Józef Ignacy Kraszewski

DAJNY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VIII.

VIII.

IX.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

DAJNY

PIEŚNI LITEWSKIE

Józef Ignacy Kraszewski

Litwa ludowa oraz jej twórczość dla wielu Jestto terra incognita. Tymczasem nauka zagraniczna, a zwłaszcza niemiecka (Mannhardt, Tetzner, Bezzenberger, Lautenbach, holenderczyk van der Meulen, finn Niemi i in. ) posiada cały szereg prac poważnych, uwypuklających te lub inne strony twórczości ludu litewskiego. Wyniki tej pracy są nieraz wielce interesujące.

Nie porywając się na tłumaczenie prac tych, wymagające odpowiednich ku temu warunków pracy i kwalifikacji specjalnych, podajemy tu rozdział ze znanej przed laty pracy J. I. Kraszewskiego: Litwa (starożytne dzieje i ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia podania i t. d. ), 2 t, 1847. Rozdział ten, poświęcony dajnom czyli litewskim pieśniom ludowym, pod wielu względami jest mocno przestarzały, jak zresztą cała praca Kraszewskiego. Nie znamy wszakże w literaturze polskiej innej pracy w tym rodzaju. Sądzimy też, że po przejrzeniu jej i usunięciu poważniejszych usterek, czego się podjąłem na skutek propozycji "Głosu Litwy", ogłoszenie tej pracy będzie jeszcze wcale na czasie.

M. B-ka

Dainuok, sesyte!
ko nedainuoji?

I.

Ze wszystkich pamiątek starej litewszczyzny najciekawszą może, najbardziej zajmującą, są pieśni, które nas z odległych doszły wieków. Nic nam nie napisawszy o sobie samej, nie odmalowawszy się sama w żadnej kronice uprzedzającej jej połączenie z Polską, a zatem z pod wpływu nowych pojęć wyjętej, pogańska Litwa jako pomnik, z którego ją najlepiej poznać można, dała nam tylko w puściznie po sobie pieśni swoje. I to nie wszystkie zapewne, ale jeden ich rodzaj tylko: dajny.

Te pieśni, wbrew świadectwom obcych, którzy w XIV wieku jeszcze opisują Litwę jako kraj barbarzyński, dają nam poznać obyczaje ludu, myśli jego codzienne, uczucia serca, fantazję, z cale innej i przeciwnej strony. Kraj ten, którego mieszkańcy pierwsi wstrzymali najazdy tatarów, oparli się im i po nich obszerne zagarnęli pustynie na dziedzictwo długie; kraj, na który później spisywano krucjaty, na którego mieszkańców spokojnych zbiegano się jak na ostatek dziczy z głębi Niemiec, Anglji, Francji, wspomagając tak zwane zakony krzyżackie i kawalerów mieczowych — najezdnicze bandy zdobywców; kraj, w którym bałwochwalstwo wytrzymawszy do XIV wieku, skrycie się zachowywało w głębinach jego prawie do XVIII, gdzie ślady dawnej wiary, po dziś dzień niezatarte jeszcze istnieją; kraj ten w końcu pochłonięty ze swą rodowością, częścią przez Polskę, częścią przez wpływy innych sąsiadów, dziś ledwie nie jak Atlantyda w starożytnym swym bycie dla nas zagadkowy, zaginiony, nie powiemy aby od dziejopisów otrzymał należytą sprawiedliwość.

Czeka jej dotąd. Ci co o nim pisali, znali go zaledwie powierzchownie, a najpracowitsi badacze starożytności litewskich głębiej nad skorupę jego charakteru i instytucji nie przeniknęli, może zbyt będąc materjalnem zgromadzeniem faktów zaprzątnieni, żeby ich znaczenie wyczytać mogli.

Zaprawdę też trudno było sprawiedliwie wyrzec o kraju, który własnych (póki był prawdziwie sobą) nie miał historyków, o którym tylko nieprzyjaciele pisali i świadczyli, lub późno i niedokładnie zbierano krążące wieści. Mimo to jednak wiele na ramionach, na odpowiedzialności historyków Litwy pozostało.

Często nie umieli, częściej nie chcieli lub nie wypadało im wiedzieć prawdy. Mówmy szczerze: wielu chciało malować najdokładniej, ale nikt dotąd Litwy pogańskiej jaką ona była, jej instytucji, praw, wiary, obyczajów obrazu nie nakreślił, z dostatecznem przejęciem się, wniknieniem w ducha ich, wyrozumieniem znaczenia.

Wszystkim obrazom, rozprawom, badaniom, braknie tego pojęcia całości, które samo tylko może połączyć szczegóły i zlać na nie światło nowe.

Dlaczego tak a nie inaczej działo się w Litwie, jaki był rząd w starożytności, jaki i czemu wyrobił się później, jaka władza krewy, kunigasów, jaki wpływ udzielnych książąt, prawa następstwa, dziedzictwa, wojny, sądy, obyczaje i t. p. zaledwie głucho, niedostatecznie, urywkowo wiemy. Domysły tu dorywcze, niepowiązane z sobą, zastępują po większej części dowiedzione i coś przecie dowodzić mogące fakta. Jeden widzi urojoną przez się rzeczpospolitą, tam gdzie już historja poświadcza o najabsolutniejszych rządach, drugi chce wprowadzić rząd teokratyczny w czasy, w których już ostatki dogorywającego pogaństwa nie dozwalają żadnego wpływu politycznego duchowieństwa, gdy częste chrzty i ożenienia z chrześcijankami widocznie okazują małe znaczenie silnej dawniej hierarchji pogańskiej.

Stan Litwy, jej instytucje, są li jednak tak w dziejach bezprzykładnemi, tak z niczem niewiążącemi się, aby w nich przez analogję reszty zatraconej dojść nie można? aby niepodobna wyciągnąć korzyści z materiałów ubocznych? Zdaje się, że nie; usiłujemy tego dowieść.

Ale przeznaczeniem może całego narodu jak czasem pojedyńczych ludzi, było zostać niepoznanym i nieocenionym. Pod ogólnym zarzutem barbarzyństwa, pod patetycznemi wyrzekaniami na wrogą dzicz litewską ukryto wszystko, czego nie docieczono; kryto więc bardzo a bardzo wiele.

