Ignacy Prądzyński

CZTEREJ OSTATNI

Konwersja: Nexto Digital Services

CZTEREJ OSTATNI WODZOWIE POLSCY PRZED SĄDEM HISTORYI

Prądzyński Ignacy

ze wstępem historycznym IGNACEGO MOSZCZEŃSKIEGO

WSTĘP DO CZTERECH OSTATNICH WODZÓW WOJSK POLSKICH.

En relevant la Pologne, cette véritable clef de toute la voûte, etc.
Napoleon. Memoires de St. Helène Comte Las Casse,

Tome VII. page 90.

Kto z was Ojczyzny z więzów nie wybawi
Zginie, lecz tyle synom swym zostawi
Sławy, nadziei, że staną się zdolni,
Rozerwać jarzmo i umierać wolni!
Giaur.

Puszczam na świat ostatnią pracę męża, którego każde nieomal tchnienie było wyłącznie tylko dla Polski, który często w niedostatku na łożu boleści ostatnie życia pędząc chwile, przez dość znaczną część współziomków był napawany kielichem goryczy, którego popioły spoczęły na odległej nie gościnnej skale, gdzie za żadną cenę nie można było dla niego okupić dostatecznych wygód w chwilach ostatnich życia, jakich okropny stan jego zdrowia wymagał. Fatalizm, ciążący od lat tylu nad Polską, oddał gienialne pomysły Prądzyńskiego w ręce karła, który żadnego z nich nigdy pojąć nie zdołał, a cóż dopiero by takowe w wykonanie, w czyn, w życie wprowadził, a tem samem o Polski zbawieniu, to już ani mowy być nie może.

Późniejsza generacya, która już nie była świadkiem wypadków r. 1831, mogłaby zarzucić pytanie, czemuż Prądzyński sam nie przeprowadził tylu tak trafnych pomysłów, które prowadziły do wyswobodzenia Polski. Rewolucya 1831 zastała go na niskim stopniu wojskowym (1), a wypadki szły szybkim krokiem. Rząd narodowy ówczesny nie był dość sprężystym, by niedołężnego a bardzo zręcznie umiejącego sobie tworzyć koteryą, jenerała Skrzyneckiego na czas usunąć. Kiedy po cofnięciu się z nad Bzury z pod Bolimowa pod okopy Warszawy, ów marsz bezładny pod wodzą Dembińskiego do reszty wojsko polskie zdemoralizował, a Prądzyńskiemu wtenczas dowództwo oddano, wystąpienie jenerałów Umińskiego i Dembińskiego naprzeciw Prądzyńskiemu spowodowały go do złożenia niezwłocznie swej nominacyi na wodza naczelnego napowrót w ręce marszałka sejmu. Przeziębienie nad Berezyną 1812 i 13 roku, półczwartaletnie więzienie u Karmelitów nadwątliło jego zdrowie. Przez ciąg kampanii 1831 często zapadał na zdrowiu, które przez internowanie w Jarosławcu i Gaczynie do reszty zrujnowane zostało. Stan też jego zdrowia nie pomału wpłynął na hart nieugiętej woli, która cechuje mężów, jakimi byli Cezar, lub Napoleon. Jedynym błędem politycznym jaki Prądzyńskiemu zarzucić można jest zbytek abnegacyi samego siebie (2).

W uwagach strategiczno politycznych nad czterema wodzami wojsk polskich Prądzyńskiego, ważnym momentem jest jego spostrzeżenie, iż lud jest narzędziem w ręku zręczniejszego, lub tego, który go do posłuszeństwa zmusi, by służył jego widokom, tem samem włożony obowiązek na klasę intellektualną narodu, na szlachtę, niejako włożone kapłaństwo, tchnienia w lud zamiłowania sprawy ojczystej. By raz na zawsze poprzestać sprzeczania się o słowa, to co w Anglii rozumieją przez miano Gentellman, we Francyi przez miano un homme d'honneur, jest w Polsce szlachcic, jest to czteroletniego sejmu pozostała dla nas puścizna. Wykształcenie na prawym charakterze oparte, wraz z zamiłowaniem sprawy ojczystej i poświęceniem się dla niej, jest to dyplom szlachectwa, jaki każdy sam sobie odtąd nadaje. Głowacki z pod Racławic, Staszyc z Piły, Karol Marcinkowski nie inny dyplom sobie nadali, a cześć i poszanowanie, jakie ich otaczało, i po dziś dzień ich imiona otacza, są jak gdyby pieczęcią

