Teodor Tomasz Jeż

DACHIJSZCZYZNA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

DACHIJSZCZYZNA

Jeż Teodor Tomasz

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

SPAJA

Osobliwa po ogłoszeniu traktatu sistowskiego (1791) nastała dla Serbii chwila. Po wojnie nastąpił spokój, nie upragniony i nie pożądany, który jednak zadowolnił ludność w stopniu najwyższym. Serbowie, pomagając wojskom cesarsko-niemieckim, bili się o zmianę panowania: — przejść pragnęli pod władanie niemieckie. Pragnieniu temu nie stało się zadość, mimo to zadowolnienie zapanowało, a to z powodu zmiany zupełnej, jaka zaszła w rządach tureckich. Turcy złagodnieli do niepoznania, złagodnieli tak dalece, że łagodność ich w zdumienie wprawiała, była bowiem nienaturalną. Powrócili do posiadania prowincyj nie w charakterze zwycięzców, których by tryumfy do wspaniałomyślności usposabiały; przeciwnie, pobici byli i upokorzeni, powinni więc byli poszukiwać na rai satysfakcji w zemście, mając do takowej powód dostateczny w tej okoliczności, że cesarsko-niemieckie wojska zwycięstwa . swoje, w części znacznej, zawdzięczały spółdziałaniu mieszkańców. Nie mścili się jednak. Owszem, w obchodzeniu się ich z ludnością miejscową zdawało się, jakby przebaczenia szukali za krzywdy dawniejsze, jakich się względem niej dopuszczali. „...Majątki jańczarom zabrano na skarb, a ich samych wygnano z kraju... W administracji, w sądownictwie, w sposobie pobierania podatków zaprowadzone zostały, zmiany na korzyść rajów, uregulowano stosunek rajów do spajów, ograniczając władzę i prerogatywy tych ostatnich. Amnestionowano bez wyjątku wszystkich, co jako ochotnicy w niemieckich służyli szeregach, i amnestii dotrzymano. Bezpieczeństwo osób i majątków weszło w życie. Kraj odetchnął, zakwitnął i wziął się do rolnictwa i handlu. Lud błogosławił sułtana, któremu przez wdzięczność dawał ten sam tytuł, pod jakim znał z pieśni Duszana i Lazara: mianował go „carem serbskim”; namiestnika zaś jego, hadżi-Mustafę, przezwał „srbska majka” (matka serbska) — opowiada autor pewien. Osobliwa — powtarzamy — nastała dla Serbii chwila!...

— No!... no!...   — powiadał człowiek w czarnym zawoju, odziany wedle przepisów, które zakazywały chrześcijanom używać kolorów jaskrawych i sukna cienkiego, do człowieka, który miał na głowie zawój z szala białego, w drobne paski, z cienkiej wełnianej tkaniny, a na sobie spodnie szerokie, zielone, jedwabiem suto wyszywane, dolman tegoż koloru, odzież spodnią jedwabną i zwierzchnią futrzaną i któremu zza pasa sterczały na brzuchu głownie bogato w inkrustacje ozdobionych pistoletów i rękojeść kindżała, wyrobiona gładko z kości słoniowej.

Człowiek w zawoju czarnym był to młody, śniady brunet, z brodą ogoloną, szczupły, wzrostem niewielki, w wyrazie fizjonomii posiadający ruchliwość, znamionującą inteligencją Człowiek w zawoju kaszmirowym był to starzec, o którym jednak powiadać nie można było: wiekiem pochylony. O wie ku późnym świadczyły tylko: długa, biała, do pasa sięgająca broda i gęste białe brwi, niby ostrzeszki, na oczy nasunięte. Twarz zaś jego, w tej części, co spod zarostu widzieć się dawała, i budowa ciała znamionowały zdrowie czerstwe, siłę męską i krzepkość.

Siedzieli jeden obok drugiego na czerdaku, z którego widok obejmował okolicę malowniczą. Dołem płynęła rzeka, połyskująca szklistą powierzchnią. Przed rzeką i za rzeką grunt w pagórki pogarbiony dopierał do siniejących w dali gór i tworzył perspektywę wdzięków pełną. Na krajobraz składały się wszystkie pierwiastki wysoko cenione przez znawców piękności natury: i góry, i wody, i lasy, i urwiska, i skały sterczące, i w końcu, z boku nieco, miasta, miasta tureckie, tonące w puszyste} zieleni sadów, upstrzone barwnością domów, najeżone ostrzami minaretów, przetykane bukietami cyprysów, owiane ciszą tajemnic i obwiedzione murem białym.

Siedzieli jeden obok drugiego na dywanie, mając nogi, na sposób wschodni, pod siebie popodginane. Dywan przykryty był kobiercem nieco przepłowiałym. Poduszki obleczone w nawłóczki kolorowe. Na podłodze mata z rogoży tkana. Na kolanach spoczywały u nich cybuchy długie z wiśni pachniącej, opierające się lulkami o podstawki krągłe, mosiężne, na macie położone, w celu zabezpieczenia tej ostatniej przeciwko węg łom i odpadkom żarzących się włókien tytoniu, cienko krajanego i dym wonny wydającego. Górne końce cybuchów, w bursztyny piękne przyozdobione, brali oni kiedy niekiedy do ust, dmuchali w nie i następnie naciągali dymu gębę pełną, którego nie wyrzucali przed siebie, sposobem fajkarzy europejskich, lecz pozwalali mu swobodnie z ust wydobywać się samemu i otaczać oblicza obłoczkami białawymi. Lubowali się dymem i zaprawdę mieli czym. Subtelny zapach onego sprawiał rozkosz, która opisać się nie da. Na rękach u jednego i drugiego zawieszone były różańce, śród ziaren których spostrzegać się dawała malutka, hermetycznie zamknięta, bombiasta, z czarnego kryształu flaszeczka, zawierająca w sobie kropel kilka olejku różanego. Kropla jedna olejku tego taką ma wartość, co równający się jej objętością brylant.

— No!.. — rzekł człowiek w czarnym turbanie, nadając oczom wyraz taki, jakby się dziwił lub niedowierzał. — Rzeczy dziwne i nadzwyczajne...

— Ani dziwne, ani nadzwyczajne... — odparł starzec. — Dziwnymi i nadzwyczajnymi wydawać się muszą tobie... Nie czytałeś Koranu..

— Effendim... — odpowiedział człowiek w czarnym turbanie tonem, w którym brzmiało przyznawanie się do upośledzenia niejakiego.

— Tak napisano... — zabrał głos starzec. — Nie twoja to ani niczyja wina, lecz wola Ałłacha... Jednym pozwala rodzić się w wierze prawdziwej, drugim w fałszywej, i to w tym celu, ażeby prawowierni bez usługi nie pozostali... I napisano jest, że niewierny pisma się uczyć ani Koranu czytać nie będzie: nic przeto dziwnego, że dziwisz się temu, co dziwnym nie jest, i masz za nadzwyczajne to, w czym nadzwyczajności najmniejszej nie ma...

 Odpoczął, pociągnął dymu z cybucha i towarzyszowi w oczy spojrzał. W oczach tego ostatniego nie widać było, ażeby go słowa powyższe przekonać miały. Starzec więc zaczął znów:

— Zauważyłeś zapewne, jak muzułmanin obchodzi się z koniem, zauważyłeś, jak traktuje on stworzenie wszelakie, co mu służy: dlaczegożby inaczej obchodzić się miał, czemuż by inaczej traktował... człowieka?... Muzułmanie i  chrześcijanie — jesteśmy przecież adamlar (ludzie)...

— Prawda twoja, effendim... — odparł człowiek w czarnym turbanie. — Muzułmanin łagodnie się obchodzi i z koniem, i stworzeniem wszelakim, co mu służy, psa nawet traktuje miłosiernie... Prawda, że chrześcijanie i muzułmanie ludźmi jesteśmy.. Ale...

Tu się zaciął, jakby się nad tym, co powiedzieć zamierza, namyślał.

 — Mów bez namysłu... — rzekł starzec. — Powiadaj otwarcie, co ci na sercu leży... — Chciałem przypomnieć przeszłość...

— Kto temu winien?... Komuż to należało miarkować się: panu czy słudze?;.. Posłuchaj noty mnie... Tyś w świecie bywał i dużo widział: widział ty gdzie, ażeby pan słudze ulegał?.... Przeszłość przeto cała, wszystko to, co się za ojców i praojców naszych działo, o to jedno zawadza, że się raja upokorzyć należycie nie chciała...

— Ach!... — odezwał się chrześcijanin tonem protekcji.

— A hajducy?... — zapytał Turek. — Trzeba być sprawiedliwym... Gdyby muzułmanin w każdym do ziemi przed nim pochylającym się rai nie podejrzywał ochotnika, gotowego w lasy skoczyć, postać pokorną w junacką zmienić i ołowiem mu w oczy plunąć, to by on każdego do serca przycisnął... Koran mu to nakazuje... Co się więc działo w przeszłości, działo się wedle prawą, którego ludzie nie wymyślili...

— Może.... —  rzekł po chwili namysłu — raja postępowała sobie według prawa swego... O tym nie wiem, pisma waszego nie znam i ksiąg waszych nie czytałem...

 —  W księgach naszych napisano, że władza wszelka od Boga idzie... —  wtrącił człowiek w czarnym, zawoju.

 Turek wpatrzył się mu w oczy wzrokiem w myślach czytającym i zapytał: — Napisano?...  — Napisano... — odparł zapytany stanowczo. — I nie ma, jaka mianowicie?...   

— Wszelka..., każda... jakakolwiek...

— Widzisz więc, księgi nawet wasze potwierdzają słowa moje... To napisano właśnie dla rai... To zatem, na co się ona skarży sama na siebie ściągnęła... Narzeka niesłusznie... Działo się wedle prawa...

 — I dlatego — podchwycił człowiek w czarnym turbanie.— dziwi mnie, effendim, że się dziś dzieje inaczej...

— I dziś dzieje się, jak należy... Gdy konia ujeżdżam, dobieram do niego sposobów różnych: raz go w żelazo biorę, drugi raz głaskam, aż mi pod. ręką pójdzie... Rozumiesz?...

— Ewet, effendim...

Turek pociągnął dymu z cybucha, otoczył nim oblicze swoje; zadymiły mu się broda i wąsy i w tym otoczeniu obłoczystym pozostał przez chwilę w milczeniu. Chwila ta przeciągnęła się czasu kawał spory. Zdaje się, że rozmawiający, znuży wszy się słów zamianą, uczynili zwrot w siebie i pogrążyli się w myślach własnych. Nastał moment ciszy uroczystej. Tylko tytoń zaskwierczał niekiedy w lulce. Tylko od czasu do czasu załopotały skrzydła przelatującej mimo czerdaku synogarlicy, uciekającej w ogród i odzywającej się spoza ciemnozielonych krzaków bukszpanu: chuchru... chuchru... jakby głos ludzki przedrzeźniać chciała. W końcu milczenie przerwał Turek:

— Ty mnie znasz?...

— Znam ciebie, Mehmed-beju...

— Wiesz, że pomiędzy spajami wielu Jestem jeden z tych, co z rają umiałem radzić sobie?...

 — Wiem... Wiem nawet o tym, o czym nie wiesz ty...

— E?.. — odezwał się Turek tonem ironicznego zdziwinia. — O  czymże  to na przykład?...

— O tym, że głowa twoja służyła mato razy dziesięć za cel dla puszki hajduckiej i cało wyszła dlatego tylko, że twoja... I ty, i synowie twoi jesteście u rai w poszanowaniu...

Turek brwiami ruszył i czoło zmarszczył, w końcu ręką machnął od niechcenia, jakby powiedzieć chciał, że wiadomość ta obchodzi go niewiele.

— Wiesz więc, że jestem u rai w poszanowaniu... Dlatego chciałbym, ażeby raja miała haber (wiadomość) o tym, cośmy mówili... Ty pomiędzy twoimi uchodzisz za człowieka...

 Tu się w czoło palcem stuknął i stuknięciem tym frazesu dokończył.

 — Bo ta, com mówił, nie mówiłem z siebie... — ciągnął. — Czekałem umyślnie na powrót twój z Becza (Wiednia), chciałem się umyślnie rozmówić z tobą pierwszym... — Dodał w końcu: Gdyby tu na miejscu moim sam padyszach siedział, nie powiedziałby czego innego... Puść pomiędzy rają haber: niech się od hajductwa odwraca, niech ze spajami trzyma, niech pokory przestrzega... Niech się szanuje!...

Przy wyrazie ostatnim, wymówionym z przyciskiem znaczącym, podniósł do góry palec, jakby za pomocą gestu tego chciał wyrazowi wymówionemu nadać znaczenie tym większe.

Zrozumienie rozmowy powyższej wymaga opisu stanu, w jakim znalazła się Serbia po wojnie pokojem sistowskim zakończonej.

Mahmed-bej był spaja („spahisem”, jak niegdyś u nas pisano). Spajowie przypominają nieco panów feudalnych. Sułtan ziemię zdobytą rozdzielał pomiędzy wiernych, w rodzaju lenna, i ci obowiązani byli za to do służby wojennej kosztem własnym. Nadania te miały charakter dzierżawny, bądź wieczysty, bądź też dożywotni. Udziały nosiły nazwę timare. Spaja nie trudnił się gospodarką sam osobiście, nie mieszkał nawet na pozostającym w posiadaniu jego ucząstku. Gospodarką trudnił się raja i dawał mu dziesięcinę, tak z dobytku rolnego jako też z trzody i stadniny. Spaja nie posiadał władzy żadnej, ani rządził, ani sądził, nie miał nawet prawa nie dozwolić sielakowi przesiedlenia się z jednego spaiłyku do drugiego.

Rządy i sądy spoczywały w ręku władz przez sułtana ad hoc mianowanych, koncentrując się w rękach paszy, rezydującego w Białogrodzie (Belgrad, po serbsku Beograd) i wyrażając się w jednym głównym kierunku: w kierunku finansowym. Raja ponosił ciężar cały utrzymywania padyszacha ogniskującego w osobie swojej ideę państwową, która, w ten sposób pojęta, stawała się polipem, żyjącym kosztem narodów podbitych. Nie dając w zamian nic, brała wszystko, co jej do życia potrzebne było, wychodząc z tej zasady, w Koranie zapisanej, że raja wzbraniający się płacić sułtanowi daniny zasługuje na śmierć lub niewolę. Polip ów przedstawiał się pod postacią urzędów: administracyjnego, poborczego i sądowego. Pierwszy i drugi zlewały się w jedno, trzeci sprawowało duchowieństwo, zostające pod władzą główną Szeik-ul-Islama, który ze swego ramienia naznaczał sędziów po paszalikach (mułła), od tych zaś zależeli sędziowie obwodowi (kady). Przy każdym zasiadał mianowany przez paszę musselim, wykonawca wyroków sądowych. W praktyce ten ostatni sądził, wyroki ferował i takowe egzekwował, tak że faktycznie pasza, będący w osobie jednej administratorem, poborcą głównym i naczelnikiem siły zbrojnej, posiadał władzę całkowitą.

Jako naczelnik siły zbrojnej miał pasza pod sobą całą ludność muzułmańską, uorganizowaną wojskowo. Właściwie organizacja cała otomańskiego państwa wojskową była, co tłumaczy sprężystość, jakiej ono w swoim czasie dowody złożyło. W organizacji tej atoli wyodrębniały się dwie instytucje: wyżej wymienieni spaje, utrzymywani z dziesięciny — tych w państwie tureckim, według świadectwa Etona (Survey of the turkish empire, 1798), liczyło się około 132.000 dusz, i jańczary, w liczbie 150.000, opłacani ze skarbu publicznego a stanowiący wojsko stałe i zarazem korporacją, zbliżającą się stroną religijną do zakonów wojennych, takich jak krzyżacy, kawalerowie mieczowi eta, stroną polityczną do pretorianów rzymskich.

Nie będę się rozpisywał o rzeczy powszechnie wiadomej, o znaczeniu, do jakiego jańczarowie doszli, i o wpływie, jaki wywierali. W Stambule trzymali oni w zależności od siebie sułtana, na prowincji — paszów, z wyjątkiem tych, co jak Ali-pasza w Janinie lub jak Paswan-Oglu w Widdyniu — zajęli względem sułtana stanowisko niezależne, oparte na sile orężnej, z miejscowych lub zaciężnych żywiołów wytworzonej — w Janinie z Albańczyków, w Widdyniu z Arnautów. Żaden z paszów białogrodzkich nie poszedł za tym przykładem. Nie pozostało więc im, jak obchodzić się z jańczarami jak najłagodniej i coraz to nowe pretensje ich usuwać za pomocą coraz to nowych ustępstw i prerogatyw na ich korzyść. W ten sposób jańczarom dostał się diumriuk — dochody z ceł od handlu tak przewozowego jak wywozowego, zewnętrznego i wewnętrznego.

Zobaczmyż, do jakich następstw ustępstwa te doprowadziły?

Rai trzymały siętrzy pijawki: władza rządowa, spaje i jańczary. Pierwszym płaciłporiez, dawałdaninęw na turze, dawałszarwarki, kwatery, podwody i kuliuk; drugim płaciłdziesięcinę; trzecim opłacałsięze wszystkiego, co prodokował i co konsumował, co zaś najgorsza, pozostawał pod ich ścisłą, dokuczliwą i nieustającą kontrolą, wykonywaną w sposób bezwzględny, brutalny i taki, co to nie przypuszczał, ażeby w stosunku rajów do jańczarów istniało coś, na co by ci ostatni pozwalać sobie nie mogli. Pozwalali sobie na wszystko, mieszali się do rządów i sądów, do poboru podatków, danin i dziesięcin. Wchodzili w atrybucje i władzy rządowej, i spajów. Z tego wynikało, że spaje, urzędnicy Wysokiej Porty i raje mieli w jańczarach wroga spólnego, który dokuczał najbardziej rajom, mniej trochę spajom, a najmniej urzędnikom, niemniej przeto jednak wiązał ich przeciwko sobie w pewien rodzaj przymierza naturalnego i racjonalnego, posiadającego warunki umożliwiające czynne w danej chwili, przeciwko spólnemu nieprzyjacielowi wystąpienie.

 Jańczary stanowili składową część organizmu państwowego otomańskiego. Było to złe, że tak powiemy, przyrodzone.  Wojna atoli turecko-niemiecka nawołała na Serbią inną jeszcze plagę, przypadkową. Niemcy formowali z mieszkańców oddziały ochotnicze, tak zwanych frajkurów, wielce im pomocnych. Turcy, w celu zneutralizowania takowych, formowali oddziały kirdżalich. Do tamtych szła młódź poczuwająca w piersiach święty ogień miłości otaczbiny, do tych zbieranina najohydniejsza,  rabusie z Turcji całej, muzułmanie różnej porody i chrześcijanie rozmaitych obrządków, nie mający na widoku żadnego celu politycznego ani religijnego, jeno placzkę, (rabunek).

Pomyślny dla wojsk niemieckich obrót wojny wymiótł z kraju, wraz z armią turecką, jańczarów i kirdżalich. Niemcy zajmowali kraj. Kiedy zaś po podpisaniu pokoju przyszło do tego, że takowy na powrót Turkom oddawali, wręczali obwody, miasta i twierdze władzom cywilnym i posiedzicielom regularnym, jakimi byli administracyjni i sądowi urzędnicy i spaje. Jańczarów ani kirdżalich nie było przy tym. Zamierzali powrócić później. Ruszyli i znaleźli drzwi przed nosem zamknięte. Władze tureckie znalazły się względem nich energicznie. Naprzeciw jadącemu ze Stambułu, na wielkorządcę do Białogrodu paszy spaje i raje wysłały do Niszu deputacje, celem powitania go uroczyście na granicy. Wysłali deputacją i jańcżary. Aga Deli-Achmet, wódz ich naczelny, wielkiej używający popularności, wyjechał osobiście. Pasza Abu-Bekir, kazał go ująć i ściąć. Przed wojną ten sam Deli-Achmet jawnie i publicznie wymordował piętnastu na raz spajów i uszło mu to bezkarnie.

Krok ten Abu-Bekira paszy przyjętym został w Serbii z radością wielką. Ludność widziała w nim rękojmię sprawiedliwości i łagodności. Jańczarowie ani kirdżali wracać nie śmieli. Pierwsi korporacyjnym sposobem szukali opieki i pomocy u Paswan-Oglu, paszy Widdynia; drudzy rozproszyli się kupkami po prowincjach przyległych, część pogarnęła się do paszaliku widdyńskiego za jańczarami, część wsiąknęła w Bośnią i w paszalik skadarski. W Serbii, w charakterze przedstawicielstwa organicznej spójni państwa otomańskiego, pozostali urzędnicy i spaje.

 Tak stały rzeczy w chwili, w której na teatrze powieściowego opowiadania naszego wyprowadziliśmy na scenę rozmawiających ze sobą dwóch ludzi: muzułmanina-spaję, Mehmed-beja i chrześcijanina. Nie powiadamy jeszcze, kto to był chrześcijanki ów. Pokaże się to w ciągu opowiadania. Tu zaś pozostaje nam jeszcze rzec słówko o Serbach, ażeby rozmowę zrozumieć dokładnie.

Serbowie z uniesieniem przyjęli zmianę w systemie rządzenia nimi zaszłą. Porównanie z systemem dawniejszym całkowicie na korzyść ich wypadało. Lecz byłoż to porównanie jedyne i ostatnie?

Tu sęk.

Było to porównanie, które się najpierwsze nastręczało i w pierwszej chwili zadowalnlało. Sam skład jednak społeczności, jaki się urobił po wojnie i przez wojnę, nie dopuszczał, ażeby zadowolnienie trwać długo miało, to jest. ażeby się porównania inne z czasem nie nasunęły. Dużo Serbów służyło w szeregach wojskowych; niejeden odznaczył się; w niejednym obudziła się ambicja, zaspokojoną być nie mogąca w powrocie do stanu poddańczego, w ogóle obudziło się poczucie samoistności narodowej, obudziło się poczucie potrzeby ubezpieczenia samoistności swej rękojmiami na przyszłość. Nasuwały, się więc same przez się porównania stanu obecnego do stanów ściśle nie określonych, nie zawierające w sobie atoli warunków zgody z obecnym. Ciągłość usiłowań wyzwolenia się z jarzma tureckiego, przedsiębranych na miejscu i poza granicami kraju, musiała na koniec wyraz swój znaleźć. Wysługa o ojczyznę musiała o nagrodę się upomnieć. Serbowie nie na to krwią ofiarną w pokoleniu każdym, hojnie szafowali, ażeby przyjąć i uznać złagodniałe panowanie tureckie.

Przyjęli je i uznali w pierwszej chwili. W przyjęciu ich jednak i uznaniu było coś, co budziło obawy o przyszłość.

Dlatego to Mehmed-bej w rozmowie, którą przytoczyliśmy powyżej, taki nacisk na pokorę kładł, tak mocno nastawa! na to, ażeby raja szanowała się.

— A hajducy!... — powiadał.

Hajductwo przed wojną miało znaczenie protestacji przeciwko uciskowi, jaki wówczas panował. Ucisk ustał, więc i hajductwo ustać powinno. Czy ustało?...

Jeżeli godzi się nazwą opinii publicznej mianować usposobienie umysłów objawiające się zgodnie i samodzielnie w danym jakimś momencie i przy danych okolicznościach, bez spółudziału sztucznych owych sposobów, którymi prasa rozporządzaj to opinia publiczna w Serbii po wojnie turecko-niemieckiej oświadczała się wyraźnie przeciwko hajductwu. I dawniej wprawdzie nie trzymała ona strony onego, jakby się zdawać mogło, wedle podań sądząc. Władze tureckie pociągały do odpowiedzialności surowej gminy, na terytorium kitórych hajducka sprawka miejsce miała. Sielacy przeto lękali  się hajductwa i sprzyjali mu względnie, to znaczy o tyle, o ile takowe działało z dala od granic określających obszar przez gminę ich zajmowany. Z daleka wyglądało ono inaczej, z bliska inaczej. Po wojnie atoli, ostatniej w wieku XVIII, przestali mu sprzyjać i z bliska, i z daleka, upatrując w nim powód, który by mógł popsuć ów modus vivendi, jaki się urobił pomiędzy ludnością muzułmańską i ludnością chrześcijańską i zadowalniał tę ostatnią jak najzupełniej.

— A hajducy!... — rzekł starzec.

Człowiek w czarnym zawoju brwi podniósł, oczami łypnął, głową lekko skinął i w cybuch powoli dmuchać począł.

W chwili tej na czerdak, zrzuciwszy pantofle u wniścia, Wszedł człowiek w sile wieku. Wyrażenie: „w sile wieku” stosowało się do niego literalnie, był bowiem zbudowany tak, że cała postawa jego siłę wyrażała. Plecy szerokie, piersi wydatne, kark gruby, muskuły jakby z okrętowych, smołą napojonych powrozów uplecione, wzrok surowy, wąsy obwisłe, strój turecki. Przypatrzywszy się mu pilnie, postrzegać się dawało podobieństwo rysów pomiędzy nim a starcem. Wszedł, wsiadł na dywanie i, posiedziawszy chwilkę w milczeniu, pozdrowił starca muzułmanina i gościa jego chrześcijanina.

Starzec, oddawszy pozdrowieniem za pozdrowienie, oczy zamknął i brodę dłonią pogładził.

Wkrótce przybył drugi podobny siły wyobraziciel. Usiadł, pomilczał przez chwilę i pozdrowienie obecnym złożył.

Po drugim przybył trzeci, po' trzecim czwarty, po czwartym piąty. Wszyscy oni wyglądali jakby — jak to powiadają — na jedno kopyto. Chłop w chłopa, a każdy z osobna niby dąb. W wyrazie ogólnym twarzy ich zachodziło podobieństwo rodzinne uderzające, pomimo że rysami różnili się jeden od drugiego. Różnili się jeszcze i wiekiem. Najstarszy wyglądał na lat czterdzieści pięć, najmłodszy o lat siedem, osiem młodziej. Różnica ta wszakże nie rzucała się w oczy od razu. Ażeby ją poznać, trzeba się było dobrze przypatrywać; na pierwszy zaś rzut oka wydawało się, jakby pięciu tych siłaczów były to jednolatki z gniazda jednego. Wzrostem jednacy prawie, budową ciała jednacy zupełnie, przedstawiali oni, w żywym niejako obrazie, narodową serbską legendę o Jugowiczu i dziesięciu synach jego. Tylko że Jugowiczów było dziesięciu, tych zaś tylko pięciu — pięciu braci rodzonych, synów Mehmed-beja, z jednego ojca i z jednej matki. Stąd to pochodziło podobieństwo rodzinne pomiędzy nimi i pomiędzy nimi a starcem.

— Pietrze, hej! Pietrze!... — odezwał się ten ostatni po długim milczeniu — patrzaj no na nich...

Rzutem brody ukazał na szereg siedzących synów. Człowiek w czarnym turbanie okiem po nich powiódł.

— Widzisz ty ich?

— Widzę, effendim... — odrzekł zapytany głosem, w którym brzmiał akcent pokory.

— Przypatrz no się im dobrze... Takich jak oni, choćbyś zębem zachwycił, to nie z łatwością byś ugryzł, a chociażbyś i ugryzł, to dużo by w Sawie wody upłynęło, nimbyś ich zjadł... Hę?...

 — Prawda twoja, effendim...

— Wiedzże, że padyszach ma takich jak liści na drzewie, jak gwiazd na niebie, jak piasku w morzu...

I podnosząc głos stopniowo jakby pod wpływem zapału, który mu powoli w piersi rósł, dodał z mocą:

— Oni i ja, jak nas widzisz,. gotowiśmy za padyszacha krew do ostatniej wytoczyć kropli; niech tylko na nas skinie... Oni i ja, jak nas widzisz, jesteśmy padyszacha poddani wierni...

— A jaż nie?... — zapytał człowiek w czarnym turbanie. — I ja, effendim, jestem padyszacha poddanym...

Starzec rękę podniósł, uśmiechnął się ironicznie nieco i palcem w powietrzu pokiwał.

— Ne, effendim?... — zapytał człowiek w czarnym turbanie, powtórnie nadając zapytaniu akcent uczucia obrażonego.

— No, no... Niech tak będzie... Ja jednak trzech par nie dałbym za poddaństwo twoje, Pietrze...

— Nijczyn (czemu)?...

— Czemu?... Dlatego, żeś ty bywalec, ocierałeś się o ludzi,, pezewenków, co się spod panowania padyszachów wyłamali... Bywałeś w Beczu, bywałeś Ałłach wie nie gdzie jeszcze... Toż do ciebie przylgnąć musiało niejedno, za co by cię wypadało na pal wsadzić...

Człowiek w czarnym turbanie spojrzał spode łba na starca i powiódł po synach jego wzrokiem takim, jakby sprawdzić chciał po ich minach, azali ostatnie Mehmed-beja słowa nie zawierają w sobie pogróżki mogącej się w rzeczywistość zmienić. Nie wyczytał w nich jednak nic podobnego. Starzec prawił dalej:

— Ale to nic... Co tam masz w duszy, to niech przy tobie zostanie... Główna rzecz w tym, żeś nie Serb, żeś Bułgar... W Bułgarii należałoby cię na pal wsadzić; w Serbii przydatnym być możesz pomiędzy stronami i sam na tym. skorzystać niemało... Trgowac, ty nowce wypatrujesz i tobie potrzebnymi są spokój i zgoda... Gdyby nie to, nie gadałbym z tobą...