Co się tyczy faktów i dat, te poczynają być dla historji Litwy pewniejszemi od XIII wieku, kiedy jej egzystencja ościennym uczuć się dała, i w przeciągu wieku wystawują szereg wypadków, z których już jako suchy kościotrup odbudować można. Ale cóżto za historja Litwy, w której na pierwszym planie wojny, nieskończone napady, łupieże, srogie zniszczenia; na drugim walki książąt między sobą, zdrady i mordy, a nigdzie nie widać głównej postaci narodu. Jest to historja urzędowa, co nic nie powiada, dzieje zewnętrzne, jedna tylko i podobno mniej ważna historja i strona.

Jeśli powszechnie uznanem jest, że nie można poznać dokładnie człowieka, którego się nie zna w życiu domowem, jakże daleko słuszniej wyrzec toż potrzeba o narodzie. Dzieje wewnętrzne są zewnętrznych przyczyną, sprężyną, powodem najbliższym i tłumaczeniem jedynem. Nie znając ich, reszta zagadką niewytłumaczoną; charakter ludu objaśnia jego czyny.

Wszystkie prawic narody, mniejwięcej jednostajne, mają życia na zewnątrz objawy- Chwilę naprzód powolnego i niewidomego wzrostu w siły, potem wylanie ich na zewnątrz, epokę podbojów, zaborów, nareszcie epokę pojęcia siebie, urządzeń, po której różnym stopniowym ulegając zmianom, schodzą do nieuchronnego upadku, będącego częstokroć tylko krokiem do nowego odrodzenia.

Ale nie tak jednostajnie ma się w życiu wewnętrznem, u każdego narodu osobiste, indywidualnie różne cechy, sobie właściwe mającem. Ono stanowi narodowość, osobistość ludu i z niego raczej niż z gołych faktów, pisać by dzieje należało.

W Litwie, do historji obyczajów, fantazji ludu, jego wiary przezeń sobie stworzonej, z piersi starej Lietuwy wyssanej, jego żywota, jest równie przynajmniej bogaty zbiór materjałów, jak gdzieindziej.

Od tej przeszłości tak różnej, tak dalekiej, od której inne narody dzielą długie już wieki, Litwę trzy tylko wieki niespełna odgradzają. W obyczajach, podaniach, przesądach, pieśniach, pozostały wybitne ślady przeszłości, a jeśli w nich nie można już szukać instytucji; praw, zwyczajów sądowych i ich losu, to przynajmniej bezpiecznie śledzić życie domowe, rodzinne i uczucia, pod których przewodnictwem ono się rozwijało.

II.

Pieśni i podania litewskie mają sobie właściwy charakter, tak jak mity, którym naznaczamy wprawdzie pochodzenie to persyjskie, to indyjskie, to greckie, to nie wiem już jakie, ale przedewszystkiem one są skutkiem zupełnego przyswojenia i obrobienia własnego litewskiemi. Mit, pieśń, podanie, tem naprzód zadziwią badacza, że je napozór pogodzić trudno z tem co kroniki, co dzieje obcą ręką kreślone podały o Litwie. Mit pełen znaczenia głębokiego, pieśń uczuciem przesycona, podanie uroczyście i poetycznie spowiadające, dzieje zapomniane i bajką wydające się tym, co poetycznej zasłony odchylić nie umieją, zadają kłamstwo krótkowidzącym kronikom.

Słuchajmy kronikarzy Viganda, Dusburga, Nestora, Długosza gdy prawią o Litwie; zawsze to dla nich strona barbarzyńska, dzika; Litwa, to sroga i bezbożna tłuszcza, motłoch ciemny. Ależ mieć na to baczność potrzeba, że w wojnie wszyscy srodzy i dzicy się robią, a Litwa nią tylko pognać się dawała. Dla tego to ona przedstawia się nam w tak niekorzystnem i można zapewnić, niesprawiedliwem świetle. W podaniu, pieśni saga gotyckiej widzę ja naród wojenny, wojny chciwy i walkę przed wszystkiem śpiewający; krew się tam leje rzekami; ogromnemi młoty i toporami biją o skórzane tarcze rycerskie, ciała ucierają na miazgę, jęki słychać i płacze; a muzyka ta wdzięcznie brzmi w uchu wojaków. U kaledoriskiego barda wojna a wojna tchnie tylko z mglistej pieśni o ojcowskich cieniach; duchy się biją i nie rzucają oręży. Dlaczegóż nie znajdujemy tego u Litwy?

Ta ciepłe powiewają wiatry, dziewice śpiewają, ruta kwitnie, lilje i róże; na mogiłach płaczą osierocone dzieci; wiodą młodą do ogniska, którego ma resztkę życia pilnować jak wejdalotka ołtarza; rodzice córce, brat bratu podają ręce, błogosławią.

Gdzież to upodobanie we krwi, na które nastają kroniki? Niema go widocznych śladów i w podaniach. Odpowiedziećby na to można łatwo: że niewszystko nas doszło, a to właśnie zaginąć musiało, co niezgodne z duchem chrześciaństwa i późniejszemi Litwy losami, śpiewać się po dawnemu nie dawało. Tak; a jednakże wiele mamy dawnych pieśni litewskich, dość podań, mitologję prawie pełną i dającą się usystematyzować,*) czemuż nigdzie tych śladów wojennego ducha i miłości walk a boju, pragnienia krwi i rządzy zemsty nie odkrywamy? Czemu ślady uczuć tego rodzaju tak rzadkie, że nie nadają charakteru całości?

Zagadkę tę rozwiązać tylko może nowy i bezstronny rzut oka na starą litewszczyznę, odmalowaną samą przez się podaniami, pieśniami, przysłowiami, językiem. Tu się nam wcale ona inaczej okaże, może lepiej i jaśniej a pewnie sprawiedliwiej. Nie tu miejsce rozszerzać się nad tem, nie myślim w tym ustępie posuwać rozwinienie założenia naszego do ostatecznych jego wypadków, tu przedmiotem naszym jest pieśń litewska, jako utwór imaginacji i płód tantazji ludu.

Zamiłowanie w pieśniach i muzyce starej Litwy nietylko ilość pozostałych śpiewów, nietylko język, ale historyczne poświadczają dowody. Że pieśni były w wielkim, powszednim zwyczaju, potwierdza że w końcu XVI wieku piszący Gwagnin jeszcze śpiewanie ciągłe za szczególność i właściwość narodową poczytuje.

Wspominając on o żarnach, dodaje, że mieląc w nich, pewną pieśń stosowną nucą; a razem rozszerza się nad tem, że przy wszelkiej pracy toż samo czynić zwykli, pewne pieśni z powtarzaniem słów śpiewając u każdej roboty.