Przyjęcie fałszywego stanowiska naprzeciw Romaryniemu w wyprawie na Rosena Międzyrzec (dotąd niewyszłe pamiętniki Prądzyńskiego u p. Protra Moszczyńskiego złożone, v. Schmitt, tom III. ) gdzie będąc stopniem starszym jenerałem nie zażądał stanowczo by mu naczelne dowództwo tego korpusu oddane zostało, błąd do nieodżałowania, który sprowadził wypuszczenie Rosena z nieuchronnej zguby i ostatecznie sprowadził następne katastrofy. Poufne rozmowy wydawcy z Autorem w ostatnich chwilach jego życia. stwierdzającą takowe dyploma. Jest to właśnie tajemnica odradzania się w Polsce szlachty, dla której mimo tylu klęsk doznanych i poniesionych ofiar, ona nie upada na duchu, nie traci wiary w zmartwychpowstanie, gdyż się w całym odradza narodzie.

Stać się szlachcicem każdemu wolno, lecz kto w Polsce naprzeciw szlachcie bratobójczą podnosi rękę, wywołuje z grobów krwawe upiory Gonty, Żeleźniaka, Szeli. Bez wiary w powołanie (misyą) narodu nie masz zmartwychpowstania. Bez tradycyi zaś wiara się nie wzbudzi. Kto tradycyę odrzuca, czyni jak ten, któryby chciał wspaniałego wodotrysku lub ożywczego potoku, zatamowawszy wody u ich źródeł; lub też rozłożystego dębu, wyrwawszy szczep poprzednio z korzeni. Zanim przeto przyjdziemy do czterech ostatnich wodzów narodu, niech będzie wolno przejść pobieżnie kilka znakomitych wypadków dziejów ojczystych, które jak słupy ogniste od czasu do czasu przyświecają w pomroce wieków, kiedy naród nasz stał zaledwo o piędź jedną od ostatniego upadku, lub blask swój sławy rzucał na świat cały.

Zacznę od jednego z najkrytyczniejszych momentów w dziejach ojczystych. Kiedy w dzielnicach piastowskich prawie zaginęło imie Polski, a kraj cały tatarstwem zalany został, niedołężny Bolesław V. kraj opuścił i uciekł. Rycerstwo polskie nie zebrało się po klęsce, jaką Sandomierzanie i Krakowianie nad Wisłą pod Zawichostem ponieśli, jak pod murami Lignicy, pod naczelną wodzą Henryka pobożnego. Ściągnęły tam szczątki rycerstwa krakowskiego, Mazury i Wielkopolanie, przytem dziewięciu, wyraźnie dziewięciu, Niemców braci krzyżowych z swym mistrzem z michałowskiej ziemi. Waleczny opór rycerstwa polskiego pod Lignicą (1) dla Europy miał ten skutek, iż ją zasłonił od wschodu przed tatarską dziczą i sprawił jej odwrot; lecz dla Polski klęska ta była fatalną. Sprowadziła zniszczenie, zdrobnienie i oderwanie szlązkich Piastów i ludu. Zagarnięcie Kujaw przez zakon niemieckich rycerzy, i zupełne rozprzężenie w narodzie, tak, że Piastów korony i to z tytułu tylko, gdzieś w Pradze szukać było potrzeba. Takim był stan narodu, gdy na ziemi ojczystej stanął mąż potężnej woli i wielkiego ducha, Władysław Łokietek. Niczem jednak były dla niego czeskie załogi, niczem niechęć wzbogaconych przybyszów, kramarzy krakowskich; groźniejsze od północy ściągały się chmury. Cokolwiek Niemcy chciwego łupu a bitnego miały, wszystko się pod chorągwie zakonu niemieckiego nad Wisłę ściągało. Nad granicami Kujaw a Wielkopolski kilkadziesiąt tysięcy zahartowanego w bojach żołnierza stanęło, strojnego krzyżem, kutego żelazem. Było to wojsko przyzwyczajone do zwycięztw nad Litwą, Prusakami i Mazowszem, karności zakonnej, pod wytrawionymi w bojach wielkim mistrzem i komturami, po dzisiajszemu wyborne wojsko regularne. Zajęli oni silne stanowisko pod Płowcami, które według wszelkich zasad ówczesnej sztuki wojennej wzmocnione zostało, a zagony swoje daleko po za Poznań i Gniezno puszczali. Król, który po wypędzeniu Czechów zaledwie co był objął rządy, zbiera pospolite ruszenie, które w jego pochodzie coraz się wzmaga. Kogokolwiek na szablicę, a cóż dopiero na konia i zbroje stało łączy się z królem. Z drugiej strony wojewoda z Szamotuł z Wielkopolanami ciągnie. Naprzeciw ostatniemu użył wielki mistrz wszelkich dyplomatycznych sprężyn, aż do obiecywania udzielności nakształt Światopełków pomorskich pod zwierzchnictwem czeskich czy niemieckich królów. W chwili stanowczej szamotulski pierwszy na wroga uderza. Ileż się to tutaj na Wielko- i Małopolskę szlacheckich dyplomów krwią krzyżacką spisało.