Bułgar westchnął i milczał.

— A co — zapytał starzec tonem wewnętrznego zadowolnienia — czy nie powiedziałem ci tego, do czego się przed nikim nie przyznajesz?...

Człowiek w czarnym turbanie ramionami ścisnął.

— Nie przejrzałem cię na wskroś?..

— Sen bilir, effendim... Starzec oczy zamknął, głową od czasu do czasu kiwał, na obliczu uśmiech mu igrał.

— O!... — odezwał się w końcu głośno, ale tak, jakby sam do siebie mówił — niech raja nie panoszy się tym, że: oręż nosiła, czetami chodziła i kaugę przeciwko nam prowadziła... Szwaba nie taki skory, ażeby na zawołanie jej śpieszył, a bez Szwaby nie poradzi ona nic... Niech więc raczej siedzi cicho, jak trawa pod wiatrem, i w pokorę się uda...

— Toć ona to właśnie robi... — wtrącił Bułgar.

— Dziś... — podchwycił Turek. — Tak... Niechby to jednak było i dziś, i jutro, i zawsze, bo na Ałłacha!...

Tu starzec brwi groźnie zmarszczył i zaciśniętą w kułak pięść pokazał.

— Sześć atów (ogierów), niby sześć sokołów, przy żłobie moim obrok je i tylko siodła na nie włożyć, wsiąść i na majdan wyjechać... A na nas sześciu niech wychodzi rajów sześć razy po sto... Powiedzże, powiedz, Pietrze, coś ode mnie słyszał i coś u mnie widział; niech będzie mir i weź to sobie na rozum, że tobie z tym będzie dobrze... Nowcami dżep nabijesz, a tobie tego tylko i potrzeba... W zamieszkach zaś i nowców nie dostaniesz, i głowę z karku stracić możesz... Rozumiesz?... Zapytanie ostatnie zadał przykładając sobie palec do czoła i następnie grożąc nim, jakby przez to powiedzieć chciał: miejże rozum!... Taka była konkluzja. Do konkluzji tej zmierzała rozmowa cała, . sprowadzona umyślnie przez starego Turka, który pomimo że nie zajmował stanowiska urzędowego, posiadał jednak głos w naradach urzędowych i szacunek powszechny. Szanowali go i muzułmanie, i chrześcijanie dla” powagi, jaka od starca tego biła, a oraz i dla rzetelności, jaka go odznaczała. I w Serbii w czasach owych, jak wszędzie i zawsze, istniały idealne jakieś „dawne czasy”, w których lepiej było tak pod względem bytu samego jako też pod względem ludzi. Owóż Mehmed-bej był czasów owych przedstawicielem żywym — mężem, co nie lubił słów na wiatr rzucać, co posiadał dukatów — jak wieść niosła — zasieki pełne, co nie pędził żywota w rozkoszach haremowych, wzorem spółwyznawców swoich, co na koniec był jednym w sześciu osobach, przez co imponował ludziom nie tylko powagą, rozumem, bogactwem i rzetelnością, ale oraz i siłą fizyczną, potęgą ramienia mającą znaczenie wielkie w krainie na wpół dzikiej, w oczach ludności, której za pokarm duchowy służyły podania do rapsodów homerowskich podobne. Dodać jeszcze potrzeba i to, że Mehmed-bej był z rasy Słowianinem czystej krwi. Protoplasta jego jakiś, włastelin zapewne, dla zachowania stanowiska społecznego pod panowaniem obcym, poturczył się. To już nie raziło. Zresztą sam on poturczeńcem nie był i odpowiadać nie mógł za słabość praojca swego, nad którą wieków cztery przeminęło (bitwa na Kosowym Polu miała miejsce w roku 1389). Stanowisko jego śród społeczeństwa, pod wpływem tureckich rządów sformowanego, ustaliło się i uprawniło, i nikomu ani przez myśl nie przechodziło brać Mehmed-bejowi za złe, że  on, Serb z krwi i kości, chwalił Boga nie w cerkwi, ale w dżamii, wyznawał proroka, szeptał strofy z Koranu, pościł w Ramazan, święcił Bajram i... obchodził uroczystości chrześcijańskie. To ostatnie czyniło go swojakiem w oczach rai. Urząd był obcy, jańczarowie byli obcy, spaje jednak za obcych się nie uważali. Odróżniali się tylko od tłumów przywilejami, będącymi nie czym innym jeno potwierdzeniem, z modyfikacjami pewnymi, tych przywilejów, jakie posiadali za czasów niepodległości serbskiej.

ROZDZIAŁ DRUGI

W PODRÓŻY

Wraz ze słońcem wschodzącym, które, wytaczając się powoli spoza gór, złociło pagórki, wynurzyło się z doliny, w głębi której płynie jeden z prawobrzeżnych przytoków Sawy, trzech jeźdźców. Dwaj z. nich jechali jeden obok drugiego, trzeci trzymał się za nimi w oddaleniu kroków kilkudziesięciu. Jechali, stępem na koniach jak zwykle w podróży, objuczonych. Pakunki z tyłu i z przodu do siodeł przytroczone sięgały im do pasów prawie, bisagi zwisały poniżej kolan: pierwsze składały się z pościeli i zwierzchniej odzieży, drugie napełnione były bielizną, sprzętami i jadłem. Konie porody tureckiej, mierzyny silne i lekkie, szły dość swobodnie, pomimo że im ciężko być musiało, boć to i siodła coś ważyły, i jeźdźće nie należeli do najlepszych. Rynsztunek żadną się nie odznaczał szczególnośćcią. Siodła były to kulbaki proste z przystosowanymi z bal szafirowej czaprakami, które w kształcie płacht kwadratowych spadały koniom na tyły, okrywały im boki i wyrosty ogonów; uzdy z kutasami i mosiężnymi blaszkami zdobiły im łby; munsztuki ostre, strzemiona szerokie i krótko uwiązane: oto wszystko, co się w tym względzie powiedzieć da.

Z jeźdźców jeden był znajomy już nam trochę, człowiek w czarnym turbanie; z dwoma drugimi zabierzemy znajomość teraz właśnie.

Znajomość ta, jak na ten raz, będzie pobieżną: chodzi nam bowiem najprzód o założenie tła pod obraz powieściowy, mający się następnie w dramat historyczny rozwinąć.

Jeźdźce jeden od drugiego różnili się strojem. Różnica ta znamionowała różnicę narodowości.

Człowiek w czarnym turbanie, nazywany Piotrem przez Mehmed-beja, był, jak wiemy, Bułgarem. Ten, co obok niego jechał, wydawał sobą Serba. Z ubrania jego biło jakoweś wyszukanie, z próżnością graniczące. Na głowie nie miał. zawoju, ale fez czerwony z sutym jedwabnym kutasem, na grzbiet mu spadającym. Na nim granatowa, jedwabiem szyta kurta z wylotami, granatowe, wyszywane szalwary i pas czerwony wełniany, szeroko około bioder opasany. Spod kurty na piersiach otwartej wyglądał kaftanik w paski drobne, zza pasa sterczały pistolety i kindżał. Po orężu sądząc, wziąć by go  należało za Turka. Nie był to Turek jednak.

Jeździec z tyłu się trzymający ubrany był całkiem biało, z wyjątkiem zatłuszczonego feza, którego barwa,. czerwona niegdyś, zmieniła się w ciemnobrunatną, pasa, który był czarny, rzemienny, suto blaszkami nabijany, i obuwia zrudziałego. Zresztą wszystko było białe: i fustanela fałdzista, kibić mu na kształt spódnicy okrywająca, i hunia z sukna grubego, mająca zamiast rękawów w trójkąt wycięte naramienniki; i odzież spodnia. Strój ten zdradzał Arnautę.

Serb, Bułgar i Arnauta odbywali podróż razem.

Jechali stępem. Słońce wschodziło i oblało ich blaskiem. Snadź wyruszyli z dnia świtaniem, w oświetleniu bowiem pierwszych promieni lampy dziennej ukazali się przysypani z lekka kurzawą, wzbijaną kopytami ich koni. Serb do słońca uśmiechnął się, wyprostował i westchnął. Bułgar, który dotychczas zamyślony w siodle siedział, uśmiechnął się także, i odezwał z akcentem zapytania:

— Hm?...

Serb spojrzał na towarzysza z ukosa, z wyrazem takim, jakby oczekiwał na przemówienie wyraźniejsze nieco aniżeli nic nie mówiące mruknięcie. Ten atoli jechał dalej w milczeniu, które snadź Serbowi do gustu nie przypadło, przerwał je bowiem po chwili.

— Mruknąłeś i mnie się zdawało... — rzekł.

— Cóż ci się zdawało?...

— Że chcesz coś powiedzieć...

— W rzeczy samej miałem ten zamiar, ale...

— Ale co?...

— Miałem się ciebie o coś zapytać...

— Czemużeś nie zapytał?...

— Bo znalazłem na zapytanie odpowiedź, nim usta otworzyłem... Chciałem się dowiedzieć, dlaczegoś westchnął... Westchnąłeś, bo cię słońce przygrzało, nieprawdaż?...

— Tak jest... — rzekł Serb.

— Zrobiło ci się miło po chłodzie porankowym, co do kości przejął...

— Zaprawdę, tak...

— Otóż, widzisz, nie było o co pytać...

— Było jednak dlaczego — podchwycił Serb — przerwać milczenie, panujące pomiędzy nami od dwóch blisko sahatów (godzin), jeżeli nie więcej...

Na słowa te Bułgar wyjął zza pasa krągłe, spore,, o spłaszczonych brzegach pudło, mające kółko srebrne, przez które przewleczony mocny, z jedwabiu ukręcony sznurek przez szyję mu przechodził. Pudełko to, skórą z wierzchu oklejone, można by na pierwszy rzut oka wziąć za naczynie do przechowywania wiktuałów podróżnych lub też za pokrowiec mieszczący w sobie klejnoty albo coś podobnego. Objętość onego trudnym czyniła przypuszczenie, ażeby to miał być zegarek kieszonkowy. Nie był on więc, ściśle mówiąc, kieszonkowym. Żadna kieszeń w odzieży ludzkiej nie mogłaby pomieścić go w sobie. Miejsce na niego znajdowało się za pasem, skąd jeździec wydobył go, otworzył, popatrzył i rzekł:

— Od dwóch i pół....

 I nie zamknął natychmiast. Zdjął pokrowiec zwierzchni i wsunął go sobie w zanadrze. Zegarek ukazał się z cyferblatem na widoku, znajdującym się pod ochroną szkiełka grubego i wypukłego. Jeździec otworzył następnie pokrowiec drugi, który zawiesił sobie na palcu grubym, otworzył następnie pokrowiec trzeci, czwarty i piąty — dwa przedostatnie były blaszane, ostatni szyldkretowy — i z każdym uczynił to samo. Spod obsłon tych wynurzył się wreszcie srebrny, bombiasty zegarek, mający kształt i rozmiary dużej cebuli. Chodziło o nakręcenie onego. Operacja odbyła się pomyślnie. Kluczyk, w dziurkę włożony i ostrożnie obracany, wydawał skrzypienie, które na chwilkę zadominowało nad tętentem kopyt końskich. Serb przypatrywał się temu z ciekawością i gdy Bułgar składać począł pokrowce w porządku odwrotnym temu, z jakim je zdejmował, zapytał: — Co ciebie ten sahat kosztuje?...

— Czterdzieści i pięć dukatów....

— Bre, bre!... I za tańsze pieniądze nie dostanie?...

— Dostanie, ale nie samca... Samice płacą się taniej...

Odpowiedź ta wydała się Serbowi tak racjonalną, że dalszych zapytań tyczących się wartości zegarków nie dawał. Westchnął tylko i rzekł:

— O! jakże pragnąłbym mieć sahat!...

— Na go?... — odparł towarzysz. — Słońce znaczy godziny na niebie w dzień, a w nocy wyśpiewują je koguty... Ja co innego: w fachu moim handlowym, gdy w mieście jestem i mam w dniu jednym trzydzieści, a nieraz i więcej do załatwienia interesów, muszę się rachować nie tylko z godzinami, ale i z minutami... ale ty!

— O! bardzo bym pragnął sahat mieć!...

— Chyba na to, ażeby się nim przed Milicą chwalić... Oj,. Miłoszu!... Miłoszu!...

Serb, jak to powiadają, w sedno słowami tymi trafion był. Rumieniec wyskoczył mu na policzki, postradał niejako równowagę kontenansu i dla odzyskania takowej w siodle się poprawił, odchrząknąwszy głośno.

— Daj temu jednak pokój... — mówił Bułgar dalej. — Krwi sobie napsujesz i nic nie wskórasz, póki stary żyje... A jeżeli pożyje lat jakich trzydzieści, to diewojka, pomimo że lepotica taka, w dziewiczym stanie postarzeć będzie musiała... Wariat!... — dodał w końcu i ręką machnął.

Serb w milczeniu uwag towarzysza słuchaj i zdaje się rację mu przyznawał, bo nawet ramionami ścisnął.

Zanotujemy sobie uwagi te w pamięci — przydadzą się nam one później — a tymczasem towarzyszmy podróżnym naszym.

Jechali — jak to powiadają — z zakładem, po gospodarsku, nie przyśpieszając ani zwalniając kroku. Konie szły wciąż stępem raźnym i równym, prychając niekiedy, co dobrym znakiem i dobrą było wróżbą. Znak odnosił się do zdrowia końskiego, wróżba do przyjęcia, jakie jeźdźców u kresu podróży oczekiwało — kresu, który bliskim nader być się nie zdawał. Kierunek drogi szedł ku południowi, „pomiędzy dwa słońca”, wschodzące i zachodzące, ku górom widniejącym w dali, których grzbiet linią krzywą na pogodnym malował się niebie, a bliskość ich znamionowała fizjonomia kraju, przedstawiająca cechy okolicy podgórskiej, pogarbionej, połamanej, trzymającej środek pomiędzy krajem górzystym a płaskim. Droga wiła się po większej części kosogórami. Pozór kraju był dziki. Uprawnej roli kawałek zdarzał się rzadko, pomimo, że spoza załomów wzgórz wznosiły się. nierzadko dymy świadczące o obecności osad ludzkich i słyszeć się dawały szczekania psów, pianie kogutów lub porykiwanie bydła, zdradzające ludność rolnictwem zajętą. Kultura wszakże jeżeli jaka była, nie wystawiała się na widok publiczny. Droga szła śród pól, których ręka ludzka nie dotykała, zarosłych krzakami i trawą, lasem lub chwastami, i tylko w równych mniej więcej odległościach spotykałeś na niej świadectwo ludzkiej obecności i troskliwości o wygodę własną pod postacią, studni murowanych, zwanych z turecka czesme. Budowla ich była prawie jednakowa: ściana kamienna, w ścianie rurki żelazne, z których woda rzucała się w żłób kamienny; na środkowym, , wmurowanym w ścianę kamieniu nieczytelny dla chrześcijan napis turecki. Obok, drzew kilka rozłożystych, dających cień i chłód w upały, a obok drzew kamień lub pieniek, służący do wsiadania na koń. Studnie te były to tureckie gospody — karczemki traktowe, praktyczne letnią zwłaszcza porą; kiedy wędrowiec nie miał potrzeby szukania schronienia przed czym innym tylko przed promieniami słońca. Praktyczność ich zależała głównie na nieobecności napojów rozgrzewających. O! czemuż nie utrzymała się ona na zawsze jako zabytek tureckiego jarzma!... czemuż się nie przechowała po hanach, co obok studzien stanęły, strugami wina i raki trysnęły i karty dla rozrywki podróżnych rozłożyły!

W czasach atoli, w których znajomi nasi podróż odbywali, hanów po traktach nie było jeszcze. Przejeżdżało się przestrzenie wielkie bez spotkania śladu ludzkiej siedziby. Droga prowadziła od miasteczka do miasteczka śród pól dzikich i pustych, a kto nie mógł lub nie chciał na nocleg miejski zdążyć, zbaczać musiał w prawo lub w lewo i szukać wsi po ustroniach. Ludność miast i miasteczek składała się przeważnie z Turków. Cudzoziemiec przeto podróżujący po Serbii narażał się na ten sam błąd, któremu obecnie ulegają cudzoziemcy w ziemiach słowiańskich przez Prusaków posiadanych: jak tam spotykają Niemców, samych po traktach głównych i miastach, tak tu spotykali Turków samych. Pokazuje się stąd, że sztukę prezentowania kraju Niemcy od Turków przejęli.

Podróżni nasi około ósmej rano do pierwszej dotarli czesmy.

— Halt... — odezwał się Bułgar wesoło — jak Szwaby powiadają... Zatrzymamy się, zakąsimy i lule zapuszymy...

Nie potrzebowali koniom cugli ściągać — same się zatrzymały. Pozsiadali, każdy podjezdka swego sam napoił i torbę mu z obrokiem na łbie zawiesił; każdy od siodła odpiął kilimek i na murawie rozesłał; każdy z bisagów zawiniątko wydobył i na kilimku swoim usiadł; po czym zestawione razem i otworzone zawiniątka wykazały zapasy podróżne, składające się z baraniny pieczonej, sera, cebuli, papryki, soli i chleba, rozłożonych bądź na ręcznikach, bądź też na miseczkach drewnianych i na liściach kapuścianych. Śród jadł pojawiły się pękata czutra i smukła z długą szyjką flaszka napełnioną płynem żółtawym.

— No, da jediemo, da pijemo i da sie weselimo... — rzekł Bułgar, wziął flaszkę do ręki, podniósł ją do góry, spojrzał na płyn w niej zawarty do słońca, oko jedno przymrużając, do ust szyjkę przyłożył— gul, gul, gul— łyknął haust jeden, splunął, flaszkąlekko wstrząsnął i Arnaucie ją podał.

Arnauta spojrzał na podane sobie szklane naczynie wzrokiem takim, jakby do trunku wstręt czuł.

— Co?... — zapytał Bułgar — czy myślisz, że prorok śliwowicy zakazał?...

— Jeżeli zakazał, to nie mnie... Ja sobie z proroka — tu prorokowi w matkę załajał — robię tyle, co pies z kości ogryzionej...

— Z kogóż ty sobie co robisz?

— Co prawda, z nikogo... — odparł od niechcenia. — Do śliwowicy zaś się krzywię, bo rad bym ją połknąć ze stakłem razem, a tu nie można... Trzeba choć kropel kilka zostawić momkowi temu.

Tu rzutem głowy na Serba wskazał.

 — Pij, pij, ile zmożesz, i na nikogo się nie oglądaj... — rzekł Bułgar.

Arnauta nie kazał siebie dwa razy prosić. Flaszkę przechylił, golnął raz, drugi, trzeci i płynu połowa mniejsza w niej pozostała.

— A!... — z przyciskiem gardłowym zawołał. — Słodka jak miód, a gorąca jak ogień...

I po piersiach się dłonią pogładził.

— Musiałeś się niemało podobnej opić, jakeś z kirdżalimi chodził?... .

— Majka niegowa!... gdzie tam!... Ludziom się zdaje, że kirdżali w winie i raki się kąpali... Nieraz się głodem przymierało i najczęściej się wodą pragnienie gasiło... Oho! nie taka raja głupia jak się zdaje... Bywało, do wsi wpadamy, wieś pusta, ani żywej duszy, ani marnej kokoszy... Psy się nawet pochowały... Zabieramy sięognia wykrzesaći ze czterech końców takowy podłożyć, ażtu zza płota: paf!... opaliła puszka jedna, tam druga, dalej trzecia, ten i ów z konia sięzwinął, reszta w nogi na czczo... E!...

Ręką machnął i po jedzenie sięgnął.

— To ty dlatego snadź odstałeś od nich...

— A dla czegóż innego!... Mało nie sto razy zbierałem się kirdżalich porzucić i do frajkurówprzystać, ale nimem się zebrał, to i kauga się skończyła... Czemuż on śliwowicy nie pije?...

Zapytanie ostatnie odnosiło się do Serba, którego poprzednio momkiem był nazwał, Momek znaczy chłopak dosłownie. Nazwa ta należała się Miłoszowi słusznie, z. powodu młodych lat, które mu się na obliczu i na postaci malowały. Postacią smukły był jak topola, mimo że budowa ciała wyrażała męską siłę; na twarzy mszyła mu się barwa młodzieńcza, niby na półdojrzałym śliwy owocu, pomimo ciemnego, zawiesistego wąsa, co mu wargę zwierzchnią okrywał i pozór rycerski obliczu jego nadawał.

— Ech!... — odpowiedział Bułgar tonem na poły żartobliwym. — Śliwowica to ogień, a jemu ognia nie -potrzeba: ogień pali mu się w piersi, podłożony białą ręką diewojki-lepoticy... To nieszczęście całe!... Diewojka mała jeszcze, a już po świecie słynie... Hej, ha!... Jakem był w Serajewie raz ostatni, pół roku temu, Kulin-kapetan mnie o nią rozpytywał...

— Kulin-kapetan?... — rzekł młody Serb zwracając na Bułgara wzrok i marszcząc brwi.

— Tak, Boga mi, rozpytywał...

— Skądże on o niej wie?...

— Skąd?... hm... Zaklęcie Radiwoja do wiadomości jego doszło... A Kulin-kapetan to junak... i sam z siebie, i z miecza...

— Z miecza?... — odezwali się tonem ciekawego zdziwienia obydwa razem, Serb i Arnauta.

— Tak, tak... — odpowiedział Bułgar rozdzierając paprykę i w sól ją maczając. — On się od Sokoliczów wywodzi i po Sokoliczach dostał się mu miecz, szeroki ot tak — szerokość dłonią rozwartą pokazał — a z nim zaklęcie...

— Że kto miecz ten nosi, tego się kula nie imię... — podchwycił Arnauta, zniecierpliwiony powolnością opowiadania

Bułgara, który gadał jedząc.

— A nie... nie to...

— Gdyby to, natychmiast bym się do bosańskiego ejaletu wybrał i do Kulin-kapetana na saisa wprosił...

— No... i cóż?...

— Ukradłbym mu miecz i z mieczem uciekł...

— Uhu!... Musiałbyś pierwej okutą żelaznymi sztabami skrzynię rozbić albo też zabrać go ze skrzynią, której stu takich jak Uzun-Mirko z miejsca nie ruszy... Ty znasz przecie Uzun-Mirka?...

—Ho!...— odparł Arnauta. — Ja z nim barabar— tu dwa palce ukaziciele od dwóch rąk razem złożył, co oznaczało przyjaźń upostaciowaną — zaprzysięgliśmy sobie pobratymstwo...

 — Ty i on?... małpa i niedźwiedź?... cha, cha, cha!...

Arnauta wzrostem mały i szczupły a twarzą nieponętny — wielkousty, kurnosy, zyzooki i kłapouchy — nadawał się do porównania tego, które samo przez się Bułgarowi się nastręczyło i wielce go śmieszyło..

— Cha, cha, cha!... — śmiał się z. gębą otwartą, w której widać było paprykę, mięsa kawał i chleba kęs, oczekujące na przeżucie. — Bodaj ciebie z pobratymstwem twoim!.... Uzun-Mirko i ty?... No, toż się dobrali!....

Arnauty nie gniewał śmiech ten bynajmniej. Ramionami ściskał, głową kiwał, oczami łypał i cebulę zajadał, biorąc płateczek po płateczku i maczając każdy w sól i w paprykę czerwoną, na proszek startą.

Śmiech ten wszakże niecierpliwił młodego Serba.

— Cóż to za zaklęcie?... — zapytał.

— Zaklęcie?...— odparł Bułgar, jakby nie wiedząc, o co chodzi.

— Tyczące się miecza Kulin-kapetana?...

— A!... uhm... Zaklęcie takie: póty panowania tureckiego, póki z ręki Sokolicza raja miecza tego w boju nie wydrze.

Serbowi oczy się na te słowa zaiskrzyły.

— Z Sokoliczów jeden — ciągnął Bułgar dalej, przerywając sobie mowę co chwila wkładaniem do ust jadła, palcami szarpanego — z Sokoliczów jeden, lat temu... haj!... może sto, może dwieście, może więcej?... był wielkim wezyrem w Stambule grodzie... Był to wielki człowiek i taki szczęśliwy, że byle tylko co zamyślił, to wnet się stało... Nie smucił się też nigdy, tylko raz jeden... Raja się pobuniła (zbuntowała)... Jak haber o tym do niego doszła, wielki wezyr zrzucił z siebie wezyrski kołpak, wezyrską odzież, cisnął od siebie precz wezyrski buzdygan szczerozłoty, w koszuli jednej na ziemi usiadł i za brodę się garściami uchwycił... I tak siedział od. rana do wieczora, od wieczora do drugiego rana, nie jadł, nie spał, kawy nie pił, luli nie puszył, o haremie, w którym niewolnic trzymał tyle, co dni w roku, od dnia każdego inna, ani pomyślał i Bóg wie, jak długo by tak przesiedział, gdyby ni stąd, ni zowąd nie zjawił się przed nim derwisz w zawoju zielonym, z mieczem pod pachą... Wielki wezyr spojrzał tylko na niego i nic... Myślał może, że derwisz miecz z pochwy wyjmie i łeb. mu nim z karku strąci... Ten jednak w takie odezwał się słowa: „Sokoliczu, nie smuć się na próżno; oto masz miecz nie ludzką kuty ręką: póki miecza tego raja z ręki Sokolicza w boju nie wydrze, póty się ona spod tureckiego panowania nie wyłamie, chociażby to w sto, w tysiąc po śmierci twojej lat...” Takie słowa derwisz powiedział, miecz wielkiemu wezyrowi na kolanach ostrożnie położył i jak się zjawił, tak znikł...

— Bre, bre... — odezwał się Arnauta, głową kiwając Serb z zajęciem wielkim opowiadania słuchał.

— I prawda... — mówił Bułgar. — Ot, w czasie kaugi ostatniej Szwaba zagarnął był wszystko... i wszystko Turkowi oddał; raja przy orężu czetami pod sztandarami własnymi chodziła... i znów pod panowanie tureckie powróciła... Ile razy do Stambułu wiadomość przychodziła, że Szwaba nadmaga, tyle razy sułtan pytał o miecz...

— To wie sułtan o zaklęciu?:.. — wtrącił Arnauta.

— No, a jakże!... Jakżeby mógł nie wiedzieć” o rzeczy takiej!... — odparł Bułgar. — Jak się ta kauga rozpoczynała. Kulin-kapetan był chłopięciem jeszcze,, wnet więc przysłano ze Stambułu siedmiu największych w carstwie całym junaków jemu na straż przyboczną, niby królewiczowi, uzbrojonych tak, że nie było gdzie szpilką tknąć, ażeby na oręż jaki nie natrafić, po siedem pistoletów, po siedem jataganów, po siedem nożów, po siedem puszek, po siedem...

— Jakże oni to wszystko nosili?... — zagabnąl Arnauta.

— Gdyby byli wzrostu twego, to nie mogliby tyle oręża nosić, ale że byli wzrostu pobratyma twego, to miejsce na sobie znaleźli...

— Przywiązywać sobie musieli oręż do kolan...

— Przywiązywali i do kolan, wkładali za kołnierz, nosili go na głowach i mieli nakaz nie rozłączać się nigdy i nie rozbrajać się nigdy... Uzbrojeni jedli, uzbrojeni spali, a nie zasypiali nigdy wszyscy na raz i doglądali Kulin-kapetana. a bardziej miecza jego, jak źrenicy w głowie...

— No, a dziś?...

— Dziś już straży nie ma... Kauga się skończyła i Kulin-kapetan wyrósł na junaka takiego, że haj!...

— I rozpytywał ciebie, Pietrze, o diewojkę Radiwoja?... — zapytał Miłosz.

— Nie tylko rozpytywał, ale kazał mi, ażebym się od niego Radiwojowi pokłonił i powiedział, że się w goście do niego wybiera...

— Kulin-kapetan!.. z mieczem?... —zawołał Serb.

— Czy z mieczem, czy beż miecza, tego nie powiadał... Ale chociażby z mieczem, to myślisz, iżby się on o niego bał?...

On nim łeb bawołowi jak makówkę ścina... Junaka podobnego nie było chyba, odkąd słońce nad ziemią świeci...

Rzekłszy słowa ostatnie, na słońce spojrzał, następnie na dojadające obrok konie oczy zwrócił i po czutr ręką sięgnął.

— Napijmy się crwlenog winca i jedźmy dalej...