Ten śpiew pracujących musiał być bardzo zastanawiający, gdy najmniej na podobne właściwości zwracający uwagi pisarz zaniedbać go nie mógł. Z pieśni przy robotach używanych śpiewana przy żarnach, właśnie i wspomniana przez Gwagnina, doszła do nas.

Śpiew przy robotach, a może i przy obrządkach religijnych gdy pojedyńczo był rzucony, zwał się "giedojimas" (zwłaszcza uroczysty i poważny), miłosny i tęskny (dainavimas): ten ostatni chórem, zapewnie jednotonnym powtarzany, zwano także "suokimas".

Suokiu — jest osobnym wyrazem na oznaczenie śpiewu chóralnego; a zważywszy, że mało który język posiada na to wyrażenie odrębne, dobitne i jednowyrazowe, będziemy musieli przyznać, że u Litwy te śpiewy chóralne w pospolitem być musiały bardzo użyciu.

Przy robotach gospodarskich zawodziła śpiew przewodniczka, a wszyscy go za nią wtórzyli; niektóre pieśni przez pytania i odpowiedzi (klausimas ir atsakymas) składane, zdają się dowodzić, że podzielone na dwa chóry tłumy odśpiewywały strofy z kolei, w sposób dramatyczny.

Głos (balsas) rozróżniano i nazwać umiano: mocny (didis balsas), słaby (blogas), gruby (źemas), cienki (plonas, aukstas), przytłumiony (ištitas balsas) Zgodę głosów wyrażano słowem sutinku, sutariu (w przekładzie bibl. Mark. XIV. 56, cieniowanie głosem zwano: balsą rangau.

Wiersz w śpiewie (rzęd) zwał się eile, rym w nim: eileliu atsiliepimas nazwanie i użycie późniejsze. Gdy co sobie rymuje, odpowiada zgodnie jak w pieśni mówią: tai i pada dainą. Na strofę nie znalazłem nazwania właściwego (posmas. M, B-ka). Przecież strofy zwłaszcza trzywierszowe najpospolitsze, a te ostatnie wyraźne, w jambach trzyzgłoskowych, jak naprzykład:

Ko użsipuolei,

Jaunas bernyti,

Ant manęs sirateles?

Muzyka, towarzyszka pieśni, musiała być ulubioną Litwie, ma bowiem nazwanie własne; ale z natury tej wniosek łatwy, że muzyka śpiewem per exellentiam być musiała Pieśń — giesme, śpiew giedojimas, muzyka także giedojimas, śpiewak giedotojas; tu trzeba koniecznie wspomnieć, jak stare polskie gędzę, gędźba zbliża się do litewskiego. .

O kilku w starożytności znanych Litwie narzędziach muzycznych mamy wiadomości. Gwagnin o śpiewie pisząc, opisuje długie drewniane dudy (didinikas), które na Rusi ligawkami zowią, i miły dźwięk, który one wydają, wzmiankując, że czasem jeden człowiek w dwie takie z sobą harmonizujące zadyma i dziwne z nich głosy wydobywa-

Rozmaitego rodzaju piszczałki także, zwane: vamźdis, swilpine, (supiłka?), turtukle, tuturge, używane były w Litwie. Starożytna piszczałka słomiana lub z pióra robiona: birbyne.

Na dętych w ogólności instrumentach, fletach, szałamajach, fujarach, dudach nie zbywało. Na łowach trąbiono w rogi, na wojnie w trąby zwane trimitas a później ze słowiańska triuba.

Ze strunowych narzędzi nieznany dziś rodzaj arfy czy lutni (kankliai), w najpospolitszem był użyciu. Musiało to być coś podobnego do lutni, gdyż właściwą lutnią nazywano potem: niemiecką kanklą (kanklys vokiškos).

W wojennych wyprawach przygrywano towarzysząc trąbom, na bębnach (lietauras), grzechotkach (skumbine, terškele). Skrzypce wzięli litwini od Rusi, z nazwaniem wszystkiego co do nich należy, a że nazwanie smyka nie litewskie, wnosim, że na kankliai palcami grać musiano.

Znano także rodzaj lutni, któren citera w słowniku Szyrwida nazwany znajdujemy. Cymbały (sunkliai) może przy weselach i do tańca przygrywały.

Zresztą pomimo licznych śladów narzędzi muzycznych starych, muzyka jak powiedziałem wyżej, głównie u Litwy była śpiewem. Śpiewali kapłani, śpiewały dziewczęta, wędrowni żebracy i wróżbici; śpiewano u długich wesel, u dłuższych pogrzebów, u uczt i do boju też idąc zapewne, a najpospoliciej przy wszelkiej pracy.

Śpiew ciągle towarzyszył życiu całemu, od kolebki do stosu. Nazwania pieśni giesme, liczne, dowodzą także zaginionych rozmaitości. Oprócz raud, dajn, mamy pieśni płaczu (verksmo giesme), miłosne meiles dama), weselne(marćiu giesme), śpiewy wesołe (dżiaugsmo giesme) i t. d.

Długosz pisząc o wyprawie Bolesława na jatwieży, którym ona zadała cios ostateczny, rozszerza się nad wytłumaczeniem pobudek ich dzikiego i rozpaczliwego męstwa. "Jest, powiada on, naród jaczwingów ku północnej stronie mazurom, Rusi i Litwy ziemiom sąsiedni, z Prusami i Litwą językiem mający z wielu miar podobieństwo i powinowactwo. Lud ma silny i wojennego ducha, a tak pochwał i pamięci chciwy, że dziesięciu ich na sotnie nieprzyjaciół się rzuca, tą tylko nadzieją gnanych, że po śmierci będą w pieśniach wychwalani".

Jak jaćwieże ci, co nie lękali się śmierci, bo mieli nadzieję żyć w pamięci swych braci w pieśniach na swą cześć złożonych, tak i Litwa pobratymcza ceniła raudę pogrzebową, chwałę nagrobną. Chwalić zmarłych wyrażało się zupełnie właściwym wyrazem: garbstyti (chwalić, oddawać cześć zowie się garbiliti).

Przyjmując to świadectwo Długoszowe za wiarogodne i rozciągając je do całej litewszczyzny, wnioskować możemy niepłonnie, że naród, któremu za bodziec do męstwa pieśni służyć mogły, musiał pieśń sercem ukochać, wysoce ją cenić i rozkoszować się ją. Melecjusz i inni wspominają zgodnie o pieśniach pogrzebowych u prusów i litewskich plemion.