Przegrana ostateczną groziła zgubą. Zwycięztwo zaś pod Płowcami na dalszy rozwój Polski niezmierne wywarło skutki. Prócz wyrzucenia niemieckich rycerzy po za Kujawy, połączyło Wielko- i Małopolskę odtąd nierozerwanym węzłem. Wywarło moralną przewagę na Mazowsze i osłoniło je swą opieką i tarczą, dawniej przez Krzyżaków nieledwo za hołdownicze uważane. Nakoniec z Litwą przyjazne, trwałe zawiązało stosunki.

Wielkim następnie momentem w dziejach ojczystych postać królowej Jadwigi. Na zachodzie prawie współczesna Orleanu Dziewica, na czele bojowniczych szeregów, zbawia Francyą i sama ginie męczenników śmiercią; zaiste wspanialszej na ołtarzu ojczyzny nie można złożyć ofiary. W Polsce królowa Jadwiga, jak gdyby tęcza wśród owych wieków kutych żelazem, z różczką oliwną, w godowej szacie niesie milionom wiarę zbawienia, polskie swobody i prawa, jednem słowem, polską oświatę, polską cywilizacyą, już w on czas na prawie kardynalnem neminem captivabimus nisi jure victum opartą. Rozwidniają się jak gdyby różczką czarodziejską pustynie Żmudzi, Rusi i Litwy, a polskie granice lotem błyskawicy, bez dobycia szabli, bez krwi rozlewu, od Karpat po Dniepr i Dźwinę sięgają. Urocza ta postać zaledwo to wielkie powołanie spełniła, w młodzieńczem wieku wśród blasku, wdzięku i urody, do mogił przodków zstępuje.

Rycerze niemieccy jednej nie zaspali chwili, by ten rozerwali węzeł. Biegli w dyplomacyi a silni orężem, na Witolda wszelkich używają sprężyn, a nad granicami Polski znów liczne, a bitne gromadzą wojska. Pod Grunwaldem (Dąbrowną) na wieki ich potęga zdruzgotaną zostaje, a bogate nadwiślańskie osady przed ich despotyzmem szukają opieki pod skrzydłami Orła Białego. W późniejszych to dopiero wiekach w innej postaci odradza się ta złowroga potęga. Dwie różnorodne cywilizacye parły na wschód i północ Polski położone ludy. Jednę od zbudowania Vogelsangu, a raczej Malborga, drugą od zwycięztwa pod Płowcami liczyć należy; germańska i polska. Pierwsza na wytępieniu Autochtonów oparta, w dwieście lat blisko wąskim pasem ponad brzegami Bałtyku, posunęła się od Wisły do Niemna i po fińskie Bełty. Druga przez polskich Franciszkanów rozpoczęta, na swobodach i prawie oparta, w lat kilkanaście zajęła niezmierną przestrzeń od Niemna i Bugu po Dniepr i Dźwinę. Skutkiem pierwszej było wytępienie ludu, drugiej zaś jego uszlachetnienie i przeprowadzenie do cywilizacyi europejskiej,

Zaledwo Polska tak daleko swoje rozszerzyła granice, wpływ jej i poza Karpaty sięgnął, a korona Węgier z polską na jednej spoczęła głowie. Nie mogę tu pominąć klęski pod Warną, gdzie padli król Władysław III. z wyborem polskiego rycerstwa. Klęska pod Warną na całą południową Słowiańszczyznę, południowo wschodnią Europę okropne wywarła skutki, jej następstwem niedługo potem upadek Carogrodu, upadek Węgier. Skutki warneńskiej klęski po dziś dzień tętnią w uszach dzisiejszych dyplomatów, i ciążą jarzmem naddunajskim ludom.