Dał przykład, czutra z rąk do rąk poszła — najdłużej zatrzymała się w rękach Arnauty — i w chwilę później podróżni nasi na siodłach znów siedzieli. Znów się, jak poprzednio, uszykowali. Arnauta jechał z tyłu, Serb i Bułgar przodem. Ten ostatni, rozgadawszy się na popasie, miał ochotę gadać dalej, lecz znalazł tym razem w towarzyszu swoim człowieka, co nierad był słuchać. Na próżno od czasu do czaru pytaniami go zaczepiał. Młody Serb albo nie odpowiadał wcale, albo odrzucał odpowiedzi ucinkowe, nie nadające się do podsycania rozmowy. Zadumany był i milczący. Usposobienie jego oddziałało i na Bułgara. I on w milczeniu się pogrążył. Z wymówionych wszakże przez niego frazesów i ucinkowych Serba odpowiedzi z łatwością domyślić się było można, że spólny

cel podróży nie łączył znajomych naszych. Bułgar jechał nas Podrinie w interesach handlowych; Serb powracał do domin swego; Arnauta dążył w świat za oczy. Spotkali się w Szabcu, pierwszemu i drugiemu droga w jednym i tym samym wypadała kierunku, trzeci się do nich przyczepił w ten sposób stowarzyszyli się w podróży. Można było przypuszczać, że Arnaucie tęskno się do rodzinnych zrobiło stron, ku którym zbliżał go kierunek podróży, idący ku źródłom rzeki. Driny. Za górami, w których źródła te biją, Stara Serbia, a tam dalej i Arnautłyk. Przypuszczenie to atoli samo przez: się upadało. On ani myślał o stronach rodzinnych.

Do domu Miłosza nie można było, jadąc stępem, jednym dojechać dniem. Nocleg był konieczny i podróżni nasi mieli do wyboru dwa sposoby noclegowania: albo na trakcie, przy jednej ze studni, pod konarami platanu, albo też we wsi pierwszej lepszej, na boku położonej. Wybrali ten ostatni. Gdy słońce ku zachodowi się miało, wzięli się w prawo, zjechali z traktu, godzinę przeszło podążali krętymi drożynami, schodzącymi się i rozchodzącymi w punktach różnych w niespodziany sposób; zbłądzić było łatwo; lecz znajomość okolicy doprowadziła ich o słońca zachodzie do podgórskiej osady, rozsypanej malowniczo nad potokiem. Nie była to wieś we właściwym tego wyrazu znaczeniu: nie było w niej bowiem tego pomieszkań ludzkich skupienia, co to oznacza spólność gminną. Chałupy, oddalone jedna od drugiej, stały osobno. Każda stanowiła całość oddzielną, z utrudnionym przystępem z przodu, z ułatwionym odwrotem z tyłu. Zagrody wszystkie prawie miały przed sobą urwisty brzeg i opierały się o las: ażeby się do której dostać, trzeba było potok przebyć i po stromej pochyłości do góry się wspinać. Po nocy przeprawa ta niepodobną prawie do uskutecznienia była dla ludzi obcych.

Podróżni nasi przybyli za dnia jeszcze i minąwszy chałup kilka, których pozór nie był obiecujący, nawrócili do jednej, otoczonej wysokim, nowym płotem. Otwarte na ścieżaj wrota, zdawało się, jakby w gościnę zapraszały. We wrotach spotkał ich gospodarz.

 — Dobro wiecze... — pozdrowił go Bułgar. — Dobro doszli... — była odpowiedź.

— Prosimy się na musafirłyk, gazdo, do ciebie...

— Prosimy, awlija (podwórze) otwarte...

Pozsiadali przed wrotami z koni i wnet zjawiło się trzech wieśniaków, którzy je od nich' wzięli i odprowadzać poczęli, gazda do kuti gości prowadził i przed odżagiem ich sadowił.

— Skąd Pan Bóg prowadzi?... — Z Szabca...

— Ranoście się w drogę puścili... Słowa te były niejako zagajeniem rozmowy, w której

 udział, oprócz  gospodarza i gości, brało jeszcze i innych ludzi kilku, którzy także gospodarzami w tej chacie byli. Nazwać by ich jednak należało wicegospodarzami, stosując się do pojęć naszych. W rodzinach serbskich, po wsiach zwłaszcza, przechowuje się po dziś dzień stary zwyczaj niedzielenia majątku i nieodłączania się od ogniska domowego. Ojciec oddaje z domu córki, ale synów zatrzymuje przy sobie. Synowie żenią się, zostają ojcami i nie wynoszą się spod dachu ojcowskiego. Nieraz trzy pokolenia, pomnożone ilością głów męskich figurujących w drugim, mieści się w obrębie jednej chałupy, utrzymując spólność pracy i mienia pod kierunkiem głowy rodu. A gdy głowa rodu schodzi ze świata tego, miejsce jej zajmuje brat najstarszy. Nazywa się to: „zadrugą”. Owóż ci inni gospodarze, czyli też wicegospodarze, co obok siwego gazdy przy odżagu miejsca pozajmowali, byli to członkowie zadrugi.

— Cóż tam w Szabcu słychać?...

— Chwała Bogu, wszystko dobrze... A u was, po siołach?...

— Chwała Bogu...   — odpowiedział wieśniak.

— Dobrze?...

— Lepiej być nie może...

— Czy to spaiłyk?...

— Spaiłyk....

— Czyj?...

— Mehmed-beja...

— Ź nim to i przed kaugą źle być nie musiało...

— Z nim... tak... — odrzekł wieśniak — ale i jemu, i nam, „jadnej rai”, źle było... Teraz zaś, Bogu dziękować, nastały czasy, o jakich się chrześcijanom ani śniło... Ludziom się zdawało, że czasy takie pod Szwaba tylko być by mogły, i cieszyli się, jak Szwaba nadwładał Turczyna...

— Phi!... — burknął Bułgar i ręką z oznaką przeczenia machnął.

— Ja nie wiem... Co ja, sielak, wiedzieć mogę... — tłumaczył się gazda. — Tak ludzie powiadali ufając w to, że i Szwaba chrześcijanin i że dawniej, gdy kto na jego stronę zbiegł, to on zasłaniał...

— Zasłaniał, to prawda, ale na to, żeby ze zbiegów mieć wojników najlepszych i najwierniejszych... Co się zaś szwabskiego chrześcijaństwa tyczy, to ono stokroć gorsze aniżeli tureckie mahometaństwo... Mahometaństwo bowiem, rzecz wiadoma, inna wiara: człowiek wie, czego się trzymać... chrześcijaństwo zaś szwabskie niby to takie samo jak nasze, a  jednak nie takie samo, kiedy się na nie jak na turecką wiarę nawracać potrzeba... Lepiej więc, że się tak stało, i serbska ziemia pod władaniem tureckim pozostała...

— Boga mi, lepiej... — powtórzyli chórem ojciec i synowie.

— Potrzeba tylko, żeby się raja szanowała... Turcy z ojcami i praojcami naszymi znali się i na jednej ziemi żyli...

— Boga mi, tako jest...

— Oni nam już swojacy...

— A tak...

— Sułtan raję pożałował...

— O! niech mu Bóg da królestwo niebieskie!... To prawy nasz car... Sam prota go inaczej nie nazywa...

Rozmowa, przeplatana opowiadaniami i przytaczaniami faktów i anegdot, służących do poparcia głównej treści, oczyła się wciąż pomiędzy gospodarzami a Bułgarem. Miłosz i Arnauta udziału w niej nie brali. Pierwszy dumał, drugi drzemał. Aż wniesiono astał, zastawiony misami z jadłem i ułamkami świeżego, bo kurzącego się jeszcze oparem placka, w popiele upieczonego. Misę środkową zapełniała gorąca czorba, poboczne fasola, potrawka mięsna, zwana jahne, cebula pieczona, niezbędna przy każdym serbskim jedzeniu, papryka, ser, śmietana, miód w plastrach, słowem wszystko, czym chata bogatą była, a co służyło za dowód gościnności, jaka się w czasach owych w Serbii praktykowała. Goście i gospodarze zasiedli do wieczerzy. Rozmowa toczyła się dalej, wciąż w treści tej samej. Bułgar zachwalał tureckie panowanie; Serbowie nie umieli znaleźć wyrazów dość dosadnych na ubłogosławienie sułtana, hadżi-Mustafy i starego Mehmed-beja.

ROZDZIAŁ TRZECI

POSTRACH I NAUKA

Spuścimy na chwilę podróżników naszych z oka, wyprzedzając ich na południowej pochyłości Cerskich Gór, w dużej wsi, przez okolicznych mieszkańców tytułowanej „warosz”, co znaczy miasto. Niech będzie wedle nich. W powieści nawet, przychodząc z nią w gości do pobratymców, nie wprowadza się zwyczajów swoich, ale przyjmuje się miejscowe: — nakazuje to dobry ton i przyzwoitość powszechnie w świecie przyjęta, a przez jednych ponoś Anglików niezbyt ściśle przestrzegana. Moglibyśmy wprawdzie śród Serbów naśladować synów Albionu i przybierać w ojczyźnie Duszana, cara-Lazara, św. Sawy i królewicza Marka ton i miny te same, jakie się przybierają w Stanach Zjednoczonych, w Kanadzie, w Australii, na Przylądku Dobrej Nadziei, odwołując się do historii, podającej kraj nasz jako metropolią a Serbią jako kolonią. Historia w rzeczy samej za rękę niby wyprowadza Serbów z okolic podkarpackich, wykazując stosunek ich do nas. określający się wyrażeniem: „kość z kości, krew z krwi”. Działo się to jednak tak dawno, tak bardzo dawno, że... dobrze o tym wiedzieć, jako o fakcie ciekawym i ważnym pod względami pewnymi, jako o danej służyć mogącej do objaśnienia w sposób analogiczny zagadnień niektórych dziejowych; nie można wszakże z tego wyciągać wniosków upoważniających nas do ubierania się wobec pobratymców naszych w skórę przodowników rasy anglosaskiej. Nie czyńmy tego. Uszanujmy urobione na miejscu, pod wpływem okoliczności odmiennych, zwyczaje i nazwijmy Trstnicę miastem, chociażby nie dlatego nawet, że ją tak okoliczni sielacy nazywali, ale dlatego, że posiadała mehanę, dugianę i konak.

Mehana, po naszemu dom zajezdny, nie stanowiła ozdoby jej najpiękniejszej. Mehandżi wolał grosze zbierać aniżeli troszczyć się o ozdobność budowli, która mu takowe ściągała. Nikt mu tego za złe nie brał, z wyjątkiem podróżnych, zmuszonych nocować w izbie gościnnej na gołej pryczy i gościnność krwią własną opłacać, o czym świadczyły ściany, noszące na sobie liczne ślady rąk skrwawionych. Niech jednak nikt o nic złego mehandżija nie posądza. Będąc kasapdżim, to jest funkcje karczmarza łącząc w osobie swojej z funkcjami rzeźnika, dopuszczał się on morderstw częstych na owcach, baranach, jagniętach i koźlętach; zabijał niekiedy nawet świnki i prosięta z żalem wielkim, jako chrześcijanin dobry; dopuścił się raz w życiu zabójstwa na krowie, co nogę była złamała; ale na sumieniu swoim nie miał ani jednego cielęcia i ani jednego człowieka. Ślady krwi pochodziły od pluskiew, które milionami mehanę zapełniały, kryjąc się we dnie po szparach i szparkach wszystkich, a w nocy występując jedną wielką, gęstą kolumną, co niby obicie tapicerskie od dołu do góry ściany okrywała. Podróżni dłoniami je gnietli. Stad wizerunki wierne dłoni ludzkich z rozwartymi szeroko pięciu palcami, krzyżując się i łącząc, mozajkowały barwą krwi ściany izby gościnnej dokoła.

Dugiana, po naszemu sklep, mieściła się w jednej z chałup nie opodal od mehany położonej i występowała na widok publiczny nie inaczej, jeno na wyraźne którego z mieszkańców Trstnicy żądanie — i to — dodać potrzeba — nie na każde i nie na pierwsze zawołanie. Zawierała ona w sobie towary różne, bławatne, korzenne, żelazne, rzemienne i galanteryjne. Perkale i chustki wzorzyste leżały obok ćwieków i papuczi, przesiąkłe na wskroś wonią złożoną z woni pieprzu, gwoździków i cynamonu, zaprawionych ze swojej strony odorem mydła. Sąsiedztwo oliwek nie czyniło wstrętu jedwabnym i wełnianym materiom. Wszystkiego tego, rozumie się, było tam po trosze, jakby na próbę, i w gatunkach, które o pierwszeństwo pod względem doskonałości poza Trstnicą współubiegać by się nie mogły. Dlatego też może dugiandżi trzymał sklep swój zawsze zamkniętym. Dość mu było, że wiedziano o nim. Kto zapotrzebował artykułu jakiego, udawał się do gospodarza, czynił mu przedstawienie, czekał na rezolucją i gdy takowa pomyślnie wypadła, uważał się za udostojonego dowodem względów szczególnych. Powiadano,

że interesa tego dugiandzija w kwitnącym znajdowały się stanie. Być może — konkurencji nie miał żadnej, kapitał więc, jaki w przedsiębiorstwo swoje włożył, procentować się mu musiał należycie.

Konak — dom rządowy — w epoce powieści naszej stał pustką. Za czasów jańczarskich przebywał w nim stale subasza z oddziałem zbrojnych ludzi i zatrzymywali się tam objeżdżający kraj ustawicznie czitłuk-sahibije, rodzaj komisarzy, wysyłanych w celu poboru należności od rajów. Nie stało jańczarów, nie stało więc subaszów i czitłuk-sahibijów; konak opustoszał; ale Serbowie zająć go nie śmieli. Nie przyznawali się oni do tego. Starszyzna miejscowa, z kmetem na czele, głośno mówiła, jako nie ma nikakwoj brigi za jeniczara, to znaczy, nie dba o tych, co narodu ciemiężcami byli przed czasem niedawnym; pomimo to sprawy konaku nie poruszano; nikt jej nie wytaczał; skutkiem zgody milczącej budynek w mieście najpokaźniejszy uważano za nieistniejący i pozwolono czasowi znęcać się nad nim. Czas też obchodził się z nim, jak przed laty jańczarowie obchodzili się z narodem serbskim — obdzierał go, obdzierał mu dach, ściany, okna, drzwi, rozwalał kominy, psuł podłogi. Wieść krążyła, jakoby ostatni subasza skarb zakopał. Wymieniano miejsce nawet. Nie było w tym nic nieprawdopodobnego, a to z tej przyczyny, iż ucieczka Turków odbyła się tak nagle, że jeżeli mieli w posiadaniu pieniądze jakie, to zabrać takowych ze sobą nie mogli i zostawić je gdzieś musieli w ukryciu; ta sama jednak wieść stawiała dżiawoła (diabła) przy skarbie owym na straży i odstraszała od onego lud chrześcijański.

. Konak się walił, dugiana nie różniła się niczym od domów zwyczajnych, mehana wyglądała na zewnątrz tak brudno jak i wewnątrz: tak tedy trzy budowle nadające Trstnicy charakter miasta nadawały jej wprawdzie charakter ten, lecz miastu zaszczytu nie przynosiły żadnego.

Zaszczyt mu przynosiły dwie właściwości: najprzód położenie, następnie osiedlenie.

Położenie było dziełem natury. Trstnica rozrzuciła się na południowym stoku Cerskiej Płaniny, nad przytokiem rzeczki Jadar, płynącej do Driny. Góry osłaniały ją od północy — osłaniały ścianą kamienną, popękaną w rozpadliny i połamaną w wąwozy, które kombinując się rozmaicie z porostem lasów bukowych i zielonymi draperiami mchów, powojów,

wrzosów, dzikich róż, ostów, dzikiego winogradu i krzewin rozmaitych, lubujących się w gruncie skalistym, tworzyły na wsze strony widoki cudnie malownicze.

Widoki te wspierała sztuka, pomimo że manifestowała się nie inaczej jak w formach jak najbardziej do pierwotnych zbliżonych: w chatach i ogrodach. Trstnica posiadała wprawdzie cerkiew, lecz ta nie wyodrębniała się pod względem architektonicznym. Nie ujmowało to nic piękności osadzie. Chaty i ogrody wypełniały świetnie obraz, oprawiony w ramy natury uroków pełnej, służąc zarazem za świadectwo wpływów dobroczynnych rządów łagodnych. W krótkim przeciągu lat dziesięciu Trstnica podniosła się i dobrobytem w oczy bijącym zakwitła. Przyległości jej okryły się winnicami, pola zbożem, łąki bydłem; lasy zapełniły trzody chlewne, ogrody drzewa rodzące owoce najprzedniejsze i najdelikatniejsze: jabłka, gruszki, śliwki, morele, brzoskwinie, migdały, granaty; pomieszkania zaś, z chat mizernych, jakimi były za jańczarskich rządów, pozmieniały się w domy z czerdakami, świadczące o zamożności mieszkańców. Domy te wpół w sadach pochowane i w nieładzie u stóp góry rozrzucone; góry od północy; rozległe widoki od południa; śród 'tego szumiący kaskadami potok; nad tym niebo lazurowe: wszystko to razem wzięte tworzyło całość, która pod względem malowniczości nie ustępowała w niczym burgom położonym w Alpach lub w Apeninach i posiadającym ruiny kastelów rycerskich lub mury świątyń gotyckich. Trstnica piękną była bez świątyń i ruin: — jedyna bowiem ruina, po subaszach pozostała, dziurawa i odrapana, piękności jej nie przyczyniała bynajmniej, chyba pod tym względem, że nadawała jej pewien akcent poetyczny. Akcent ten atoli nie działał na zmysł widzenia, nie wpływał na wyobraźnię przez oczy, ale przez słuch. W konaku diabeł mieszkał. Trzeba więc było o tym wiedzieć, ażeby interwencją siły nadprzyrodzonej spotęgować piękno przyrodzone. Diabeł odegrywał rolę swoje szczególną w tej harmonii ogólnej doskonale.

A gdzie jest pierwiastek złego, tam musi być i pierwiastek dobrego. Z duchem złym walczy dobry — szkodnika neutralizuje opiekun. Stara to wiara, równoczesna pierwocinom wkroczenia myśli ludzkiej w świat metafizyczny. W konaku mieszkał diabeł; w górach mieszkała Wila: — ten wartował przy skarbach tureckich i tłukł się po opuszczonym budynku, obra-

stającym pokrzywą dokoła; ta czuwała nad Serbią i obecność swoje oznajmiała okrzykami dziwnymi, które echa po wąwozach i wertepach roznosiły. Jak widzimy więc, atmosfera Trstnicę otaczająca nasiąkła była poetycznością, dodającą wdzięku podgórskiej tej osadzie.

— W jakim celu diabeł wartę trzyma przy skarbach tureckich?...

Pytanie to interesowało trstniczan w stopniu jak najwyższym i kwestia ważna, bo finansowa, którą ono zawierało w sobie, byłaby rozstrzygniętą nie raz i nie razy dziesięć w sposób nader prosty, przez odszukanie i wydobycie skarbu zakopanego, gdyby nie wzgląd pewien.

— A nuż Turcy powrócą!...

Nikt w to nie wierzył; nikt się tego nie spodziewał: względu atoli powyższego niesposób było z myśli usunąć. Istniał on pod postacią przypuszczenia nieprawdopodobnego i przeszkadzał w przedsiębraniu przeciwko diabłu kroków stanowczych, o których istnieniu posiadali trstniczanie wiadomość zupełną. A zresztą nie śpieszyło się im.

— Skarb nie ucieknie: bezpieczniejszy on w ziemi aniżeli w rękach ludzkich... — powiadali. — Poczekajmy...

Czekać mogli, dobrze im się bowiem działo, wszystkim razem i każdemu z osobna. Ziemia rodziła, trzody się mnożyły, nowce do skrzyń płynęły niby woda: nic więc nie nagliło do wydawania diabłu wojny. Odkładali rzecz tę do chwili sposobniejszej i zawczasu śmieli się z diabła, którego w pole wyprowadzić zamierzali.

— Niech wartę trzyma, o! niech trzyma... dla Turczyna!...

Wyraz ostatni wymawiali z akcentem złośliwości szyderskiej i nazywali diabła cziorą, co znaczy, że mieli go za głupca wielkiego, pełniącego służbę z góry co do celu chybioną. Wydawało się mu, że pilnuje skarbu dla Turków, a on tymczasem pilnował go dla Serbów. Tylko wyrażone powyżej nieprawdopodobne przypuszczenie mieszało szyki nieco. Ponieważ jednak nieprawdopodobnym było, nie psuło więc ani spokoju, ani dobrego humoru mieszkańcom Trstnicy, zadowolnionym w stopniu jak najwyższym tak z położenia swego jako też ze stanu, jaki podówczas w kraju panował.

Pod względem tym ostatnim jeden tylko Radiwoj wyjątek stanowił, on jeden niezadowolniony był. On jeden w malkontenta się bawił. Czemu?

 Na zapytanie ta nie było dwóch różnych odpowiedzi. Wszyscy w głos jeden zgadzali się na to, że:

— Radiwoj niedorzeczność popełnił... Wyrwał się z zaklęciem nie w porę i cofnąć się nie może... Zapisowi diabłu wystawionemu łeb ukręcić łatwo; ale co się tyczy zapisu, który człowiek Panu Bogu daje... o!... z tym żartować nie można... Radiwoj złapał się samochcąc i córze, dziecku jedynemu, świat zawiązał...

Litowano się nad córą Radiwoja; litowano się bardziej jeszcze nad Radiwojem samym i pędzono czas w pomyślności, w spokoju, w bezpieczeństwie, w zadowolnieniu, w beztrosce. Do tego przyczyniało się wielce topograficzne Trstnicy położenie. Leżała ona tak, że można było Serbię całą wzdłuż i w poprzek zdeptać a jej ani z daleka nawet nie oglądać. W górach zdarzają się osobliwości podobne. Trstnica zajmowała kotlinę ustronną, przystępną z jednej tylko strony, jedną jedyną drogą, idącą przez urwiska i pełną przesmyków niebezpiecznych, przez które jazda wozem niepodobną była. Można jeszcze było dostać się do niej i łożyskiem potoku, biorąc się od ujścia onego w górę i przez góry spuszczając się w trstnicką dolinę na złamanie karku; lecz sposoby te komunikacyjne wymagały, w pierwszym razie, dokładnej znajomości ścieżek niewidzialnych, w drugim razie, znajomości ścieżek, połączonej z odwagą zuchwalstwu powinowatą. Łożyskiem potoku uratowali się jańczary w czasie „koczinej krainy” i dlatego to nie mogli kies z pieniędzmi zabrać ze sobą.

Położenie takie przyczyniało się wielce — jak rzekliśmy wyżej — do spokoju, bezpieczeństwa, zadowolnienia i beztroski mieszkańców Trstnicy. Dawało im ono rękojmię jedne bardzo ważną, chociaż nie całkiem od względów egoistycznych wolną. Dawało im ono tę pewność, że żadna klęska publiczna dotknąć nie może ich najpierwszych, spaść na nich nie może niespodzianie i bez przygotowania. Pod względem tym nie mieli się czego obawiać. Zanimby nieprzyjaciel zebrał się zboczyć do nich, mieliby czas przysposobić się na przyjęcie jego.

W' rękojmi tej zawierała się i rękojmia pomyślności ich, niecałkowicie jednak. Większą część onej stanowiło położenie topograficzne, osłaniające Trstnicę w sposób mniej więcej taki,

w jaki ogrodnik osłania inspekta od działania chłodów i niepogod. Wystawiona na południe, była ona niejako oranżerią naturalną, w której pod gołym niebem rość i dojrzewać by mogły pomarańcze, cytryny, figi,' daktyle, banany nawet, tak klimat tam był ciepły! Nie rosły jednak i nie dojrzewały pomarańcze, cytryny, figi, daktyle i banany dlatego tylko, że nikt nie pomyślał o sprowadzeniu takowych. Oliwek nawet tam nie uprawiano, poprzestając na jedynym stref południowych produkcie: na jedwabiu, który się w Trstnicy na podziw udawał. Jedwabniki hodowały się same przez się prawie, zaprowadzone — jak wieść niosła — w czasach onych, w których święci żyli pomiędzy ludźmi i nauczali ich sposobów rozmaitych ułatwiania sobie pracy, na którą rodzaj człowieczy skazanym został przez Stwórcę po wygnaniu z raju Adama i Ewy Były to więc czasy bardzo dawne; nie wiedziano, kto pierwszy morwy zasadził, kto pierwszy gąsienice mnożył, a jeno używano i korzystano — hodowano jedwabniki i snuto jedwab, który słynął z cienkości, delikatności i mocy wielkiej i stanowił główne źródło pomyślności mieszkańców. Jedwab przychodził darmo prawie; za jedwab wpływały nowce, które nie wychodziły ani na zboże, ani na drzewo, ani na wino, ani na nabiał, ani na owoce, ani na miód: wszystko to bowiem znajdowało się na ” miejscu. Więc tylko po odzież, po tkaniny i po przedmioty zbytkowne udawać się musiano do miast najbliższych, Szabca, Sokoła, Łonnicy, oddalonych od dwunastu do piętnastu godzin jazdy.

Jak wszędzie jednak tak i w Trstnicy pomyślność rozkładała się nie w równej pomiędzy obywatelami mierze. Jednym wiodło się lepiej, drugim gorzej, a chociaż nie było mieszkańca, którego by nazwać można siromasznym, byli jednak ubożsi i bogatsi, byli bogaci i najbogatsi, był jeden najbogatszy.

W Trstnicy palcem pokazywano kutię zza drzew ledwie widną i nie nader pozorną, w której mieszkał najbogatszy ów miasta obywatel, i pokazując uśmiechano się złośliwie nieco, nie powiadając od razu, ,jak się nazywa, jakby w samym nazwisku jego zawierała się osobliwość jakaś. Opisywano najprzód dostatki: pola ornego tyle a tyle, pod lewadami tyle, pod winnicami tyle, drzew morwowych zagon cały, ogrodowi miary nie ma, bydła, koni, owiec, świnek moc ogromna, pasieki pni sto, swiły (jedwabiu) na sprzedaż coroczną ók mnóstwo, raki i śliwowica w piwnicy beczkami starzeje się i mocy nabiera;

a co w domu naczyń miedzianych! a  jakie tam porządki! Gdy zaś kto ciekawy dopytywał się o imię i nazwisko bogacza tego, odpowiadano od niechcenia:

— Żena jedna... Kobieta.

— Jakże się zwie?...

— Anka Stoicewiczka... wdowa...

W rzeczy samej, pomiędzy mieszkańcami Trstnicy pierwsze pod względem zamożności miejsce zajmowała kobieta, Anka Stoicewiczowa albo Stoicewiczka, albo jeszcze Stoicewiczica, wdowa, i zajmowała miejsce to dzięki zaradności i zapobiegliwości w prowadzeniu gospodarstwa. W  jej ręku, pod jej zarządem i dozorem szło wszystko jak w zegarku. Dziwić się zaiste należało, skąd w kobiecie brało się tyle roztropności, rozgarnienia i sprężystości. Gdy robocizną jakąś rozporządziła, to ta robiła się sama, tak umiała czas podzielić i zajęcia rozdać! Tego postawiła tu, tamtego posłała tam; ówdzie sama ręki przyłożyła i... paliło się! Robotnicy garnęli się do niej chętnie, dla ładu, wynagrodzenia rzetelnego i strawy dobrej jak również i dla osobliwości pewnej, działającej pociągająco. Anka Stoicewiczowa przedstawiała osobą swoją kontrast: wyglądała jak mąż silny, a udawała niewiastę słabą.

— Ja wdowa, biedna, nieszczęśliwa, opuszczona, nie umiem radzić sobie... — mawiała.

Radziła jednak sobie doskonale, a w potrzebie umiała nastawić się, pogrozić i uderzyć, słowem była to hic mulier w całym wyrazu tego znaczeniu. Spółobywatele szanowali ją dla zamożności i rozumu. Gdyby płeć jej na zawadzie nie stała, wątpliwości nie ulega, iż nie kto inny jeno ona piastowałaby w Trstnicy godność kmeta, i kto wie, czyby w nachii nie dostało się jej dostojeństwo obor-knezia; znano ją bowiem nie w samej tylko Trstnicy; znano ją w Szabcu, w Łonnicy, w Sokole, w Walewie nawet. Niewiasta, co zdołała męski rozwinąć hart, stanowiła osobliwość, wiadomość o której z ust do ust sobie podawano. W ten sposób sława jej rozchodziła się szeroko; chętnie słuchano opowiadania o szczegółach do osoby jej się odnoszących, o szczegółach, które powtórzyć musimy, wiążą się one bowiem z całością opowiadania naszego.

Anka Stoicewiczowa nie była zawsze taką, jaką przedstawiliśmy ją powyżej. Zrobiło ją taką wstrząśnienie okropne, które w chwili jednej cichą niegdyś i potulną kobietę w męża

zmieniło. Stało się to za czasów „koczinej krainy”. Wieść o wojnie dostała się do ustronnej Trstnicy i obudziła w mieszkańcach uczucia i nadzieje, których istnienia w duszach swoich nie domyślali się nawet. Wieść o frajkurach uczuciom i nadziejom nadała kształty ujętne.

— Mamyż być ostatni, my trstniczanie?... — bąknął ktoś po cichu, oglądając się z niedowierzaniem na konak, w którym jańczary, pod okiem subaszy, nic innego nie robili, tylko kuli, leli, strzelby i pistolety czyścili i nabijali i jatagany ostrzyli.