III.

Imię litewskich śpiewaków, kapłanów — burtinikas (co do słowa wieszczów) szczególnym trafem czy może powinowactwem przypomina dźwiękiem nazwę bardów północy. Inni kapłani także śpiewali przy obrzędach; musiał nawet śpiew religijny być nauką, bo mamy wyraz dawny oznaczający nauczyciela śpiewu: giesmininkas.**) Czacki, który nazwania burtyników litewskich nie znał i niewiele mógł wiedzieć o Litwie pogańskiej, starodawnej, badając ją z szczególnem zastanowieniem nad późniejszemi wiekami na domysł, ale pełną tralności uczynił uwagę, wspominając o dwóch udzielonych mu przez Nielubowicza historycznych pieśniach, że w nich musiał mieć udział pierwiastek skandynawski W mitologji jednak sag i litewskiej mało jest na pierwszy rzut oka śladów związku, niektóre tylko może i przypadkowe podobieństwa. Ale te niewiele dowodzą, bo człowiek wszędzie w pewnych dobach towarzyskiego bytu, spotyka się na jednych wyobrażeniach; inaczej żyłby chyba bez pewnych praw i nie podlegał jednostajnej normie w rozwijaniu się swojem.

Litwini jak Jatwa mieli pieśni historyczne, opiewające znaczniejsze dziejów wypadki. O takich kilkakroć wspomina Stryjkowski, przywodząc nawet po kilka słów początkowych.

A mianowicie, pieśni o Pojacie (księga VI, r. XIII), "którą ludzie prości za boginią chwalili, pieśni proste o niej śpiewając."

O Daumandzie (X. IX, r. I.) poczynającą się od słów: Doumantas, Doumantas Gedrotos kunigos, łabos rajtos ługuje"

i t. d.

O Hurdzie Ginwiłłowiczu (ks. IX, r. I), który miał bitwę z krzyżakami pruskimi, gdy Kowno zburzyli, gdzie w pieśniach litewskich płaczliwie narzekają:

"Nie takci mi zamku żal, jako mężnych rycerzów w ogniu gorejących."

Prócz tych, o Kukowojtysie, o bitwie pod Kauliszkami i t. d. i t. d. Żadna z tych ciekawych pieśni do nas nie doszła ***), ale ich byt dowodzi, że jak u Jatwy niemałe miały znaczenie. Było to zapewne tak zwane raudy (żale M. B-ka) pogrzebowe. Krążące jeszcze dziś u ludu ze świeżemi imionami Kiejstuta i Witolda pochłonęły w sobie poprzednie złożone na cześć innych, bohaterów. Tak lud stare korony i wieńce pokładł na nowe czoła. Ma to do siebie pieśń ludu, że niestała wiąże się i przylega do świeższych imion, do nowszych zdarzeń, a dawne przy pierwszej zręczności porzuca. Dla niej nie człowiek, nie indywiduum, ale myśl którą on wyraża, czyn jego, jest rzeczą główną. Tak u Litwy wszystkie starsze dziejowe pieśni przeszły na ostatniego, najpamiętniejszego bohatera walk upartych z krzyżakami.

Znana pieśń o spotkaniu Kiejstuta z Birutą, rymowana w djalekcie żmudzkim ("Kolumb." 1828, ? IV, str. 200 — 202), której początek:

Ant kraszta mares Pałongos miejstelej.

Zdaje się być jeśli nie całkiem nowym utworem, to przynajmniej zupełnie świeżo przerobioną. Język pełen polonizmów, rym nigdzie w starszych niespotykany, chyba przypadkiem, pochodzenie jej nowe zadają. Gdyby ją można przyjąć za współczesną, za XV wieku utwór, byłaby jedynym pomnikiem starego śpiewu historycznego.****)

Jako dowód zamiłowania w pieśniach ludu litewskiego, przywieśćby można i to, że jedyna na tronie polskim litewka, z pogańskiej jeszcze Litwy jako rękojmia pokoju wzięta, wedle świadectwa polskich kronikarzy, szczególne miała upodobanie w muzyce i pieśniach. Jagiełło lubił namiętnie śpiew słowika.

Pozostałe wreszcie stare, narodowe śpiewy w ilości znacznej są ostatnim niezbitym dowodem, jak naród miał ich wiele i rozmaitych, gdy zapóźno i opieszale szukane jeszcze tak piękne, świeże i liczne się znalazły.

Przedmiotem tego rodzaju pieśni litewskiej, którą nazwano daina, nie jest wcale, jakeśmy wyżej powiedzieli: wojna, mordy, pożogi i bojowy zapał wyłącznie a przeważnie, owszem górują tu uczucia spokojne, miłosne, rodzinne, któremi pieśń natchniona. Inne mają za przedmiot mgliste podania lub opis smutnego wypadku: największa część z rzadką delikatnością wyrażeń, pieszczotą mowy i słodyczą, a dziwną na barbarzyńskim zwany naród skromnością, opiewa żale po zgonie osób ukochanych, smutki sieroctwa i dzieje miłości.

IV.

Przypisać to zapewne należy, nie czemu innemu jak istotnej wartości tych utworów, że wcześnie dały się poznać Europie i ocenione zostały naprzód w Niemczech, gdzie je tłumaczyć i przerabiać poczęto.

Pierwsze pieśni nazwane litewskiemi zjawiły się wypisane w podróży do Moskwy Ahasverusa Brand 1689 roku; ale te, wedle słusznej uwagi p. Rhesy, za litewskie uważać się nie mogą *****).

Filip Ruhig od r. 1708 do 1749 predykant w Walterkehmen, wydał w r. 1745 dzieło godne uwagi: Postrzeżenia nad językiem litewskim (Betrachtung der lithauischen Sprache in ihrem Ursprung, Wesen und Eigenschalten etc), w którem jednak, wedle zdania powszechnego, nadto naciąganym sposobem szukał łaciny i greczyzny śladów w mowie litewskiej. Tam w rozd. XV chwaląc wytworność i delikatność języka, którego spieszczenia (diminutiva) wysoko cenił, przywiódł jako przykład jego trzy pieśni ludu. Że do nich wyobrażenia literackiej wartości nie przywiązywał, dowodzi to co dodaje, przywiódłszy je, jakby wymawiając się, iż podobne drukował dzieciństwa.