Trzy wielkie przez bojowników zachodu poniesione klęski, okropny wpływ na ludzkość a bezpośrednio na Polskę wywarły. Każda z nich przez znakomitych rozpoczęta wodzów, fatalnie skończona. Jednakże ostatnia przez najgienialszego podjęta męża, najfatalniejsza w swych skutkach: Warna, Półtawa, wyprawa na Moskwę 1812 r.

Przychodzę teraz do chwil dla Polski okropnych, gdzie znów dzielność jednego męża wyrywa naród z ostatniej toni. Tak nazwane bunty Chmielnickiego niczem innem nie były, jak dopominaniem się zbrojnego ukraińskiego ludu, zbrojną ręką braterstwa u rzeczypospolitej, Uszlachcenia (2). Chmielnicki po trzech odniesionych zwycięztwach najkompletniejszych, nad szlachtą, Złotych Wód, Piławiec i Korsunia, oblężonego przez siebie króla przeprasza, przeprasza w osobie króla rzeczpospolitą w jej majestacie, za cały zysk żąda dla Władyki Ruskiego i dla siebie w senacie miejsca, i zaszczytu bronienia najbardziej zagrożonych rzeczypospolitej granic, żąda równych praw religijnych, równych politycznych swobód, innemi słowy dla kozaków, uszlachcenia. Lecz Polska swojej zapomina tradycyi, że jej potęga oparta na braterstwie i uszlachceniu ludów. Na zachodzie Polska, na północy Litwa, na południe Ruś połączone braterstwem, jednę całość stanowić były powinny. Lecz już nie było drugiej królowej Jadwigi, która potrafiła bratnim węzłem łączyć ludy, a niepolityczny prozelityzm Zygmunta III. ogarniał zbyt wielu dostojników w narodzie. Niedołężny Jan Kazimierz niczemu rady dać nie umiał. Przewaga oręża polskiego rzuciła Chmielnickiego w objęcia Moskwy, a ten potężnemu nieprzyjacielowi otwiera Polski granice, a tej połączonej potędze ledwo podołać można. Kiedy Rzeczpospolita z ludem Ukrainy na południu swych granic olbrzymie staczała boje (3); od północy okropniejsze gromadzą się chmury. Karól Gustaw zaledwo w Szwecyi objął po Krystynie rządy, zamarzył, by Bałtyk swemi otoczyć ziemiami. Do Pomorza ściąga pod Szczecin wszystko, cokolwiek w Niemczech po trzydziestoletniej wojnie pozostało bitnego, a chciwego łupu. Karól Gustaw, wódz znakomity a wielki dyplomata, chciwy podbojów, wkracza w około 40, 000 dobranego żołnierza, z potężną wonczas artylerją 300 dział, w Polski granice.

Mąż taki, jakim był Władysław Łokietek lub Stefan Batory, byłby umiał Chmielnickiego z wroga R. P. zamienić z kozakami na obywatela i obrońcę ojczyzny, a naprzeciw nowemu nieprzyjacielowi byłby wystąpił z całą potęgą rzeczypospolitej. Chwiejący się lennik nie byłby był śmiał podnieść czoła, a Karól Gustaw zamiast podbojów, byłby szukał króla polskiego przyjaźni; lecz nie na niedołężny umysł Jana Kazimierza było to dzieło.

Kiedy Wittemberg w pierwszej połowie Lipca w 18, 000 i 70 dział przekroczył Polski granice, po większej części wojsko to składała jazda szwedzka, i lekka artylerya. Rzeczy w Polsce wcale nie były stracone, gdyby Jan Kazimierz nasamprzód na samą wieść o Szwedach, do reszty nie był stracił słabej swej głowy. Miał on w samej Warszawie, które potem Szwedzi bez wystrzału zabrali, samych dział spiżowych 120 i 200 beczek prochu (4), w takim stanie król Władysław IV. zostawił był arsenały R. P., a to było po kilkoletniej kozackiej i moskiewskiej z różnem szczęciem prowadzonej wojnie. Nim Wittemberg pod Ujść nadciągnął, niezdobyte prawie stanowisko już tam zajmowali z Wielkopolanami Opaleński i Grudzieński. Pospolite ruszenie, trochę piechoty i cokolwiek dział w 20, 000 żołnierza, zająwszy z artyleryą na prawym brzegu Głdy silny przedmostowy szaniec. Jazda polska szczególniej, jak się to w każdej z dawniejszych pokazało kampanii, inflantskiej i pruskiej, lepszą była od szwedzkiej (5). Jan Kazimierz z swym dość licznym dworem i przyboczną gwardją, czego do 7 tysięcy naliczyć było można, przyprowadziwszy z sobą cokolwiek było można rzeczonych dział z Warszawy, ściągnąwszy do siebie Stefana Czarnieckiego wtenczas już znakomitego wojownika, który z jakimś oddziałem z Małejpolski pierwszy nadciągał, miał czas przybycia i usadowienia się nad Notecią. Artylerya polska była wyborną, gdyż jeszcze nie zaginęły tradycje Arciszewskiego i Nowodworskiego, poza moskiewskiej i smoleńskiej Władysława IV. wyprawy. Brakowało tam tylko jednolitości w dowództwie, dobrej woli i zdatności naczelników. Nie tylko pole (po dzisiejszemu kampanja) było naprzeciw Wittembergowi do utrzymania, lecz na pustych piaszczystych przestrzeniach pomiędzy Drezdenkiem, Ujściem, Piłą, Wałczem, liczniejszą jazdą polską odciąwszy Szwedom dowozy, można mu było zadać dotkliwe straty i do odwrotu zmusić, a okopawszy się z piechotą i artyleryą na nadnoteckich wzgórzach pod Ujściem, dotrzymać pola aż do nadciągnienia hetmanów, wolno z kwarcianem wojskiem ku Warszawie nadciągających, które następnie pod Opocznem tak haniebnie w Wrześniu rozbite zostało. Hetmani przyspieszywszy pochodu, mogli byli nadciągającego z Szwecyi Karóla Gustawa uprzedzić. Tymczasem Wittemberg z Notecią i bagnami od czoła, pospolitem ruszeniem na skrzydłach i odciętemi dowozami na onych puszczach, mógł był się znaleźć w najkrytyczniejszem położeniu (6). Wittemberg pobity, Karól Gustaw, w swoje 15, 000 wybornej wprawdzie piechoty rdzeń sił szwedzkich i 60 dział, z rezerwą Stajnbocka 6, 000 ludzi nie byłby się ważył wkroczyć w granice rzeczypospolitej. Zamiast boju Opaleński z Grudzieńskim dyplomatyzują i składają broń. Oddają Wittembergowi działa i piechotę, jazdę i szlachtę rozpuszczają do domów. Oddają cały bieg Noteci, od północy klucz Wielkopolski. Za tym przykładem cała Wielkopolska się poddaje, a Wittemberg bez dobycia szabli aż do Pyzdr i Konina się posuwa, t. j. opanował bieg Warty, tworzącej zaporę, (linją strategiczną), między Wielkopolską a Mazowszem. Karól Gustaw wylądowawszy pod Grajfswaldem, na te niespodziewane wieści forsownymi marszami z wyborem piechoty 15, 000 z okładem, (jądro szwedzkiej potęgi) i artyleryą, pospiesza ku Polski granicom i pod Czarnkowem Noteć przechodzi (7). Z sześciotysięczną rezerwą i rezerwowym parkiem ciężkiej artyleryi, przeszło 180 dział, Stajnbock na Nakło i Bydgoszcz ciągnie ku Toruniowi. Odcina Prusy i tam będące wojska od Warszawy. Karól Gustaw lotem błyskawicy przechodzi Wielkopolskę, poprawia stanowisko Wittemberga, posunąwszy się z pod Konina do Koła, gdzie dla wypoczęcia na chwilę spiesznymi pochodami znużonemu wojsku wypoczynek daje. Tutaj używa wszelkich dyplomatycznych sprężyn, przez Radziejowskiego frymarczy, łudzi obietnicami Polaków, a w istocie o pokoju z Janem Kazimierzem ani słuchać nie chce. Po kilkodniowym wypoczynku rusza na Warszawę, tam główną kwaterą staje, i jednym zamachem opanował cały bieg Wisły i państwa stolicę. Tak bez dobycia szabli Karól Gustaw staje się panem Wielkopolski, Kujaw, Mazowsza, neutralizuje siły gromadzące się w Prusach, i zabiera wszystkie zasoby wojenne, które zastał w Warszawie, które do prowadzenia dalszej służą mu kampanii. 120 samych dział spiżowych, które tylko wyprowadzić w pole i użyć było potrzeba (1) i 200 beczek prochu. Tyle się zmieniła postać rzeczy od niespełna lat dwudziestu, kiedy Władysław IV. pokój carom pod Moskwą dyktował, a od północy Szwed podbojów chciwy, od południa Osman całą swą potęgą nie śmieli zaczepić granic rzeczypospolitej polskiej, a król ten przemyśliwał i gromadził zasoby na wyrzucenie półksiężyca z granic Europy. W prowadzeniu dalszej kampanii rozbić Karólowi pod Opocznem zgromadzone wojsko pod Janem Kazimierzem (2); obsaczyć Kraków, spędzić Koniecpolskiego z pola, nad Dunajcem, zdobyć następnie acz dzielnie broniony Kraków, było dziełem kilku tygodni. Jan Kazimierz za przykładem Bolesława Wstydliwego za granicę uchodzi, a wojsko polskie z hetmanami i resztą wodzów zamiast niedołęgę wolą wojownika królem, witają w Karólu Gustawie przyszłego króla Polski. Na tem się kończy pierwszy peryod owych chwil pamiętnych.