Ten, co zapytanie to pierwszy rzucił, był to Radiwoj Raicz, człowiek młody jeszcze, zamożny, bezdzietny, chociaż już dawno ożeniony, który trudnił się przemycaniem przez góry za Sawę artykułów podlegających przed wojną surowej skombinowanych władz tureckich kontroli. Radiwoj zapytanie to rzucił i wnet ziarnem zapadło ono w sumienia trstniczan.

— Mamyż być ostatni?... — podchwycono.

Poczęto się schodzić potajemnie i naradzać. Wyprawiano posłańców po wiadomości. Posłańce wracali, przynosząc otuchę i rozbudzając pragnienia. Schadzki i narady powtarzały się coraz to częściej. Rozbierano na nich Radiwojowe zapytanie. Chodziło o wynalezienie na nie odpowiedzi zdolnej zadowolnić pragnienia zestrzeliwające się w jednym jedynym: we wzrastającej z chwilą każdą ochocie wzięcia udziału w walce toczącej się przeciwko Turkowi.

— Pójdźmy!... — wołać poczęli gorętsi.

— Z czym?... z gołymi rękami?... — odpowiadali rozważniejsi.

— Jeśli się będziemy długo namyślali, to wojna się skończy i powiedzą o trstniczanach, że baby: kiedy inni się bili, oni jedwab przędli... Pójdźmy, chociaż z gołymi rękami...

— Na tureckie kule? i pod tureckie noże?... Baranom tylko iść tak przystoi, nie zaś ludziom... Żebyć to choć życie sprzedać można głowa za głowę: za jednego trstniczanina jednego Turczyna...

— Można... — odezwał się Radiwoj i tak rzecz tłumaczył, na konak palcem wskazując: — Ilu ich tam?... szesnastu, każdy ma na sobie oręża tyle, iżby na uzbrojenie dwóch ludzi starczyło. W nocy oni śpią... Człowiek śpiący trzech par nie wart...

?...

— E!... — podchwycił z gromady jeden, a był to Ilija Stoiicz, małżonek Anki i ojciec licznej rodziny. — Tu i mówić

nie ma o czym... Niech każdy ociesze sobie buławę tęgą, niech kto ma bezmian, z bezmianem wyjdzie, kto woli topór, niech topór weźmie i...

— Ale, bre... — zabrał głos Radiwoj rękę podnosząc do góry. — Trzeba, żebyśmy całą wystąpili siłą...

— To się rozumie! — odrzucił Ilija. — Trzeba jeszcze, żeby głowa pomiędzy nami była...

— Głowa Radiwoj... — ktoś z gromady bąknął. Wybrany na wodza Radiwoj naznaczył czas i miejsce i raz

jeszcze polecił, ażeby  stawili się wszyscy.

Nie było już więcej schadzek i narad. W Trstnicy zapanowała cisza jakaś dziwnie uroczysta, przerywana niekiedy odbywającym się po domach ciosaniem tajemniczym. Przyszedł naznaczony czas i — w oznaczonym miejscu stawiło się... sześciu: Radiwoj, Ilija i z nimi czterech betiarów, co oprócz życia nic innego do stracenia nie mieli.

Zeszli się. postali, czekali, Radiwoj zaklął klątwą wielką — rozeszli się...

Nazajutrz wszyscy sześciu znów się zeszli... w apsie tureckim, z dybami na nogach.

Nie było sądu ni rozprawy; był jednak wyrok, wskazujący na śmierć wszystkich sześciu, tym obostrzony dodatkiem, że wyniszczonymi być mają całe hersztów gniazda, na „naukę i postrach.”

Egzekucja doraźna i sumaryczna nie dała na siebie czekać długo. Jańczary, których liczba, w zagadkowy jakiś sposób, z szesnastu urosła na czterdzieści, spędzili przed konak trstnicki gromadę i ustawili przy słupie wskazańców: betiarów czterech, Iliję z siedmiorgiem dzieci i Radiwoj a samego. Ten ostatni spodziewał się w tym właśnie czasie z dziś na jutro ojcem zostać.

Chwila była przerażająca, widok okropny. Od widoku, zwłaszcza gromadki dziatwy przy ojcu skupionej, serca pękały, a nikt skargi podnieść nie śmiał, nikt płaczem żalu okazywać się nie odważał. Syn najstarszy Iliji liczył lat dwanaście — trzynaście.

Tracenie odbywało się porządkiem, z chłodnym, w wyrafinowany sposób obmyślonym okrucieństwem. Najpierw betiary jeden po drugim pod miecz głowy dali; następnie kolej przyszła na Ilijine dzieci.

— Szkoda jatagan na szczeniętach paskudzić!... — odezwał się z okna konaku głos agi jańczarskiego, co paląc nargile przypatrywał się widowisku. — Za nogi i głową o słup!...

— Dzieci nie traćcie!... dzieciom przebaczcie!... mnie ćwiertujcie, kołem łamcie, na pal wbijajcie!... — zwrócony twarzą do agi wołał ojciec głosem błagalnym. — Ago prześwietny!... panie!... sułtanie mój!... to dzieci!...

Na próżno wołał. Na próżno szarpnął się w więzach, gdy dziecko najmłodsze ujrzał w rękach olbrzyma-oprawcy, co je niby piłkę w powietrze wyrzucił, za nóżkę pochwycił, zamachnął się i główka niemowlęcia, o słup uderzona, rozbiła się jako naczynie czerepiane, rozsypując w bryzgach drobnych mózg i krew.

— Uuuu!.. — ryknął ojciec biedny.

Ryk ten taki był przerażający, że krew lodem się ścięła w oprawcach samych. Nastał moment osłupienia ogólnego.

W momencie tym słyszeć się dał niby szum, niby szelest, niby tętent. Na plac egzekucji wpadła kobieta. Szła szybko, z głową do góry podniesioną, z błyskawicami tygrysiej w oczach wściekłości, groźna, straszna, milcząca. Zdumieni jańczary dotknąć się da niej nie śmieli. Niby czar jakiś bił od niej. Przeszła przez plac nic nie mówiąc, w przechodzi© pochwyciła na ręce to z dzieci, co z brzega stało, i wyszła. Stało się to prędzej, aniżeli opowiedzieć można. Nim jańczary ze zdumienia wyszli, już ona, z dzieckiem na ręku, znajdowała się za obrębem ich koła.

Jańczary w pogoń się rzucili.

Egzekucję zawieszono na chwilę. Śród widzów i śród aktorów tego dramatu krwawego zapanowała cisza głucha. Zabrzmiało w dali wystrzałów kilka. Niebawem pogoń powróciła... z niczym.

Kobietą, która w ten sposób z rąk tureckich ofiarę jedne; wydarła, była Anka Stoicewiczowa. Czyn ten stał się w życiu jej punktem wychodnim. Ludzie później nad zdarzeniem tym rozmyślając dziwowali się nie tyle odwadze jej i determinacji, ile sposobowi wykonania. Gdyby się była chociażby na jedno mgnienie źrenicy zatrzymała; gdyby była słówko rzekła, westchnęła, na męża spojrzała; gdyby się była zawahała nad wyborem dziecka spośród dzieci, co ujrzawszy matkę przed sobą wszystkie do niej ręce wyciągnęły; gdyby, w końcu, odchodząc

była się obejrzała: byłaby oprawców z osłupienia wyprowadziła. Czy ona uczyniła to z rozmysłem, czyli też w natchnieniu?... — jest to zagadnienie wchodzące w zakres problemów psychicznych. Serbowie zagadnienia tego rozwiązać nie umieli, pomimo że klucz do tego mieli w baśniach gminnych, w których często powtarza się warunek, przez- przedstawiciela sił nadprzyrodzonych na bohatera zwykle wkładany, nieprzemawiania i nieoglądania się w chwili wykonywania próby stanowczej. Niezadośćuczynienie warunkowi podobnemu Orfeusza pozbawiło żony i małżonkę Lota w słup soli zmieniło. Mieli więc Serbowie z miasta Trstnicy klucz do rozwiązania zagadnienia, odnoszącego się do czynu liście heroicznego, przez Ankę przed konakiem, na placu egzekucji, w dniu boleśnie dla wszystkich pamiętnym dokonanego, lecz nie robili z takowego użytku. Nie do tego im było. Kto by tam kluczów jakicheś szukał! Wrażenia dnia tego strasznego tkwiły w pamięci żywo i wikłając się przeszkadzały zastanawiać się nad przyczynami zdarzenia epizodycznego.

Asystentom egzekucji wraziła się na wieki w umysły i stała ustawicznie w oczach postać Radiwoja, który miał być na ostatku ścięty. Na kolej swoje czekając, stał on z głową zwieszoną, smutny i jakby głęboko na duchu podupadły. Zdawał się być obumarłym. Zdawało się, że czucie, że przytomność nawet postradał, że nie zdawał sobie sprawy ani z tego, co się w oczach jego działo, ani z losu, jaki jego samego oczekiwał. Bez ruchu był, niby słup w kształcie człowieka wyciosany. Aż drgnął nagle, gdy zabrzmiał wystrzał ostatni, wyprostował się, głowę podniósł, uśmiechem oblicze opromienił i gdy aga jańczarów dał z okna konaku znak powrócenia do przerwanej egzekucji, do okna się zwrócił, brwi groźnie zmarszczył i krzyknął:

— Ach, ty psie turecki! ty krwiopijo! ty gadzino! ty, którego wiara pary jednej nie warta! ty, którego majce ja w oczy pluję! ty, którego ojca kości bodaj ziemia wyrzuciła!... ach, ty!... ty!... morduj!... zabijaj!... Zabijaj dzieci serbskie i farbuj się krwią ich tak, żebyś sam siebie potem nie poznał i sam siebie się przestraszył, i sam siebie w obrzydzenie wziął!... Morduj! zabijaj!... Anka wydarła ci jedno, bierz natomiast inne!... Bierz moje! wypruj je z macierzyńskiego łona!... Urodzi mi się syn dziś, jutro i matka będzie mu o ojcu i o dzieciach Iliji opowiadała!... Będzie mu opowiadała od pierwszej urodzenia

jego chwili!... Będzie go w łzach kąpała i łzami wzrost jego podlewała, i o tobie, ago, mówiła!...

Egzekucja odbywała się w porządku nakazanym; dzieci Iliji szły na śmierć po kolei, młodsze naprzód, starsze później; kwilenie pierwszych, płacze drugich dusze rozdzierały; przyszła wreszcie kolej i na Iliję; i on gardło pod miecz dal; Radiwoj wciąż prawił; Turcy milczeli; aga jańczarów palił spokojnie nargile w. otwartym oknie konaku i kiedy na Radiwoj a kolej przyszła, dał ręką znak.

— Ten pies giaurski niech żyje!... — zabrzmiał z okna rozkaz. — Zęby mu powybijać, niech szczeka, ale niech kąsać nie może...

Rozkaz ten wykonany został niezwłocznie. Jańczary głowniami od pistoletów ochwiewali Radiwojowi zęby i następnie obcęgami kowalskimi ze szczęk mu je wyrywali. Operacja ta oblała mu krwią twarz i odzienie i ciągnęła się dłużej aniżeli tracenie jedenaściorga ludzi, których ciała, jedne głów pozbawione, drugie na miejscu, gdzie głowy były, nieforemne jakieś strzępy mające, stygły powoli. Radiwoj, mimo ból straszliwy, nie przestawał na chwilę, jak się Serbowie wyrażają, psuć Turkom. Wymyślał im i klął, jakby ich umyślnie na okrucieństwa wyciągać chciał, osnuwając słowa swoje około tej w natchnieniu powziętej myśli racjonalnej, że ciemięstwa przez zdobywców dokonywane zawsze w końcu ciemięzcom wyjść na złe muszą, przez to samo, iż niesposób zatrzymywać ich długo w jednym i tym samym stopniu naprężenia. Zbytecznie naciągnięta struna pęka zazwyczaj. Męczeński więc instynkt — jeżeli się tak wyrazić godzi — Radiwoja ukazywał mu w perspektywie koniec tureckiego nad Serbią panowania — koniec tym śpieszniejszy, im okrucieństwa większe.

— Mordujcie! zabijajcie!... — wykrzykiwał, 'fontanny krwi z ust w oczy oprawców bluzgając.

— Odciąć mu rękę prawą i nogę lewą i zawiesić je na wrotach miejskich!.-. — zabrzmiał znów z okna rozkaz agi, gdy się operacja z zębami skończyła.

Druga ta operacja, przy której prosty topór zastępował instrumenta chirurgiczne, zabawiła niedługo i pozbawiła Radiwoja przytomności. Omdlałego i krwią ociekającego oddano sielakom, którzy go do żony odnieśli.

Wrażenie od zdarzenia tego neutralizującym było względem tego, w którym Anka główną odegrała rolę. Głośno gadany

heroizm Radiwoja rzucił cień niejaki na heroizm niewiasty,. co pary z ust nie puściła. Nie czyniło jej to jednak ujmy najmniejszej w opinii trstniczan. Ceniono ją wysoko. Była wpośród swoich ecce mulier, gdy Radiwoj był ecce homo. Pomiędzy nimi dwojgiem ta jedna zachodziła różnica, która dlatego jeno że sąd o takowej od mężczyzn zależał, przechylała się na korzyść męża.

Wkrótce po opisane] powyżej egzekucji nastąpiła ucieczka jańczarów, a przed ucieczką tą jeszcze, co tylko znajdowało się w Trstnicy ludu do noszenia oręża zdolnego, wszystko w pole wyruszyło. Taki to „postrach i nauka” rezultat sprowadziły. Okrucieństwo tureckie pomnożyło szeregi serbskie o sto z -górą. bojowników, z których każdy czuł się obowiązanym odpłacić Turkom krwią za krew. Gdyby nie to, kontyngens trstnicki byłby nie przenosił ludzi sześciu.

ROZDZIAŁ CZWARTY

SŁAWA

— Hm... — mruknął Arnauta sam do siebie, zatrzymując na chwilkę konia i nastawiając uszy — swiraju i igraju (grają i  tańczą)...

Mruknął powtórnie, głową pokręcił, koniowi cugli zwolnił i ten poszedł dalej, stawiając kopyta ostrożnie.

Słowa powyższe wyrzeczone były na drodze, która, schodząc z traktu głównego, w góry prowadziła, a nazywała się drogą par courtoisie. Dwaj inni podróżni jechali przodem, nie jeden obok drugiego jednak, lecz jeden za drugim. Jazda dwójkami była w tym punkcie niemożliwą. Droga szła okolicami przepaścistymi i zwężała się co moment w ścieżkę, na której krok fałszywy mógł jeźdźca z koniem rzucić w dół, napełniony ostrymi ziobrami skał. Na prawo wznosiły się strome szczyty, a miejscami nad drogą wisiały, w powietrzu niby, kamienie olbrzymie, grożące upadkiem, nie padające jednak od wieków.

— Swiraju i igraju... — powtórzył Bułgar ucha nastawiając i wyrazy te wymawiając z akcentem podziwu lekkiego.

Było się czemu dziwić, zaprawdę. Skąd odgłos swirki i igranja wziąć się mógł w tych wertepach dzikich? Chyba Wila dwór swój zgromadziła i ucztę mu sprawia na skale której, przeniósłszy tam grajków-Cyganów powietrzem!... Przypuszczenie to miało w sobie niejakie do prawdy podobieństwo, zważywszy,  że coś orły popłoszyło i te nad górami krążyły. Cóż je spłoszyć mogło? — Wila chyba.

Odgłos muzyki tłukł się echem w parowach. Tupanie tańczących i okrzyki ich radosne odzywały się wtórem muzyce. A dalej i wystrzały słyszeć się dały. Paf!... paf!...

— Z małych puszek palą... — powiedzieli razem Bułgar i Arnauta.

„Małą puszką” nazywa się pistolet. Wprawne ich słuchy po dźwięku poznały, jaki rodzaj broni palnej huk wydał.

— Weselą się w Trstnicy... — rzekł Bułgar do młodego Serba tonem półzapytania.

— Weselą się na sławie... — odparł zagabnięty.

— U kogo?...

— U Radiwoja...

—. No ot... jak to się dobrze trafiło!... Ani myślałem o sławie... Kiedyż się zaczęła...

— Dziś właśnie... Dla niej to tak śpiesznie z Szabca się wybierałem...

— I niceś mi nie powiedział...

Serb się uśmiechnął, a uśmiech jego oznaczał, że sławę w tajemnicy zachował umyślnie, chcąc z niej towarzyszowi podróży niespodziankę zrobić.

— No... — odezwał się pół do siebie, świadomy zwyczajów serbskich, Bułgar — a ja zamierzałem zabawić w Trstnicy dzień, dwa, rozpytać o swiłę i stokę i ruszyć dalej na Podrinie...

— Podrinie ci nie ucieknie... — odparł Serb.

Ażeby czytelnicy nasi zrozumieli wyrazy ostatnie, zamienione pomiędzy Bułgarem a Serbem, wytłumaczyć im potrzeba, co to znaczy: sława. Sława jest to święto patrona rodu, opiekuna domu, domowego lara, którym za czasów pogańskich musiał być zapewne jeden z bożków, zajmujących miejsce odpowiednie w mitologii słowiańskiej, po zaprowadzeniu zaś chrześcijaństwa miejsce bożka zajął święty pański. Zmieniła się forma, nie zmieniła się istota rzeczy. Można by to samo powiedzieć w ogólności o obrządkach i zwyczajach odnoszących się do religii i szukając dobrze, dla każdego z nich znaleźć źródło i pierwowzór w obrządkach i  zwyczajach pogańskich; nie wdając się jednak w poszukiwania ogólne a zastanawiając się nad sławą serbską, niesposób nie dostrzec pochodzenia jej przedhistorycznego. Przypomina ona nieco imieniny nasze, różni się atoli od tych ostatnich tym, że odnosi się nie do osoby pojedyńczej, ale do familii całej wraz ze wszystkim, co do niej należy, z ruchomościami i nieruchomościami: patron bowiem opiekować się powinien zarówno ludźmi jak i dobytkiem ich. Za to go „sławią”, czy-

nią mu „sławę” hojnie i głośno. W domu nagotowują, napiekują pokarmów co niemiara, otwierają piwnice; głowa zaś rodu wychodzi na ulicę od rana, przypomina przechodniom, ze u niego dziś „sława”, i zaprasza do siebie wszystkich i każdego.

Od rana Radiwoj stał na ulicy i zapraszał:

— Do mnie... na sławą... jeśli laska...

Głos mowy jego był szepleniący jak u starców, pomimo że liczbą lat, które od chwili przyjścia jego na świat upłynęły, do starców nie należał. Szeplenienie pochodziło stąd, że nie posiadał ani jednego zęba, jak wiemy. Posiadał za to na twarzy blizn i szramin pełno; nos miał przekrzywiony, brodę wykoszlawioną, brew rozciętą, co wszystko pochodziło od bicia główniami pistoletów i nadawało mu pozór przerażający. Chodził o kuli, którą trzymał pod ramieniem prawym, i pozbawion był ręki lewej. Wargę zwierzchnią okrywały mu wąsy siwizną przyprószone, siwe też miał włosy na głowie. Siwizna okryła go przed czasem — sprowadziły mu ją życia cierpienia. W sile wieku wyglądał jak starzec. W oczach tylko, spod brwi nasuniętych, świecił mu blask świadczący o żywotności podwójnej: fizycznej i duchowej.

Stał na ulicy, postępował co chwila po kroków kilka naprzód lub w tył dla utrzymania się w równowadze na kuli i zapraszał:

— Do mnie... na sławę...

Dom jego, zwrócony do ulicy bokiem, frontem wychodził na podwórze, po drugiej stronie którego vis-a-vis domowi czyniły zabudowania gospodarskie, zaczynające się od strony ulicy szopą a kończące się  od strony sadu gorzelnią, mającą niewięcej jak dziesięć kroków obwodu a niewyższą jak człowiekowi wzrostu średniego do pasa. W głębi podwórza, bez przegrodzenia żadnego, zaczynał się ogród pełen drzew, na czele których i na straży niejako stały trzy grusze rosochate, dotykające konarami jedna drugiej i okolone miękką zieloną murawą. Gałęzie onych tworzyły n miot liściany, dający cień o każdej dnia porze.

Ten to namiot służył za salon do przyjmowania schodzących się na sławę gości płci męskiej. Serbowie przybywali i zasiadali w cieniu grusz. Każdy przychodził z cybuchem w ręku i z kapciuchem za pasem; fajkę nakładał, zapalał i puszył. Dym wzbijał się do góry, wymykał się przez otwory w skle-

pieniu liściastym i ubierał się w barwy tęczowe, jakie mu nadawały promienie słoneczne, przeciskające się ze strony przeciwnej. Około godziny czwartej po południu trzydziestu kilku mężów poważnych siedziało na murawie, pędząc czas na zjadaniu tego, co im niewiasty z domu wynosiły, na podawaniu sobie z rąk do rąk dzbana z winem czerwonym, napełniającego się po każdym wypróżnieniu, na kurzeniu fajek, wydawaniu okrzyków na cześć gospodarza i strzelaniu w górę z pistoletów na „sławę”.

— Ej, ty, Radiwoju, bracie!... — odzywał się ten lub ów, gdy mu się na ochotę zebrało. — Na!...

Wychwytywał zza pasa pistolet, kurek odwodził, do góry podnosił, oko lewe przymrużał, mierzył do czegoś nieoznaczonego — pal! — wystrzał się rozlegał i po każdym prawie wystrzale gruszek kilka biesiadnikom na głowy spadało. Żadnemu z nich spadające gruszki nie dawały pochopu do zastanawiania się nad prawami ciążenia, chociaż niejednemu dotkliwy sprawiały ból. Serbowie poprzestawali na łajaniu im w majkę, ból zaś przypisywali temu, że gruszki nie były jeszcze dojrzałe.

Radiwoj znajdował się pomiędzy biesiadnikami i zajmował miejsce poczesne pod środkową gruszą, zachęcając gości przykładem i słowem,

— Hej, da pijemo!...

Dzban krążył bezustannie, wino rozweselało umysły, rozmów nie toczono żadnych dlatego zapewne, żeby dwóch czynności jedna drugiej przeszkadzających nie łączyć razem.

— Żiwio Radiwoj!... — ktoś krzyknął od czasu do czasu.

W sposób ten wyrażała się manifestacja czci dla gospodarza, który na obliczu swoim i na postaci całej nosił świadectwo męczeństwa za sprawę serbską.

— Żiwio Serbia!... — odezwał się ten i ów.

Była to manifestacja patriotyzmu, która gdzie indziej — gdzieś na zachodzie na przykład — wyraziłaby się pod postacią mów.

Nad wieczorem na ulicy słyszeć się dała muzyka. Biesiadnicy uszów nastawili.

— Ej, Boga mi! — rzekł jeden — ot, co to, to pięknie!... Tego tylko sławie brakowało...

Przez otwarte od podwórza wrota wkroczyło powoli dwóch Cyganów, każdy z instrumentem muzycznym, jeden ze skrzypką, drugi z bębenkiem — szli grając i zatrzymali się nie opodal od biesiadników, na tej linii, co podwórze od murawy odgradzała. Zatrzymali się i wciąż grali. Skrzypek położył głowę na instrumencie i wodził po strunach smyczkiem z zacięciem takim, którego by mu Paganini, Lipiński, Vieuxtemps, Wieniawski pozazdrościć mogli. Bębenkarz głowę podniósł do góry, lewą ręką trzymał bębenek wysoko, w prawej miał pałeczkę, którą wywijał, wymachiwał i uderzał zmieniając od czasu do czasu uderzania puszczaniem po naciągniętej skórze palca wielkiego i wydobywaniem z onej tonów burczących. Skrzypka szczebiotała trzymając prym; bębenek wtórował jej, zmieniając kolejno bum, bum, bum, na brrrr, brrrr. Biesiadnicy byli w zachwyceniu.

— U ha!.. — wykrzykiwał ten i ów.

— Jakże to pięknie!... jak pięknie!... — powiadał jeden lub drugi.

Muzyka zwabiła młodzież. Podwórze napełniało się coraz to bardziej momkami i diewojkami, stojącymi i słuchającymi zrazu z daleka, następnie coraz bliżej i bliżej, aż przyszło do tego, że się tłum prawie już o grajków ocierał. Ci, co znajdowali się najbliżej, wzięli się za ręce. Skrzypek głową dał znak. I wnet sformowało się „koło” — koło-taniec, spólny Grekom, Rumunom i Słowianom południowym. Grecy i Rumuni taniec ten nazywają „hora” (chora), co w tłumaczeniu na język słowiański znaczy „koło”. Koło się „igra” — Słowianie południowi ustrzegli się od przyswojenia językowi swemu wyrazu niemieckiego „tańcować” (tanzen) — a igra się, depcąc na jednym miejscu, podrygując z lekka i przytupując od czasu do czasu i następnie, nadeptawszy się, nadrygawszy i natupawszy, przestępując krok jeden w prawo, po czym rozpoczyna się na nowo deptanie, dryganie i przytupywanie. Muzyka takt znaczy i dlatego główną w orkiestrze rolę gra bęben. Inne instrumenta stanowią dodatek zbyteczny, bez którego obejść by się można. Trwa to nieraz godzinę, dwie, trzy i dłużej. Mężczyźni pawią się i nadstawiają, kobiety stroją miny, sznurują usta, spuszczają oczy, kiwają głowami, prostują się i krygują. Kołu przewodniczy tancerz z prawego końca; ten w prawej ręce trzyma chustkę, wywija nią i pro-

wadzi szereg w skręty różne, biorąc za punkt środkowy bądź grajków, bądź też inny jaki przedmiot.

Kolo nadaje się wybornie do czynienia przeglądu piękności tak męskich jako też niewieścich — i bodaj czy w zasadzie nie jest to zadaniem głównym tańca tego.

Czyniąc przegląd koła igranego na podwórzu Radiwoja zaznaczyć w nim należy dwie postacie: przewodnika na imię Stojan, panoszącego się, jakby za stąpaniem jego każdym ziemia się pod nim uginała, i dziewczynę jaśniejącą takim blaskiem urody, że patrząc na nią zdawało się, jakby postać jej całą otaczał nimb, podobny do tego, który nadają malarze świętym na obrazach.

— Ach!... a!...

Kto dziewczynę tę po raz pierwszy w życiu zoczył, nie był w stanie powściągnąć się od wydania wykrzyknika tego.

Opisywać jej nie będziemy. Próżna praca! Opis żaden nie zdołałby dać wyobrażenia dokładnego o tym, co się wypowiedzieć nie da, a mianowicie: o uroku, jaki z jej całej bił postaci, od stóp do głowy. Niepodobieństwem było wdzięków jej analizować, sławiąc osobno a po kolei: czarne brwi, duże rzęsy, krucze warkocze, gładkie lica, łabędzią szyję, toczony biust, podatną kibić, delikatną płeć, drobne nóżki, zachwycające rączki — wszystko to było cudne, tak cudne, że gdyby, dajmy na to, przez kaprys jaki okryła się cała zasłoną, a tylko rączkę jednę pokazała, to w rączce tej rozkochać się można było. To samo w nóżce i w każdej cząstce jej postaci. Ale nie to stanowiło wdzięków jej potęgę, tylko dziwna jakaś uroków harmonia czyniąca z niej istotę nie z ciała i kości, jak zwyczajni śmiertelnicy, złożoną, lecz z' promieni, barw i dźwięków. Wydawało się, patrząc na nią, że istnienie jej wyrażało się za pomocą świecenia i grania.

Toteż w igranym na podwórzu Radiwoja kole diewojka ta gasiła sobą rówiennice wszystkie i zwracała na siebie oczy wszystkich. Skrzypek mylił się, gdy się przed oczami jego przesuwała; bębenkarz zapominał w instrument swój pałeczką uderzać; pod gruszami zatrzymywano dzban w krążeniu; w oczach Radiwoja świecił blask dumy, jakby mówił:

— Patrzcie i podziwiajcie...

O przewodniku koła nie będziemy się tym razem rozpisywali. Nie byłoby zresztą co i pisać o nim, z wyjątkiem tego chyba tylko, że był to człowiek w sile wieku, postawy rycer-

skiej i nie z Trstnicy ani rodem, ani miejscem zamieszkania, podobnych jemu jednak znajdowało się więcej, albowiem siła wieku zależy od roku urodzenia, postawa rycerska jest pomiędzy Serbami pospolitą, co się zaś miejsca urodzenia i pobytu tyczy, to wiedzieć należy, że sława u Radiwoja ściągnęła do Trstnicy gości zagórskich liczbę niemałą. W mehanie przy żłobie stajennym żuło obrok koni kilkanaście, a pomiędzy nimi znajdował się i koń Stojana, ze wszystkich najładniejszy, czystej krwi ogier turecki, najwytworniejszą, bo z czerwonego sukna derą okryty, za nogę uwiązany i oddzielnie postawiony.

Starsi pod gruszami siedzieli; muzyka brzmiała; młodzi koło igrali.

Tej to muzyki i tego to igrania odgłos, echem w góry aniesiony, uderzył o słuchy podróżnych naszych na drodze, gdy do Trstnicy dojeżdżali. Przejechali kawałek drogi przepaścistej, przebyli mostek, który drżał pod stąpaniem koni, okrążyli odskok góry, ca się czepiał pasma głównego prostopadle, i przed oczami ich rozwinęła się panorama Trstnicy.

