Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

DEMON

Adolf Dygasiński

Wsiadłem do wagonu. Lokomotywa, jakby jaki potworny odyniec, poczęła sapać i fukać: — „uf, uf, uf!" Odezwała się świstawka: — „fiur lu lu!" Pociąg ruszył. Usiadłem przy jednym oknie, przy drugim już siedział jakiś człowiek wysoki, blady, brunet, z czarnymi przenikliwymi oczyma, wąsaty i brodaty. Było to na schyłku sierpnia. Woń pól i lasów wpadała z wietrzykiem do wagonu. Przed okiem obrazy szybko migały. Puchy okwitłych ostów bujały w powietrzu i lśniły się w promieniach południowego słońca. Jałowcowe krzewiny migały mi w oczach, jak pielgrzymy piaszczystych pól, a czasem przemknęła karłowata sośninka, lub młody świerczek, strzelający wierzchołkiem w górę. Więdły już w skwarze lata paprocie po karczowiskach, a gdzieniegdzie jeszcze zieleń ich odbijała od czerwonej barwy gleby tych okolic. Pociąg zdążał od Kielc do Olkusza. Tu i ówdzie łan żółcił się kwiatem łubinu, wszędy dokoła widniały płowe rżyska, a w dali odbijała się niekiedy fioletowa barwa liści kapusty. I znowu znikał ten obraz, a nastawał inny.

Niby milczące cmentarzyska, miałeś przed sobą obszary lasów wyciętych, o czarnych pniakach, wśród których młoda brzezinka wiązała się w gałązki i jeżynowe krzaki wraz z paprocią wzrastały obficie na tych mogiłach wytępionych dzieci boru. Czasami spostrzegałeś potworny pniak po olbrzymim snadź dębie, woda wypłukała jego ko- rzeniska i smutno ci w duszy było, że tak krzepko przyrósł dąb do ziemi, a wypaść z niej musiał... Niekiedy znowu wzrok zatrzymał się na płaczącej brzozie, strojnie otulonej w rańtuch zielonych liści. I to także znikało. Znowu miałeś przed sobą wytrzeszczone żółte oczy rumianów, trawy, wyżarte niejako przez spieki słońca, piaskowe zaspy, wąwozy powyrywane przez wodę. Kraj coraz biedniejszy, smutny, pełen przyschłych kartoflanych badyli, lub z rzadka porosły czerwonawą hreczką. Zanim staniesz w Ojcowie, to ziemia wokoło Olkusza zdaje ci się być wydziedziczoną, obdartą. Po pustych polach błądziły tylko chude krowy, a między nimi gromadki opalonych od słońca i w zgrzebne koszuliny marnie przyodzianych dzieci. Mój towarzysz zdał się też uważnie rozglądać po okolicy. Zmiana szybko następujących widoków utrudzą, odsunąłem się więc od okna, siadłem i oparłem głowę o ścianę wagonu. Mój towarzysz wytrwał dłużej przy swoim oknie, ale po niejakim czasie i on spoczął. Mimo woli przyjrzałem mu się lepiej i dostrzegłem, że człowiek ten miał na ustach uśmiech lekceważenia, a cała twarz zdradzała pewien przywyk do wyrażania uczuć wzgar- dy. Uderzyło mię to, więc częściej już zwracałem oczy w kierunku przeciwległego okna. — Z czego on może drwić? — myślałem sobie. Tymczasem nieznajomy wydobył pudełko z cygarami, wybrał jedną sztukę, obejrzał, starannie obciął wierzchołek gilotynką, zawieszoną przy dewizce od zegarka, rozpalił stearynową zapałką i wnet poczułem miły dymek wybornych hawań- skich liści. Przypomniałem ja sobie, że mam w kieszeni paczkę papierosów Patkanowa z napisem „Dubec moyen", ale jakiś fałszywy wstyd mówił mi, że nie wypada ćmić plebejskiego papierosa wobec takiej dystynkcji dymu jak najlepiej urodzonego cygara. Ze atoli jestem nałogowym palaczem, ostatecznie nałóg wziął górę. W kącie wydobyłem z kieszeni jednego Patkanowa, wyjąłem też wielkie pudełko zapałek Hessego z bajkami Kryłowa i począłem się narkotyzować. Wypuściłem z ust kłąb dymu, kiedy właśnie pociąg stanął na stacji. Powietrze było ciche, spokojne, nie miał miejsca przeciąg, więc szary obłok papierosowego dymu spotkał się z błękitną falą dymu cygara i znikł w niej zupełnie; czułem i widziałem tylko dym hawańskiego cygara. „Może Patkanow ilością zwycięży" — pomyślałem i począłem kurzyć z całej siły. Masy dymu szły z ust moich, umieszczały się pod spodem kłębów dymu cygara i jakoś wsiąkały w te ostatnie.

Nieznajomy współtowarzysz uśmiechnął się, jak gdyby czytał moje myśli. Skończył właśnie cygaro, z dala od siebie rzucił miękki kapelusz, wydobył z kieszeni jedwabną czapeczkę, nałożył ją na głowę, a przymrużywszy oczy, wyciągnął nogi przed siebie. Pociąg ruszył, wiatr wionął i wszystek dym uderzył na mnie, szczypiąc mię w oczy, dławiąc w gardle. Począłem dokładnie przyglądać się nieznajomemu. W porzuconym kapeluszu dojrzałem napis złotymi literami: — „Berlin". Rzuciłem okiem w górę i spostrzegłem na walizce przylepione snadź w hotelach marki z Drezna, Frankfurtu nad Menem, Kolonii. Tuż obok niego leżał numer „Kładderadatscha", przyłożony z wierzchu przewodnikiem Baedekera. Kiedym się tak rozpatrywał, naraz spostrze- głem, że mój towarzysz przez na wpół przymrużone oczy wyraźnie patrzy i mnie obserwuje. Byłem z tego niezadowolniony, a w duszy złorzeczyłem swemu popędowi ciekawości. Nieznajo- my, niby przez sen, uśmiechał się bardzo złośliwie. Teraz rzuciłem się w kąt wagonu, oparłem głowę, zamrużyłem oczy, usiłując zasnąć. Daremny to był wysiłek. Oryginalna, cudzoziemska fizjognomia nieznajomego wświdrowała mi się głęboko w umysł i spać było niepodobieństwem. Otworzyłem znowu oczy, a zaraz mię coś cią- gnęło, aby spojrzeć w stronę przeciwległego okna.

Mój towarzysz, lekko odwrócony ode mnie, i tą rażą uśmiechnął się szyderczo. Dojeżdżaliśmy do Wolbromia, miasteczka, które właśnie niedawno przedtem stało się pastwą płomieni. Widok opłakanych zgliszcz siedzib ludzkich nader żywo mówi do duszy. Smutno pomyśleć, że i to także pomnożyło wielką niedolę naszą. Chcąc nie chcąc, snuły się myśli moje na temat, jak też to ów Wolbrom po- wstał. Wyobrażałem sobie, że kiedyś tam musieli go zbudować robotnicy niemieccy. Przecież oni byli założycielami miast i miasteczek naszych!... Od Wolbromia przeniosłem się myślą do pobliskiej Pilicy, wspomniałem wielkie fabryki, które tam Niemiec założył... Nasunęły mi się na myśl Zawiercie i Dąbrowa, gdzie niedawno spotkałem tylu Niemców... A Łódź, a Zgierz, Toma- szów!... — Czyśmy też kiedy istotnie walczyli z Niemcami, z tą falą potężniejszą, niż powódź oceanu, niż płomienie ognia? — pytałem sam siebie. — Walczyliśmy tylko orężem — brzmiała odpowiedź — a zwycięstwa oręża są bardzo nietrwałe, stają się nawet w przyszłości częstokroć klęską zwycięzców. — Małą pociechę miał stary Priam, że był spadkobiercą sławy swoich ojców, skoro gród jego rozsypał się w gruzach... Tylko poeta zapłakał, mówiąc: — Si mens non levis fuisseł, stares nunc Troja Priamique arx alta maneres. Znowu spojrzałem na mego współtowarzysza podróży, a on miał w tej chwili twarz rozjaśnioną takim uśmiechem, jaki u człowieka tylko uczucie tryumfu wywołać może. — Byłżeby to śmiech z mojego smutku?... Ten człowiek zda się być Niemcem... Może on czyta na dnie duszy mojej?... Więc nawet z boleścią ukryć się nie można, ażeby za nią nie otrzymać obelgi, miasto współczucia? Stanęliśmy nareszcie w Olkuszu, gdzie się najmuje furmankę do Ojcowa. Jakbym się sparzył ukropem, wyskoczyłem z wagonu, rad, że się uwolnię od towarzysza, którego fizjognomia wstrętem mię przejmowała. Cztery furmanki oczekiwały na stacji, a kiedy przybyłem na plac za dworcem kolei żelaznej, dwie już najęto; byli tacy, co mię zdołali uprze- dzić. Pozostawały jeszcze dwa wózki. Właścicielem jednego był Żyd — drugiego chłop. Pierwszy Żyd sam mi się nastręczył, a spytany przeze mnie o cenę, postawił nazbyt wygóro- waną. Podszedłem więc do chłopa, który, zdjąwszy czapkę i drapiąc się w głowę, nie wyrażał stanow- czo swej decyzji. Jednym rzutem oka zauważyłem, iż Żyd z oddalenia pięścią wygraża chłopu, ażeby przypadkiem nie zgodził się na cenę mniejszą od proponowanej mi przed chwilą. W chło- pie widocznie walczyło poczucie sprawiedliwości z uczuciem furmańskiej solidarności, stąd i pocho- dził brak decyzji. — Chwałaż Bogu! — pomyślałem. — Niechże choć na jednym punkcie zapanuje solidarność! Solidarność ta oto jest wprawdzie lichego gatun- ku, ale niechby się i taka ustaliła, to z czasem może by się dała zastosować do spraw dobrych i moralnych. Postanowiłem chłopa przetrzymać, będąc pewnym, że się wkrótce zdecyduje i przyjmie ofiarowaną sobie przeze mnie cenę. Żyd tymczasem znalazł sobie kilku pasażerów starozakonnych i pojechał z nimi za tę właśnie cenę, jaką ja pro- ponowałem niezdecydowanemu chłopu. Niebawem pociąg opuścił Olkusz. Zdawało mi się, że jestem jednym jedynym kupcem na rynku furmańskim, że więc chłop ostatecznie dla własnego interesu zmuszony zostanie przyjąć moją cenę i odwiezie mię do Ojcowa. W takim mnie- maniu udałem się do bufetu, aby wypić kieliszek wódki. Kiedym znowu wyszedł na plac, spostrzegłem ze zdziwieniem, że wózek chłopa zajęty już jest przez kogoś; leżały tu różne rzeczy: skórzana poduszka wraz z pledem ściśnięta paskami i znana mi walizka z napisami: „Hamburg", „Frankfurt a. M." itd. — Jak to, więc wynajęto wasz wózek? — pytałem z tajoną żałością i widoczną złością. — A bez cóż pan nie chciał dać tyle, siła przynależy?... Faktor za to przyprowadził drugiego pana, musi Miemca, i powiozę go. — Dokądże wy z nim pojedziecie? — Do Olkusza, a potem do Ojcowa i mamy się jeszcze po drodze zatrzymać w Przegini. — Ileż wam zapłacił? — Dał rubla więcej, niż żądałem od pana... Wtem we drzwiach dworca kolei żelaznej ukazał się właśnie mój współtowarzysz z wagonu; szyderczy uśmiech i teraz wił się około ust jego; zaledwiem go ujrzał, odwróciłem głowę i posze- dłem drogą prosto do karczmy, stojącej z dala na wzgórzu. Niebawem raźno przejechała furmanka, która miała mnie powieźć do Ojcowa; chłop, przejeżdżając, ukłonił mi się czapką; ja też uchyliłem kapelusz i spostrzegłem, że mój eks-towarzysz także mi się skłonił. — Bodajeś nieszczęście miał w drodze! — myślałem w duszy. Wszedłem teraz do karczmy, gdzie znalazłem liczną gromadę jakichś obdartych nędzarzy. Słuchałem, o czym ci ludzie rozmawiają i z treści ich rozmów doszedłem do wniosku, że są to mieszczanie z Wolbromia, pogorzelcy. Jedni z nich przybyli do powiatu z prośbami o pozwolenie odbudowania spalonych domów, drudzy przyszli tu ze skargami na straszną biedę. Wszyscy byli pijani, a przy tym zrozpaczeni; niektórzy z nich miotali przekleństwa, inni znowu ściskali się między sobą, wykrzykując chrapliwym głosem: — „Bóg dał, Bóg wziął!" — Żyd szynkarz w długim hałacie i w trzewikach, pełen uroczystego nastroju, nalewał im czystą wódkę. W tłumie owym było też trzech wynędzniałych Izraelitów, także pogorzelców; ci wszakże byli trzeźwi i z pijanymi chrześcijanami prowadzili nieustannie jakieś rozmowy na ucho. Strażnik ziemski, raczony obficie przez tych biedaków, kiwał głową, rozkładał ręce, dowodził jakichś rzeczy trudnych do zrozumienia; widocznie uważał on sobie za obowiązek krzepić upadłych na duchu.

Tego i owego zaczepiłem, wypytując o radę, jakby można zdobyć furmankę do Ojcowa; wytrzeszczali na mnie oczy, uśmiechali się głupo- wato, pokręcali głową, wzruszali ramionami. Uciekłem z karczmy, myśląc: — Po co ja wyjechałem z Warszawy? Po co mam zamiar jechać do Ojcowa?.... Wypocząć?... — Może lepiej powrócić?... Ej, nie — pojadę! Jeszcze ze dwie godziny potem włóczyłem się po okolicy, nagabując różnych ludzi, aby mię chcieli odwieźć do Ojcowa. Daremnie! Chciałem iść do Olkusza i w ostateczności nająć pocztę; ale zrobiono mi uwagę, że koni nie dostanę, bo pan pocztmajster na łeb na szyję zwozi dzisiaj z pola swój jęczmień i owies; zalecano mi, że najlepiej czekać na dworcu, to wcześniej czy póź- niej furmanka sama się nadarzy. Jednakże jakoś niechcący znalazłem się na drodze, wiodącej ku Olkuszowi. Ujrzałem z daleka obłok pyłu i miałem nadzieję, że nareszcie ktoś przybywa; może mię ze sobą zabierze, a może jaki próżny ekwipaż...

Wpatrzyłem się całą energią wzroku i spostrzegłem, że to właśnie mój towarzysz z wagonu powraca już od Olkusza. Postanowiłem zejść na bok, aby uniknąć spotkania, kiedy furman wstrzymał pędzące konie, wołając:

- Może się panoszek przysiądzie tera z nami do Ojcowa?... Ten pan, co jedzie, zgadza się na zabranie, a ja dostanę choć z dziesięć złotków. Wahałem się przez chwilę, atoli chłop nalegał: 

— I dla pana wyniesie taniej, i dla mnie też lepiej; zawdy od dwóch szlachciców zarobię więcej, niż od jednego.

— Istotnie, czemużby on nie miał zarobić, zwłaszcza że i ja zyskują? — pomyślałem. — Przecież politycznym absurdem jest ginąć czysto z powodu wstrętu do Niemców.

Chłop zajechał przed dworzec kolei żelaznej, skąd zabrałem swoje manatki; poczem ruszyliśmy w drogę. I znowu jak w wagonie utworzyliśmy dartego orła; milcząc, spoglądałem w jedną stro- nę, mój towarzysz w drugą. Od czasu do czasu Niemiec wydobywał lunetę i obserwował okolicę. Gdyśmy dojechali do Przegini, mój towarzysz trącił furmana palcem, ukazał mu jakąś chatę na wzgórzu; furman podjechał i stanął. Na progu owej chaty stał chłop w zgrzebnej koszuli i w zgrzebnych pantalionach, w ręku trzymał maleńkie dziecko i huśtał je, sam dyrdając. Nieznajomy zszedł z wózka, zbliżył się do chaty i zapytał po polsku:

— Czy to wy Józef Rogosz? — Bestia widocznie lepiej mówi po polsku, niż ja po niemiecku — rzekłem sam do siebie. Na zadane sobie pytanie chłop piastujący dziecię począł się śmiać serdecznie. — Dlaczego wy się śmiejecie? — pytał mój towarzysz poważnie. Jednakże chłop nic nie odpowiadał, tylko przyzywał do siebie babę: — Franka, słysys — pójdź no Franka!

A kiedy wezwana Franka ukazała się na progu, chłop rzekł do niej:

— Dziś ty, ja się tak śmieję, bo uni mię nazywają Rogos!... Baba poczęła się śmiać także; nie wiedząc, dlaczego — śmiałem się i ja również, śmiał się też furman; sam Niemiec miał fizjognomię bardzo poważną.

— Dyć ja nie żaden Rogos, ino Maciek Maślanka! — zawołał chłop. — Rogosem to ta tyło ludzie przezwali mego śwaka; ale i on też nie Rogos, ino Matus Kotula...

— Powiedzcie mi, gdzie tu u was we wsi zna- leziono takie oto kamienie? — badał nieznajomy i z tymi słowy wydobył z torby podróżnej jakąś bryłę. Chłop otwarł usta, podrapał się w głowę i spoglądał to na kamień, to na swą żonę.

— Franka, widzis ty, to psecie na Bartkowym gruncie wykopali na bez rok jakieś dziwne brylska...

— A juści, juści!... Mieli ci je wykopać na Bartkowym gruncie, kiej wykopali w Musiałowych kartoflach — odrzekła Franka, krytykując męża. — Zaprowadźcie mię w to miejsce, a dobrze was wynagrodzę! — mówił znowu nieznajomy, którego twarz rozjaśniła się teraz niezwykle.

— Co ta panu przyjdzie z takiej bryły! — rzekł Maślanka. — Frygnąć ino na drogę i kuniec.

— Co mi z tego przyjdzie, to rzecz moja; wam zapłacę za czas stracony i za grzeczność — powiedział Niemiec.

— A skądże pany jadą?... — pytał niezdecydowany Maślanka. Niemiec zastanowił się przez chwilę, mimo woli rzucił okiem na mnie, potem rzekł:

— Z daleka, mój człowieku... z Berlina!...

— To już nikiej za Polską musi kraj takowy leży... Po chwili zaś dodał: — Siłaż dadzą za tę oprowadzkę po polu? — Dostaniecie teraz rubla, a jeśli się tam pokażą takie kamienie, położę wam na rękę zaraz pięć rubli.

Franka mrugnęła jakoś znacząco na Maćka i odebrała od niego dziecko. Niebawem mój nieznajomy towarzysz i chłop, uzbrojony w motykę, ruszyli gdzieś w pole.

- Przygotowuje się widocznie nowy jakiś germański tryumf! Niemcy wygrają z nami bitwę pod Przeginią, - pomyślałem. - Dziwny to los nasz; oto syn ziemi prowadzi swego wroga do jej bogactw! I za jaką cenę?

Koniec wersji demonstracyjnej.