Rzućmy teraz okiem na mapę Polski. Kraj od Torunia po Karpaty z całą Wielkopolską, Kaszubami i Pomorzem, w ręku Karola Gustawa, silnie nad Wisłą i Bugiem, w Krakowie, Sandomierzu, Warszawie, Nowym Dworze (Modlin) usadowionego. Po nad Bugiem rozłożone pułki polskie na wierność wzięte pod swymi hetmanami na leżach zimowych. Duglas między Sandomierzem a Radomiem, korpus Szwedów Müllera w Wielkopolsce, mający Piotrków w razie potrzeby za punkt zboru. Duglasowi polecone pilnowanie zamysłów wojska polskiego pod dowództwem Potockiego zostającego, który tytularnie Karola Gustawa zastępował. Na Rusi Chmielnicki od Dniepru aż po Lwów sięga. Litwa wraz z Wilnem Moskwą zalana. Żmudź w ręku de la Gardie i Löwenhaupta, Janusz i Bogusław Radziwiłłowie pilnują by z ogólnej powodzi własne manatki ocalić, a jeżeli można, jakie udzielne księstwo utargować. Gąsiewski na wzór hetmanów koronnych pragnie w Karolu Gustawie co rychlej powitać zdolnego, potężnego króla Polski i wierność mu przyrzeka.

Tak się miały rzeczy kiedy naród z obłędu przeglądać zaczął. Polacy pragnęli powitać w Karolu Gustawie króla polskiego, a przedewszystkiem całość granic Rzeczypospolitej i swobód narodu. Karol Gustaw pragnął podboju i łupów. Z drugiej strony duch narodowy jeszcze nie był skarłowaciał: jeżeli szlachta była burzliwą i posiadała aż zbyteczną butę, natomiast pełniła wielkie obywatelskie cnoty. Zaledwie młodzież z ławek szkólnych schodziła, pędziła młodość na ukraińskich szlakach, na ostre się z Tatary ścinając, lub tłumy moskiewskiego żołdactwa wypierała za Dniepr i Dźwinę. Młodzież jak Sobiescy, Kazanowscy i tylu innych, zawód swój rozpoczynali jako towarzysze w chorągwi, a tędy torowano sobie drogę do dostojeństw i wziętości w narodzie.

Naród polski z jednej, Karól Gustaw z drugiej strony przerachowali się ogromnie. Naród chciał koroną polską uwieńczyć skronie znakomitego wojownika, uorganizować i załatwić sprawy ukraińskie i wyrzucić Moskali za granice rzeczypospolitej. Karól Gustaw chciał, zatrzymawszy część lwa, resztkami krajów rzeczypospolitej sąsiadów obdzielić, zgoda była niepodobną, nowe musiały rozpocząć się boje.

Karól Gustaw zamiast użyć wszystkich sił polskich na wyparcie Moskwy z granic rzeczypospolitej, i wesprzeć takowe swoją potężną artyleryą i wyborną piechotą, jak to kiedyś Batory był zrobił, i ogłosić się chociażby dziedzicznym królem Polski i Litwy, a Janowi Kazimierzowi znów jakie bogate wydzielić opactwo, zbiera główne swe siły, oraz część wojska polskiego pod Koniecpolskim, zmusza elektora brandeburgskiego do hołdu sobie i Szwecyi, gotuje się do oblężenia Gdańska, Moskwie zaś chce odstąpić Wilno z Litwą, prócz Inflant i Żmudzi. Musiało to wywołać nieukontentowanie w narodzie, a ucisk wojsk Karóla Gustawa wywołał nienawiść ludu, i naraz spadły illuzje. Przez Austryą i Ojców Jezuitów, którzy wiedzieli co się w świecie dzieje, a mieli wyborną policyą, dowiedziano się iż traktaty z Moskwą idą Karólowi Gustawowi oporem, gdyż Moskwa nietylko po Bug i Niemen zagarnąć chciała, lecz jeszcze Inflant i Rygi pragnęła.

W tym stanie rzeczy pan Stefan Czarniecki z nowym rokiem 1656 w sto koni nie waha się rozpocząć kampanii naprzeciw szwedzkiej potędze, a Jana Kazimierza namawiają, iż swą rezydencyą z Głogowa na Spiż przenosi jako moralna potęga. — Czarniecki z ową garścią ludzi pomimo załóg szwedzkich w Krakowie, Lanckoronie, Wiśniczu i innych, posuwa się spiesznie wśród mrozu i śniegów przez podgórze Karpat ku Rusi Czerwonej. W Tyszowcach zgromadza się szlachta, tam spisany ów wiekopomny akt konfederacyi tyszowieckiej. Sam zaś przechodzi zamarzłe rzeki, z kwarciannymi w okolicy Lublina zawięzują stósunki, i w końcu Lutego w kilka tysięcy powstańców zajmuje stanowisko między Wisłą a Wieprzem. Bez kassy wojskowej, bez mundurów i bez jednego działa, gdyż zapasy prochów, jak wyżej widzieliśmy, i piękne parki artyleryi przez dawniejsze najniedołężniejsze prowadzenie kampanii, dawno bez wystrzału były stracone. Lecz pod silną ręką Czarnieckiego, jak to dalszy rozwój kampanii pokaże, ruchawka, powstanie, zamienia się wnet na pobojowiskach w obec przeważnego nieprzyjaciela z niesfornej szlachty, w wytrwałe, bitne, a co największa w karne pułki, t. j. wyborne wojsko, wybór wojska polskiego. (10) Na odwrót tego cośmy widzieli, iż najdzielniejsze wojsko złem prowadzeniem w tłum bezwładny, w gawiedź ostatecznie zamienione zostało. Karól Gustaw na pierwszą wieść ruchów Czarnieckiego, z wyborem wojska już z końcem Stycznia z Prus stanął w Łowiczu. Duglas skoncentrował się był na Radom a Müller w Piotrkowie. Doskonale utwierdzony Kraków i Sandomierz panowały nad Wisłą, stanowiły szwedzkie punkta oparcia i zbrojownie (depots), a w dalszym rozwoju kampanii miały stanowić podstawę działań Karóla Gustawa. Tak się rozpoczynała owa wiekopomna kampanja, która miała losy Polski rozstrzygnąć, czy miała być jeszcze udzielnem państwem, lub czy Bałtyk miał zostać szwedzkiem jeziorem, a Karól Gustaw od Bieguna po Tatry swoją rozciągnąć potęgę.

Koniec wersji demonstracyjnej.