— Oto ona... — rzekł młody Serb zwracając się do towarzyszy i wyciągając rękę.

W wyrazach tych i w geście czuć się dawała duma pewna.

— Majka wygląda cię z utęsknieniem... — odezwał się Bułgar.

— Zwyczajnie, jak majka...

Arnauta w milczeniu opatrywał strzelbę i pistolety, jakby gotował się do rozprawy orężnej, oczyszczał paznokciem krzemienie, podsypywał z rożka prochu na panewki. To samo uczynili Bułgar i Serb. I jechali dalej. Minęli jeszcze parę przesmyków trudnych, dotarli do miasteczka, przejechali nie zatrzymując się mimo mehany i skierowali się wprost do domu Radiwoja. Przed wrotami młody Serb z pistoletu strzelił, na wrotach strzelił Bułgar, na podwórzu wzięli się popod dom, okrążyli koło i defilując pomiędzy tymi, co tańczyli, a tymi, co pod gruszą siedzieli, wszyscy trzej razem palili w górę ze wszystkiej broni palnej, jaką przy sobie mieli. Czynność ta cała odbyła się z ich strony w milczeniu a z powagą, jak odbywać się zwykło dopełnianie powinności obywatelskiej. Pistolety i strzelby powystrzeliwali, koło okrążyli i z podwórza na ulicę wyjechali.

— Pokłońże się majce ode mnie... — rzekł Bułgar do młodego Serba. — Ja tam zajrzą do niej, mam z nią do pomówienia o sprawach handlowych...

Rozstali się: Bułgar i Arnauta zawrócili do mehany, młody Serb wziął się w ulicę, co prowadziła w głąb miasteczka.

Do opisu defilady ich na podwórzu Radiwoja dodać należy to spostrzeżenie, że młody Serb patrzał na piękną dziewczynę jak w tęczę; dziewczyna zaś oczy spuściła i policzki jej lekkim się okryły rumieńcem, przypominającym pierwszy brzask zorzy porankowej na niebie pogodnym. Że Serb na nią patrzał, w tym nie ma nic dziwnego — któż bowiem nie patrzał?... Że zaś dziewczyna się zarumieniła, w tym coś może było, a może nie było nic. Dziewczęta, jak wiadomo, rumienią się często nie wiedzieć czego i nie wiedzieć na co.

Zarumieniła się, chusteczkę złotem szytą do ust koralowych podniosła, odchrząknęła i płynęła dalej w kole gwiazdą słoneczną, w postać niewieścią ubraną.

— Hej, ha!... — wykrzykiwał Stojan na czele, chustką w powietrzu wymachując.

Skrzypek smyczek przyciskał, aż struny skrzypiały i piszczały, i zaintonował pieśń jakąś serbską, której zwrotka każda zaczynała się i kończyła wyrazem tureckim „aman”, kilkakrotnie powtarzanym. Wyraz ten a i sama nuta pieśni niekoniecznie się do tańca nadawały. Nikt jednak na to nie zważał. Ochota szła, rozwijając się stopniowo w potęgę, która wyraz swój znajdowała w tupaniu coraz to mocniejszym.

Starsi w zadumie poważnej, otaczając się dymu kłębami, pod gruszami siedzieli, patrzyli i słuchali.

Zadumę przerwało przybycie gości nowych: Bułgara i Arnauty, którzy się w mehanie przebrali nieco i z kurzawy podróżnej obmyli.

— Dobro doszli... — odezwał się do nich gospodarz. — Prosimy, zasiądźcie i dzielcie z nami wesele...

Bułgar pozdrowił uprzejmie obecnych; Radiwoj zaś dziękował mu, że z tak daleka na sławę do niego przybywał.

— Ot, żeby prawdę wyznać — odparł Piotr — to mnie byłoby to na myśl nie przyszło, gdyby się był w Szabcu nie nadarzył Miłosz Stoicewicz...

— A, Miłosz ci przypomniał... — ktoś bąknął.

— Ba, i nie przypomniał nawet, tylko w drogę wyciągnął pozawczora... Jedźmy i jedźmy — prawił... — Jam chciał jeszcze dni parę w Szabcu pozostać, ale on mi spokoju nie dawał i zabierał się ruszać sam... Jam nie wiedział, co go tak ciągnie, i odgadywał, że to nie może być nic innego jak tylko diewojka twoja, Radiwoju...

Ostatnie wyrazy wymówił tonem półżartu. Radiwoj wąsami ruszył i brwi zmarszczył.

— No, siadajże między nami i popij nieco!... — zapraszał gospodarz. — Siadaj i ty, kirdżali nieszczęsny... Rabowałeś nas w czasie koczinej krainy, pijże teraz wino nasze...

— Bodajby mnie tak choroba trapiła, jakem ja was rabował!... — odrzekł Arnauta składając nogi pod sobą na krzyż i opuszczając się na siedzenie. — Dobrze, że człek duszę wyniósł...

— Ale ci na ochocie nie zbywało...

— Zapewne, że nie, tylko ochoty spędzać na czym nie było... Frajkury pędzili biednych kirdżalich na cisarskich, a cisarscy na frajkurów... Ot, jakie to było rabowanie moje!...

— Na cóżeś u licha do kirdżalich przystawał!... — odezwał się ktoś z siedzących.

 — Na co?... — odparł Arnauta. — A nie zdarzyło się tobie nigdy zabłądzić, zamiast na prawo, pójść na lewo?... Spytaj no którego chcesz popa, czy on się nigdy niechcący lewą nie przeżegnał ręką... Otóż i mnie się to samo zdarzyło... Zakrzyczeli: kauga!... ja przybiegł z Arnautłyku i czepił się pierwszych, com na drodze spotkał... Co ja temu winien, żem spotkał kirdżalich!... Kauga to rzemiosło moje... Co ja temu winien, żem nie spotkał frajkurów!... A!... — ręką machnął. _— Przeminęło!... Dajcie tu winca, niech popiję małko...

Zabawiło i rozśmieszyło Serbów tłumaczenie to. Podano Arnaucie dzban, z którego on ugasił najprzód pragnienie, kiwnąwszy przed podniesieniem onego do ust głową Radiwojowi i powiedziawszy: „za zdrowie!” — następnie przyniesiono jadła i goszczono świeżo przybyłych.

W chwilę później liczbę świeżo przybyłych powiększył Miłosz osobą swoją. Ten atoli nie zasiadł śród starszych. Postał minut parę na zewnątrz tańczących, jakby rekonesans odbywał; westchnął następnie i do koła stanął.

A gdy on do koła stanął, Cygan-skrzypek następujące śpiewał strofy:

— Aman... aman.. Chodzi momak smutny bardzo, chodzi po polu i czegoś szuka... Aman, aman...

Aman, aman... Czego on szuka? czy mu koń uciekł, czy sokół” odleciał?.. Aman, aman...

Aman, aman... Chodzi diewojka smutna bardzo, chodzi po polu i czegoś szuka... Aman, aman..,

Aman, aman... Czego ona szuka? czy jej się biała owca zabłąkała?.. Aman. aman...

Aman, aman.. Nie koń to uciekł, nie sokół odleciał, nie biała owca się zabłąkała... Aman, aman...

Aman, aman... Momak serce zgubił... Aman, aman...

Aman, aman... Diewojka serce zgubiła... Aman, aman...

Aman, aman.. Momak szuka diewojki, diewojka szuka momka... Aman, aman...

Zabawa ciągnęła się, póki słońce nie zaszło. Gdy za góry zapadło, wnet Cygan-skrzypek uciął, pociągnąwszy dwa razy smyczkiem po strunach wszystkich. Muzyka ucichła i taniec ustał, chociaż mógłby ciągnąć się dalej i bez muzyki, gdyby Jeno na to przyzwoitość pozwalała. Trzeba jednak było ulec konieczności twardej. Koło się rozwiązało; tancerze rozpryśli się na większe i mniejsze gromadki, które jedna po drugiej wynosiły się za wrota i rozchodziły w strony różne. Wkrótce podwórze opustoszało. Na murawie jednak starsi pozostali i jakby wynagradzając sobie czas na patrzeniu na tańczących i na słuchaniu muzyki stracony, gorliwiej aniżeli przedtem dzbanem się zabawiali.

Kutia Radiwoja zasobną była w zapasy i w ludzi. Z Radiwojem, głową rodziny, pod dachem jednym mieszkało dwóch braci rodzonych, pożenionych i po kilkoro dzieci mających. Było więc komu dzbany odnawiać i jadła nosić. Pod gruszami przeto, pomimo zmroku, który po zajściu słońca prędko przychodził, jedzono, pito i weselono się, okrzyki różne wydawano i z pistoletów strzelano.

Zmrok zgęstniał, noc nastała, gwiazdy się wysypały na niebie: pod gruszami wciąż jeszcze jedzono, pito itd.

Jeden z biesiadników wstać próbował, drugi go za szalwary przytrzymał: —  A dokąd to?

— Do domu czas...

— I!.. co tam!.. Słuchaj, u Radiwoja sława raz w rok tylko...

— Tak, to prawda... ale to ciemno już...

— A tobie na co światła?... Bo czego ci ono potrzebne: czy do obgryzania kości jagnięcia?.. czy do zaglądania w dzban?.. Boisz się może, żebyś z winem żaby nie połknął?.. Do jedzenia i picia światła ci potrzeba?.. I! zostań, bracie!..

— Boga mi, tak przemawiasz, jakbyś z książki czytał, popa by lepiej mówić nie potrafił...

Kilku jednakże wymknęło się po ciemku, większa część pozostała pod gruszami i ciągnęła ochotę dalej. Ochota wszakże coraz to w mniejszym ściskała się kółku. Ciemność, zgęszczona cieniem konarów, nie dozwalała widzieć biesiadników. Oglądać ich można było jedynie przy błyskawicznych oświetleniach wystrzałów pistoletowych, przy których pokazywało się, że nie wszyscy siedzieli. Byli i tacy, co leżeli. W miarę jak noc ku północy postępowała, zmniejszała się liczba pierwszych, powiększała się liczba drugich. Około północy ostatni padł wystrzał i po raz ostatni zachrypły głos czyjś krzyknął: żiwio! Po okrzyku tym nastąpiła cisza, śród której rozlegało się burczenie i sapanie, pierwsze podobne do mruczenia byka rozjuszonego, drugie do dęcia stu na raz miechów kowalskich. Po junacku pili, po junacku też chrapali.

Brzask dzienny oświecił biesiadników w pozycjach niekoniecznie malowniczych. Spali na murawie, ten skulony, ów aa wznak, inny grzbietem do góry, inny bokiem z kułakiem pod głową. Ze znajomych naszych nie było pomiędzy nimi ani Radiwoja, ani Piotra-Bułgara. Arnauta był i — co na wzmiankę szczególną zasługuje — spał siedzący, tylko głowę zwiesił i skrzywił się, co go bardziej jeszcze do małpy podobnym czyniło.

Świt porankowy nie w stanie był śpiących obudzić. Aż słońce zeszło i promieniami drażnić ich w powieki poczęło. Ten na drugi bok się przewrócił, ów dłonią sobie oczy zasłonił, a jeden, jakby sprężyną ze spodu pchnięty, zerwał się, dokoła się obejrzał, splunął i w matkę w osobie trzeciej głośno zaklął.

— Co ci tam matka czyja winna!.. — odparł Arnauta głowę podnosząc.

— Ech! brrr!.. człowiekowi jakoś i zimno, i koło serca ckło...

— Popij raki, to się rozgrzejesz, popij winca, to się rozweselisz... nie będzie ci ani zimno, ani koło serca ckło...

Przezorny gospodarz przewidując snadź stan, w jakim znajdą się goście po ocknieniu ze snu, zostawił na miejscu, na którym siedział, flaszek kilka ze śliwowicą i dzbanów dwa sianem zatkanych.

— Widzisz... o... — rzekł Arnauta, palcem na flaszki i na dzbany pokazując.

Serb wstał; wyciągnął się, podnosząc ręce do góry, aż mu w krzyżach zatrzeszczało, stęknął przeciągle i udał się, powoli stawiając nogi, jakby zreumatyzmowanymi były, do chaty; nie wchodził jednak do środka; zatrzymał się przy wiadrze miedzianym pobielanym, co na żerdce wisiało. Wiadro napełniała woda. Obok na kołku drewnianym zawieszony był czerpak. Serb czerpak z kołka zdjął, wody nabrał i odbył ablucję na sposób żydowski, posługując się gębą własną jak kubkiem. Wody w gębę nabierał, z gęby na dłonie wylewał i oblicze sobie mył. Sposób ten w mniemaniu wyznawców proroka uchodzi za wielce nieprzyzwoity i służy im nawet za pretekst do postponowania wiary tych, co onego używają. Nie można jednak utrzymywać, ażeby praktycznym być nie miał. Człowiek za jednym zachodem myje sobie ręce, twarz i gębę. Serb umył się, chrząkał, prychał; obtarł się chustką, którą zza pasa wydobył, i do przedmuchiwania cybucha się wziął.

Przedmuchiwanie cybucha jest kunsztem osobnym, o którym fajkarze zachodni pojęcia najmniejszego nie mają. Nie dość przedmuchać; trzeba jeszcze umieć w cybuch zatrąbić. Nie każdy to potrafi i nie każdy cybuch do trąbienia się nadaje. Zależy to o tyle od rozmiarów, o ile od stopnia czystości kanału, którym się dym pompuje. Cybuch powinien być jako flotrowers. Żaden Serb starej daty, biorąc się do pierwszej w dniu fajki, nie zakurzyliby takowej, gdyby mu cybuch próby trąbienia nie wytrzymał. Obecnie to się zmieniło. Dziś Serbowie papierosy palą. I nie mówićże tu, że stare czasy były to dobre czasy!..

Serb cybuch przedmuchał, zatrąbił, fajkę nałożył, ognia do czyru wykrzesał, zapalił, zaciągnął się raz i drugi i w ręce Arnauty śliwowicy haust łyknął.

Z kolei wstał biesiadnik drugi, po drugim trzeci, po trzecim czwarty itd.; każdy się umył, obtarł i śliwowicy się napił.

Jeden ku bramie, która przez noc całą otworem stała, kroki swoje skierował.

— A?.. — zawołał inny tonem zapytania.

— Trzeba by się dowiedzieć, co tam w domu się dzieje...

— odparł zapytany zatrzymując się.

— Tak, Boga mi, to prawda... — odezwało się głosów kilka.

— Gazda oka z gospodarstwa swego spuszczać nie może...

— To prawda... — potwierdzili wszyscy jednogłośnie. — Byle oko spuścił, to wnet bieda jakaś spada: konie nie nakarmione, bydło nie napojone, owce w pole nie wygnane, świnki tak się. skarżą, że aż serce się kraje... Trzeba to się dowiedzieć...

Ruszyło ku wrotom kilku.

— A sława!.. — odezwał się Arnauta. Zatrzymali się.

Wnet jednak rozwaga, przezorność i troskliwość gospodarska górę wzięły.

— Sława?.. ta nie ucieknie... — rzekł jeden. — No, a chociażby i uciekła, to cóż z tego... Radiwoj wie przecie, co o nim trzymamy...

I ruszyli rezolutnie ku wrotom.

— A toż dokąd, komszije?.. — zabrzmiał głos z progu chaty.

Był to głos Radiwoj a.

Znów się więc zatrzymali i jeden usta już otwierał w celu wytłumaczenia gospodarzowi powodów gospodarskich, zniewalających ich do dowiedzenia się, co tam się w domu dzieje, lecz Radiwoj do słowa mu przyjść nie dał.

— Cóż to!.. — zawołał. — U mnie sława, a ja bym miał, ni to człowiek bez przyjaciół, sam śliwowicę, sam kawę pić, sam przy ognisku zasiadać, sam na frisztyk czekać, sam o ruczku myśleć, sam czas spędzać?.. Ej, komszije! ja bez nogi i bez ręki... jeżeli wy odejść zechcecie, to ja za wami w pogoń nie pójdę... tylko krzywdę moje uczuję i nad nią zaboleję...

Możnaż było na wezwanie takie do gospodarstwa śpieszyć? Możnaż było prośbie takiej oprzeć się?

— Kiedy tak... ha!... — odparł jeden — nie ma co... Niech ludzie nie powiadają, że trstniczanie jednego Radiwoja mają i tego uszanować nie umieją...

— Poftim... proszę... — wyciągając rękę, wzywał gospodarz. — Salamlik u mnie obszerny, pomieścimy się w nim wszyscy; ogień na kominie się pali; ogrzeje nas, zanim sionko wyżej podejdzie...

Powrócili do wrót wszyscy, weszli do chaty, do izby, do której z sieni drzwi na lewo prowadziły, zasiedli na poduszkach i kilimkach ,na podłodze rozesłanych, napili się śliwowicy powtórnie; a po śliwowicy przyszło sładko z wodą, które bratowe Radiwoja roznosiły cmokając do gości, gdy ci konfitury zapijali; a po sładkim nastąpiła kawa gorzka — kajmakły, a po kawie podano zakąskę — pastramę i jaja na śmietanie sadzone, ser owczy i paprykę marynowaną w occie z pieprzem, hałwę i oliwki. Przy zakąsce, rozumie się, pojawił się dzban z winem. Goście się ogrzali i koło serca cklić im przestało.

— Ech!... — zawołał jeden — bracie Radiwoju!... Ta co my tu w izbie dusić się mamy!.. Wyprowadź nas na czyste powietrze, niech za ugoszczenia twoje a na twoje sławę napucamy się przynajmniej...

— Jeśli taka woli wasza... e... — odparł gospodarz.

I znów pod gruszami zasiedli, i znów echa górskie odgłosy wystrzałów odbijały, i znów ludzie schodzić się poczęli.

ROZDZIAŁ PIĄTY

WIADOMOŚĆ NIESPODZIANA

I schodzili się goście do Radiwoja, i ciągnęła się sława. Ciągnęła się dzień jeden, drugi, trzeci, czwarty, ba, dalej, piąty i szósty. Codziennie starsi pod gruszami siedzieli od rana do nocy późnej; codziennie młódź w popołudniowej porze „koło igrała”; codziennie na murawie świtanie dnia zastawało śpiących snem junackim. Już się trawa na murawie pogniotła od ustawicznego siedzenia i leżenia; już na gruszach gruszki wszystkie poopadały od ustawicznego strzelania i niejedna gałąź kulą przeszyta zwisała i więdła, a na ziemi pełno zalegało liści i gałązek drobnych, zmieszanych z kośćmi ogryzionymi i jadł resztkami różnymi. Czegoś podobnego domyślają się o ucztach, jakie sobie ludzie przedhistoryczni wyprawiali. Z tymi atoli gorzej być musiało. W czasach przedhistorycznych nie było komu szczątków biesiady uprzątać, zjadano bowiem podonczas i psy, które w epoce powieści naszej na przedmiot pożywienia nigdzie już w chrześcijaństwie, a zatem i w Serbii, nie obracano. Wrota od podwórza Radiwoja stały wciąż otworem. Psy więc z miasta całego, gdy junacy znajdowali się w objęciach snu twardego, wkradały się, uprzątały w części znacznej szczątki biesiady i nawet junakom wąsy oblizywały. To się działo w nocy. W dzień zaś funkcję oczyszczania teatru sławy sprawowały świnki. Te głównie opadłe gruszki zabierały. Dzięki przeto psom i świnkom na teatrze sławy nie było jeszcze tak źle, jakby być mogło, gdyby wszystkie kości, wszystkie resztki i wszystkie owoce pozostawały na miejscu i rozkładały się na pierwiastki pod wpływem działania światła i ciepła.

Jakże długo sława trwała? Trwała dni sześć ciągiem jednym i byłaby się pociągnęła dłużej, gdyby jej nie przerwała nagle wiadomość pewna, która spadła niespodzianie. Gdyby nie wiadomość ta, to:

— Przyjdzie kisza (deszcz) — powiadali Serbowie — i rozpędzi ludzi...

Powiadali jeszcze:

— Człowiek wie, kiedy się sława zaczyna, ale kiedy się kończy, to wie Bóg...

Spuszczając się więc pod względem tym całkowicie na Pana Boga, ucztowali z sumieniem spokojnym, jedli, pili. okrzyki wydawali, śpiewali i z pistoletów pucali,

Ile zjedli, ile wypili, łatwo byłoby obliczyć, a obliczywszy, należałoby powiedzieć: na zdrowie im! Starczyłoby to w roku głodnym na wyżywienie Trstnicy całej w chwilach przednówku. Mniejsza z tym jednak. Jedzenie i picie, w jakiejś części przynajmniej, obróciło się ludziom na pożytek przypuszczalny, biorąc za prawdę teorię owę, która w zbytkach tego rodzaju upatruje wpływ na organizm człowieczy, podobny temu, jaki wywierają burze na naturę. Na podstawie teorii tej jeden z przyjaciół naszych spija się regularnie raz na miesiąc. Przypuściwszy atoli zbawienność nadużywania od czasu do czasu jadła i napoju, przypuścić nie można pożyteczności pucania. Czytaliśmy w statystyce pewnej, że w Europie samej wystrzeliwają rok rocznie na wiwaty prochu za 10.000.000 franków. Dziesięć milionów franków w roku każdym z dymem się puszcza!.. To strach — jacy to my jeszcze.. mądrzy!... Trstniczanie na dolę swoją w przeciągu dni sześciu sławy puścili z dymem franków sto przynajmniej. Czy i w odniesieniu do zbytku tego powiedzieć by należało: na zdrowie im!..

Puściliby i więcej, na deszcz bowiem ani się zanosiło; spodziewać się więc można było, że sława potrwa jeszcze dni sześć drugich, a może i dni sześć trzecich, gdyby nie przeszkoda pewna. U nas coś podobnego z imieninami się zdarza. Zjeżdżają się na przykład goście na imieniny jegomości, przypadające w pierwszych dniach miesiąca, i bawią do imienin jejmości, przypadających piętnastego, szesnastego lub siedemnastego. My, cywilizowańsi nieco aniżeli naddunajscy pobratymce nasi, radzimy się kalendarza; oni stosowali się

do pogody, a ta dopisywała stale, tak że biesiadnicy powiadali:

— Sam Pan Bóg sławi Radiwoja sławę...

Przyszła jednak wiadomość nieprzewidywana i niespodziewana.

Zanim z wiadomości tej sprawą zdamy, musimy pierwej zaznaczyć zdarzeń kilka, jakie u Radiwoja na sławie zaszły. Zdarzenia te nic na pozór same przez się nie znaczyły i nie wspominalibyśmy o nich, gdyby się nie wplatały w girlandę wypadków składających się na opowiadanie niniejsze jako drobne- wielkich następstw przyczyny.

Na pozór sława szła sobie porządnie i regularnie. Poza nią atoli odbywały się — że się tak wyrazimy — knowania, pomimo że wyraz ten nie jest ściśle właściwy do wyrażenia czynności, które się działy za pomocą gadania.

Na trzeci czy na czwarty dzień znajomy nasz, Piotr Bułgar, który handlowych podróżował sprawach i wypadkiem tylko przytrzymany w Trstnicy został, udał się do Anki Stoicewiczowej. Anka przyjęła go bardzo uprzejmie, zwyczajnie jak znajomego dawnego; siedzieć na dywanie prosiła, sładkiem i kawą poczęstowała i o zdrowie rozpytywała.

— Chwała Bogu... Człowiek choćby słabować chciał, to czasu nie ma... Z Becza do Białogrodu, z Białogrodu do Widdynia, z Widdynia haj! znów do Białogrodu, z Białogrodu do Szabca, z Szabca do Trstnicy...

— Bre, bre... — odezwała się kobieta, głową kiwając — i Pan Bóg ci błogosławi...

— Ha!... taka to już dola moja... Jednemu Pan Bóg pozwala na miejscu siedzieć i jak kamień mchem porastać, drugiemu każe się toczyć jak kuli... Ot, ty na przykład, gospojo, siedzisz I Pan Bóg ci błogosławi...

— Co ja!... — podchwyciła Anka. — Ach! smutna dola moja, dola wdowy biednej, niewiasty opuszczonej... Rady bym sobie dać nie mogła, gdyby nie pomoc boska...

Bułgar znał słabość Stoicewiczowej, (przybrał więc minę spółczucie wyrażającą i powoli naprowadził rozmowę na ceny jedwabiu, bydła, owiec i innych produktów. Jedwab zwłaszcza szczególnie go interesował; powiadał, że podobał się kupcom w Beczu i jeden z nich proponuje Ance układ stały, zapewniający jej rocznie dochód znaczny, wynoszący dukatów dwieście z górą. Anka w prowadzeniu umowy okazywała biegłość nie-

zwykłą, tym bardziej uderzającą, iż się wciąż wymawiała, że biedna, że opuszczona, że rady sobie dać nie może, że lęka się itp. Po dobiciu targu o ceną, pozostawało tylko oznaczyć sposób dostawy towaru i sposób wypłaty.

— Umówmy się najprzód o termin — rzekł Piotr — który zastosować potrzeba do mnie jako do pośrednika... Ja w każdej ze  skiel dunajskich bywam cztery razy do roku i bawię po dwa tygodnie, dla przyjmowania zamówionych przeze mnie towarów i oddawania takowych kupcom, a zarazem dla odbierania od kupców pieniędzy i wypłacania sprzedającym... Przez ręce moje przechodzą towary i pieniądze... Owóż, kiedy jedwab twój gotów być może?...

— W jesieni...

— W pierwszej połowie miesiąca listopada?... Anka pomyślała przez chwilę.

— Tak... — odpowiedziała. — Wcześniej nawet..

— Wcześniej nie, bo musiałabyś dalej transportować albo też innego pośrednika szukać, jeżelibyś chciała zbyć jedwab w Szabcu, który jest najbliższą od Trstnicy skielą i w którym ja spędzam czas regularnie każdego listopada od pierwszego do piętnastego... Kto towar do skieli dostawi?...

— Miłosz...

— Kto pieniądze odbierze?...

— Miłosz...

— EL. — Bułgar głową kiwnął. — Jak to dobrze teraz!...

— Co?... — zapytała Anka.

— To, że się Miłosz nadał... Gazda gotowy... Dawniej taki był z dostawą i wypłatą kłopot; teraz we wszystkim się Miłoszem wyręczyć można...

— Wszystko to Miłosza i dla Miłosza... — odrzekła kobieta.

— Pozostaje go tylko ożenić...

Anka westchnęła i głową smutnie pokiwała.

— Pora by już...

Anka westchnęła i ramionami ścisnęła; po chwilce nagle zapytała:

— Czy ci co mówił?...

— Ta tak... niby... Słówko powiedział, a ja się reszty domyślił... Pytanie jednak, czyby go diewojka chciała?...

Anka się żachnęła, jakby w słowach tych obelga się dla niej zawierała, i odrzekła:

— Jakżeby chcieć nie miała?... Czegóż to Miłoszowi brak?... czy dostatku?... Chwała Bogu, nie zmarnowało się z dobra jego nic... Czy rozumu?... W Trstnicy całej nie znajdzie się drugi, co by tak umiał na książce czytać i tak na papierze piórem pisać... Czy urody może?... Przeszkoda, jaka jest, nie pochodzi ze strony diewojki...

— Wiem ja, z jakiej przeszkoda pochodzi strony... — wtrącił Bułgar.

Anka głową kiwała i ręce na piersiach skrzyżowała. Piotr odchrząknął i nosem czmychnął...

— Szkoda... — rzekł. — Szkoda diewojki, piękniejszej z dniem każdym, a przy tym szkoda i młodzieńców, co na tę lepotę patrzą i dostać jej nie mogą, jak gwiazdy z nieba... I nie ma rady?...

— Ta... — odparła Anka. — Rada by się może i znalazła... Chodziłam umyślnie do Czekieszyna-monastyra i pytałam najuczeńszych w piśmie kaługierów...

— Cóż powiadali?... — zapytał Piotr ponaglając Ankę do opowiadania dalszego.

— Powiadali, że zaklęcie zdjąć by się dało, aleby to nowców dużo kosztowało...

— Radiwoj by nie pożałował...

— I ja bym nie pożałowała — podchwyciła Anka — pomimo że, jak widzisz, jestem biedna, opuszczona wdowa... Dla synka mego jednak, dla sokoła mego, ach! krwi własnej bym. nie pożałowała...

— Cóż Radiwoj na to?...

— Ani sobie o tym gadać pozwala... Próbowałam sama, próbowałem przez braci jego, próbowałem i przez Milicę...

— Połudil się człowiek!... — zawołał Piotr.

— Kto to wie?... Bóg jeden wiedzieć może... Jak mu Turcy, Bóg by ich pobił! zęby powytłukali i nogę, i rękę odcięli, i jak go żonie oddali, to pokazał się mu święty Sawa i powiedział: „Zarar jok, bracie, wyzdrowiejesz i pociechę będziesz miał... dziecko twoje się pomści, tylko zaklnij je zaklęciem, co ci najpierwej na myśl przyjdzie...” To z nim o wszystkim mówić można, tylko nie o tym...

— Powiadałaśże kaługierom, że się Radiwojowi święty Sawa pokazał, i co mu mówił?...

— Powiadałam...

— Cóż oni na to?...

— Mówili, że święty dałby się przebłagać, byle cerkiew pod -wezwaniem jego zbudować...

— Chyba mu się zdaje, że się jeszcze koczina kraina wznowi!... — rzekł Bułgar.

— Nie wiem... Co ja biedna wdowa wiedzieć mogę?... Wiem tylko, że mi syna żal, i wyrzucam sobie, żem go, zamiast przez lat sześć na naukę posyłać, w domu nie trzymała i jak mu lat osiemnaście się skończyło, nie ożeniła... Mnie się zachciało rozumu dla niego i kto wie, czym mu szczęścia nie zniszczyła... Ożeniony sześć lat temu, nie byłby się na Radiwojczankę zapatrzył... Ot, co to, bracie Pietrze, niewiasta sama, opuszczona, wdowa biedna!...

W oczach jej zakręciły się łzy, które ona rękawem obcierać poczęła.

—- Nie, nie, Anko... nie płacz... — peswadował Bułgar.

— Serce się kraje na myśl, że dziecko więdnie... Już bym mieć mogła wnuczęta... A tak co?... on sam, ja sama...

— Nie płacz... Płacz nie nie pomoże...

— Cóż pomoże?...

— Kiedy jest rada, to się znajdzie i porada... Chodzi o to tylko, żeby Radiwoja przekonać, że w Serbii kaugi i za lat sto nie będzie... On przecie człowiek rozumny, przekonać się da, jeżeli się mu na rozum powie...

. — Ach! gdyby się też znalazł człowiek taki, to ja bym ślady jego całowała!...

— Ot, ja spróbuję... i jeśli się mi uda, nie będę wymagał, ażebyś ślady moje całowała... Widziałem się ja z ludźmi wielikaszami: wdziałem się z hadżi-Mustafą paszą, widziałem się ze starym Mehmed-bejem, widziałem się z młodym Kulinkapetanem, widziałem się nawet z Paswanem-Oglu...

Ostatnie to imię podziałało na Ankę jak uderzenie prądu elektrycznego. Drgnęła. Piotr jednak nie zważając na to, ciągnął dalej:

— Widziałem się z nimi wszystkimi i od każdego z nich usłyszałem po słówek kilka, które gdy Radiwojowi powtórzę, to on... zmięknie może...

Z rozmowy powyżej przytoczonej pokazuje się, co to właściwie było zaklęcie owo, o którym Bułgar na drodze z Szabca do Trstnicy półżartem mówił. Wchodziła tu interwencja potężna świętego Sawy, patrona Serbii, który się Radiwojowi w malignie pokazał. My oczywiście interwencji tej brać na serio nie

możemy. Była to halucynacja człowieka, który ciężką przebył gorączkę, zanim się z łoża boleści udźwignąć zdołał. Człowiek ten jednak w moralnym jestestwie swoim nie posiadał nic innego, tylko wiarę silną, ślepą, nie dopuszczającą tłumaczeń, perswazyj ani rozumowań żadnych. Święty się mu pokazał, mówił do niego, dał mu polecenie — tego było dosyć: Radiwoj czuł się i uznawał związanym rozkazem z nieba, rozkazem, którego, jako chrześcijanin dobry, jako Serb przy tym, nie złamałby za żadne świata skarby.

Żeby zaś mieć wyobrażenie, w jakiej chwili i w jakim stanie umysłu rozkaz ów na niego spadł, dość powiedzieć, że ciągu choroby, jaką wskutek dokonanych na osobie jego operacyj jańczarskich przebywał, urodziła mu się córka i umarła żona, i on o tym nie wiedział. Urodziny i pogrzeb w oczach się jego odbywały: — patrzał i nie widział. Dowiedział się o tym później dopiero, po upływie miesiąca całego, kiedy głosem osłabionym na żonę zawołał. Zamiast żony przyszła bratowa.

— To ty, Elenko?... — zapytał.

— Nie, to ja, Stana... — była odpowiedź.

— Elenko!... gdzież ona?...

— Odeszła...

— Dokąd?... kiedy wróci?...

— Odeszła i nie wróci już nigdy...

Nie zrozumiał zrazu odpowiedzi 'tej. Bracia, bratowa i' dzieci ich łoże jego otoczyli i z ich min smutnych domyślił się strasznego wyrazu „nigdy”. Wtem dziecko zakwiliło:

— A to co?... — zapytał.

— Dziecko twoje...

— Syn!... — zawołał i zerwał się, i na łożu usiadł, i ręce wyciągnął.

Nawet rąk wyciągnienie złudzeniem było. Nie posiadał świadomości braku ręki lewej.

Pokazania się więc świętego w stanie takim, w jakim Radiwoj się znajdował, brać na serio nie można. Była to, jak rzekliśmy wyżej, halucynacja gorączkowa. On jednak brał to na serio — i nie tylko on, ale wszyscy, co go otaczali — i nie tylko ci, ale w Serbii całej nie znalazłby się w czasie onym człowiek jeden, który by się odważył podawać w wątpliwość widzenie, za prawdziwością którego (przemawiała naiwność wiary i moc przesądów.

Zadanie więc, jakie Bułgar na siebie wziął, trudnym było do rozwiązania. Trudności tej Piotr był świadomym i on sam bowiem wierzył, że święty Sawa męczennikowi się pokazywał. Mógłże nie wierzyć? Mogłaż interwencja patrona kraju właściwszą sobie okazją obrać? Jeżeliby się święty nie pokazał Radiwojowi wówczas, kiedy on, po okazaniu takiego hartu ducha, takiej stałości charakteru i takiego patriotyzmu, obcięty niby drzewo z konarów i zmięty rękami niewiernych, rodzinie oddany został, to już chyba święci wypuścili Serbię i Serbów z opieki swojej na wieki. Zgrozy podobnej nikt przypuszczać by się nie ośmielił. Nie ośmielał się przypuszczać tego i Piotr i dlatego wierzył, wierzył bezwarunkowo, że Radiwoj był depozytorem rozkazania niebieskiego.

Z drugiej jednak strony, Bułgar, handlarz, zapatrujący się na rzeczy okiem trzeźwym, nie wiedzieć nie mógł, że rozkazanie niebieskie nie zgadza się ze stanem spraw ziemskich. Dla spełnienia rozkazu potrzeba by wojny, do której najmniejszego nie było podobieństwa. Wojna umknęła w dal niedojrzaną. Naród był zadowolony; rząd zaś starał się o to jedynie, żeby zadowolnienie to utrzymywać i potęgować. O wojnie nikt ani marzył. Jakże pogodzić te dwie sprzeczności: rozkazanie świętego Sawy i stan rzeczy? jak wypośrodkować z tego odstąpienie Radiwoja od powziętego postanowienia: niewydania córki, jak tylko za junaka, co Serbię od panowania tureckiego uwolni? To przeto, co Anka o rozmowie z kaługierami mówiła, wydało się Bułgarowi drogą jedyną mogącą z trudności wyprowadzić.

A chodziło mu wielce o wprowadzenie Radiwoja na drogę praktyczną, dla powodów niemałoważnych. Radiwoj posiadał wziętość i wywierał wpływ — wziętość i wpływ, które śród zadowolnienia ogólnego stanowiły dysonans, niepomyślnie na usposobienie umysłów oddziaływający. Wszyscy zgadzali się ze stanem rzeczy; on jeden się nie zgadzał i rozporządzał środkiem rozpalającym młode wyobraźnie, najskorsze i najpochopniejsze do zaburzania spokoju bez oglądania się a następstwa. Córka jego, jako owa królewna w bajkach, do spółubiegania się o rękę której wyzywał król-ojciec bohaterów świata, była środkiem owym. Młodzież, dla Milicy, lgnęła do Radiwoja i podzielała opinie jego. Mogło to doprowadzić do następstw najsmutniejszych, do następstw, które Piotr, handlarz pojmujący całą pokoju wartość, za występne uwa-

żał i gotów był dołożyć usiłowań wszelkich w celu odwrócenia takowych.

W tym celu nazajutrz po rozmowie z Anką zagaił  z Radiwojem rozmowę treści politycznej, wybrawszy do niej ten moment, w którym tak on jako gospodarz, jako też goście wszyscy na czczo jeszcze byli. Zagaił ją w ten sposób, że skorzystał z pretekstu pierwszego lepszego i sławić począł panujący w kraju spokój, owoc zadowolnienia ogólnego. Serbowie potakiwali; Radiwoj milczał; jeden tylko Stojan, którego obecność zaznaczyliśmy dnia pierwszego sławy na czele koła, stawiał obiekcje, łatwo przez Piotra zbijane.

— Co tu gadać! — rzekł ten ostatni tonem stanowczym — i przeciwko prawdzie i Panu Bogu grzeszyć!... Dobrze teraz i lepiej nie potrzeba...

— Niedobrze... lepiej potrzeba... lepiej być musi i lepiej będzie... — odezwał się Radiwoj sucho, głosem szepleniącym.

— Radiwoju, bracie!... słowa twoje na uwagę i szacunek zasługują, ale zastanów się jeno, czy brak na czym krajowi albo narodowi?... Swoboda?... — jest; możność zbogacenia się?... — jest...

— Swoboda, możność bogacenia się... — podchwycił Radiwoj. Wypędzam świnki moje w las na żołędzie i buczynę, to znaczy daję im swobodę i możność bogacenia się: chodzą, żeru, gdzie i jak im się podoba, szukają... a na czyje to obraca się korzyść, świnek czy moję, hę?...

— Czy z tym świnkom źle?... — odparł Bułgar. — I one zadowolnione, i ty zadowolniony...

— Tak, one zadowolnione, póki mi do głowy nie przyjdzie z pastwiska je spędzić, w chlewie zamknąć i głodem morzyć albo nogi im kijem łamać...

— No, no... — rzekł Bułgar tonem odporu poważnego — tak nie bywa...

— Nie bywa?... A popatrzże się na mnie!

I pokazywał kolejno na kikieć ręki, na odłam nogi, na ogołocone z zębów dziąsła i na pomarszczone bliznami! i szramami oblicze.

— Nie bywa?.. — powtórzył z akcentem ironii.

— Przeminęło to i już nie wróci...

— Kto zaręczy?...

— Nie wróci, powiadam ci, Radiwoju, bracie... Widziałem się i mówiłem z hadżi-Mustafą...

— No?... — zapytał Radiwoj.

— Powiadał, że od sułtana samego, z ust jego własnych dostał rozkazanie obchodzić się  z rają jak matka z dzieckiem rodzonym... Widziałem się i mówiłem ze starym Mehmed-bejem...

—. No?.. — zapytał Radiwoj powtórnie.

— Ostrzega i radzi, ażeby się jeno raja szanowała, a tak zakon turecki jak i interes Turków zgadzają się w tym, ażeby się z nią po ojcowsku obchodzić... Widziałem się i mówiłem z Paswanem-Oglu...

— No?.. — zapytał Radiwoj po raz trzeci.

— Powiada, że dosyć ma kłopotów z paszalikiem swoim, ażeby miał słuchać skarg i namów jańczarskich i kirdżalskich... Widziałem się i mówiłem z Kulin-kapetanem...

— No?... — zapytał Radiwoj po raz czwarty.

— Pokazywał mi miecz zaklęty, talizman, który taką ma moc, że póki mu go raja z rąk w boju nie wydrze, póty panowanie tureckie uszczerbku najmniejszego nie poniesie...

Ostatnie te wyrazy uderzyły słuchaczy, Radiwoja nie wyjmując, bardziej aniżeli wszystko, co Piotr powiadał o hadżiMustafie, Mehmed-beju i Paswanie-Oglu, z których pierwszy był namiestnikiem sułtańskim, drugi obywatelem wiązanie państwowe uosabiającym, trzeci buntownikiem szczęśliwym, wyobrazicielem porządku starego i sąsiadem serbskim o miedzę, u którego jańczary opieki szukali i takową znaleźli, którego zatem podejrzewano o intencję postawienia w Serbii rzeczy na tej stopie, na jakiej stały przed wojną. Wszystkie te jednak wiadomości, takie ważne, straciły w mniemaniu obecnych na znaczeniu i doniosłości wobec miecza znajdującego, się w posiadaniu Kulin-kapetana. Sprytny Bułgar, znający słabe słuchaczów swoich strony, zachował go na ostatek, ażeby nim, niby obuchem, opinią przeciwną w łeb zwalić i takową stanowczo pokonać. Serbowie ramionami ściskali, wąsy gładzili, chrząkali i brwiami łypali. Stojan zaklął:

— Majka niegowa!...

Radiwoj zaś zamyślił się, oczy w palący się na kominie płomień wlepił, po chwili westchnął i rzekł: — Ha... to będzie, co Bóg da...

— Ale kaugi już nie będzie... — podchwycił Piotr. — Sam Bóg jej nie chce...

Radiwoj nic na to nie odpowiedział.

Bułgar nie posuwał rzeczy dalej. Uważał zapewne, że czekać należy aż rzucone przezeń ziarno samo zakiełkuje i plon. wyda. Domyślał się, że Radiwoj nie o czym innym w chwili tej myśli jeno o zaklęciu swoim i o córce swojej. Wolał więc zostawić go na ten raz myślom własnym, spuszczając się na to, że miłość ojcowska dla dziecięcia jedynego sama zaprowadzi go na drogę przez kaługierów wskazaną, na drogę jedyną do wyjścia z trudności bez narażenia na szwank wiary religijno-patriotycznej i sumienia chrześcijańskiego. Nie chciał jednak żadnego z powodów i żadnej z racyj do konkluzyj prowadzących w cieniu pozostawiać. Przerwał więc rozmowę i zaproponował wyjść pod grusze, a gdy się biesiadnicy pod gruszami zainstalowali, obchodził, zachodził, o przedmioty różne zaczepiał, aż mówić począł o nieobecnym Miłoszu, podnosząc przymioty, jakie go odznaczały.

— Szczęśliwa matka, że się takiej doczekała pociechy... — powiadał.

Wszyscy to jednogłośnie przyznawali.

— Och!.. czemużem się nie ożenił!.. — zawołał.

— Skądże ci ten żal za późny?... — ktoś zapytał.

— Ta co by za późnym być miał!.. — odezwał się inny. — Żeń się... Żenią się przecież starsi niż ty ludzie...

— Nie tyle mi żal tego, żem się nie ożenił, co tego, że nie mam córki na wydaniu... Gdybym córkę miał, zaprzągłbym do haraby bawołów dwanaście i przywiózł Miłosza jej na męża, sobie na zięcia...

Słowa te wydały się Serbom zabawnymi. Odezwali się śmiechem grubym i powolnym. Radiwoj zaś spojrzał na Piotra z ukosa i rzekł:

— Jak widzę, ty, bracie, umiesz gdzie indziej mierzyć, a gdzie indziej strzelać...

Spółbiesiadnicy domyślili się, o co chodzi; śmiech ustał,. Piotr uśmiechnął się do siebie i przyjmując z rąk sąsiada krążący dzban, wypił za zdrowie Radiwoja, wnuków jego i prawnuków.

— Żiwio!.. — krzyknęli Serbowie z przyciskiem.

Dzban poszedł w obieg, zagrzmiało wystrzałów kilka, sława szła trybem zwyczajnym.

Nazajutrz tryb zmienił się nieco. Ubył gość jeden, a na miejsce jego jeden nowy przybył: — odjechał Piotr przed dnia świtaniem, przyszedł zaś piechotą gęślarz ślepy, Michaj stary, i od rana zajął pod gruszami miejsce poczesne. Przybyciem Michaja uradowali się wielce starzy i młodzi. Od rana też podwórze Radiwoja zapełniło się ludem mnogim, którego połowa większa składała się z dzieci małoletnich. Gęślarz w struny uderzył; — cisza zapanowała; — śpiewał:

— „Nietko besze Strachinitiu bane, Besze bane u malenoj bańskoj, U malenoj bańskoj kraj Kosowa. Da takoga nieima sokoła”.

Śpiewał długo, a raczej opowiadał o czynach znakomitych Strachinicza bana, który, zawiedziony przez szwagrów, dziewięciu Jugowiczów, i opuszczony przez wszystkich z wyjątkiem psa wiernego, odważył się sam jeden wejść do środka obozu tureckiego, w którym znajdowały się wojska niezliczone, i z rąk najwaleczniejszego pomiędzy Turkami odebrać porwaną mu żonę.

Skończył — słuchacze słuchali wciąż. Pieśniarz jednak pierwej posilić się musiał i gardło odwilżyć, zanim zaczął pieśń drugą.

Śpiewał i odpoczywał, odpoczywał i znów śpiewał, a niekiedy gęśl na bok odkładał i prawił powieści cudowne o żmii, co biednemu człowiekowi za mleko dukatami płaciła, o chłopcu, co diabłu duszę zaprzedał, o świętym Tomaszu, co się w pszczoły przemienił i wykradł królowi diabłów tajemnicę urządzania koszów we młynie. Nad wieczorem przestał ślepiec śpiewać i powieści opowiadać — zmęczył się biedak, przyszli Cyganie i stanęła młodzież do koła.

A kiedy koło się igrało, bez Stojana tym razem — tego bowiem pieśni i opowiadania gęślarza w taką zadumę głęboką wprawiły, że oczy zamknął i z miejsca się nie ruszał — kiedy koło się igrało, rozległy się nagle w dali huki wystrzałów, zwiastujących przybycie gości nowych.

Było ich snadź więcej jak jeden, jak dwóch lub trzech, strzelali bowiem gęsto i często, budząc echa górskie, tak że się wydawało, jakby tyralierski szedł ogień.

Bach!.. buch!.. echa echom podawały, grzmoty grzmotom odpowiadały.

Ucichło na chwilę i po chwili strzelanina wznowiła się we wrotach. Na podwórze wjechał jeździec jeden, za nim drugi, za tym trzeci, czwarty, piąty, dziesiąty, dwunasty. Dwunastu było ich równo — chłopy ni to dęby — a co za konie pod nimi!... a co za ubranie na nich!... Barwy od nich bijące oczy zrywały; złoto z nich kapało; konie, na których siedzieli, nie powstydziłyby się pod wielkim wezyrem albo i pod sułtanem nawet; rzędy jedwabne, złotem i srebrem haftowane, jatagany, pistolety, strzelby drogimi osypane kamieniami.

Gdy jeździec naczelny koło w pierwszej połowie objechał i siedzącym pod gruszami w całej się okazałości sprezentował, powstał pomiędzy tymi ostatnimi niepokój niejaki, tłumaczący się szmerem, który sprawiał półgłosem wymawiany wyraz: hajducy...

— Boga mi, hajducy!.. — zawołał jeden głośniej, z przestrachem prawie.

— Cziuti (cicho)... — odezwało się głosów kilka.

Hajducy defilowali jeden za drugim, bez strzelania z pistoletów. Było to oznaką nienajlepszą. Znaczyło to, że nie mają zamiaru brać w sławie udziału. Cóż za zamiar mają? Pytanie to biesiadnikom ćwiekiem we łbach utkwiło i odpowiedzi na nie znaleźć nie mogli, aż ten, co na czele jechał i na harambaszę wyglądał, objechawszy koło i zatrzymawszy konia przed siedzącymi pod gruszami, sam im odpowiedź dał.

— Ej, Serbowie!.. — powiedział. — Pijecie tu wino słodkie, jecie chleb biały i jagnięta pieczone, koło igracie i gęślarza słuchacie, weselicie się i o nic nie dbacie, a duszman tymczasem ziemię waszę najeżdża, sioła pali i lud w niewolę zabiera... Ej, Stojanie, pobratymie!.. i ty tu?.. Ej, trstniczanie!., nie przybywam ja do was po to, żeby u Radiwoja sławę obchodzić... Dam tylko koniom wytchnąć i na czele czety mojej junackiej pociągnę dalej na duszmana, pozostawiając wam do woli: albo sławą się zabawiać, albo przeciwko jańczarom, kirdżalim i Paswana-Oglu wojskom w ślady moje śpieszyć... Więc, trstniczanie, albo bywajcie zdrowi, albo do widzenia!..

Konia na miejscu zwrócił i z podwórza wyjechał.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

HADŻI-MUSTAFA

Białogród — serbska stolica — niepodobny dziś do tego Białogrodu, Jaki za czasów tureckiego panowania rozrzucał się na cyplu, wciskającym się w kąt, który formuje ujście Sawy do Dunaju. Dzisiejszy jednak przechowuje jeszcze ślady niejakie dawniejszego. Ze śladów tych wnioskować można, jakim on był w epoce powieści naszej. Gospodarowali w nim Turcy, a ci budowali „nie ludziom miasto, lecz sobie...” twierdzę, to znaczy, że to, co twierdzę stanowiło, nosiło na sobie cechy trwałości, to zaś, co za przytulisko miejskie ludziom służyło, przypominało namiot. Sposób, w jaki się Turcy zabudowują, najlepiej świadczy o koczowniczości narodu jako też o braku w nich ducha, że się tak wyrazimy, konstrukcyjnego, zdolnego do wykonania podboju i utrzymania takowego przez dłuższy lub krótszy czasu przeciąg, niezdolnego do organizowania społeczeństwa. — W tej materii jednak pomówimy obszerniej, jeżeli się okazja nadarzy, tu zaś ograniczymy się jedynie a skreśleniu fizjonomii Białogrodu.

Białogród, jak wszystkie w ogólności miasta tureckie, przedstawiał się z daleka zachwycająco. Domy różnobarwne,   dachy czerwone, drzew dużo, cyprysy smukłe, minarety zaostrzone i błyszczące, mury i wały forteczne nadawały mu pozór malowniczości skończonej i doskonałej. Istota jednak malowniczości owej podobną była wielce do łuków owych triumfalnych, budowanych z płótna i kartonu a udających granit i spiż. Za materiał budulcowy służyły jej: cienki słup drewniany i dranica. Stawiane z nich domy posiadały trwałość baraków; trzymały się jednak długo, dzięki łatwości, z jaką się naprawiały, gdy czas część jaką nadwerężył. Dom też tu-

recki jest obrazem wiernym tureckiego państwa, trzymającego się za pomocą reparacji ustawicznej. Spróchniały słupek zamienia się innym, co także wkrótce spróchnieje; osłabione wiązanie zbija się ćwiekiem, który od pierwszej chwili rdzewieć poczyna; dziura w ścianie, spowodowana odpadnięciem dranicy, łata się dranicą nową, z góry na odpadnięcie wskazaną. I trzyma się to, pomimo złego gatunku materiałów i wątłości budowlanej.

Grzbietem wciskającego się pomiędzy Sawę a Dunaj cypla idzie prowadząca z głębi Serbii droga, która w mieście stanowi ulicę główną, wiodącą od bramy głównej wałów zewnętrznych do bramy głównej cytadeli, położonej w punkcie połączenia dwóch rzek i wieńczącej sobą szczyt i spadki stromego wzgórza, panującego militarnie nad biegiem Dunaju, a w sensie perspektywnym nad nizinami, rozlegającymi się szeroko na lewym brzegu Dunaju i na lewym brzegu Sawy. Pomiędzy murami cytadeli a zewnętrznym, od brzegów jednej rzeki do drugiej przekopanym wałem leży właściwe miasto, rozrzucające się na grzbiecie wzgórza i na spadkach onego. Grzbietem przepołowia je ulica główna, o której wspomnieliśmy powyżej. Równolegle do niej idą ulice, jedna nad Dunajem, druga nad Sawą. Przy tej ostatniej przystań handlowa; tamta uderza na pierwsze spojrzenie mnogością sklepików, w których świeżą sprzedają rybę; środkowa odznacza się tym, że wychodzi na plac z trzech stron otoczony zabudowaniami, czwartą zaś otwarty na wygon, dopierający do stoków cytadeli i przerżnięty drogą, prowadzącą przez most zwodzony do murowanej, działami najeżonej bramy. Na trzech tych ulicach sklepiki, warsztaty rzemieślnicze, kawiarnie, jatki, piekarnie, gar kuchnie i meczety znamionują życie miejskie, wlokące się leniwie, sennie niemal i symbolizujące się dokładnie obrazem człowieka drzemiącego z nogami podgiętymi. Od tych trzech ulic rozchodzi się sieć powikłana uliczek ciasnych i głuchych, istny labirynt, pełen skrętów i zaułków niespodziankowych. Na pochyłości dunajskiej, ozdobionej zabrukanymi przez Turków ruinami pałacu Eugeniusza Sabaudzkiego,. mieszka wyłącznie ludność turecka; pochyłość sawską zaludnia mieszanina narodów, w skład której Serbowie wchodzą w części najmniejszej, w największej zaś Żydzi hiszpańscy, a obok nich Ormianie, Grecy, Cincary. Serbowie wynieśli się na przedmieścia, głównie na Paliluję, czepiającą się grodu w połowie onego naddunajskiej.

Dwie więc w owoczesnym Białogrodzie odróżnić należy części: miasto — warosz — zawarte w obrębie wałów zewnętrznych, i twierdzę — grad — otoczoną rowami i -murami. ,

Grad serbski i gród polski, oznaczając w gruncie jedno i to samo, różnią się jednak tym, że do znaczenia wyrazu tego przywiązuje się u Serbów pojęcie obrony, skombinowane z pojęciem murowania. Miasto obronne murowane jest grodem. Dlatego to część Białogrodu wałem ziemnym obwiedziona nazywała się waroszą.

Warosz nie była murowaną, ale i w grodzie murowania znajdowało się tyle tylko, co w rowach, pod parapetami, w bramach i w kazamatach — wszystko inne zresztą drewniane, z wyjątkiem meczetu, stojącego w punkcie widnym i strzelającego w górę minaretem smukłym. Nie opodal od meczetu wznosił się budynek piętrowy, z krużgankami i kolumnami, o dużych, szklanych oknach i ze złocistą cyfrą sułtańską na frontonie, z ogrodem cienistym z tyłu i z podwórzem obszernym z przodu: pomieszkanie paszy, wielkorządcy elajetu serbskiego, namiestnika Sułtana Selima III, który pierwszy z sułtanów tureckich próbować zaczął leczyć państwo otomańskie za pomocą środków zaczerpniętych w receptach przepisywanych państwom chrześcijańskim. Namiestnikiem tym był pamiętny w dziejach Serbii hadżi-Mustafa.

Hadżi-Mustafa nie należał do orlego ludzi rodzaju i dlatego niekoniecznie właściwym był na tak ważnym stanowisku, jakie podówczas Serbia zajmowała. Na stanowisku tym potrzeba było człowieka umiejącego pomiędzy przeciwnymi lawirować prądami. Hadżi-Mustafa sztuki tej delikatnej nie posiadał w stopniu wysokim. Potrzeba było, ażeby był sprytny i przebiegły; on zaś był dobry — „dobry człowiek” w najliteralniejszym pojęcia tego znaczeniu. Jako taki, stał po stronie intencyj reformatorskich Selima III, które nie rozumem, ale sercem pojmował, upatrując w nich umniejszenie krzywd ludzkich i pomnożenie sumy sprawiedliwości. Dla tej tylko przyczyny reformy do przekonania mu przypadły. Nie był to jednak człowiek zdolny powziąć pomysł jaki lub też powzięty przeprowadzić. Nie był on usposobiony ani do inicjatywy, ani do egzekucji. Posada namiestnicza w Białogrodzie dostała mu się dlatego, że nikt się o nią w Konstantynopolu nie współubiegał, z powodu że była osławiona jako nie przynosząca korzyści odpowiednich mozołom i niebezpieczeństwom. Kazano

mu: „jedź!” — pojechał. Wręczono mu firman sułtański, zabraniający jańczarom wstępu na ziemię serbską, i firman ten służył mu za dyrektywę polityczną, której się ślepo oburącz trzymał.

Hadżi-Mustafa w odniesieniu do zarządu kraju pieczy jego powierzonego przedstawiał osobę sułtana, posiadał zatem władzę absolutną, tak samo jak wezyr bośniacki, jak pasza skadarski, jak wszyscy wielkorządcy na czele paszalików postawieni. Pomiędzy nim jednak a innymi wielkorządcami zachodziła różnica położenia, zależąca na tym, że inni, posiadając władzę absolutną, posiadali oraz i środki do utrzymania takowej, środki nieograniczone, dozwalające im używać i nadużywać władzy przez zabieranie na korzyść onej wszystkiego, co się im potrzebnym 'wydawać mogło. Hadżi-Mustafa zabierać nie mógł nic: nie miał kim. Spaje, mając własny w tym interes, ażeby zabieranie dochodów ich nie uszczuplało, nie nadawali się do tego. Zaptije — policja ziemska — byli za słabi. Naród poczuwał się do praw, których gotów był bronić. Pasza przeto, z władzą absolutną w ręku, pozostawał bezwładnym prawie, zależał bowiem z jednej strony od dobrej woli spajów, z drugiej od uległości rajów, nie posiadając ani w ręku, ani w głowie sposobów do rozbudzania pierwszej i utrzymywania w równej mierze drugiej. Nie pozostawało mu więc nic innego jak ulegać samemu, to znaczy stosować się do położenia i zostawiać okolicznościom bieg wolny, starając się jedynie o ratowanie form, otaczających majestat władzy sułtańskiej. To ostatnie przychodziło mu bez trudności i ułatwiało wielce zadośćczynienie trudnym obowiązkom, ale, dodać potrzeba, nie w odniesieniu do wszystkich. Spajowie i raje szli w ład namiestnikowi sułtańskiemu i nie zadawali mu kłopotów wielkich. Znajdowali się jednak tacy, którzy nie uwzględniali położenia hadżi-Mustafy. Byli to tłumacze Koranu sprawiający obrzędy religijne i władzę sądowniczą, mułłowie i hodżowie, na czele których stał mułła Jusuf, basz-hodża, będący zarazem arcykapłanem i sędzią najwyższym, o tyle od paszy niezależny, że odnosił się wprost do Konstantynopola, do szeik-ul-islama, i posiadał w stolicy, w sferach najwyższych rządowych, głos i protekcją.

Basz-hodża krzywym okiem patrzył na zaszłe po zawarciu pokoju sistowskiego zmiany, a mianowicie i szczególnie na wydalenie jańczarów z kraju i zamknięcie im drogi do po-

wrotu. Uważał to jako triumf chrześcijaństwa nad islamizmem, jako rodzaj świętokradztwa, wołającego o pomstę do Ałłacha. Firman jednak był wyraźny i on przeciwko rozkazowi padyszacha, bożego na ziemi namiestnika, nie mógł nic, w pierwszej zwłaszcza chwili. Z czasem atoli, rozpatrzywszy się w sytuacji i dowiedziawszy się, że reformatorskie zamiary Selima III natrafiają na opór, że czyści wyznawcy proroka nie stoją przy sułtanie, że orężne bunty paszów odbywają się pod znamieniem wiary prawdziwej zagrożonej, mułła-Jusuf działać począł przeciwko hadżi-Mustafie.

Hadżi-Mustafa i mułła-Jusuf, pod względem powierzchowności nawet, były to dwie sprzeczności. Pierwszemu dobroć malowała się na postaci ujmującej a poważnej. Serbowie nadali mu przydomek „matki”, na który on zasługiwał od pierwszego spojrzenia, pomimo że niewieściego nie miał w sobie nic, był marsowaty, wzrostu więcej aniżeli średniego, nosił brodę przystrzyżoną, która była niegdyś czarną, lecz ją przy— prószył szron siwizny i w szpakowatą zmienił; nosił jednak w oczach wyraz łagodności, ożeniony z wyrazem cierpienia, którym serca podbijał. Umiał przy tym z ludźmi gadać. Mułła-Jusuf, przeciwnie, posiadał dar odtrącania ludzi, co mu z tym większą przychodziło łatwością, że mu do tego powierzchowność pomagała: był chudy, zezowaty, trzymał się pochyło, spoglądał spode łba i mówił głosem cienkim, w oczach jednak prawowiernych tą wielką jaśniał zaletą, że uchodził za obrońcę islamizmu, za filar wiary sponiewieranej.

Pasza mieszkał w konaku, basz-hodża w domu przylegającym do dżamii. Ogrody domów tych graniczyłyby, gdyby względy haremowe nie nakazywały na linii granicznej, co mogłaby być spólną, poprowadzić uliczki śród dwóch murów wysokich, uliczki głuchej i wiecznie pustej, nie służącej bowiem ani się nadającej do komunikacji żadnej. Gdyby mur był spólny, pasza mógłby uwieść którą z kobiet mułły lub też mułła przysłużyć się w sposób ten paszy. Dla odwrócenia więc możliwości wypadku podobnego, przez przezorność wzniesiono dwa mury i rozdzielono je pasmem gruntu neutralnego, który był wybrukowany — w przypuszczeniu zapewne, że tamtędy ludzie będą chodzili — lecz zarósł trawą i chwastami i służył za pole popisów jaszczurkom, wylęgającym się tam w obfitości wielkiej i okrywającym kolejno to mur ogrodu mułły, gdy słońce znajdowało się na wschodniej połowie-

nieboskłonu, to znów mur ogrodu paszy, gdy przechodziło na połowę zachodnią. Psy nawet na uliczce tej się nie gnieździły, tak dalece pustką trąciła.

Ogrody przy domach tureckich stanowią część integralną haremów i jak do haremu, z wyjątkiem pana i rzezańców, wejść nie wolno nikomu, co do męskiej rodzaju ludzkiego polowy należy, tak samo wejść nie wolno i do ogrodu. Dlatego ogrody otaczają się murami wysokimi; kiedy zaś takowych wznieść wyżej nie można, a jest podejrzenie, że oko czyjeś bądź to z domu sąsiedniego, bądź też z wyniosłości jakowejś sięgnąć może do środka, w razie takim mury sztukują się przepierzeniami z desek, wznoszącymi się w powietrzu na słupach do muru przytwierdzonych. Na murze ogrodowym mułły wznosiło się przepierzenie takie, było bowiem podejrzenie, że pasza z jednego z okien konaku mógłby patrzeć do środka ogrodu mułły i cudzołożnym okiem dotykać żon jego. Mógłby, ”gdyby chciał. Czyżby chciał?

Hadżi-Mustafa pasza był poważny i stateczny; tytuł „hadżi” — pielgrzyma do grobu proroka — nosił godnie, szanował zakon, miał jednak wadę, „bo któż jest bez wady?” — czuł w sobie pociąg wielki do płci niewieściej i gdyby jeno tak mógł, jak nie mógł, to harem jego, jeśliby nie przewyższał sułtańskiego pod względem doboru pereł z oczami błyszczącymi i z warkoczami długimi, to by się mu równał niezawodnie. Dochody jednak za zbyt szczupłe z paszaliku nie pozwalały mu na tego rodzaju godziwe przyjemności. Musiał się ograniczać we względzie tym i poprzestawać na dwóch tylko żonach i sześciu odałykach, rzadko odnawianych nabytkiem młodym a powabnym. Nie starczyło mu na to, po prostu a krótko powiedziawszy. Starych niewiast nie oddalał, bo, wedle zakonu, musiałby je w posagi zaopatrywać; nowe rzadko kupował, bo nie miał za co. Z tego powodu podejrzewano go o skłonność do cudzych żon — skłonność, o której mułła-Jusuf wiedział i przeciwko której podsztukował mur deskami wysoko, wysoko.

Spoglądając na deski te mułła-Jusuf uśmiechał się złośliwie.

Mułła pod względem finansowym stał lepiej aniżeli pasza. Najprzód, nie miał wydatków takich, po wtóre, jako sędzia płatny przez strony, posiadał dochody znaczne, które pomnażał za pomocą wypożyczania pieniędzy na lichwę. Płynęły

mu więc pieniądze niby woda i dawały możność utrzymywania haremu na stopie godności jego wysoki j odpowiedniej. Co lat parę w gineceum jego pojawiała się gwiazdka nowa, wymieniona za kies kilka, leżących zawsze w skrzyni jego w pogotowiu. Kupcy, gdy z towarem tym do Białogrodu przybywali, najpierwej do basz-hodży się zgłaszali, znając gusta i stan kasy jego.

Nie tylko więc względy natury politycznej różniły dwóch tych dostojników wysokich, podzielających władzę nad Serbią. Różniły ich względy i inne jeszcze, jeśli nie równie ważne, to równie drażliwe. Pasza miał do mułły pretensją, że mu sprzed nosa niewolnice najpiękniejsze chwyta, płacąc z góry, gotówką i bez targu długiego; mułła miał paszę w podejrzeniu, że dobro jego grzeszną myślą ściga i występnym okiem splami. Dlatego to, jako też i dla względów politycznych, ten ostatni pozostawał w ścisłym i nieustannym porozumieniu z Paswanem-Oglu i z wygnanymi jańczarami. Utrzymywał z nimi stosunki tajemne za pośrednictwem ajentów i wysłańców, krążących ustawicznie pomiędzy Białogrodem a Widdyniem.

Ze strony swojej hadżi-Mustafa wiedząc o istnieniu knowań albo raczej domyślając się takowych, oddziaływał przeciwko onym, jak mógł. Nakazał jak najściślejszy w przystani dozór; wydelegował urzędnika osobnego, biegłego nie tylko w pisaniu, lecz oraz w czytaniu, do rozpatrywania się w teskierach, bez których nikogo do miasta wpuszczać nie pozwalał; zakazał jak najsurowiej wychodzić na ulice po zachodzie słońca; sam  osobiście doglądał wart w bramach i zamykania takowych w  godzinie oznaczonej; słowem, zarządził czujność i baczność jak największą, wskutek których więzienie miejskie zapełniało się regularnie nocy każdej i wypróżniało się poranka każdego, z powodu że w sieci, jakie zaptije zarzucali, nie imała się żadna ryba gruba. Tak się działo zwykle. Niekiedy atoli udawało się dostać osobistość cuchnącą Widdyniem. Cóż jednak? Pasza stawiać ją musiał przed mułłą, ten zaś nie znajdował na niej winy żadnej.

Razu pewnego, gdy słońce miało się ku zachodowi, hadżi-Mustafa zwyczajem swoim pojechał konno do bram miejskich, zwiedził wszystkie i powracając zoczył z daleka człowieka -wchodzącego do twierdzy przez most zwodzony. Nie było w tym nic dziwnego ani nadzwyczajnego. Otwarta do słońca

zachodu komunikacja pomiędzy twierdzą a miastem pozwalała każdemu wchodzić i wychodzić. Słońce jeszcze nie zaszło było. Co jednak paszę zafrapowało, to to, że znając każdego mieszkańca twierdzy, poznał, iż człowiek ów jest obcy, wchodził więc po to, ażeby wejść i wyjść. Za chwilę jednak wychodzić już nie będzie można, z powodu że się bramy zamkną. Wnet więc strzeliło mu w myśli zapytań kilka:

— Co to za jeden?... Po co i do kogo idzie?... Gdzie i jak będzie nocował?..

Mógłby ciekawość zaspokoić natychmiast, gdyby człowieka tego idącym za sobą zaptijom przytrzymać kazał. Pomyślał sobie jednak:

— Skłamie i wywinie się...

Nie spuszczał go więc z oka, jadąc za nim z daleka. Nieznajomy udał się wprost do domu basz-hodży.

Pasza zębami zgrzytnął.

—”Czekaj jednak... — rzekł do siebie. — Bakałym...

Powróciwszy do konaku wezwał do siebie dwóch zaptich, na których spryt i wierność liczył najwięcej, i taki dał im rozkaz:

— U basz-hodży nocuje obcy jakiś... Tego obcego macie pojmać i do mnie przyprowadzić...

— Ewet, effendim... — pokłonili się i wyszli. Nazajutrz rano, jak tylko pasza z haremu do salamliku

wyszedł, pierwszym, kogo ujrzał, był jeden z zaptich.

— Cóż?..

— Jest...

— Tak rano?.. Wyszedł więc, jak tylko słońce zaszło?..

— Wyszedł w nocy... My za nim... Spuszczał się ścieżką wprost do Dunaju, gdzie na niego łódź czekała... Ujęliśmy go na samym brzegu...

Pasza oczy szeroko w zdumieniu otworzył.

— Wiemy, kto on... — dodał zapti.

— E?.. — zapytał pasza.

— Guszanc-Ali...

— Uuuch!.. — odezwał się hadżi-Mustafa tonem, w którym tłumiona brzmiała radość. — Czy tylko on?..

— On, effendim... Któż by go nie poznał?!.. Zresztą, nie zapiera się imienia swego...

— Czy mówił co?..

— Mówił... Przeklinał ciebie, effendim... Powiadał rzeczy takie, których nie śmiałbym powtórzyć przed tobą...

— Co za rzeczy?..

— Powiadał... powiadał... hm... Nie mógł zapti wykrztusić.

— Nu, gadaj...

— Powiadał, effendim... po-o-wiadał...

— Lżył mnie, co?..

— Gorzej... Naśmiewał się z ciebie...

— Cóż mówił?...

— Mówił... — odchrząknął zapti i rzekł rezolutnie: — effendim, ja ci tego nie powtórzę!...

— A on, jak myślisz, powtórzy mi to w oczy?... — zapytał pasza.

— Seri bilir, effendim... Zdaje się jednak, że powtórzy...

— Czy wie kto o pojmaniu jego?...

— Nikt z wyjątkiem nas dwóch i rzezańców twoich... Dla gadania jego nie chcieliśmy go do apsu prowadzić...

— Dobrzeście zrobili; będziecie bakczysz mieli...- Przyprowadzić mi go tu...

Salamlik w konaku, jak wszystkie w Turcji izby przeznaczone do przyjmowania gości i dawania audiencji, dzielił się na dwie połowy, barierą drewnianą przegrodzone, jedne od drzwi wchodowych, drugą w głębi, podniesioną na stóp parę nad pierwszą. Ta ostatnia, wysłana kobiercami i zaopatrzona w dywany, służyła do przyjmowania gości dystyngowanych. Wchodziło się na nią po schodkach, których deptać nie śmiała noga pospólstwa, przypuszczanego przed oblicze sułtańskiego namiestnika. Musiało ono stać bosymi na podłodze nagiej nogami. Pospólstwo zrzucało obuwie za drzwiami, ludzie średniej wartości przed schodkami, ludzie bardzo dystyngowani nad schodkami przy barierze.

Hadżi-Mustafa, oczekując na przybycie jeńca, usiadł na dywanie, klasnął w dłonie i rzezańcowi czarnemu, który na klaśnięcie w bocznych ukazał się drzwiczkach, rozkazał podać sobie czubuk z kawą i przywołać Derwisz-beja. W chwilę później weszło jeden za drugim ludzi czterech: czubukdżi z  cybuchem i podstawką mosiężną, ateszdżi z rozżarzonym w szczypcach węglem, kawedżi z tacką mosiężną, na której w małej filiżaneczce niósł odrobinę kawy czarnej z nakipiałym na wierzchu brunatnym kajmakiem, i człowiek młody,

widny, przystojny, ozdobiony mszącym  się mu na wardze zwierzchnie] czarnym wąsem i ubrany w strój turecki, okrywający malowniczo postać jego szykowną. Trzej pierwsi cofnęli się tyłem do drzwi i znikli, czwarty pozostał. Pasza powitał go uśmiechem i lekkim głowy skinieniem. Młodzieniec poufale zbliżył się i, zająwszy na dywanie miejsce obok hadżi-Mustafy, zadał mu zapytanie następujące:

— E, ojcze, ne war ne jok, że mnie tak rano do siebie wezwałeś?..

— Co byś zrobił, gdyby ci Guszanc-Ali w ręce wpadł?.. — odparł pasza.

— Guszanc-Ali?... bulukbasza kirdżalich?... ten sam, co idzie barabar z jańczarami i służy za psa Paswanowi-Oglu?

— Ten sam...

— Kazałbym go wbić na pal i poczekawszy, aż na palu skona, odjąć mu głowę, którą bym Paswanowi-Oglu posłał

— Czy myślisz, że byłoby to dobrze?..

— Ach! na brodę Mahometa!.. cóż lepszego zrobić można? Ale dlaczegoż, ojcze, pytasz mnie, o to?...

— Dlatego, że mam Guszanca-Ali w ręku. Młodzieniec, który, jak z rozmowy widzimy, był synem

hadżi-Mustafy, szeroko otwartymi a zdziwieniem tryskającymi oczami w oczy ojcu się wpatrzył.

— Guszanc-Ali?... — rzekł.

— Ujrzysz go za chwilę...

Jakoż zanim pasza wyraz ostatni wymówił, próg salamliku przekroczył człowiek wzrostem niewielki, ale krępy, barczysty, grubokościsty, płaskonosy, twarzy szerokiej, ust wielkich, oczów małych, czoła niskiego i zarostu na twarzy w rudawy wpadającego. Ręce miał w tył powrozem ściągnięte, łokieć do łokcia, tak mocno, że mu się od tego odzież na piersi rozeszła i pokazywała się spod koszuli pierś gęstym pokryta zarostem. Zaptije szli za nim; jeden trzymał w garści powróz, idący od rąk związanych, drugi pistolet z kurkiem odwiedzionym.

Guszanc-Ali, przekroczywszy próg bez zrzucenia przed takowym obuwia, skierował się wprost na schodki i byłby na nie wszedł, gdyby go był zapti powrozem nie szarpnął i nie przytrzymał.

— Co!.. — krzyknął odwracając się i brwi groźnie marszcząc. — Miejsce twoje tu, pezewenku! to ty zostań; moje... tam...

Rzutem głowy na dywan ukazał. Zaptije pytającymi na paszę spojrzeli oczami. Hadżi-Mustafa odpowiedział skinieniem, nakazującym zatrzymanie więźnia przed barierą.

— Hadżi-Mustafo! ej, hadżi-Mustafo!... — odezwał się ten ostatni tonem, w którym brzmiały politowanie i drwiny. — Ja bym się z tobą obchodził inaczej, gdybym był na twoim, a ty na moim miejscu; posadziłbym cię na dywanie; poczęstowałbym cię tatły, od których byś sobie palce oblizywał; podałbym ci czubuk i kawę; powiedziałbym ci przed tym wszystkim salam a po wszystkim urułah na drogę do raju, dokądbym cię posłał, wiedząc z góry, iżbyś tam nie trafił...

Pasza wysłuchawszy cierpliwie słów powyższych odrzekł z flegmą iście wschodnią:

— To dobrze, że wiem, jakbyś się ze mną obszedł... Nie to mnie jednak obchodzi... Chciałbym, żebyś mi powiedział: po coś do Białogrodu przyszedł?..

— O, paszo-effendim, rozumny i potężny!.. Czyż nie wiesz po co?. Nie przyszedłem po skarby twoje, wiem bowiem, że w skarbcu twoim myszy się gnieżdżą...

— Po cóż więc?..

— Nie przyszedłem po kobiety twoje, bo brzydzę się niewiastami, co trzech par nie warte...

— Po cóż więc?..

— Nie przyszedłem po wiernych ci spajów i zaptich, boby na nic się nie przydali rycerze, co od połysku broni palnej głowy jak strusie chowają...

— Po cóż więc?... — powtarzał pasza tonem jednym, spokojnie i powolnie, podczas kiedy siedzący obok syn mienił się na twarzy niby obraz cudowny.

— Nie przyszedłem po synka twego, bo wiem, iżbym mu przykrość wielką wyrządził, gdybym go od kądzieli oderwał...

Na te słowa młodzieniec z miejsca skoczył i kułaki zacisnął.

— Psss... — odezwał się hadżi-Mustafa rękę wyciągając i gestem syna do zachowywania się spokojnie przynaglając. — Siadaj albo cię precz wyślę...

Młodzieniec usłuchał. Guszanc-AIi prawił:

— Gdy się niewieściuch ten porwał, wydało mi się, że to dziewczyna za chłopca przebrana, że skoczy na mnie i będzie mi pazurami po twarzy drapała... Czemużeś ją... ach! nie... jego, paszo-effendim, powściągnął?...

Hadżi-Mustafa nie odpowiadając na zapytanie ostatnie i nie zważając na słowa, co je poprzedziły, powtórzył swoje:

— Po cóż więc przyszedłeś?..

— Jak to?... czy jeszcze nie wiesz?... E, bilirsen... Chyba że chcesz ż ust moich własnych usłyszeć wyznanie jako dowód pokory mojej... Dobrze więc, wyznam, powiem... Przyszedłem po to, paszo-effendim, ażeby się tobie dać złapać...

— E, ii... — odparł pasza. — Niech i tak będzie...

— Czemu ty mnie jednak na dywanie nie sadzasz?.. — podchwycił Guszanc-Ali. — Czy dlatego, że tatły w komorze nie masz?..

— Nie, ale dlatego, żeś zbój, rabuś i złodziej...

— Cha, cha... nie zbój to, nie rabuś i nie złodziej ten, co ma pod sobą wojska więcej jak ty a dukatów w skrzyni tyle, żeś ty kupy takiej złota w życiu swoim nie widział nigdy...

— E, ii... — powtórzył pasza. — Czok ii... Odpowiedzże mi na jedno zapytanie jeszcze...

— Pytaj...

— Dlaczego w grodzie nocować nie chciałeś?..

— Dlatego, że gdybym do dnia doczekał, to zaptije twoi, co jak sowy od słońca ślepną, nie złapaliby mnie i ty nie miałbyś uciechy widzenia, jak Guszanc-Ali po śmierci wygląda...

— Hm!... — mruknął pasza r zamyślił się nie zwracając najmniejszej uwagi na zuchwałą, wyzywającą gadaninę, w której więzień nie ustawał ani na chwilę.

Zamyślenie paszy trwało minut kilkanaście, aż znudzony snadź nim Guszanc-Ali zapytał:

— E, potężny i mądry paszo-effendim, powiedzże mi już raz, jaki mi przeznaczasz śmierci rodzaj?...

— Żadnego...

— Chcesz mnie zapewne w apsie gnoić?...

— Bynajmniej...

— Cóż więc?..

— Oto co: odeślę cię na łodzi pod strażą do granicy i u ujścia Timoka na brzeg wysadzić każę, ażebyś sobie poszedł

dalej wolno i przyszedłszy do Widdynia pokłonił się ode mnie Paswanowi-Oglu...

Usłyszawszy słowa te, bulukbasza kirdżalski zapomniał języka w gębie i — rzecz dziwna — zbladł bladością przestrachu. Rzecz ta jednak dziwną się wydaje na pozór tylko. Zuchwalstwo Guszanca-Ali nie było wynikiem odwagi prawdziwej, wrodzonej, ale pewności śmierci. Wobec pewności tej, która mu się nieuniknioną wydała, postawił się, w mniemaniu własnym, w położeniu człowieka nie mającego już do stracenia nic. Gdyby przypuszczał, iżby prośba co pomogła, byłby prosił, byłby się upokorzył. Nie przypuszczając jednak możliwości wyjścia innego jeno śmierć, nadrabiał miną, głuszył zuchwalstwem bojaźń w duszy i dopiero się zląkł, gdy powód obawy przeminął, a pozostała na miejscu onego myśl, że zginąć by był mógł. Zbladł, powiedzieć coś chciał, lecz. mu język posługi odmówił, nogi pod nim drżały. Pasza na zaptich skinął i rzekł:

— Odprowadźcie go do apsu; dajcie mu jeść i pić; przygotujcie łódź i nikomu o tym, co zaszło, nic nie powiadając, odwieźcie go za granicę paszaliku...

Stało się rozkazaniu hadżi-Mustafy zadość. Gdy jednak więzień za drzwiami znikł, Derwisz-bej powściągnąć nie zdołał w sobie wykrzyknika zdumieniem nabrzmiałego:

— Ojcze!...

— Czy cię to dziwi, żem nie poszedł za radą twoją?...

— Dziwi mnie, żeś wolno tygrysa tego puścił...

— Tygrysa tego zastąpiłby inny, gorszy może... — Ależ on cię lżył!.. Ależ on tobie urągał!..

— Gdyby nie lżył i nie urągał, wspaniałomyślność moja połowę by wartości straciła... Tak zaś pójdzie jako próba... Może się tygrys ułagodzi, a przy tym komszija pretekstu do zaczepki mieć nie będzie... Rozumiesz?...

ROZDZIAŁ SIÓDMY

OJCIEC I SYN

Obejście się z Guszancem-Alim maluje nam hadżi-Mustafę lepiej aniżeli opisy wszelkie wykazując jak na dłoni grunt charakteru dostojnika tego, nie bardzo — dodajemy tu nawiasem — pomiędzy Turkami niepospolitego. Gruntem tym była cierpliwość z powściągliwością połączona, zaleta ułatwiająca ludziom panowanie nad sobą. Turek kipi nieraz wewnętrznie i tego po sobie poznać nie da. U niektórych przeradza się to w dysymulacją, która wsławiła ich mężów stanu. Tureccy ministrowie i ambasadorowie byli i dziś nawet jeszcze są mistrzami w dyplomatycznym fachu. A i Mustafą paszą nie inne jeno dyplomatyczne powodowały względy, obrachowane na to, ażeby Paswanowi-Oglu, który stawiał się jako wiary zagrożonej obrońca, jako protektor jańczarów pokrzywdzonych i dobroczyńca kirdżalich prześladowanych, nie dawać niesłusznego nawet do najechania Serbii pretekstu.

Hadżi-Mustafa tłumaczył to synowi, gdy się drzwi od salamliku otworzyły i próg przekroczył mułła-Jusuf.

Pasza dał Derwisz-bejowi znak jakiś ręką, wskutek którego ten wstał i odszedł

Mułła wstąpił na schodki powoli, zrzucił pantofle obok bariery, odchrząknął, rozpuścił i na dłoni zawiesił trzymany w garści różaniec, -podszedł do dywanu i usiadł na nim powolnie, zerkając spod oka na gospodarza, który siedział nieruchomie jak posąg.

— Salamalelkum... — rzekł przybyły po chwili.

— Alelkumsalam... — odrzekł gospodarz.

Znów po chwili mułła przypodniósł się nieco na siedzeniu, pochylił się trochę ku paszy i powitał go sposobem tureckim, dotykając ręką kolejno piersi, ust i czoła. Pasza odwzajemnił się gościowi powitaniem na powitanie.

Dalej, po chwili, basz-hodża przemówił:

— Hoszgiełdy...

— Safałgiełdy... — była paszy odpowiedź.

— Sawałachajresen, pasza-effendim...

— Sawałachajresen, mułła-effendim...

Pasza w dłonie klasnął. We drzwiach bocznych pojawił się rzezaniec czarny.

— Kawe... czubuk... — rzekł do rzezańca. — Istersen tatły, effendim?... — zapytał gościa uprzejmie.

Zapytany cmoknął, w tył głową rzucił i podziękował, dotykając się palcami od prawej ręki do swoich piersi, ust i czoła.

Nie upłynęła minuta, weszło do izby trzech ludzi: czubukdżi z cybuchem i podstawką mosiężną, ateszdżi z węglem w szczypcach, kawedżi z kawą na tacy.

Mułła wziął ręką jedną cybuch, drugą filiżankę; pociągnął z filiżanki, zaciągnął się z cybucha i wypuszczając dym gębą i nosem, rzucił z ust zapytanie:

— Co jest, a co nie jest (ne war, ne jok)?..

— Hycz jok... — odpowiedział pasza. — O nowiny nie tobie mnie, ale mnie ciebie pytać...

— Co ja wiedzieć mogę!...

— Człowiek mądry, w pisaniu jak ty uczony, wie z ksiąg,. co było, co jest i co będzie...

Mułła nie chciał czy nie mógł temu w oczy mu ciśniętemu a trochę przesolonemu komplimentowi zaprzeczyć. Przyjął go bez mrugnięcia powiekami i rzekł:

— Wiem, że zaptije pojmali dziś w nocy człowieka... prawowiernego... — dodał z przyciskiem niejakim.

— Pojmali... — odrzekł pasza obojętnie i od niechcenia.

— Cóż z nim robić zamyślasz?..

— Namyślam się właśnie; może mu łeb odciąć każę...

— Bez sądu?...

— Któż go sądzić ma?.. Wiesz, effendim, u kogo on spędził czas od namazu ostatniego do połowy nocy?..

— Tego nie wiem... — odpowiedział mułła stanowczo i z krwią tak zimną, że aż pasza drgnął lekko, nie zmieniając jednak ani trochę wyrazu twarzy. — Pojmano go nad Dunajem, w miejscu od pomieszkań wszystkich, jakie są w grodzie, o przepaść całą oddalonym......

— Na które on zaszedł ścieżką — kończył pasza — a na ścieżkę wydostał się przez plac mimo dżamii, a na plac wyszedł z drzwi domu twego, mułło-effendim...

— Paszo!... — podchwycił szafarz sprawiedliwości i przedstawiciel prawdy. — Coś ty powiedział?... Cofnij wyrazy te, zapomnij o nich i oby ci Ałłach nie przypominał ich na sądzie ostatecznym!... Paszo-effendim, zgrzeszyłeś!...

Hadżi-Mustafę zdziwić musiało bezczelności tyle; nie okazał jednak zdziwienia po sobie.

— E, effendim... — rzekł — nie spierać się mnie z tobą... Ale i tobie do tego nic, jaki pojmanemu dziś w nocy kysmet wypadł...

 — Tak, paszo... Ja też tylko, stając w obronie prawowiernych, bronię wiary...

— Wieszże, kto to taki?...

— Guszanc-Ali...

— On tu, w konaku... Ponieważ nie widziałeś się z nim, więc gdy mi to zmartwienie uczynisz, że mnie opuścisz, zajdź do apsu i przemów do niego słów parę rozumnych... On ci sam powie, jaki go czeka los, tylko, proszę cię, effendim, nie rozgłaszaj tego, co się stało... Do niczego jest to, czym sobie ludzie zęby wycierają... A tymczasem zechcesz mnie może uszczęśliwić i przyjąć ode mnie biras tatły i biras su... e?...

Cmoknął mułła odmownie i podziękował serdecznie. Zdaje się jednak, że ofiarowane przez paszę konfitura i woda wielce by mu się przydały, z powodu że mu fatalnie w gardle zaschło. Pasza zwrócił rozmowę na inny przedmiot; rzucił frazesów kilka, basz-hodża mu odrzucił; w końcu fen ostatni, uczyniwszy zadość wszystkiemu, czego wymaga etykieta turecka, drobiazgowa bardzo, opuścił salamlik paszowski i udał się wprost do apsu.

Bulukbasza kirdżalski spał smacznie na słomie.

— A!.. — zawołał mułła. Na próżno.

— Guszanc-Ali... a, Guszanc-Ali!...

Wołanie było daremne. Noc bezsenna, spędzona w drugiej połowie na nastrajaniu ducha do przyjęcia śmierci, jak przystało na człowieka, co życie bliźniego miał za nic, znużyła więźnia i usposobiła go do snu kamiennego. Mułła Jusuf nogą go kopał i ręką szarpał, i musiał to powtarzać długo, zanim ten oczy otworzył.

— Chaaa... — ziewnął szeroko.

 Zerwał się na nogi i głową wstrząsnął, usiłując otworzyć powieki, które mu zlepły, a których przetrzeć nie mógł mając ręce związane.

— Spałeś tak twardo...

— Co?... już?... — zapytał kirdżali. — A?... to ty, mułła-effendim?.. Cóż?... hę?...

— Co ty myślisz?...

— Co ja myślę?... A ja właśnie zapytać chciałem ciebie: co myślisz ty?... Ja bowiem, ja... nie myślę nic... Przypominam sobie; myślałem; i kiedy przed tym półgiaurem, co dla tego tylko giaurem całym nie jest, że odbył pielgrzymkę do grobu proroka, mianuje się hadżim i ma prawo jeździć na białym koniu z malowaną na czerwono grzywą i z malowanym na czerwono ogonem, kiedym przed nim stanął, to to, com namyślał, było jak woda, a język mój jak młyn; spuściłem wodę, młyn pytlował, pytlował, aż ten półgiaur słówkiem jednym gębę mi zamknął... zgłupiałem... E? cóż więc myślisz, mułła-efiendim?...

— Myślę, co by to być mogło za słówko takie...

— Hadżi-Mustafa życie mi darował...

— Na to, żeby cię do śmierci w apsie trzymać... — Nie... Na to, aby mnie Dunajem spławić...

— W worku, z kamieniem u nóg...

— Na łodzi, pod strażą dwóch zaptich, którzy mnie u ujścia Timoka na brzeg wyrzucą...

Mułła głową powoli na prawo i na lewo kiwał i za każdym pochyleniem cmokał.

— Zapewne zobowiązał cię do czego...

— Do niczego... Polecił mi, żebym się Paswanowi-Oglu od niego pokłonił, zresztą nic... Darował mi życie,  o którem go nie prosił... Stawiałem się mu jak kot wściekły, a on... na!... życie mi darował... I cóż ty o tym myślisz?...

— Myślą, że darowizna taka jednej dziurawej pary nie warta... Tfu... — splunął mułła.

— E?... — zapytał bulukbasza tonem wątpienia.

— Czego pragniesz, o to prosisz; jeśli ci zaś dano, o coś nie prosił, to jest to durnica, za którą się nie należy wdzięczność żadna... Hadżi-Mustafa darował ci życie, ażeby cię na durnicę złapać... Postąpił z tobą, jak się z głupcami postępuje...

Guszanc-Ali żachnął się, brwi zmarszczył i rzekł:

— Hę... phi! Ty wiesz... Ty w księgach siedzisz i zakon proroka tłumaczysz... A mnie się już po głowie snuło odwdzięczyć się mu, oddarować się...

— Jak?... — zapytał mułła.

— Wrzucić mu perłę do haremu... i począłem był rozmyślać, jak i skąd ją dostać, alem zasnął...

— U!... — mruknął mułła i ręką machnął. — Jeżeli chcesz być pereł łowcem, to bądź nim, ale nie bądź marnotrawcą i pamiętaj, że perły dają się takiemu tylko, co posiada w skrzyni kiesy złota pełne... Ale mniejsza o to... Wracasz więc, jakbyś z własnej wracał woli?...

— Wracam...

— I pamiętasz wszystko, com ci mówił?...

— Czemużbym pamiętać nie miał...

— To szczególnie, że w Stambule starają się w dywanie o wyrobienie dla paszy serbskiego rozkazu rozbrojenia rajów... Starają się o to, mam wiadomości pewne, i jest pewność wszelka, że rozkaz ten wydany zostanie... Dotychczas na to, że raja oręż nosi, patrzano przez palce, spuszczając się na domyślność hadżi-Mustafy, że on powoli takowy z rąk jej wytrąci; lecz poszły do Stambułu doniesienia, że hadżi-Mustafa o tym ani myśl... Powiedz więc Paswanowi-Oglu, że dobrze by było tak czas wymiarkować, ażeby skorzystać z momentu, kiedy irade sułtańska w drodze będzie do Belgradu... Rozumiesz?...

— Czy rozumiem, nie wiem, powtórzę jednak od słowa do słowa...

— Powtórzysz?...

— Powiedziałeś mi to wczora razy dziesięć najmniej, dziś zaś raz jedenasty, toć miałbym chyba głowę z kapusty, gdybym choć słówko jedno zapomniał. Rozumiecie do mnie nie należy, to rzecz Paswana-Oglu.

— Tak... no... więc, dobrej drogi!... niech cię Ałłach prowadzi...

— Gdybyś przynajmniej wyprosił u hadżi-Mustafy, ażeby mi ręce rozwiązać kazał...

Basz-hodża nic na to nie odpowiedział. Wyszedł z więzienia i udał się do dżamii, gdzie w tej właśnie chwili rozlegało się z minaretu żałośliwe muezzina wołanie: La illah ii ułłah en Mohammed resul ułłach, wzywające wiernych do czynienia namazu drugiego. Wierni flegimatycznie brali się do modlitwy. Jedni zmierzali do dżamii, drudzy odbywali umywanie przy studniach, inni zatrzymywali się na drodze, rozścielali chustkę od nosa na ziemi, zrzucali przed nią pantofle, stawali na niej bosymi nogami i, zwracając się obliczem na wschód, rozpoczynali z Allachem rozmowę z całą przepisową formalnością: ze wznoszeniem oczu i dłoni do góry, z klękaniem i pochylaniem czoła do ziemi, z naginaniem dłoniami uszów naprzód, z minami podobnymi do tych, za pomocą których wszelakiego rodzaju nabożni, poganie i niepoganie, pozyskać usiłują względy tego, którego sądzą być szafarzem wygód doczesnych i szczęśliwości wiecznej. Modlitwa muzułmańska z jednego wypłynęła źródła, do jednego zdąża celu i takie samo ma znaczenie co chrześcijańska, żydowska, gwebrska, szamajska etc. Fundament jej stanowi wiara, a ta ma zwyczaj zawodzenia ludzi, co na niej budują...

Hadżi-Mustafa, pomimo że za giaura uchodził, wierzył jednak i modlił się. Mułła zastał go w dżamii, siedzącego na środku i zatopionego w rozmyślaniu o prawdach odwiecznych, o których świadomości Bóg ludziom przez proroka udzielił. Od paszy daleką była myśl buntowania się przeciwko prawdom tym, uznawanym przez tak wielką mnogość ludzi i podawanym z taką wielką pewnością a z następującą alternatywą: albo wierz — zbawion będziesz, albo nie wierz — czekają cię ognie gehenny. Wolał więc wierzyć, wierzył) i najniesłuszniejszym było posądzanie go o niedowiarstwo, posądzanie opierające się na tym niby, jakoby nie stosował się do przepisów zakonu. Biorąc rzecz ściśle, stosował on się do takowych bardziej i lepiej aniżeli ci co się za prawowiernych mieli, a to przez to mianowicie, że praktykując łagodność i sprawiedliwość względem giaurów, ujmował islamizmowi tej wstrętności, jaką mu nadawali poprzednicy jego, czynił go ponętnym, pozyskiwał dla niego wrogów nawet. Nad

tym pasza rozmyślał modląc się; za punkt wychodni do rozmyślania służył mu Guszanc-Ali.

Postępek jego z Guszancem-Ali odpowiadał wymaganiom dyplomacji, obrachowanej z całą ścisłością matematyczną Dyplomatycznym nawet było zachowanie onego w tajemnicy, rozgłoszenie bowiem wywołałoby nieukontentowanie ze strony rajów, którzy by śmierci Guszanca przyklasnęli byli tak samo, jak przyklasnęli niegdyś śmierci Deli-Achmeta. Wiedział atoli hadżi-Mustafa, że oklaski podobne drażnią umysły, lecz do rezultatów praktycznych nie prowadzą. Rzuciwszy rajom na uciechę głowę Guszanca-Ali dopuściłby się precedensu niebezpiecznego, musiałby im od czasu do czasu rzucać głowy inne, coraz to mniej wyraziste, poświęcać urzędników, kiehajów, komisarzy, poborców, rzucić im głowę basz-hodży, którego nieprzyjaźń nie była dla chrześcijan tajemnicą, i zajść po tej drodze tak daleko, że potoczyć by się musiały i głowy spajów i niemożliwym by się stało załatwienie zgodliwe, delikatnej sprawy zestosunkowania żywiołów muzułmańskiego i chrześcijańskiego, powołanych do istnienia razem, na jednej ziemi, pod jednym niebem, pod berłem jednego i tego samego monarchy. Tajemnica więc miała racją swoją, a racja ta bardzo była ważną.

Pomiędzy drugim a trzecim namazem, to znaczy około południa, łódź była już gotowa, czekała w punkcie odludnym, u stóp urwiska, w tym samym prawie miejscu, którym Guszanc-Ali wymknąć się z twierdzy zamyślał. Zaptije sprowadzili wodza kirdżalich ścieżką stromą, rzucili go w łódź i ta popłynęła z biegiem Dunaju.

— Widzisz więc — mówił pasza do syna — spokojny jestem ze strony Paswana-Oglu, spokojny jestem ze strony rai...

Hadżi-Mustafa wtajemniczał syna w sprawy kraju, którym zarządzał, a to, jak się zdaje, dla widoków tajemniczych, jakie na niego miał. Był to dla Turcji moment historyczny, w którym ona naturalnym biegiem rzeczy, sprowadzającym drogą logiki dziejowej wypadki podkopujące podwaliny sztucznych budowli państwowych, decentralizowała się wskutek zbytecznego neutralizowania władzy najwyższej. Charakter decentralizacji odpowiadał charakterowi centralizacji. Rozpadała się władza absolutna. Paszowie jeden po drugim wyłamywali się z posłuszeństwa. Ali z Janiny panował niepod-

legie nad Albanią, Epirem, Tesalią i Grecją, Achmet-Dżezzar był panem Syrii, Paswan-Oglu nie uznawał na sobą władzy żadnej w Widdyniu, wezyr bośniacki, pasza skadarski uznawali władzę sułtańską o tyle tylko, o ile się im spodobało. Przykłady te nie mogły na Mustafę paszę nie oddziaływać i w umyśle jego nie zaszczepiać nadziei, mającej na celu nie sarnę tylko osobę jego własną, ale oraz i osobę syna, a po synie wnuka, mającej słowem na celu widoki dynastyczne, przedstawiające się z góry jako sposób jedynie praktyczny rozwiązania kwestii serbskiej tak, ażeby i Wysoka Porta zadowolnioną była, i Serbowie powodów do niezadowolnienia nie mieli. Nie chciał on iść w ślady Alego, Achmeta i Paswana: chciał jeno rodowi swemu zapewnić namiestnikostwo dziedziczne, zdobyte godziwie i legalnie, z jednej strony za pomocą przywiązania ludu do swojej i syna swego osoby, z drugiej strony przez pozyskanie zaufania i względów sułtana. Że powodowała nim ambicja, to zaprzeczeniu nie ulega. Trudno jednak było w czasach owych stojąc na czele paszaliku opierać się podszeptom ambicji, wołającej głosem wielkim 'na wielkorządcę każdego z Janiny, z Akki (St. Jean d'Acre), z Widdynia.

Czy Derwisz-bej wchodził w widoki ojcowskie? czy podzielał jego nadzieje? Nie wiemy. Nie wiemy nawet, czy ostrożny hadżi-Mustafa powiadał co synowi o nich. Zdaje się, że nigdy ani wspominał, a tylko rzeczy nastrajał, ażeby zamiar dojrzał naturalnie, jak owoc na drzewie i przedstawił się w końcu jako konieczność nie do uniknięcia. Z tego powodu tytuł srbska majka, przez Serbów mu nadany, cieszył go niewypowiedzianie. Upatrywał w nim zadatek na przyszłość i starał się potęgować zasługi, które mu takowy ściągnęły.- Lepszego jak on namiestnika wymyślić niesposób. I Wysokiej Porcie, i pozostającemu pod zarządem jego narodowi, i jemu nawet samemu było dobrze. Miał spokój — spokój taki, że zdarzało się niekiedy, iż zgromadzony w konaku mizlisz nie miał radzić o czym. Zdarzało się również nieraz, że pasza godzinami całymi siedział w salamliku sam jeden, tonąc w zamyśleniu lub też wpatrując się W deski sterczące na murze opasującym ogród mułły.

Deski te przykrość mu sprawiały, nie dlatego jednak że oczom jego wykradały tajemnice haremowe sąsiada, ale dlatego że przypominały mu harem jego własny, z braków zło-

żony, że mu na myśl przyprowadzały niedostatek, w jakim się znajdował, który nie dozwalał mu nie tylko czynić zadość gustom własnym, ale jeszcze ożenić i odpowiednio zainstalować syna, kipiącego zdrowiem i młodością. To ostatnie frasunkiem duszę jego napełniało. Nie było jednak na to rady, jedyna bowiem, jaka się nastręczała — obdzieranie rajów — przejmowało go wstrętem ”takim, że wolał syna poświęcić aniżeli ręce brukać i sumienie gwałcić. Z tym się przed synem nie taił.

— Nie miej ty — powiadał mu nieraz — mnie za złe, że ci seraju nie daję... Nie chcę ci na wiano krzywdy ludzkiej dawać...

Derwisz-bej z twarzą uśmiechniętą a sercem wesołym przyjmował to tłumaczenie się ojcowskie.

— Nie łam tym sobie głowy, ojcze... — odpowiadał. — Czy to mi źle pod dachem twoim?...

— Dobremu wszędzie dobrze, synu kochany... — mówił ojciec. — Dlatego też, żeś dobry, żeś uległy, że rodzica szanujesz i położenie jego uwzględniasz, smutno mi, że nie jestem w możności przyprowadzić do skutku zamiaru pewnego, siedzącego mi tu...

Tu palcem sobie na czoło kazał.

— Jakiego?...

— Gdybym ci mógł seraj urządzić, to dałoby się może do seraju twego wprowadzić perłę taką, jaka nawet w sułtańskim nie świeci haremie...

— I, nie myśl o tym, ojcze...

Taka w materii tej — ze strony człowieka młodego i Turka przy tym — obojętność miała w sobie coś nienaturalnego. Mustafę paszę byłaby niezawodnie nienaturalność ta w oczy uderzyła, gdyby obojętność syna nie przypadała do miary stanu interesów jego majątkowych. Przyjmował więc ją za dobrą monetę i Bogu dziękował za dziecko nie sprawiające mu kłopotów najmniejszych. O przyszłości przeto myślał:

— Tak będzie, jak Bóg da...

Budował nadzieje swoje na podstawach niepewnych bardzo: na wdzięczności u spodu i na sprawiedliwości w górze — i do chwili spełnienia takowych, chwili, której określić bliżej nie umiał, odkładał instalacją syna na gospodarstwie własnym, tymczasem zaś trzymał go przy sobie w funkcji czeladnika, doskonalącego się w rzemiośle rządzenia.

Derwisz-bej szedł ojcu w ład w każdym względzie; w jednym tylko, w tym właśnie, w którym obojętność jego zadziwiającą się wydawała, podobnym był do cichej wody, co brzegi rwie.

Młody bej nie był bynajmniej obojętnym na wdzięki niewieście; nie był atoli łakomy na nie, wzorem spółwyznawców swoich. Miał w duszy swojej coś poetycznego i rycerskiego, usposabiającego go do miłości idealniejszej aniżeli ta, jaka się w świecie muzułmańskim praktykowała. Co więcej — młody bej kochał; kogo? — ideał. Na zapytanie to odpowiedzieć inaczej niesposób. I on sam nie mógłby innej dać odpowiedzi, przedmiot bowiem miłości jego przedstawiał się mu w wyobraźni pod postacią hurysy wyjętej żywcem z Koranu; w rzeczywistości zaś  okrywała takowy feredżie od głowy do stóp i osłaniał jaszmak, spod którego wyglądała para błyszczących, płomienistych, ogniami jakimiś strzelających, jak węgiel czarnych, jak bezdnia głębokich oczów.

Derwisz-bej nie znał tej, którą kochał — nie widział jej w życiu nigdy. Słyszał jednak jej głos, który mu w uchu dzwonił pieśnią słowiczą, czuł na ręce swojej dotknięcie jej dłoni, dotknięcie miękkie i ciepłe, od którego mu, na wspomnienie samo, po ciele całym ognista przebiegała iskra i zostawiała po sobie słodkie, rozkoszne łechtanie.

Osobliwość tę opowiedzieć należy.

Było to święto Bajramu.

W czasie Bajramu jest moment jeden, w którym oko nad kobietą wschodnią czuwające odwraca się od niej i pozostawia jej wolność absolutną. Niewolnica, za kratą urodzona i za kratą wychowana, na kroku każdym dozorowana i na kroku każdym powściągana, nie umie z wolności tej korzystać. Moment mija i ona wraca bez żalu do klatki złoconej, nie wiedząc nawet, że miała chwilkę swobody.

Było to w święto Bajramu. Dżamie świeciły się od dołu do góry; na bramach i budowlach publicznych gorzały lampy różnobarwne; twierdzę oświecały od chwili do chwili ognie bengalskie; na Dunaju palono ognie sztuczne. Tłumy ludu tłoczyły się na placach i wałach, przypatrując się świetnej iluminacji i napełniającym powietrze hukiem i połyskami migotliwymi racom, rakietom, gwiazdom, słońcom, bukietom, kołom i fontannom ognistym.

W tłumie znajdował się i Derwisz-bej, zapatrzony i zasłuchany w te cuda, powtarzające się raz w rok tylko.

— Miły... — zadzwoniło mu w uchu.

Obejrzał się. Zdawało się mu, że nikt ze stojących obok niego mężczyzn i kobiet nie mógł wyrazu tego wymówić bez zwrócenia na siebie uwagi.

— Miły... — odezwał się głos ten sam po niejakim czasie. Tym razem Derwisz-bej spojrzał do góry, wydało mu się bowiem, jakoby wyraz ów z powietrza wprost mu w  słuch spłynął. W górze, na pogodnym nieba szafirze, iskrzyły się gwiazdy wszystkie. Iskrzyły się, migotały, pełgały i milczały.

— Dziwna rzecz... — rzekł młodzieniec sam do siebie. — Miły... — zadzwonił głos po raz trzeci.

 Derwisz-bej brwi zmarszczył. Obejrzał się dokoła po raz wtóry i oczy jego spotkały się z parą oczów jasnych, czarnych, dużych, gaszących sobą blaski i światła wszystkie, które tę noc bajramową podobną dniowi czyniły. Zgasiłyby one i światło dzienne, pomimo że przysłaniał je jaszmak, nasunięty nad brwi w dwa podłużne, smukłe, od białego jak marmur czoła hebanową barwą odbijające łuki. Spotkał oczami swoimi oczy te i wzroku od nich oderwać nie mógł. Biła z nich potęga jakaś pociągająca.

Potęga ta przykuła najprzód wzrok młodzieńca do postaci niewieściej w tłum wmieszanej, następnie pociągnęła go za postacią tą, która się usuwała powoli, z ciżby gęstej szła w rzadszą, ze światła w półświatło, z półświatła w półcień, w półcieniu przybrała na się kształty jakieś fantastyczne, jakby sama cieniem była, zatrzymała się na chwilkę, pochwyciła młodego beja za rękę, pobiegła przodem — i stanęła.

Pierś jej wznosiła się oddechem krótkim a prędkim, wskutek zapewne zmęczenia płuc biegiem szybkim, a może wskutek wzruszenia albo też, co się najprawdopodobniejszym być wydaje, i zmęczenia, i wzruszenia zarazem. Tak upłynęło chwil parę. Westchnęła raz i drugi. Rozwinęła jaszmak, rozpięła feredżie — wionęło od niej wonią jaśminu; rysów jednak jej oblicza ciemność widzieć nie dawała; postać zaś jej na tle nocy zarysowała się na kształt sennego widziadła, które fantazja stwarza i w uroki ubiera. Trzymała dłoń beja w ręku, cisnęła ją mocno.

— Kocham ciebie!... — rzekła albo raczej cisnęła z ust te wyrazy, jak się ciska kula z broni palnej.

Puściła dłoń młodzieńca, cofnęła się i znikła, jakby się w powietrzu rozwiała.

Derwisz-bej poskoczył za nią. Puścił się pędem w kierunku, w którym wydało mu się, że pobiegła, i oparł się o parapet wałów fortecznych; puścił się wzdłuż wałów i o mało się nie rozbił uderzywszy się piersią o działo, wsunięte wylotem w ambrazurę i spoczywające tułowiem na lawecie o małych kółkach; zwrócił się w kierunku przeciwnym, zwolnił kroku, rozglądał się i przysłuchiwał, i znalazł się nad urwiskiem, u stóp którego połyskiwał Dunaj powierzchnią metaliczną, odbijającą w sobie niebo i gwiazdy. W dali huczał głucho gwar ludu, obchodzącego święto Bajramu.

Derwisz-bejowi nie pozostawało nic innego jak powrócić w tłum. Powrócił, miał jednak jeszcze nadzieję.

— A nuż spotkam tam te oczy czarne...

Płonna nadzieja! Na próżno się oglądał, na próżno na jaszmaku każdym wzrok zawieszał. Widział oczów dużo, przypatrujących się osobie jego ciekawie; widział i oczy czarne, ale nie te.

Przyrównaliśmy wyżej wymienione przez nieznajomą wyrazy „kocham ciebie” do pocisku broni parnej. Porównanie to stosuje się do nich literalnie. Trafiły one młodzieńca w serce i utkwiły w nim. Derwisz-bej rozkochał się w oczach czarnych.

Takim był istotny powód obojętności pozornej syna hadżi-Mustafy. Jak widzimy, nie była to obojętność, ale raczej maska.

Młody bej kochał i kochanym był, skoncentrowawszy całą uczucia potęgę w obrazie czarnych oczów i w dźwięku dwóch wyrazów, owianych mgłą tajemniczości rozogniającej wyobraźnię jego Przedmiotu miłości swojej nie znał i nic o nim nie wiedział.

— Ona jednak jest tu.. — powiadał sobie — tu, w Białogrodzie... Musi przecie wychodzić na miasto, musi bywać w dżamii... Gdyby się znajdowała na końcu świata, wziąłbym derwisza odzież na się i kij pielgrzymi w rękę i poszedł jej szukać, tu zaś spotkać się z nią muszę lada moment i poznam ją po oczach, i dowiem się, kto ona...

Chciał za punkt wychodni poszukiwań swoich wziąć miejsce to, na którym nieznajoma miłość mu wyznała. Cóż jed-

nak! Miejsca tego odszukać nie mógł. Wówczas kiedy go za rękę ujęła i prowadziła, tak się był zapomniał, że nie widział nic, tylko ją Nie wiedział więc i przypomnieć sobie nie mógł ani którędy go prowadziła, ani gdzie się zatrzymała. Chodził, miarkował, rozmyślał; niby mehendyz jaki mierzył krokami w kierunkach różnych odległości od punktu, w którym ją w tłumie zoczył: — wszystko to było nadaremnie. Nie mógł się domiarkować ani domierzyć. Jedyna pewność, jaką posiadał, było to, że się to stało w obrębie twierdzy. Z tego wynikało przypuszczenie, że czarnooka nieznajoma w twierdzy ma mieszkanie. Przypuszczenia tego jednak brać za pewność nie można było. Do twierdzy obchód świąteczny ściągnął wyznawców proroka z miasta całego i” z przedmieść nawet. Z, wyznawcami proroka szli i chrześcijanie, zakon bowiem Mahometa nie wzbrania giaurom brać udziału w obrzędach i obchodach religijnych tureckich.

— Czy więc nie chrześcijanka to była?...

 Ormianki, Greczynki i Żydówki nosiły w czasach owych jaszmaki jak Turczynki i chodziły w feredżiach, ale czarnych.

— Jakiegoż koloru była feredżie na niej?... — zadawał sobie często Derwisz-bej zapytanie.

I na to zapytanie odpowiedzieć nie umiał. Zdawało mu się, że feredżie była na niej kolorowa, ale: jakiej barwy mianowicie, żółta, zielona, czerwona, popielata? nie był tego pewny. Przy oświetleniu iluminacyjnym nie rozpatrywał się w kolorach okryć niewieścich, nie obchodziły go one zresztą; gdy zaś z czarnymi spotkał się oczami, wówczas oczy te tak uwagę jego całą pochłonęły, że na kolory stał się ślepym. Może więc nieznajoma i w czarnej była feredżii.

Bądź co bądź jednak znalazł rzecz jednę bardzo dla niego ważną: znalazł cel jakiś życia i cel ten dawał mu zajęcie, wychodzące poza sferę terminatorstwa w rzemiośle rządowym, w jakiej go trzymał ojciec. To mu czas skracało i urozmaicało. Kochał i szukał, nie zwierzając się z tajemnicą przed nikim. Bo i z czymże to się zwierzać było? Któż by mu nie powiedział, że goni za marą?

ROZDZIAŁ ÓSMY

PASWAN-OGLU

Jak przenieśliśmy się z Trstnicy do Białogrodu, tak przenieść się musimy z Białogrodu do Widdynia.

Poznaliśmy się z jednym paszą; poznajmyż się jeszcze i z drugim. Czytelnik się domyśla, że chodzi ,tu o Paswana-Oglu, postać historyczną, wyraziście na kartach dziejów państwa otomańskiego zapisaną, której ambicja inaczej się objawiła aniżeli ambicja lojalnego i prawego hadżi-Mustafy.

Paswan-Oglu był to potentat całą gębą, pan i władca absolutny paszaliku widdyńskiego, tym różniący się od paszów i władców, którzy stolice pozakładali sobie w Janinie, w Akka i w Kairze, że ci ostatni przeszli przez formalność nominacji i następnie złamali zaręczoną wiarę; on zaś nominacji nie brał ani żądał — rzucił się do oręża, zaczął od rozbojów na czele szajki dobranej, zdobył Widdyń i założył państwo udzielne. Praw do tego nie miał żadnych; opierał się jednak na prawie. Ojciec jego był wielkorządcą sandżaku widdyńskiego i na wielkorządztwie tym zgromadził bogactwa ogromne, które zwróciły na siebie uwagę wielkiego wezyra. Ten wielkorządcę kazał ściąć a bogactwa jego na skarb publiczny zabrać. Postępek ten, sprawiedliwy z tego względu, że bogactwa te nie były gromadzone w sposób godziwy, niesprawiedliwy jednak z tego, że egzekucji nie poprzedził sąd żaden i że restytucja nie poszła na korzyść pokrzywdzonych, posłużył Paswanowi za pretekst do odwołania się do prawa pięści. Poszedł w góry, ściągnął na głowę swoję religijne klątwy i oficjalne dekrety; otoczono go obławami jak bestię drapieżną; tropiono, ścigano i dano mu sposobność wybicia się na potentata. Paswan przeto przeszedł w życiu swoim nie-

mało, bywał — jak to powiadają — i na wozie, i pod wozem: urodzony w dostatkach, wpadł następnie w nędzą, puchowe posłanie w pałacu zmienił na kamienne legowisko w Bałkanach, delikatne potrawy na chleb suchy; nastawiał się osobą własną, igrał głową, aż w końcu wygrał proces, rozstrzygnięty na korzyść jego w najwyższej instancji losu wojennego: porozrywał sieci obławne, porozbijał wojska rządowe, upokorzył Wysoką Portę i zmusił ją do układów, mocą których zapanował w paszaliku z prawem nieograniczonym zwrócenia sobie zabranych na skarb bogactw ojcowskich drogą taką, jaka mu się wyda najkrótszą i najpraktyczniejszą. Mało brakowało, a byłby został założycielem państwa: brakowało tego tylko, ażeby następca jego utrzymać umiał ciągłość czynu spełnionego.

Paswan-Oglu uchodził za buntownika w świecie oficjalnym. Za takiego podawała go Wysoka Porta; za takiego przyjmowały go dwory. Buntowniczość jego jednak nie budziła wstrętów oficjalnych i nie wywoływała skrupułów dyplomatycznych. Nie uznawano go lojalnie dlatego może, że się on o uznanie tego rodzaju nie starał; uznawano go jednak faktycznie, jako dwór, jako gabinet, wchodzono z nim w umowy, zawierano z nim układy i traktaty, którym Wysoka Porta sama pierwsza przykład dała; trzymano przy osobie jego, pod nazwą ogólnikową rezydentów i ajentów, ambasadorów formalnych.

Koniec wersji demonstracyjnej.