Pierwszy, co poetyczną wartość ludowej pieśni litewskiej uznał, był podobno Lessing, który w drugiej części swych listów literackich pisze: "Niedawno przerzucałem litewski słownik Ruhiga i natraliłem w nim na końcu, przy postrzeżeniach nad językiem, wielką rzadkość, która mnie nieskończenie uradowała: mianowicie litewskie śpiewki dainos, co je proste dziewczęta śpiewają. Jaki naiwny dowcip, co za miła prostota!

Można się z nich przekonać, że pod każdym niebem rodzą się poeci, że łagodne uczucia nie są wyłącznym udziałem ucywilizowanych ludów" ("Es ist nicht lange, als ich in Ruhig's litthauischem Wörterbuch blatterte; und am Ende der vorläufigen Betrachtungen über diese Sprache eine hierher gehörige Seltenheit antrat, die mich unendlich vergnügte. Einige litthauische Dainos oder Liederchen nämlich, wie sie die gemeinen Magdlein daselbst singen. Welch ein naiver Witz, welche reine Einialt. Man kann hieraus lernen, dass unter jedem Himmelstriche Dichter geboren werden, und dass lebhalte Emplindungen kein Vorrecht gesitteter Volker sind*).

Z Ruhig'a wziął Herder do swego wyboru pieśni różnych narodów, niektóre (siedm) litewskie dajny.

Rhesa w swych poezjach, pod tytułem Pruthena wydanych, dał także poznać w tłumaczeniu kilka pieśni litewskich i kilka naśladowań i przerobień z tychże, które sam wyróżnia w przedmowie do późniejszego swojego zbioru.

Najważniejszy i jedyny, starannie z tekstem obok litewskim wydany zbiór pieśni winniśmy doktorowi Rhesa, który, jak sam powiada, podróżując, troskliwie badając, powoli składając, doszedł do wielkiego ich zasobu; a z tego wybrawszy tylko ośmdziesiąt pieśni wydał je w Królewcu 1825 roku.

Wydanie to wprędce ocenione zostało i z niego widzieliśmy w jednem z pism perjodycznych polskich uczynione tłumaczenia. Później znaleźli się i u nas niektórzy, co pojedyńcze nieznane pieśni na jaw wyprowadzili, jako E. Staniewicz, T. Narbutt, L. A. Jucewkz. Nikt jednak więcej nad doktora Rhesę nie zasłużył się. Mamy uczynione 1843 r. w Berlinie nowe wydanie zbioru Rhesy poprawionego przez Fryd. Kurszata (Dainos oder Litthauische Volkslieder gesammelt, übersetzt und mit gegenüber stehendem Urtest herausgegeben von L. J. Rhesa; Weiland Dr. der Theolog. u. Philcsophie, Ordentl. Prof. der Theol. Director der Litthauischen Seminars u. d. Univ. zu Königsberg. Nebst einer Abhandlung über die Litthauischen Yolksgedichte und Musikalischen Beilagen Neue Autlage, durchgesehen, berichtigt und verbessert von Frid. Kurschat, Candidaten des Prediger Amts, Academischen Lector der Litthauischen Sprache, Dirigenten des Littbauischen Semiuars bei der Universitat zu Kónigsberg. Berlin, 1843, 8° 246 u. 8. Seit.).

Jeszcze nowsze (1844 r. M. B-ka) jest obrobienie poetyczne (bez tekstu), które wydał Wilhelm Jordan (Litthauische Volkslieder und Sagen bearbeitet von Wilhelm Jordan. Berlin. 8', 10 S.)

Tym sposobem pieśń litewska dala się poznać Europie, i wlała do tego ogromnego zbioru pieśń ludu, nad którym nikt jeszcze dotąd nie przedsięwziął pracy stanowczej, porównawczej, coby właściwość każdego charakteru narodowego okazać na jaw mogła.

Praca ta, im trudniejsza, tem pożądańsza. Mamy tego dowody na pieśniach różnych plemion słowiańskich, jak wiele wspólnego znajduje się: czy to skutkiem jednostajnego, a niedoświadczonego wypływu jednych przyczyn, czy dawnych stosunków i wspólnego pochodzenia. Ale nie jedne pieśni słowiańskie schodzą sie z sobą przedmiotami i sposobem opiewania ich; wiele innych uderza niewytłumaczonemi podobieństwy. Czasby więc zastanowić się nad tem. jak i ud tworzył pieśni wszędzie i które, z nich jednako, choć zdala od siebie, skutkiem jednych natury praw się złożyły.

V.

Nim te dezyderja przyjdą do skutku, my krótką dawszy wiadomość o pieśni litewskiej, przywiedziemy, jeszcze niektóre postrzeżenia dr. Rhesy. a następnie zacytujemy znakomitsze pieśni w całości, aby lepiej charakter ich dać poznać.

Pieśni litewskie dajny, powiada wyżej przywiedziony, po większej części są erotycznej treści, opiewają one uczucia miłości, radości, malują szczęśliwość pożycia domowego i wystawują ciągle przyjazne stosunki krewnych i członków rodziny.

Jest to pod tym względem cały cykl miłości, od pierwszego poczucia jej w życiu, przez rozmaite przemiany, aż do ostatniej miłości małżeńskiej wiodący. Widzimy w nich litewską dziewczynę, w jej dzieciństwie i młodości (pirmos dienos) zajęta pilnie domowemi pracami, kądzielą, tkactwem, haftem, zawsze u boku matki (Nr 1, 2, 4, 40 u Rhesy); widzimy ją w wianeczku rucianym, w ciemnym wianuszku, w najweselszych dniach życia, strojną, ale już smutnie żegnającą matkę, siostry, przyjaciółki, braci (Nr 8, 50), wiedzioną w dom mężowski i składającą dziewiczy wianek ruty (Nr 42, 49, 50).

Widzimy ją wreszcie gospodynią domu w roli rodziny, zajętą gospodarstwem własnem jak niegdyś zajmowała się rodzicielskiem. Czasem spostrzegamy ją także w mniej spokojnem i szczęśliwem położeniu, śpieszącą do kochanej matki dla wylania się ze skargą cichą na macierzyńskie jej łono (Nr 44, 59, 60). Wszystkie te wypadki, pieśń litewska przedstawia z taką rozmaitością barw, że nie wiem, dodaje Rhesa, czy u którego ludu znajdą się podobne pieśni, tak wielostronnie malujące miłość w wieśniaczym stanie i charakterze. Połowę tylko zebranych pieśni wydał Rhesa odrzuciwszy wszystkie, które tyłko odmianami jednego tematu uważał, lub nie uznawał koniecznemi w zbiorze do wystawienia charakteru i ducha narodowej pieśni litewskiej.

Do dajn należą także, wedle wspomnianego, pieśni, zagadki mysles, podobne pierwszym tonem i metrem wiersza. Jedną taką na próbę tu przywodzimy.

I. "Posłała mnie, posłała teszcza kochana za zimową wiosną, za letnim śniegiem. Poszłam biedna płacząc smutnie i spotkałam chłopca, miłego pastuszka. — Gdzie idziesz, piękna dziewczyno, czemu płaczesz tak smutnie, o miła?— Posłała mnie, posłała kochana teszcza za zimową wiosną, za letnim śniegiem.— Idź, o dziewczyno miła, do zielonego lasu, idź na morskie brzegi; tam znajdziesz sosnę zieloną, ułam jej gałąź, zaczerpnij dłonią morskiego szumu, przyniesiesz teszczy kochanej zimową wiosnę i śnieg letni".

Inne pieśni litewskie wszelkie, ogólnie zowiące się giesmes (śpiewy), mają przedmiot albo nauczający, jak Metu laikai Duonełajtis'a, albo religijny. Właściwie pieśni pobożne śpiewane po kościołach, a dawniejsze pogańskie zastępujące, giesmes się zowią. Te w wielkiej liczbie krążą w ustach pobożnego litewskiego ludu. Dr. Rhesa zapewnia, że tchną duchem protestanckim; bo też przełożone zostały jeszcze w XVII. wieku w celu reformowania i dla reformowanych, i wydane w Kiejdanach w drukarni Radziwiłłowskiej. Ciekawy ten zabytek mamy przed sobą. Później Ruhig i inni pastorowie przełożyli dosyć psalmów i pieśni pobożnych.

Giesmes (śpiewy, pienia) różnią się miarą, stylem i melodją od dajn.

VI.

Najrzadsze są stare, smutne pieśni pogrzebowe, zwane rauda, które wyrażają żal po umarłych. Tego rodzaju jest cytowana u Melecjusza (w. XVI — M. B-ka). Oto ułomek z raudy na grobie matki:

II.

A kto mi teraz ręce, kto nogi ogrzeje?

Kto włos mej głowy zaczesze i splecie?

Kto mi twarz moją obmyje?

Kto mi słodkie powie słowa?

Lub druga:

III.

Na coś umarła?

Nie miałażeś matki?

Na coś umarła?

Nie miałażeś sióstr kochanych?

Raudy po rycerzach nucone na pogrzebach przez kapłanów opiewały ich czyny, pochód swycięski na górę wieczności, życie przyszłe-w gronie dobrych duchów z ojcami.

Dwa jeszcze śpiewy smutne, pogrzebne, umieścił dr. Rhesa w swoim zbiorze.

Następujący "Sierota" (n. VII) (właściwie po litewsku Našlaite), nie tak raudą jak raczej smutną jest dajną.

IV.

Posłali mnie do lasu,

Do lasu za jagodami,

Do lasu za czernicami.

Jagód ja nie zbierałam,

Czernic ja nie szukałam.

Weszłam ja na pagórek,

Na matczyną mogiłę,

Gorzkiemi łzy płakałam

Za matką ukochaną.

"Kto tam w górze pomnie płacze?

Kto wszedł na moją mogiłę?

— "Ja to, ja, matko kochana,

Ja, opuszczona sierota.

Kto mi włos mój rozczesze?

Kto mi twarz obmyje?

Kto słodkie powie słowo?"

— "Idź do domu, o córko!

Tam tobie matka druga

Rozczesze włos na głowie

I twarz ci obmyje.

Tam ci miły młodzieniec

Słodkie powie słowa".

Następna, pierwszą przypominająca, mniej jest rozwinięta (Nr 24).

V.

Ja biedna dziewczyna,

Opuszczona sierota,

Przywykłam znosić

Gorzką nędzę.

O! gdybym miała

Matkę rodzoną,

Opiekunkę!

Dawno już ona śpi

Na wysokim pagórku,

W swojej mogile.

A na niej drży błyszcząc,

Jasno jak srebro,

Rosa w listkach ruty.

Ruta więc, poświęcone ziele, o której mało w której pieśni niema wspomnienia, nietylko czota dziewic, ale i mogiły zdobiła. Wesele i grób jednemi ubierały się liśćmi.

Tegoż rodzaju jest jeszcze pieśń jedna w zbiorze Rhesy (Nr 69), może ze wszystkich najwdzięczniejsza, najpoetyczniejsza.

VI.

Nad morzem, nad przystanią

Biała góra się wznosi.

Na górze, na pagórku

Stoi dąb zielony.

Popłynąłem tam biedny,

Objąłem go rękoma.

O dębie mój kochany,

Czy mi się w ojca nie zmienisz?

Czy zielone gałęzie

W białe ręce nie zmienią?

A zielone twe liście

Na przyjazne słowa?

A odszedłem stąd biedny,

Płacząc łzy gorzkiemi,

Bo się dąb nie zmienił

W ojca kochanego!

Ni zielone gałęzie

W białe ręce jego,

Ni zielone liście

Na przyjazne słowa. .

Nie wiem, czemu ta pieśń ze swem rozpaczliwem żądaniem obejmującego dąb malująca sierotę, wzbudza przy całej swej prostocie, głębokie uczucie żalu. Żaden wyrób sztuki temu prostemu wykrzykowi duszy nie zrówna. Zważmy, że we wszystkich pieśniach słodkie słowo, dobre słowo wysoko cenione, dowodzi niejako w obejściu się rodziców z dziećmi łagodności i serdeczności. Kto mnie powie słodkie słowo?— z żalem każda pieśń prawie powtarza:

Kas kalbes meiles żodeli?

"Meilus żodeliai" miłe słowa, słodkie słowa stracone, są pierwszym do łez powodem.

Pieszczotliwe słówka te najużywańsze bywały: mano auksel'. auksut', auksinel' (moję złoto, złotko, złoteczko i t. d.);' mano paukstel' (moje ptaszę, ptaszeczku), sakalel (sokołku), pusele (połówko), duśel (duszyczko), sirdel' (serduszko), girdyte i t. p. Spieszczano też bez końca imiona, nazwania, jakby nigdy dość wyrazić nie mogąc uczuć przywiązania!! miłości.

Słusznie uważa dr. Rhesa, że rauda z ustaniem starolitewskich pogrzebów, których ważnym była obrzędem, nucona przez kapłanów, powtarzana potem we dni umarłych przez rodzinę, po przyjęciu chrześćjaństwa, z innemi pogańskiemi zwyczajami zaginąć musiała. Pozostałe więc, a prawdziwe raudy, za ostatek pogańskich, staro-litewskich uważać śmiało można, za owe śpiewy Tilussonów i Lingussonów kapłanów, które zapewne na kilka głównych przypadków ułożone, stosownie do stanu i okoliczności zgonu, przechodziły z ust do ust, zastosowywane do zmarłych. Na wielkie tylko przypadki nowe zupełnie składano. Żałobne zawodzenia, znane u słowian, do dziś dnia, choć nie w formie pieśni, u Litwy i Rusi są jeszcze w używaniu i składają część konieczną pogrzebu. Idący za trumną, mianowicie kobiety, trzymając się jej ciągle, wpółoparte na wozie, przeprowadzają zmarłego do mogiły, powtarzając przeciągłym, śpiewającym głosem: "Czemuś umarł? Czemuś nas osierocił?".

W dawniejszych raudach litewskich wyliczali tym sposoBem kapłani wszystko co opuścił umarły pytając za każdą zwrotką: "Dlaczegóż umarłeś?"

Przywiedziony początek podobnego śpiewu, przez Meletyusza (De sacriiiecis et idolatria vetemm Prusorum, Epistoła od Sabinam), w formie zwyczajnej litewskiej, ale językiem słowiańskim, musiał być przezeń słyszany w okolicach mazurów, przylegających do Litwy i przyjmujących jej zwyczaje.

VIII.

Właściwe dajny, powiada Rhesa, należą wyłącznie do Litwy, której są własnością. Doszły one tu do pewnego stopnia wykształcenia i doskonałości. U Łotwy nazwa dajn nawet nie jest znajoma, jako i pochodnie od niej: dainuoti (śpiewać), dainuotijs (śpiewak), dojnuoviene (śpiewaczka). Łotysze natomiast, używają niemieckiego wyrazu singe lub dseesma.

Braknie im także nazw litewskich: marti (narzeczona, młoda), pirslys (swat), kraitis (wiano), palagis (wóz panny młodej, który ją wiezie do domu małżonka), palagafs (nakrycie wozu), svotas (drużba panny młodej, swat), uošve (matka młodej), anyta (matka młodego), nuotaka (młoda małżonka wieziona do męża, zamężna) i wiele innych wyrazów, mających związek z obrzędami weselnemi u Litwy.

Może być, dodaje nasz autor, że wiele tych wyrazów wyginęły zatarte silnym wpływem- niemieckiego i estońskiego języka. Że wyraz dajna nie jest słowiański, na to nie potrzeba wcale dowodów; jak on, tak i mnóstwo innych na oznaczenie rzeczy i wypadków tyczących się życia domowego,' są własne litewskie; gdy wiele słowiańskiego pochodzenia, a przynajmniej jednoźródłowych ze słowiańskiemi, w innych mowy oddziałach napotykać się dają. Później od słowian, a zwłaszcza polaków pożyczone wyrazy, wszystkie się starszemi litewskiemi zastąpić dają.

Jako właściwość odznaczającą charakter pieśni litewskiej poczytuje dr. Rhesa jej pełną wdzięków prostotę i naturalność, niewymuszoność, malowniczość barw, porównań i ozdób poetycznych, wynikłych tu nie sztuką, nie rozmysłem, ale wprost z uczucia. I nie dziw; sztuka jestże czem innem, jak podkradnieniem się pod uczucie, naśladowaniem form, w jakiem się ono swobodnie wylewać zwykło, z podniesieniem ich do ideału? Pełna poezji łagodna tęsknota pieśni litewskiej dlatego tak silne robi wrażenie, że głęboko czuł śpie- wak, co ją pierwszy z siebie wylał: że do niej koleją, gdy z ust do ust, w okolicznościach podobnych tym, co ją stworzyły, przechodziła, dodawał każdy nowe wyrażenie z serca wzięte. Tak ten zbiorowy utwór ludu, odżywający coraz w świetniejszej szacie, przyszedł do doskonałości, którą w nim teraz widzimy. Jesteśmy przekonani, że niewiele pieśni ludu odrazu wyszły z ust śpiewaka takiemi, jakiemi są dzisiaj. Po drodze wieków, którą przebywały lecąc do nas, każdy tam swoje ziarenko dorzucił; nieraz je przerabiano, nieraz zastosowywano; a pieśni mianowicie uczuciowe, miłosne, pogrzebowe, ulegać musiały wielkim zmianom i przetworzeniom. Dlatego to może tyle warjantów i dlatego pewnie pieśń tak doskonale maluje ducha ludu, serce narodu, co ją stworzył. W niej biją wszystkie tętna żywota wieśniaczego. Posłuchajmy pieśni, nuconej przy żarnach, którą śpiewać musiały biedne sieroty, na posługach do ciężkiej pracy skazane. Jedna to z pieśni, przez Gwagnina wzmiankowanych, towarzyszących pracom:

VII.

Kręćcie się, obracajcie

Żarna moje.

Myślę, że nie sama mielę,

A mielę sama,

Sama śpiewam,

Sama obracam żarnami.

Czemu trafiłeś

Młody chłopcze,

Na mnie biedną dziewczynę?

Wszakże wiedziałeś

Serdeczny chłopcze,

Źe nie siedzę we dworze.

Ale po kolana

W błocie,

Po ramiona

W wodzie.

Ciężkie dni moje!

Taż sama rzewna tęsknota w piosence do skowronka:

VIII.

Skowroneczku!

Śpiewaczku!

Czemu nie skryjesz się w łące?

Czemu nie weselisz w polu?

Jak się mam ukryć na łące?

Jak się mam cieszyć na polach?

Wszyscy mnie gnają biednego,

Wszyscy płoszą mnie biednego.

Pastusi trzody pasą,

Oracze orzą na polach,

Ci gonią mnie biednego,

Tamci płoszą mnie biednego.

Niektóre dajny naprowadzają same na odkrycie miejsc, w których utworzone i śpiewane być musiały. Tak, w przywiedzionej zagadce, w której dziewczyna wysłana po zimową wiosnę i śnieg letni błądzi u brzegu morskiego, widzimy zda się wyraźnie okolice starej Połągi jeszcze raz przypominającą się w pieśni, mówiącej o białej górze nad morzem. W innych domyślać się nawet nie potrzeba, miejsce oznacza się wyraźnie, naprzykład w następnej:

IX.

Wypłynęli, wypłynęłi,

Z Ruśni wioski

Dwaj rybacy młodzi.

Zarzucili, zarzucili

Cienkie sieci

Wśród przystani.

I znaleźli łowiąc ryby

Wielki dziw,

W sieci dwa morskie cielęta.

Towarzyszu, towarzyszu,

Wspólniku mój,

Co to są za dziwne ryby?

Aż się nasrożył

Bóg wody (bangu dievatis),

Wiatr zawiał z północy.

Towarzyszu, towarzyszu,

Wspólniku mój,

Wyrzuć kotwicę złotą.

Niech stoi, niech się kołysze

Od szumiącej lali

Łódka na złotej kotwicy.

Towarzyszu, towarzyszu,

Wspólniku mój,

Wynijdź na masztu wierzchołek.

Może zobaczysz

Górę na brzegu,

Sosny wysmukłe.

— Nie widać lądu,

Ani gór na brzegu,

Ani sosen wysmukłych.

Widzę tylko jedną

Ulubioną moją

Ponad boru brzegiem.

Ciemny na niej wianek,

A złote jej włosy,

Zielono szyty fartuszek.

Gdybym ja mógł

Chciałbym go rozedrzeć

Zielono szyty fartuszek.

Do budki naszej

Jednę połowę

A drugą na flagę.

Towarzyszu, towarzysu,

Wspólniku mój,

Gdzie łódką kierujesz?

Czy na Pokalnę?

Czy na Waruśnę?

Czy na Ruśnię wioskę?

— Ani na Pokalnę,

Ani na Waruśnę,

Ale na Ruśnię wioskę.

Bo wioska Ruśna,

Jak Kłajpeda piękna,

Do niej statki płyną.

W Ruśni wiosce

Kwiat mój rośnie.

Tam mnie serce ciągnie. Ta pieśń, chociaż widocznie z obłamków niedobrze pozszywanych i naciąganą jedność mających złożona, jest przecież z wielu miar ciekawa. Wspomniany w niej bożek wód Bangputis (był tymże zapewnie co Audrimpas) dawności tej pieśni dowodzić się zdaje. Nieledwieby wnosić nie można z jego gniewu, że cielęta morskie uważały się za poświęcone mu i pod jego opieką zostające; jak te ryby (vienpuse po litewsku, Flinder, Scholle flondry), o których inne podanie wspomina, że je bogini morza Jura, nawpół tylko rozdzierając zjadała: żałując całkiem życia pozbawiać. Ruśnia (Rusne) tu wspomniana a nazwana tak od imienia rzeki Niemna u ujścia jej przybierającej nazwanie Ruś, jest starą osadą nadmorską. Tu Niemen dzieli się na dwie odnogi, z których jednę Waruśnią, drugą teraz Rusneit zowią; nad niemi leżą sioła Waruśna i Pokalna. Ciekawą tu robi uwagę dr. Rhesa, że szwedów finowie nazywaja Rusui (Juslenii Lexicon p. 319), jak gdyby ich naprzód w osadach tutejszych u Ruśni, których ślady pozostały, poznali. Góra jedna u brzegu zowie się Szwedzką. Samo nazwanie Kłajpedy jest wedle Rhesy skandynawskiego pochodzenia: Chlaip, Hlaif po gotycku zowie się chleb (Ultilas, Math. str. VI) w anglosaksońskim Hlaiis, staroduńskim — Hlaf, staro-germariskim Laib, a w słowiańskich podobnie do skandynawskiego- gotyckiego chlaip, chleb. Litwini zowią go całkiem właściwie duona. Chlaipeda znaczyłoby wedle tego źródłosłowu chlebne miasto. Nazwanie to wytłumaczyć się daje po dziś dzień tem, że rybacy tutejsi w Kłajpedzie mieniają ryby na potrzebny chleb. Mybyśmy sądzili, że położenie Kłajpedy u ujścia w miejscu ciasnem i nieopodal cieśniny dało powód nazwaniu, wywodzić się mogącemu z litewskiego laibas (cienki).

W innej pieśni nazwanie Niemna Nemonele (Nr 85), według uwagi Rhesy, dowodzi, że pieśń ta utworzona została w okolicy dalszej, gdzie Niemen jeszcze się nie rozdziela na dwie odnogi. Pewnie niedaleko Tylży lub Ragnety. Oto wzmiankowana piosnka.

X.

Spiesz łódko, śpiesz,

Po szybkim Niemenku!

Spiesz do wzgórza tam,

Gdzie zielony stoi dąb.

Tam śpi w zielonym grobie

Ojciec mój kochany,

Poskarżę się ojcu memu,

Jak mnie ojczym męczy.

Dręczy mnie, biednego,

I wypędza z domu.

Spiesz łódko, śpiesz

Po szybkim Niemenku!

Przystań w podwórku zielonem.

W zielonem podwórku

Dziewcząt ładnych troje,

Jedna krośna rozstawia,

Druga cienką nić przędzie,

Trzecia szyje jedwabiem.

Ta co jedwabiem szyje

Moją lubą będzie.

A jak mi jej nie dadzą,

Umrę z żalu pewnie.

A. gdzież mnie pochowacie,

Gdy mnie żal umorzy?

Tu w Kijowym ogródku

Pod różanym krzakiem.

Przyjdą młode dziewczęta,

Co niedziela rano

Zrywać sobie kwiatki.

Wijcie wianki dziewczęta

Ile sobie chcecie.

Tylko ot z tego krzaczka

Róży nie zrywajcie.

Przyjdzie młoda siostra,

W niedzielny poranek,

Ona urwie pączek

Z Różowego krzaku.

A! pięknie pachnie kwiatek,

Milej róży pączek.

Matka płacząc jej powie:

Nie kwiatek to różany,

Ale duch to młodzieńca,

Który umarł z żalu.

Nie wiem, czy może być co równie prostego, serdecznego, a razem piękniejszego nad tę naiwną piosenkę litewskiego chłopaka, co pędzi czółnem do grobu ojcowskiego, potem na podwórko swej ulubionej i marzy, że gdy mu jej nie dadzą zaśnie z żalu pod krzakiem róży, w liljowym ogródku i zapachem kwiatu z nią się połączy! Wiara w przechodzenie dusz jest tu wyraźna. Cudna ta świeżością swą piosenka, którejby wszelkie artystyczne odrobienie nietylko nic nie dodało, ale owszem ująć musiało, nie ma sobie równej w żadnym języku.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej