziwi mnie tylko — dodała ujmując pęk dzikich nagietków, złożonych na okrytej darnią ławie — dziwi mnie tylko, że ten wstrętny bukiet nie zwiądł od wczoraj. Popatrz, kochany, wygląda, jak gdyby dopiero co go zerwano.

Osłupiałem ze zdumienia i gniewu. W istocie, moje poranne dzieło było już unicestwione; a owe smutne kwiaty, których świeżość dziwiła biedną Marię zajęły bezczelnie miejsce róż rozsypanych moją ręką.

— Uspokój się — rzekła Maria dostrzegłszy moje wzburzenie — uspokój się; to przecież należy do przeszłości, ten zuchwalec zapewne nigdy tu już nie powróci; zadepczmy całe to wspomnienie tak samo jak tę obrzydłą wiązankę.

Ani mi w głowie było wyprowadzać ją z błędu w obawie, aby nie zakłócać jej spokoju; i zatajając, że ten, który zdaniem Marii, nigdy nie miał powrócić, był tu już ponownie, pozwoliłem jej dalej deptać nagietki w niewinnym oburzeniu. Następnie, sądząc, że nadeszła godzina, w której poznam mojego tajemniczego rywala, posadziłem ją w milczeniu na ławie między sobą a piastunką.

Zaledwie zdążyliśmy usiąść, Maria położyła palec na moich ustach; dobiegły ją jakieś dźwięki, stłumione przez wiatr i szmer wody. Zacząłem nadsłuchiwać; to była ta sama smutna i powolna melodia, która poprzedniej nocy wzbudziła moją wściekłość. Chciałem zerwać się z miejsca, lecz znak dany przez Marię powstrzymał mnie.

— Leopoldzie — powiedziała cicho — opanuj się; może zacznie śpiewać, a to, co powie, zdradzi niewątpliwie, kim jest.

Istotnie, jakiś głos o męskim brzmieniu a zarazem pełen skargi popłynął niebawem z gęstwy leśnej, przeplatając poważne tony gitary romancą hiszpańską, której każde słowo tak głęboko utkwiło w moim uchu, że pamięć dziś jeszcze może odtworzyć ją prawie w całości.

„Czemu unikasz mnie, Mario? Czemu unikasz mnie, dziewczyno? Czemu ta trwoga, kiedy słyszysz mój głos? Zaprawdę, jestem potężny! Umiem miłować, cierpieć i śpiewać!

Kiedy poprzez smukłe pnie nadrzecznych palm kokosowych dostrzegam postać twoją zwiewną i czystą, wzrok mój, o Mario, doznaje olśnienia! zda mi się, że widzę ducha w przelocie!

Kiedy zaś słyszę, o Mario! czarowne dźwięki, które płyną z twoich ust niby muzyka, wydaje mi się, że serce bije mi w uchu, dołączając żałośliwe dźwięki do twojego śpiewnego głosu.

Niestety! głos twój słodszy mi jest niźli świergot młodych ptasząt, które trzepocą skrzydłami w niebiosach, lecąc od strony mojej ojczyzny.

Ojczyzny mojej, gdzie byłem królem! Ojczyzny mojej, w której żyłem wolny!

Wolny i król, dziewczyno! Zapomnę o wszystkim dla ciebie; zapomnę o królestwie, rodzinie, obowiązkach, zemście! Tak, nawet o zemście; chociaż zbliża się już chwila, kiedy będę mógł zerwać ów gorzki a rozkoszny owoc, co tak powoli dojrzewa!"

Głos odśpiewał poprzednie zwrotki robiąc częste, bolesne pauzy, ale przy ostatnich słowach nabrał akcentów groźby.

„Podobna jesteś, o Mario! do pięknej palmy, której strzelisty pień kołysze się łagodnie, przeglądasz się w oczach twojego młodego kochanka niby palma w przejrzystej toni źródła.

Czyżbyś o tym nie wiedziała? niekiedy w głębi pustyni huragan patrzy z zazdrością na szczęście umiłowanej krynicy; nadchodzi mieszając przestworza i piasek uderzeniem swoich ciężkich skrzydeł; opasuje drzewo i źródło wirem ognistym; krynica wysycha, a palma czuje, jak pod śmiertelnym wiewem kurczy się zielony wieniec jej liści, które łączyły w sobie majestat korony z wdziękiem bujnych splotów.

Drzyj, o biała córo Hispanioli! drżyj, by wszystko, co cię otacza, nie przemieniło się wkrótce w wicher i pustynię! Będziesz wówczas żałowała miłości, która przywieść cię mogła ku mnie niczym ów radosny katha, ptak zbawienia, co poprzez piaski Afryki prowadzi wędrowca do studni.

A dlaczegóż miałabyś, Mario, odepchnąć moją miłość? Jestem królem, a czoło moje wznosi się ponad wszystkie czoła ludzkie. Tyś jest biała, a ja czarny; ale dzień musi złączyć się z nocą, aby zrodzić jutrzenkę i zmierzch, które przewyższają go jeszcze pięknością!”

VIII

Długie westchnienie wraz z przeciągłym dźwiękiem drżących strun gitary towarzyszyło ostatnim słowom. Odchodziłem od zmysłów. „Król! — Czarny! — Niewolnik!” Tysiąc myśli bez związku, wywołanych przez ten niepojęty śpiew, którego wysłuchałem przed chwilą, kłębiło się w moim mózgu; opanowało mnie gwałtowne pragnienie, aby skończyć z tym nieznajomym, który ośmielał się wplatać imię Marii do swoich pieśni miłości i groźby. Chwyciwszy kurczowo karabin wybiegłem z altany. Maria wyciągała jeszcze w trwodze ramię, aby mnie zatrzymać, gdy zagłębiłem się już w gąszcz od strony, skąd dochodził głos. Przebiegłem gaj we wszystkich kierunkach, zanurzałem lufę muszkietu w głąb każdej kępy krzewów, okrążyłem wszystkie grubsze drzewa, potrącałem kiście wysokich traw... Mc! nic, ciągle nic! Daremne te poszukiwania oraz równie jałowe zastanawianie się nad wysłuchaną przed chwilą romancą sprawiły, że do mojego gniewu dołączyło się uczucie zawstydzenia. A więc ten zuchwały rywal ma się zawsze wymykać mojemu ramieniu i mojej myśli? Nigdy więc nie zdołam odgadnąć, kim jest, ani się z nim spotkać!... W chwili tej dźwięk dzwoneczków wyrwał mnie z zadumy. Odwróciłem się. Obok mnie stał karzeł Habibrach.

— Dzień dobry panu! — rzekł pochylając się z szacunkiem; ale zezujące jego oczy, wzniesione z ukosa ku mnie, zdawały się dostrzegać z nieuchwytnym wyrazem złośliwości i tryumfu niepokój na mojej twarzy.

— Mów! — krzyknąłem nań szorstko — czyś widział kogo w lesie?

— Nikogo poza panem, senior mio — odparł spokojnie.

— Nie słyszałeś żadnego głosu? — pytałem dalej. Niewolnik zastanawiał się chwilę, jak gdyby szukając odpowiedzi. Wszystko we mnie zawrzało.

— Prędzej — rzekłem — odpowiadaj prędzej, nieszczęsny! Czy słyszałeś tu jaki głos?

Utkwił hardo we mnie dwoje okrągłych oczu, przypominających ślepia ocelota.

— Que quiere decir usted? (1)  mówiąc o głosie, panie? Wszędzie są głosy i wszystko ma swój głos; jest głos ptaków i głos wody, i głos wiatru w listowiu...

Przerwałem mu potrząsając nim gwałtownie.

— Nędzny błaźnie! przestań igrać ze mną, bo inaczej usłyszysz z bliska głos, który dobywa się z lufy karabinu. Odpowiedz w trzech słowach. Czy słyszałeś w tym lesie człowieka śpiewającego pieśń hiszpańską?

— Tak jest, senior —odrzekł bez śladu wzruszenia — i słyszałem także słowa tej pieśni. Niech pan tylko posłucha, a opowiem, jak to było. Przechadzałem się na skraju tego lasku, nasłuchując, co szepcą mi do ucha srebrne dzwoneczki mojej gorry. Nagle wiatr wplótł do tej muzyki kilka słów mowy, którą, nazywacie hiszpańską, pierwszej mowy, w jakiej gaworzyłem, gdy wiek mój liczył się na miesiące, nie na lata, a matka moja przywiązywała mnie do swoich pleców tasiemkami z czerwonej i żółtej wełny. Lubię ten język; przypomina mi czasy, kiedy byłem mały nie będąc jeszcze karlem, kiedy byłem dzieckiem nie będąc błaznem; poszedłem tedy za tym głosem i usłyszałem koniec piosenki.

— No więc, czy to już wszystko? — krzyknąłem zniecierpliwiony.

— Tak jest, panie mój hermoso, ale jeśli taka wasza wola, powiem, kim jest człowiek, który śpiewał.

Myślałem, że uściskam biednego błazna.

— Mówże — zawołałem — mów, masz moją sakiewkę, Habibrachu! Dostaniesz dziesięć lepszych sakiewek, jeśli wyjawisz mi imię tego człowieka.

Habibrach wziął woreczek, roztworzył go i uśmiechnął się.

— Diez bolzas lepszych od tej! toć przecież, demonio! byłaby z tego cała fanega dobrych talarów z podobizną rey Luis Quince, tyle właśnie, ile potrzeba, aby obsiać pole czarodzieja Altomina z Granady, który sztuką swoją zmuszał rolę do rodzenia buenos doblones; ale nie gniewajcie się, młody panie, przechodzę już do sedna sprawy. Przypomnijcie sobie, senior, ostatnie słowa pieśni: „Tyś jest biała, a ja czarny; ale dzień musi złączyć się z nocą, aby zrodzić jutrzenkę i zmierzch, które przewyższają go jeszcze pięknością.” Jeżeli pieśń ta mówi prawdę, to w takim razie gryf Habibrach, pański pokorny sługa, spłodzony przez Murzynkę i białego, nadobniejszy jest od was, seniorito de amor

Jestem owocem związku dnia z nocą; jestem tą jutrzenką czy też zmierzchem, o których wspomina pieśń hiszpańska, pan zaś jest dniem tylko... Zatem piękniejszy jestem od pana, si usted ąuiere, piękniejszy od białego...

Karzeł przeplatał to dziwaczne bredzenie długimi wybuchami śmiechu. Raz jeszcze przywołałem go do porządku.

— Do czego zmierzasz plotąc te brednie? Czy z tego wszystkiego dowiem się, kim był człowiek, który śpiewał w lesie?

— Tale, panie — odparł błazen spoglądając chytrze. — Oczywiste, że el hombre, który mógł — jak pan powiada — śpiewać takie brednie, nie może być i nie jest niczym innym, tylko szaleńcem takim jak ja! Wygrałem las diez bolzas!

Podnosiłem już rękę, aby skarcić rozzuchwalonego niewolnika za ów bezczelny żart, kiedy nagle w zaroślach obok nadrzecznej altany rozległ się straszliwy krzyk. Był to głos Marii. Zrywam się, biegnę, lecę myśląc już z przerażeniem, jakiego jeszcze nowego nieszczęścia mam się obawiać. Przybiegam zdyszany do zielonego zakątka. Zastałem tam przerażającą scenę. Potworny krokodyl, którego cielsko skrywały na pół szuwary i nadwodne mangowce, wsunął swój ogromny łeb poprzez jedną z liściastych arkad podtrzymujących dach altany. Wpółrozwarta, odrażająca jego paszcza groziła młodemu Murzynowi olbrzymiego wzrostu, który jedną ręką podtrzymywał przerażoną dziewczynę, drugą zaś wbił odważnie siekierę między ostre jak brzytwa szczęki potwora. Rozjuszony krokodyl zmagał się z tą ręką śmiałą a potężną, która go obezwładniła. Kiedy zjawiłem się u progu altany, Maria wydała radosny okrzyk, wyrwała się z ramion Murzyna i padła mi w objęcia, wołając:

— Jestem uratowana!

Na ten gest, na te słowa Marii Murzyn odwrócił się gwałtownie, skrzyżował ręce na wyprężonej piersi i utkwiwszy w mojej narzeczonej wzrok pełen bólu, trwał bez ruchu, jakby nie dostrzegając, że krokodyl jest tuż przy nim, że uwolnił się od siekiery i że gotów pożreć go lada chwila. Dzielny Murzyn byłby niechybnie zginął, gdybym — umieściwszy szybko Marię na kolanach piastunki, która siedziała wciąż na ławie bardziej martwa niż żywa — nie był zbliżył się do potwora i nie wypalił mu prosto w paszczę całego ładunku mojej strzelby. Porażone zwierzę kilka razy otworzyło jeszcze i zamknęło skrwawioną paszczę i gasnące ślepia — był to jednak tylko odruch — i nagle zwaliło się z wielkim hałasem na grzbiet, wyprężając sztywno parę wielkich łap, pokrytych łuską: było martwe.

Murzyn, którego przed chwilą tak szczęśliwie ocaliłem, odwrócił głowę i zobaczył ostatnie drgawki gada; potem utkwił oczy w ziemi i podnosząc je zwolna na Marię, która znowu szukała pokrzepienia na moim sercu, zapytał, a w głosie jego brzmiało coś więcej niż rozpacz:

— Porąue le has matado?

Po czym oddalił się wielkimi krokami, nie czekając na moją odpowiedź, wszedł między drzewa i zniknął.

(1) Co pan ma na myśli? (przyp. autora).

IX

Straszna ta scena, jej niezwykłe zakończenie i różnorodne wzruszenia doznane w trakcie daremnych poszukiwań w lesie oraz przedtem i potem — wywołały zamęt w moim umyśle. Maria wciąż przeżywała doznane przerażenie — i przez dłuższy czas mogliśmy tylko za pomocą uścisku ręki i spojrzenia dzielić się myślami, w których panował chaos. Wreszcie przerwałem milczenie.

— Chodź, Mario — powiedziałem — wyjdźmy stąd! miejsce to tchnie nieszczęściem!

Wstała pośpiesznie, jak gdyby czekała tylko na moje zezwolenie, wzięła mnie pod rękę i opuściliśmy altanę.

Zapytałem wówczas, jak się to stało, że w chwili straszliwego niebezpieczeństwa, które jej zagrażało, przyszedł jej z niespodziewaną pomocą ów Murzyn, i czy wiedziała, kim jest ten niewolnik, gdyż zgrzebne majtki, ledwie przysłaniające jego nagość, nie zostawiały wątpliwości, że należał do najniższej warstwy mieszkańców wyspy.

— Człowiek ten — rzekła Maria — jest z pewnością jednym z Murzynów ojca; pracował w pobliżu rzeki wówczas, gdy zjawienie się krokodyla wydarło mi z piersi okrzyk, który dał ci znać o grożącym mi niebezpieczeństwie. Tyle tylko mogę ci powiedzieć, że natychmiast wyskoczył z lasu, aby biec mi na ratunek.

— Z której strony nadszedł? — zapytałem.

— Z kierunku przeciwnego niż ten, skąd chwilę wcześniej dochodził głos i w jakim ty się oddaliłeś zapuszczając się w zarośla.

Wypadek ten zachwiał domysłami, które musiały powstać w moim umyśle, gdy porównywałem hiszpańskie słowa, jakie odchodząc wypowiedział do mnie Murzyn, z pieśnią odśpiewaną w tym języku przez nie znanego mi rywala. Nasunęły mi się też zresztą i inne skojarzenia. Murzyn ten, niemal olbrzym, obdarzony niezwykłą siłą, mógł być doskonale owym potężnym przeciwnikiem, z którym starłem się poprzedniej nocy. Nagość zresztą także wiele dawała do myślenia. Śpiewak z lasu mówił:- „Jestem czarny..." Jeszcze jedno podobieństwo. Nazwał się królem, ten zaś był tylko niewolnikiem; przypomniałam sobie jednak, nie bez zdziwienia, surowy majestat malujący się na jego twarzy i typowe oznaki afrykańskiej rasy: blask oczu, biel zębów odcinających się na tle olśniewającej czerni skóry, szerokość czoła, zdumiewająca zwłaszcza u Murzyna, pogardliwe wydęcie ust, które nadawało wyraz dumy i potęgi jego mięsistym wargom i nozdrzom, wreszcie szlachetność postawy i piękno kształtów, które — mimo iż wychudzone i zwątlałe w znoju codziennej pracy — zdradzały herkulesową budowę; odtwarzałem w pamięci imponujący wygląd tego niewolnika i mówiłem sobie, że odpowiadałby on królowi. Rozważając całą masę innych szczegółów, drżący z gniewu, zatrzymywałem swoje podejrzenia na tym zuchwałym Murzynie; chciałem odszukać go i ukarać... Potem jednak ogarniały mnie na nowo wątpliwości. Istotnie, jakąż miałem podstawę do tylu podejrzeń? Wyspa Świętego Dominika należała w znacznej części do Hiszpanii i wynikało stąd, że wielu Murzynów — czy to dlatego, że początkowo należeli do plantatorów z San Domingo, czy dlatego, że tam się urodzili — wplatało słowa hiszpańskie do swojego narzecza. Czy dlatego, że ów niewolnik powiedział do mnie kilka słów po hiszpańsku, miałem prawo posądzać go o autorstwo pieśni w tym języku, którego znajomość świadczyła o pewnym stopniu kultury umysłowej, zupełnie nie spotykanej w moim pojęciu u Murzynów? Jeśli zaś idzie o ów niezwykły wyrzut, z jakim zwrócił się do mnie, że zabiłem krokodyla, przejawiała się w nim niechęć do życia, którą samo jego położenie tłumaczyło dostatecznie, i z pewnością nie trzeba było w tym wypadku uciekać się do hipotezy, że beznadziejnie kocha córkę swojego pana. Obecność jego w gaju rosnącym obok altany mogła być przypadkowa; siła i wzrost nie wystarczały bynajmniej, aby stwierdzić jego tożsamość z moim nocnym przeciwnikiem. Czyż wolno mi było na podstawie tak wątłych poszlak oskarżyć go tak straszliwie przed moim wujem i wydać na pastwę jego urażonej dumy biednego niewolnika, który okazał tyle męstwa ratując Marię?... Kiedy pod wpływem tych myśli gniew mój zaczął słabnąć, Maria rozproszyła go do reszty, mówiąc swoim łagodnym głosem:

— Winniśmy, mój Leopoldzie, wdzięczność temu dzielnemu Murzymowi; bez niego zginęłabym!... Byłbyś przyszedł za późno.

Te kilka słów miało decydujące znaczenie. Nie zmieniły one mojego zamiaru, aby wszcząć poszukiwania niewolnika, który ocalił Marię, zmieniły jednak cel tych poszukiwań. Z początku chodziło o karę, teraz — o nagrodę.

Wuj dowiedział się ode mnie, że zawdzięcza życie córki jednemu ze swych niewolników, i obiecał mi darować mu wolność, jeżeli zdołam odszukać go wśród tłumu tych nieszczęśników.

X

Aż do owego dnia naturalne skłonności trzymały mnie z dala od plantacji, gdzie pracowali czarni. Zbyt wiele przykrości sprawiało mi oglądanie cierpień tych ludzi, których doli nie mogłem ulżyć. Już jednak nazajutrz, kiedy wuj zaproponował mi, bym mu towarzyszył podczas inspekcji, zgodziłem się skwapliwie, mając nadzieję, że odnajdę wśród pracowników zbawcę ukochanej Marii.

W czasie tej przechadzki miałem sposobność przekonać się, jak potężny wpływ wywiera na niewolników spojrzenie pana, a jednocześnie — jak drogo płaci się za tę potęgę!

Murzyni, drżący w obecności wuja, ożywiali się i zdwajali wysiłki, gdy obok nich przechodził; ileż jednak w tym strachu było nienawiści!

Porywczy z usposobienia, wuj mój gotów już był zapłonąć gniewem dlatego tylko, że nie miał po temu uzasadnionej przyczyny, gdy towarzyszący mu zawsze błazen Habibrach zwrócił nagle jego uwagę na jakiegoś Murzyna, który zmożony trudem zasnął w kępie palm daktylowych. Wuj podbiega do nieboraka, budzi go brutalnie i nakazuje mu powrócić do pracy. Przerażony Murzyn wstając odsłania krzak róży bengalskiej, na którym położył się przez nieuwagę, a który wuj hodował ze szczególnym upodobaniem. Krzew był stracony. Pan, rozdrażniony już poprzednio tym — w jego mniemaniu — lenistwem niewolnika, wpadł na ten widok we wściekłość. Nieprzytomny z gniewu, odpina od pasa bat z rzemieniami z żelaznym okuciem, który nosił w czasie przechadzek, i podnosi ramię, aby uderzyć klęczącego już przed nim Murzyna... Wzniesiony bat nie opadł. Nigdy nie zapomnę tej chwili. Potężna ręka powstrzymała” nagle rękę plantatora. Jakiś czarny (był to właśnie ten, którego szukałem!) zawołał po francusku:

— Ukarz mnie, bo ja cię obraziłem, ale zostaw w spokoju mojego brata, który dotknął tylko twojej róży!

Nieoczekiwana interwencja tego człowieka, któremu zawdzięczałem ocalenie Marii, a także jego gest, wzrok i władczy głos wprawiły mnie w osłupienie. Ale wielkoduszna jego lekkomyślność, zamiast okryć rumieńcem twarz wuja, zdwoiła tylko wściekłość pana, skierowując ją z ofiary na obrońcę. Doprowadzony do ostateczności wuj uwolnił się z rąk wysokiego Murzyna, zasypując go stekiem gróźb, i podniósł ponownie bicz, aby teraz jego z kolei osmagać. Tym razem bat został mu z ręki wydarty. Czarny złamał okuty gwoździami trzonek niby słomkę i zdeptał to niegodne narzędzie zemsty. Mnie unieruchomiło zdumienie, wuja zaś wściekłość; była to dla niego rzecz niesłychana, takie sponiewieranie jego autorytetu. Oczy wychodziły mu niemal z orbit; zsiniałe wargi drżały. Niewolnik patrzał nań spokojnie przez chwilę; nagle z godnością podał mu topór, który trzymał w ręku, i rzekł:

— Jeżeli" chcesz uderzyć mnie, biały człowieku, weź przynajmniej tę siekierę.

Wuj, który nie panował nad sobą, byłby z pewnością spełnił jego życzenie i chwytał już za topór, kiedy ja z kolei się wtrąciłem. Szybko pochwyciłem siekierę i rzuciłem ją do studni sąsiedniej norii.

— Co czynisz? — zawołał wuj w uniesieniu.

— Oszczędzam wujowi — rzekłem — wyrzutów sumienia, żeś zabił obrońcę własnej córki. Temu to niewolnikowi zawdzięczasz życie Marii: to jest właśnie ów Murzyn, któremu obiecałeś wolność.

Niestosowna to była chwila, aby przypominać ową obietnicę. Słowa moje nie dotarły prawie do świadomości rozjątrzonego plantatora.

— Wolność! — odrzekł mi z ponurą miną. — Tak, zasłużył na to, aby skończyła się jego niewola. Wolność! Zobaczymy, jakiego to rodzaju wolnością obdarzą go sędziowie sądu wojennego.

Złowróżbne te słowa przejęły mnie dreszczem. Błagania nasze — Marii i moje — okazały się daremne. Murzyn, którego niedbalstwo spowodowało całe to zdarzenie, został za karę oćwiczony, a obrońcę jego wtrącono do lochów fortu Galifet za to, iż podniósł rękę na białego człowieka. W stosunkach, jakie istniały między niewolnikiem a panem, była to sprawa gardłowa.

XI

Rozumiecie, panowie, do jakiego stopnia wszystkie te okoliczności rozbudziły moje zainteresowanie i ciekawość. Zasięgnąłem bliższych wiadomości o więźniu. Opowiedziano mi osobliwe rzeczy. Dowiedziałem się, że towarzysze zdają się otaczać tego młodego Murzyna wielką czcią. Choć sam był niewolnikiem podobnie jak oni, wystarczyło jednak, by skinął tylko, a słuchali go wszyscy. Nie urodził się w chacie murzyńskiej; nikt nie znał jego ojca ani matki; mówiono nawet, że dopiero przed niewielu laty jakiś statek handlujący niewolnikami rzucił go na brzeg San Domingo. Okoliczność ta czyniła tym bardziej zdumiewającym jeszcze wpływ, jaki wywierał na wszystkich towarzyszy, nie wyłączając nawet czarnych Kreolów, którzy — jak panowie z pewnością dobrze wiecie — okazują zazwyczaj najgłębszą pogardę Murzynom z Konga; tym nieścisłym i zbyt ogólnikowym wyrażeniem określa się w koloniach wszystkich niewolników sprowadzonych z Afryki.

Mimo że zdawał się pogrążony zawsze w czarnej melancholii, niezwykła jego siła w połączeniu z nadzwyczajną zręcznością sprawiała, że był wybitnie cennym nabytkiem dla plantacji. Szybciej i dłużej od najlepszego konia potrafił obracać koła norii. Zdarzało się, że wykonywał w ciągu jednego dnia pracę dziesięciu towarzyszy, aby uchronić ich od kar, jakie ściągnęłoby na nich niedbalstwo lub znużenie. Toteż niewolnicy go uwielbiali; ale cześć, z jaką się do niego odnosili, całkowicie różna od zabobonnej grozy, jaką budził błazen Habibrach, zdawała się kryć jakąś tajemną przyczynę; był to rodzaj religijnego kultu.

Co najdziwniejsze — mówiono ponadto — wobec ludzi mu równych, którzy poczytywali sobie za zaszczyt okazywanie mu posłuszeństwa, był tak łagodny i dobry jak dumny i wyniosły w stosunku do naszych nadzorców. Warto dodać, że ci uprzywilejowani niewolnicy — ogniwa pośrednie, niejako wiążące w jedną całość łańcuch poddaństwa i despotyzmu — łączyli z podłością kondycji bezczelność, która płynęła z posiadanej władzy, i ze złośliwą przyjemnością obarczali go pracą ponad siły i nękali wszelkiego rodzaju przykrościami. Wydaje się jednak, że nie mogli powstrzymać się od szacunku dla dumy, która kazała mu obrazić mojego wuja. Żaden z nich nie ośmielił się nigdy nakładać nań kar hańbiących. Jeśli zdarzyło się im to czasem, dwudziestu Murzynów zgłaszało gotowość odcierpienia kary za niego; on sam zaś, nieruchomy, przyglądał się z powagą, gdy wykonywano wyrok, jak gdyby uważał, że Murzyni ci spełniali jedynie swój obowiązek. Dziwny ten człowiek znany był w chatach murzyńskich pod imieniem Pietrka.

XII

Wszystkie te szczegóły rozpaliły moją młodą wyobraźnię. Maria, przejęta wdzięcznością i współczuciem, pochwalała mój entuzjazm; Pietrek obudził w nas tak żywe zainteresowanie, że postanowiłem zobaczyć go i przyjść mu z pomocą. Marzyłem o sposobności pomówienia z nim.

Jako siostrzeniec jednego z najzamożniejszych plantatorów Przylądka, piastowałem mimo mojej młodości godność kapitana milicji obywatelskiej w parafii Acul. Milicja ta dzieliła obowiązek strzeżenia fortu Galifet z oddziałem żółtych dragonów, których dowódca — zazwyczaj podoficer w tym szwadronie — pełnił funkcje komendanta twierdzy. Tak się właśnie złożyło, że dowódcą był wówczas brat biednego plantatora, któremu miałem szczęście oddać poważne usługi i który był bezgranicznie mi oddany...

W tym miejscu słuchacze przerwali opowiadanie d'Au-verneya wypowiadając imię Tadeusza.

— Zgadliście, panowie — ciągnął kapitan. — Pojmujecie, że bez wielkiego trudu zgodził się, abym wszedł do celi Murzyna. Jako kapitan milicji, miałem prawo wejścia do fortu. Ażeby nie wzbudzać jednak podejrzeń wuja, który ciągle jeszcze wrzał gniewem, byłem na tyle ostrożny, że udałem się tam podczas jego drzemki południowej. Wszyscy żołnierze z wyjątkiem wartowników pogrążeni byli we śnie. Prowadzony przez Tadeusza, dotarłem do drzwi lochu; Tadeusz otworzył je i oddalił się. Wszedłem.

Murzyn siedział, gdyż wysoki wzrost nie pozwalał mu zachować postawy stojącej. Nie był sam: olbrzymi dog powstał warcząc i zbliżał się ku mnie. — Rask! — zawołał Murzyn. — Młody pies uspokoił się, ułożył się z powrotem u stóp swojego pana i kończył dojadać jakieś nędzne ochłapy.

Miałem na sobie mundur; światło, wpadające do tego ciasnego lochu przez malutkie okienko, było tak nikłe, że Pietrek nie mógł mnie rozpoznać.

— Jestem gotów — rzekł mi spokojnie. Kończąc te słowa uniósł się z miejsca.

— Jestem gotów — powtórzył raz jeszcze.

— Sądziłem — powiedziałem zdziwiony swobodą, z jaką się poruszał — sądziłem, że jesteś zakuty.

Głos mi zadrżał ze wzruszenia. Więzień widocznie go nie poznawał.

Rozległ się brzęk kilku odłamków, pchniętych jego stopą.

— Zakuty! Zerwałem te kajdany.

W tonie, jakim wypowiedział te słowa, coś zdawało się mówić: „Nie jestem stworzony do kajdan.”

— Nie powiedziano mi — ciągnąłem dalej — że zostawiono ci psa.

— Sam go tu wpuściłem.

Zdumienie moje rosło. Drzwi lochu były zaryglowane od wewnątrz potrójną zasuwą. Okienko, zaledwie na sześć cali szerokie, było okratowane dwoma żelaznymi prętami. Murzyn zrozumiał chyba znaczenie mych myśli; wyprostował się na tyle, na ile pozwalało niskie sklepienie, oderwał bez trudu ogromny głaz umieszczony poniżej okienka, wyjął oba pręty wmurowane w ścianę i zrobił w ten sposób otwór, przez który dwóch ludzi mogłoby z łatwością przejść. Otwór ten wychodził bezpośrednio na gaj bananów i palm kokosowych, porastający pagórek, do którego przylegał fort.

Zaniemówiłem ze zdziwienia. Nagle promień słońca oświetlił mi jasno twarz. Więzień zerwał się, jak gdyby przez nieuwagę nastąpił na węża, i uderzył czołem o kamienay pułap. Nie dający się określić splot tysiąca sprzecznych uczuć, dziwny wyraz nienawiści, życzliwości i bolesnego zdumienia przemknął w jego oczach. Opanował się jednak natychmiast, twarz jego odzyskała błyskawicznie właściwy jej chłodny spokój, i obojętny wzrok utkwił w moich oczach.

Patrzył mi prosto w twarz, jakby mnie nie znał.

— Mogę jeszcze przeżyć dwa dni bez pożywienia — rzekł.

Nie mogłem opanować odruchu zgrozy: zauważyłem chudość nieszczęśnika. A on dodał:

— Mój pies jada tylko z mojej ręki; gdybym nie był poszerzył okienka, biedny Rask musiałby zdechnąć z głodu. Lepiej, żeby mnie to spotkało niż jego, skoro i tak muszę umrzeć.

— Nie! — krzyknąłem — nie! Nie umrzesz z głodu. Nie zrozumiał mnie.

— Pewnie — podjął z gorzkim uśmiechem — byłbym mógł jeszcze pożyć dwa dni bez strawy, ale jestem gotów, panie oficerze; lepiej dziś niż jutro; nie wyrządźcie krzywdy Raskowi.

Dopiero teraz pojąłem, co oznaczało powiedzenie: jestem gotów. Oskarżony o zbrodnię, za którą karano śmiercią, sądził, że przyszedłem, aby doprowadzić go na miejsce kaźni; i człowiek ten, obdarzony tak niepospolitą siłą, mimo że środki ucieczki stały przed nim otworem, powtarzał wciąż cicho i łagodnie mówiąc do mnie, niemal dziecka wobec niego: — Jestem gotów.

— Nie wyrządźcie krzywdy Raskowi — powiedział raz jeszcze.

Nie mogłem się pohamować.

— Jak to? — zawołałem — nie tylko bierzesz mnie za swojego kata, ale jeszcze wątpisz o moich ludzkich uczuciach dla tego psa, który w niczym mi nie zawinił!

Wzruszył się, głos mu się załamał.

— Biały człowieku — rzekł wyciągając do mnie rękę — przebacz, miłuję mego psa; a twoi bliscy — dodał po krótkim milczeniu — uczynili mi wiele zła.

Ucałowałem go, uścisnąłem mu dłoń, wyprowadziłem go z błędu.

— Czy nie znasz mnie? — zapytałem.

— Wiedziałem, że jesteś biały, a dla białych, nawet najlepszych, czarny tak niewiele znaczy. Zresztą i do ciebie mam żal.

— A o cóż to? — spytałem zdziwiony.

— Czyż nie ocaliłeś mi dwa razy życia?

Osobliwe to oskarżenie wywołało uśmiech na mojej twarzy. Zauważył to i ciągnął dalej z goryczą:

— Tak, powinienem mieć do ciebie urazę. Uratowałeś mnie od krokodyla i od plantatora. A co gorsza, odebrałeś mi prawo nienawidzenia cię. Jakże jestem nieszczęśliwy!

Niezwykła jego mowa i myśli nie dziwiły mnie już niemal wcale. Harmonizowały z nim samym.

— Zawdzięczam ci znacznie więcej niż ty mnie — rzekłem. — Zawdzięczam ci życie mojej narzeczonej, Marii.

Jakby go przeszedł elektryczny wstrząs.

— Maria! — powiedział zduszonym głosem. Głowa opadła mu na ręce, które zacisnęły się gwałtownie, podczas gdy bolesne westchnienia podnosiły jego szeroko sklepione piersi.

Wyznaję, że drzemiące we mnie podejrzenia odżyły na nowo, nie odczuwałem już jednak ani gniewu, ani zazdrości. Byłem zbyt bliski szczęścia, on zaś zbyt bliski śmierci, by tego rodzaju rywal, jeśli był nim naprawdę, mógł obudzić we mnie uczucia inne niż życzliwość i litość.

Podniósł wreszcie głowę. — Idź! — rzekł do mnie — i nie dziękuj mi.

Po chwili zaś dodał:

— A przecież nie jestem niższego stanu niż ty! Słowa te zdawały się zdradzać myśli, które roznieciły moją ciekawość; zacząłem nalegać, aby wyznał, kim jest i co wycierpiał. Zachowywał ponure milczenie.

Wzruszyły go moje odwiedziny; pod wpływem próśb i usług, które mu ofiarowałem, jego niechęć do życia zdawała się słabnąć.

Wyszedł i przyniósł kilka bananów oraz ogromny orzech kokosowy. Po czym zasłonił otwór i wziął się do jedzenia. Rozmawiając z nim zauważyłem, że włada swobodnie językiem francuskim i hiszpańskim i że jego umysł nie jest bynajmniej pozbawiony kultury: znał wiele pieśni hiszpańskich i śpiewał je z głębokim odczuciem. Człowiek ten pod tyloma względami był tak zagadkowy, że dotychczas nie uderzyła mnie czystość jego wysłowienia. Usiłowałem znowu dowiedzieć się, jakie przyczyny złożyły się na ten stan rzeczy; zamilkł. Wreszcie pożegnałem go, rozkazując wiernemu Tadeuszowi, aby otoczył go wszelkimi możliwymi względami i opieką.

XIII

Widywałem go co dzień o tej samej porze. Sprawa jego niepokoiła mnie; mimo moich błagań wuj nie chciał odwołać oskarżenia. Nie kryłem moich obaw przed Pietrkiem; słuchał mnie obojętnie.

Rask przybiegał często, kiedy przebywaliśmy razem, niosąc owinięty wokół karku wielki liść palmowy. Murzyn odczepiał go, czytał skreślone na nim nie znane mi litery, poczym darł go na kawałki. Przywykłem nie zadawać mu pytań.

Gdy wszedłem pewnego dnia, zdawał się nie zwracać na mnie żadnej uwagi. Odwrócony był plecami do drzwi lochu i śpiewał melancholijnym głosem melodię hiszpańską: Yo que soy contrabandista. Kiedy skończył, odwrócił się ku mnie gwałtownie i zawołał:

— Przyrzeknij, bracie, że choćbyś nawet kiedykolwiek zwątpił o mnie, odsuniesz wszelkie podejrzenia, gdy usłyszysz, że śpiewam tę pieśń.

Wzrok jego zmuszał do posłuchu; przyrzekłem mu to, o co prosił, choć nie bardzo wiedziałem, co miał na myśli mówiąc te słowa: choćbyś nawet kiedykolwiek zwątpił o mnie... Wziął do rąk skorupę wielkiego orzecha, zerwanego w dniu, kiedy odwiedziłem go po raz pierwszy, którą przechował do tej pory, napełnił ją palmowym winem, kazał mi umoczyć w nim wargi i wypił do dna cały napój. Od tego dnia nazywał mnie już stale bratem.

Tymczasem zapaliła się we mnie iskierka nadziei. Gniew wuja zaczął przygasać. Radosne uroczystości związane ze ślubem, który rychło miał połączyć mnie z jego córką, nadały jego myślom łagodniejszy obrót. Maria błagała go wraz ze mną. Tłumaczyłem mu codziennie, że Pietrek nie chciał go obrazić, lecz jedynie przeszkodzić mu w popełnieniu czynu nazbyt może srogiego; że Murzyn ten swoją odwagą w walce z krokodylem ocalił Marię od niechybnej śmierci; że zawdzięczamy mu, on — córkę, ja zaś — narzeczoną; że zresztą Pietrek jest najsilniejszy z jego niewolników (nie marzyłem już, aby wuj darował mu wolność, chodziło tylko o uratowanie mu życia); że sam jeden wykonuje pracę za dziesięciu i że ramię jego może bez niczyjej pomocy wprawić w ruch walce młyna mielącego cukier. Wuj słuchał mnie i dawał do zrozumienia, że może wycofa skargę. Nie mówiłem Murzynowi o zmianie w usposobieniu wuja, chcąc nacieszyć się radosną chwilą, gdy po uzyskaniu zgody mojego wuja oznajmię mu, że jest wolny. Dziwiło mnie tylko, że przekonany o nieuniknionej śmierci, nie korzystał z żadnego sposobu ucieczki, które były w jego mocy. Powiedziałem mu o tym.

— Muszę zostać — odparł mi chłodno — mogliby pomyśleć, że się boję.

XIV

Pewnego ranka Maria przyszła do mnie. Była promieniejąca, a słodka jej twarzyczka wyrażała coś bardziej jeszcze anielskiego niż radość czystej miłości. Była to myśl o spełnieniu dobrego uczynku.

— Słuchaj — powiedziała — za trzy dni 22 sierpnia, dzień naszego ślubu. Wkrótce już będziemy...

Nie dałem jej dokończyć:

— Nie mów, Mario, że to już wkrótce, skoro brak jeszcze trzech dni...

Uśmiechnęła się i zarumieniła.

— Nie onieśmielaj mnie, Leopoldzie — mówiła dalej. — Przyszło mi na myśl coś, co powinno sprawić ci przyjemność. Wiesz, że wczoraj jeździłam z ojcem do miasta, aby kupić biżuterię na nasz ślub. Nie zależy mi wprawdzie na klejnotach, na diamentach, które nie upiększą mnie przecież w twoich oczach. Oddałabym wszystkie perły świata za jeden z tych kwiatków, które połamał ów wstrętny człowiek z pękiem nagietków; ale niech tam! Ojciec chce mnie obsypać tym wszystkim, udaję więc, że mam na to ochotę, aby mu sprawić przyjemność. Była tam wczoraj basquina z chińskiego jedwabiu w wielkie kwiaty, w skrzynce z wonnego sandałowego drzewa, od której nie mogłam oderwać wzroku. To bardzo kosztowne, ale też i niezwykle rzadkie. Ojciec mój zauważył, że suknia ta zrobiła na mnie wrażenie. W drodze powrotnej poprosiłam go, aby mi przyrzekł na wzór średniowiecznych rycerzy, że ofiaruje mi to, na co będę miała ochotę; wiesz dobrze, jak on lubi, gdy się go porównuje do średniowiecznych rycerzy. Przysiągł na honor, że dostanę wszystko, o co go poproszę. Sądzi, że chodzi mi o tę baskinę z chińskiego jedwabiu; bynajmniej, myślę o życiu Pietrka. Będzie to mój prezent ślubny.

Nie mogłem powstrzymać się od uściskania tej anielskiej istoty. Słowo wuja było święte; kiedy więc Maria udała się doń, aby upomnieć się o spełnienie obietnicy, ja pobiegłem do fortu Galifet zapowiedzieć Pietrkowi rychłe ocalenie, teraz już pewne.

— Bracie! — zawołałem wchodząc. — Bracie, ciesz się!

Życiu twemu nic już nie grozi! Maria wyprosiła je od ojca jako prezent ślubny! Niewolnik zadrżał.

— Maria! ślub! moje życie! Jakiż to wszystko może mieć związek?

— To zupełnie proste — odparłem. — Maria, której ocaliłeś życie, wychodzi za mąż...

— Za kogo? — krzyknął niewolnik. Wzrok miał błędny i straszny.

— Czyż nie wiesz o tym? — odpowiedziałem łagodnie — za mnie.

Jego przerażająca twarz wyrażała znowu życzliwość i rezygnację.

— Ach, prawda — odrzekł — za ciebie. A którego dnia to nastąpi?

— 22 sierpnia.

— 22 sierpnia! czyś oszalał? — rzucił mi głosem pełnym niepokoju i trwogi.

Umilkł. Patrzyłem na niego ze zdumieniem. Po krótkim milczeniu uścisnął mi mocno rękę.

— Bracie, tyle ci zawdzięczam, że godzi się, aby usta moje cię ostrzegły. Wierzaj mi, jedź do Cap i weź ślub przed tą datą.

Daremnie starałem się dociec znaczenia tych zagadkowych słów.

— Żegnaj! — powiedział mi uroczyście. — Może zbyt wiele już powiedziałem; ale brzydzę się niewdzięcznością bardziej jeszcze niż wiarołomstwem.

Opuściłem go, pełen niezdecydowania i niespokojnych myśli, które jednak ustąpiły szybko marzeniom o szczęściu.

Wuj wycofał skargę tego samego dnia. Powróciłem do fortu, aby uwolnić Pietrka. Tadeusz, dowiedziawszy się o ułaskawieniu, wszedł wraz ze mną do więzienia. Nie było już tam więźnia. Rask, zostawiony samotnie w celi, podszedł do mnie łasząc się; u szyi miał uwiązany liść palmowy; wziąłem go i odczytałem skreślone na nim te słowa: „Dzięki ci, uratowałeś mi życie po raz trzeci. Bracie, nie zapomnij o obietnicy!” Poniżej, zamiast podpisu, widniały słowa: Yo que soy contrabandista.”

Tadeusz był jeszcze bardziej zdziwiony niż ja; nie znając tajemnicy okienka wyobrażał sobie, że Murzyn musiał zamienić się w psa. Pozwoliłem mu sądzić o tym, co chciał, i zażądałem tylko, aby nie zdradził nikomu tego, co widział.

Chciałem zabrać z sobą Raska. Kiedy jednak wychodziliśmy z fortu, dał susa w pobliskie opłotki i znikł mi z oczu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

L

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej