Kazimierz Laskowski

DLA ZABICIA CZASU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

AKTOR NA ZAGONIE.

STOPA PROCENTOWA

PROMIENIE ROENTGENA.

BIEGŁY W PIŚMIE.

DLA ZABICIA CZASU

humoreski

Laskowski Kazimierz

AKTOR NA ZAGONIE.

HUMORESKA WYKROJONA Z ŻYCIA

Z roku na rok zrywał Mordka Maliner z tradycyami placu Bankowego, ulegając wpływom asymilacyi.

Nabywszy pierwszą kamienicę na Lesznie, przedewszystkiem zmienił krawca; w lat parę po zwycięskiej walce licytacyjnej o trzechpiętrową posesyę w "Alejach, " na protokule Towarzystwa kredytowego miejskiego podpisał się już Maurycy Maliner, a w chwili, gdy ukończył przebudowę trzeciego domu na "Krakowskiem," gdzie w lokalu oświetlonym elektrycznością otworzył "biuro handlowe, " z dawnego Mordki, późniejszego Maurycego Malinera, pozostał zaledwie ślad nieczytelny na szyldzie, mającym w zmniejszeniu wygląd następujący.

MORDKA MALINER

BIURO HANDLOWE

pod firmą

MAURYCY MALINOWSKI.

Dodać jeszcze dla ścisłości wypada, że górną część szyldu zasłaniał letnią porą rąbek markizy; że zaś zimą, na mrozie, czytelnictwo uliczne nie kwitnie, przeto drobne wspomnienie przeszłości na znaku firmowym było przez rok okrągły dla szerszego ogółu niedostrzegalnem.

Na takiem powierzchownemu zaznaczeniu zmiany przekonań nie poprzestawał jednak pan Maurycy Malinowski.

Noblesse oblige! nazwisko obowiązuje.

Wpadał więc do Wróbla na "parówki, " do Brajbisza na "wołową z rożna" lub flaki, bywał stale na premierach w "Rozmaitościach," popierał pana Ludwika w "Małym, " śpiewaczkom włoskim posyłał kosze kwiatów, ale w sekrecie przed żoną Amelią z Taubenfussów, osobą wielce zazdrosną, zdenerwowaną, którą rok rocznie wraz z dziećmi wysyłał na letnie mieszkanie do Mrozów.

Jako mąż dobry, a ojciec czuły, robił czasem rodzinie niespodziankę, biorąc dla całego domu lożę. Bywał także u Krywulta i w "Zachęcie," jako członek zwyczajny, posiadający akcyę pięciorublową, dającą prawo bezpłatnego wejścia z rodziną.

Można powiedzieć, że kochał się wsztukach pięknych, bo latem uczęszczał stale do "ogródków," gdzie zawiązał liczne znajomości, rozumie się, że w charakterze słomianego wdowca.

Po za tem, wziąwszy kilkanaście lekcyj konnej jazdy, wynajmował czasami pan Maurycy rumaka z tatersalu i wyjeżdżał na spacer w aleje, raz nawet dotarł do Otwocka, gdyż pani Amelia, sprzykrzywszy sobie Mrozy, tutaj willę na lato wynajęła.

O pokarm umysłowy dbał również. Trzymał wprawdzie jak za malinerowskich czasów Gazetą Handlową, ale wyłącznie dla biurowego użytku; dla żony i dla siebie oprócz pism i illustrowanych zaprenumerował obydwa Kuryerki, wczytując się pilnie w rubrykę "licytacye, " jako łączącą w sobie utile z dulci.

Było to na wiosnę. Pan Maurycy, wyszedłszy z giełdy, wstąpił na "czarną" do Loursa w Saskim ogrodzie, gdzie miał go oczekiwać dawny znajomy, faktor, stręczący mu kupno willi w Otwocku. Interesy szły dobrze, zarobił na "lilpopach" kilka tysięcy rubli, chciał Amelii zrobić niespodziankę. Stać go na to! może sobie pozwolić! Zresztą i willa nie jest tak złym interesem, zwłaszcza, gdy kto potrzebuje żonę z dziećmi wysyłać na letnie mieszkanie.

Zaczął obliczać.

Da ile? Pięć... sześć tysięcy rubli, to prawda, ale nie będzie płacił komornego, odnajmie parę pokojów, zawsze będzie jakie pięć procent od kapitału... a co wygoda — to wygoda. Przytem nie wypada, żeby pani Maurycowa Malinowska wynajmowała mieszkanie. Co innego dawniej... ale teraz... może mieć nie jedną... ale dwie... trzy wille...

Zdecydował się kupić.

Ale faktor, jak na złość, nie przybywał. Pan Maurycy czekał, niecierpliwił się, wypił już dwie filiżanki kawy, w końcu z nudów wziął Porannego do ręki i zaczął czytać.

Jak zwykle, rozpoczął od... "licytacyi," lecz zaledwie rzucił okiem, drgnął cały, prawie że skoczył z radości.

— To jak raz dla mnie! Może sobie teraz ten gałgan nie przychodzić! — mruknął, odczytując ulubioną rubrykę po raz wtóry.

Nie chcąc nadużywać cierpliwości czytelnika, objaśnię odrazu, że nie jakaś sensacyjna wiadomość polityczna, lecz najzwyklejszy anons tak zelektryzował pana Maurycego.

Anons opiewał: "Folwark Malinowka, w powiecie radomskim, gubernii radomskiej położony, od stacyi kolejowej wiorst pięć, ogólnej przestrzeni włók piętnaście, sprzedanym będzie w drodze licytacyi publicznej. Szacunek licytacyjny 10, 000 rb."

— Niech dyabli wezmą willę! — mówił do siebie, czytając ogłoszenie po raz trzeci. — Malinowski... z Malinówki... Jak to ślicznie brzmi! Kupię dobra... kilka tysięcy rubli więcej, co to dla mnie znaczy! Dopiero się Amelka ucieszy... Malinowski z Malinówki... kupię... będzie letnie mieszkanie przez cały rok. Jak ma być szyk, niech będzie szyk. Ja tak lubię... Cała giełda będzie wiedziała! Malinowski z Malinówki... Aj! waj!

Końcowy wykrzyknik, wypowiedziany już na cały głos, wyrwał się z piersi przyszłego dziedzica Malinówki z wielkiej radości. Zawstydził się pan Maurycy zbytniego ferworu i obejrzał się w około, czy kto nie posłyszał. Szczęściem, prócz chłopca, nikogo na sali nie było.

Uspokojony zapłacił za kawę i nie czekając już na faktora, z gotowym projektem w głowie, pośpiesznie podążył ku domowi, powtarzając:

— Malinowski z Malinówki... Malinowski z Malinówki...

W drodze ułożył sobie, że żonie nic nie powie, aż po kupnie, a nawet jeszcze później, jak się w nowym domu urządzi. Zamiast na letnie mieszkanie zawiezie ją wtedy wprost do Malinowki. Wyobrażał sobie radość i zdziwienie małżonki, gdy ta usłyszy od niego:

— Amelciu! to jest twoje letnie mieszkanie... To trochę lepsze, niż Mrozy, Otwock, niż własna willa nawet...

Mlaskał z zadowolenia na samą myśl takiej niespodzianki.

Wieczorem tegoż dnia, pod pretekstem ważnego interesu handlowego w Łodzi, pędził pan Maurycy pociągiem kolei Nadwiślańskiej w stronę Radomia. W parę dni wrócił rozpromieniony. Był dziedzicem, prawowitym dziedzicem Malinówki, utrzymawszy się na licytacyi za sumę trzynaście tysięcy rubli. Według pierwotnego planu, starał się przed żoną zachować tajemnicę aż do lata. W biurze nakazał sekret, a Kuryerki, w których wydrukowano, że "pan Maurycy Malinowski z Warszawy nabył w gub. radomskiej dobra ziemskie Malinówka," zniszczył, aby przypadkiem tą drogą wiadomość do pani Amelii nie doszła.

Na giełdzie wieść o kupnie dóbr rozeszła się szybko. Zaczęto się dopytywać pana Maurycego o obszar, o las, o propinacyę... Nowy nabywca chętnie udzielał pytającym objaśnień, prosząc jednakże o sekret.

Zabezpieczywszy się w ten sposób, był pewien, że żonę on pierwszy i w stosownej chwili nazwie dziedziczką... Po głębszem jednak rozmyśle przyszedł do przekonania, że częste wyjazdy mogłyby obudzić w umyśle zazdrosnej połowicy podejrzenie, w następstwie nieprzyjemność domową; postanowił przeto wyjaśnić prawdę przed czasem, ale w sposób delikatny, aby zbytnia radość ujemnie nie oddziałała na zdrowie pani Amelii.

Sposób taki obmyślił.

Zamówiwszy setkę biletów wizytowych z drukiem gotyckim, skoro mu z drukarni obstalunek odesłano, udał się natychmiast z paczką w ręku do pokojów żony.

Pani Amelia siedziała właśnie na kozetce, zajęta czesaniem siedmioletniej Rózi.

— Jak to dobrze, Moryc, żeś przyszedł — rozpoczęła, ujrzawszy wchodzącego męża — chciałam właśnie wyjść z Rózią na spacer do Saskiego, potrzebuję pieniędzy.

— Ty potrzebujesz cicho siedzieć, Anielciu — przerwał pan Maurycy. — Jak ja tobie coś powiem, to się z miejsca nie ruszysz... Coś bardzo ładnego...

— Ciekawam, co ty mi powiesz, Moryc! Może "wagony" poszły w górę?

— Nie zgadłaś, aniołku!... Jeszcze coś lepszego...

— Wziąłeś dobrą dostawę?

— Nie! nie! To jest cała niespodzianka; niespodzianka dla ciebie...

— Kupiłeś na licytacyi w lombardzie precyoza? No, powiedz, Moryc! — spytała z przymileniem pani Amelia.

— I to nie. Jeszcze lepsze...

— Już wiem! Willę w Otwocku?

— Nie willę... Kupiłem... ale co? no, powiem, jak Amelcia da słowo, uczciwe słowo, że nie będzie chciała tego wiedzieć, póki ja jej sam nie pozwolę...

— Dam słowo. Dam dwa słowa...

— Jak Rózię kochasz?

— Jak Rózię kocham!

— Jak Leosza kochasz?

— Jak Leosza kocham!

— No, to słuchaj... kupiłem dla ciebie to...

Przy tych słowach podał żonie pan Maurycy paczkę biletów.

Otworzyła pudełko, zajrzała do wnętrza i... o mało nie rzuciła podarkiem w twarz męża.

Szczęściem małżonek w porę dopowiedział:

— Czytaj, Amelciu! proszę cię, czytaj! Ciekawość przemogła pierwszy popęd gniewu. Pani Amelia skierowała piwne oczy na karty wizytowe. Czytała... Nagle twarz jej się rozjaśniła.

— Moryc! co to jest? czy ja dobrze widzę?

— Ty dobrze widzisz, Amelcia.

— Obywatele ziemscy?!...

— Tak jest... czytaj! Amelciu, czytaj!

— Malinów... ka...

— Malinowscy z Malinowki!..

— Kupiłeś wieś! ja zawsze mówiłam, żeś ty jest poczciwy człowiek, Moryc!

Przy tych słowach pani Amelia rzuciła się mężowi na szyję.

— Kupiłeś wieś? — pytała z zawieszonemi na szyi męża rękoma.

— Dobra...

— Na licytacyi?

— Na licytacyi, Amelcia!

— Dużo dałeś?

Pan Maurycy wymienił cyfrę.

— Czy to dobry interes?

— Twój Moryc złych interesów nie robi — odparł z dumą małżonek.

— Słuchaj, Moryc! my pojedziemy zaraz!

— Amelcia! a gdzie słowo? gdzie dwa słowa? Leon i Rózia!

— Ja nie wytrzymam.

— Ty wytrzymasz. Ty potrzebujesz zostać w Warszawie, do czasu, jak ja w Malinówce wszystko urządzę.

— Dlaczego nie mam jechać?

— Amelcia! nie bądź sprzeczna! Po pierwsze, w Malinówce jest jeszcze kawałek roboty ze dworem, z tapetami, z ogrodem. Ja chcę tobie zrobić cacko! Po drugie, jak ja będę siedział na wsi, ty potrzebujesz pilnować tutaj interesu. Dam ci prokurę...

Ułagodzona prokurą małżonka, zgodziła się wreszcie dotrzymać słowa, zastrzegłszy sobie jednak, aby wyjazd do dóbr miał miejsce nie później, jak za dwa miesiące, co pan Maurycy najsolenniej przyrzekł. Nastąpił tedy podział pracy. Pani Amelia pozostała w Warszawie, na straży biurowych interesów, a pan Maurycy wyruszył do Malinówki, zaopatrzywszy się w niezbędne dla obywatela ziemskiego przedmioty. Kupił sobie przedewszystkiem długie buty, ostrogi, czapkę z daszkiem "maciejówkę," regestra gospodarskie od Szustra i kilka podręczników gospodarskich. Tapety, meble zamierzał sprowadzić później, po zbadaniu gruntu na miejscu.

Siedział już nowy dziedzic w Malinówce od tygodnia, z każdym dniem w coraz gorszy wpadając humor. Malinówka, choć kupiona na licytacyi, nie była wprawdzie majątkiem zniszczonym, wymagała jednak dość znacznych wkładów. Potrzeba było niektóre budynki poprawić, inwentarza dokupić, grodzić ploty, a i dwór, choć względnie bardzo dobry, gruntownie odrestaurować. Zabrał się do tego ochoczo pan Maurycy, nie szczędząc pieniędzy. Ale nie tyle pieniężny wydatek gryzł go i trapił, co służba, która dla nowego pana nie znała winnego uszanowania. Czapkowano mu wprawdzie w oczy, ale z boku drwiono i szydzono z każdej jego dyspozycyi.

Na własne uszy słyszał, jak fornale nazywali go... przecherą! skórczarzem!

Stary Pafnulski, ekonom, którego nowy dziedzic na miejscu zatrzymał, okazał się człowiekiem bez żadnej energii, nie umiał utrzymać służby w subordynacyi, sam nawet dawał zły przykład, rozpowiadając przeróżne historye o pochodzeniu pana Maurycego, kończące się zwykle pogróżką:

— Byle się tylko jakie takie miejsce trafiło, to ja tam u tego licytanta popasać nie będę.

Nie było prawie dnia, żeby pana Maurycego jakaś nieprzyjemność nie spotkała. Odprawił kilku zuchwalców... Maćka fornala, który się go spytał: "czy teraz będzie im wolno świnie chować?" nawet poturbował; stangretowi, za wysmarowanie smalcem chomont, rubla z pensyi wytrącił, lecz to wszystko nie wiele pomagało.

Ponieważ w przekonaniu pana Maurycego wina niesubordynacyi służby ciężyła głównie na Pafnulskim, postanowił go przy pierwszej lepszej okazyi oddalić, a postarać się o innego, więcej energicznego rządcę.

Traf, jak to zwykle bywa, przyśpieszył, może nawet za szybko, wykonanie tego postanowienia.

Pafnulski, myśliwy zawołany, idąc w pole, brał zawsze z sobą od przypadku pojedynkę. Zdarzyło się raz, że gdy pan Maurycy wyjechał konno do pługów, dozorujący Pafnulski strzelił do przelatującego jastrzębia.

Huk strzału spłoszył wierzchowca. Skoczył, dał kilka szczupaków po świeżo zoranej roli... Pan Maurycy puścił cugle, czapka "maciejówka" spadła mu z głowy, chwycił się oburącz grzywy, lecz mimo wysiłków, nie mogąc utrzymać równowagi, runął jak długi w brózdę.

— Ha! ha! ha! — zaśmieli się oracze, i kilku, rzuciwszy pługi, pobiegło za cwałującym bez jeźdźca wierzchowcem.

Pan Maurycy nie poniósł wprawdzie szwanku, ale taka kompromitacya doprowadziła go do ostatniej pasyi.

— Jak pan śmiesz — krzyknął do Pafnulskiego, podniósłszy się z upadku — polować w czasie zakazanym! Jak pan śmiesz strzelać, kiedy ja jadę!

Nieco przestraszony Pafnulski, chciał się tłumaczyć początkowo, ale widząc, że zaperzony dziedzic nie da mu przyjść do słowa, rozsrożył się również.

— To nie trzeba jeździć, jak kto nie umie — odrzekł podniesionym głosem.

— Co! pan będziesz mi uwagi robił! Wynoś się! Niech cię moje oczy nie widzą! — krzyczał pan Maurycy.

— O, wielka rzecz! Proszę mi zapłacić do Świętego Jana, to pójdę, choćby zaraz O taką służbę nie stoję...

— Bardzo dobrze! będziesz pan zapłacony i wyrzucony. Za pieniądze zawsze ludzi dostanie — pokrzykiwał dziedzic.

— Jeśli tak! to już idę... Jesteście świadkami, że mię dziedzic sam odprawił — odparł ekonom, zwracając się do oraczy i zarzuciwszy strzelbę na ramię, ruszył ku domowi.

Na drugi dzień Pafnulski wyprowadził się na "bruk," do poblizkiego miasteczka, a pan Maurycy pozostał na gospodarce sam jeden, bez pomocnika.

Szczęściem była to pora, w której pilnych robót gospodarskich niema, więc zleciwszy polowym dozorowanie orki ugorów, pan Maurycy postanowił obyć się bez ekonoma czas jakiś, póki mu się odpowiedni człowiek nie trafi. Swoją drogą faktorowi obiecał sute porękawiczne, byleby mu kogoś godnego nastręczył. Żonie o swych kłopotach nie donosił, licząc, że z czasem wszystkie trudności przełamie.

Już trzy tygodnie upłynęło od przyjazdu pana Maurycego, a dwa od wydalenia Pafnulskiego. Restauracya domu postępowała dość szybko, a i w gospodarstwie szło jakoś szczęśliwie.

Była godzina trzecia po południu. Pan Maurycy, wyprawiwszy osobiście fornali w pole, siedział na murawie pod stodołami, aby choć z daleka doglądać orki, bo "pańskie oko konia tuczy," gdy na drodze, prowadzącej ku stodołom, ukazał się jakiś podróżny.

Szedł on prosto do dwom.

— To pewnie do mnie — pomyślał pan Maurycy.

— Hop! hop! — krzyknął.

Podróżny przystanął, obejrzał się i spostrzegłszy pana Maurycego, podbiegł z nizkim ukłonem.

— Powitać pana dziedzica dobrodzieja! Pan dziedzic mię nie poznaje? Jestem Alfons Wyżerko...

— Wyżerko? — mruknął pan Maurycy- — Istotnie... coś mi się przypomina...

— Alfons Wyżerko — powtórzył przybyły — artysta dramatyczny, tragik... Nie przypomina sobie pan dziedzic? W Bellevue... Felka... ta blondynka...

— Aha! aha! — podchwycił Malinowski. — Masz pan racyę! Teraz jestem w domu. Pan grał w "Gasparonie" podestę...

— Właśnie! Wtenczas to było powodzenie... Felka, Zuzia., Jadźka... ja, Pękosz, Barchański...

— Ale cóż pan tu robisz?

— To cala historya, panie dziedzicu! Przez tego łotra Czynickiego człowiek się znalazł nad przepaścią. Wywiózł towarzystwo na prowincye, urządził klapę... Zrobiliśmy "działówkę" — łatało się jakoś jeszcze... ale nam prymadonna drapnęła do Pułtuska... Skandal, panie dziedzicu! skandal! Mieliśmy już trzydzieści rubli w kasie i trzeba było zerwać spektakl — opowiadał Wyżerko.

— A gdzież reszta towarzystwa? — spytał pan Maurycy.

— Rozjechało się wszystko. Dekoracye zafantowane, nawet mój kostyum do Hamleta. Człowiek został w tem, co na sobie...

— Ale cóż właściwie zamierzasz pan teraz ze sobą robić?

— Trudno zgadnąć, panie dziedzicu dobrodzieju. Los człowiekiem poniewiera! Chcieliśmy... to jest ja i Tuńka... przypomina sobie dziedzic dobrodziej?., ta, co grała rolę tytułową w "Niani," jechać z "monologami" do lłży, do Opatowa. Ale wobec zupełnego braku garderoby, porzuciłem ten zamiar. Teraz dążę do brata. Jest w tych stronach ekonomem. Kiedyś to tam i człowiek znal się nieźle na roli... Będę go wyręczał i przesiedzę do sezonu. A na lato chciałbym do Warszawy...

— To brat pański ekonomem? — spytał pan Maurycy.

— Od niedawna... od niedawna, panie dziedzicu. Kiedyś gospodarowało się na swojem... To jest ja i brat. Mnie sztuka pociągnęła, a on stracił. W tych czasach nic dziwnego. Gospodarstwo... kłopotarstwo — tłumaczył aktor.

Pan Maurycy zamyślił się.

— Więc pan trochę umiesz gospodarować? — spytał po chwili.

— Jakże! uchowałem się przecie na wsi...

— To cobyś pan powiedział, gdybym go zrobił rządcą w Malinówce?

— Cobym powiedział! Uważałbym dziedzica dobrodzieja, za... za... swego wybawcę! za dobroczyńcę! Wdzięczność do grobu... szacunek... poważanie — wygłosił z nizkim ukłonem sługa Melpomeny.

— No! to biorę pana na próbę... Jak będzie dobrze, jeśli będę zadowolony... to zobaczymy.

— Opatrzność czuwała nade mną! — wybuchnął z przesadą Wyżerko. — Jak się tylko dowiedziałem, że pan dobrodziej nabył Malinówkę, zaraz pomyślałem: trzeba tam wstąpić. Pan dziedzic zawsze popierał sztukę, to biedaka nie opuści.

— Żebym się tylko na panu nie zawiódł! Lubię ludziom pomódz...

— Nie zawiedzie się dziedzic dobrodziej! Będę pilnował dobra pańskiego, jak oka w głowie. Przecie to dla mnie nie nowość! Napatrzyłem się u brata...

— Nie tyle mi idzie o gospodarowanie, bo ja sam będę dawał dyspozycye, a pan potrzebuje tylko słuchać i wykonywać, ale chodzi mi o rygor, karność, subordynacyę. Tego właśnie w Malinowce brakuje. Ekonom, którego wypędziłem, rozpuścił służbę, jak bicz dziadowski. Trzeba to wszystko naprawić. Ja krnąbrności i zuchwalstwa nie znoszę. Niech pan o tem pamięta.

— A ktoby to tolerował, panie dziedzicu? Kto? — potaknął aktor. — Jeszcze z chamami... Znam ja ich! Grywało się przecie w melodramatach, sztukach ludowych, "Emigracyi," "Czartowskiej Ławie," "Błażku opętanym" Znam ja ten ludek, tych poczciwych wieśniaków... Smaruj chłopa miodem...

— To! to! to! — potwierdził pan Maurycy. — Ja sam, choć jestem liberałem, widzę, że trudno z nimi trafić do końca dobrocią.

— Zrobi się, zrobi, panie dziedzicu! Już ja ich wezmę za czuby! — upewniał aktor.

— Zatem zgoda. Teraz chodź pan ze mną do dworu, dam panu coś z mojej garderoby na tymczasem i spiszemy umowę dla porządku. Biorę pana na miesiąc, rodzajem próby.

Na drugi dzień, po opisanej rozmowie, pan Alfons Wyżerko, artysta dramatyczny, filar scen prowincyonalnych, objął obowiązki ekonoma w Malinówce z pensyą dwudziestu pięciu rubli na miesiąc i wiktem dworskim.

Już po paru dniach spostrzegł pan Maurycy, że nowy rządca widocznie nie zasypia gruszek w popiele. Służba zrobiła się grzeczniejszą, tytułowała go "wielmożnym dziedzicem," lub "jaśnie panem," czapkowała o dziesięć kroków. Jeszcze więcej upewniało go o energii Wyżerki klęcie i wymyślanie. Ilekroć wyszedł w pole, czy do stodół, słyszał zawsze, jak ekonom tubalnym głosem napędza do roboty, jak karci i dozoruje usilnie.

W bliższe szczegóły nie wdawał się pan Maurycy, bo zresztą, nie znając się na gospodarstwie, nie umiał zdać sobie sprawy, czy robota dobrze, czy źle wykonana była, czy fornal zorał morgę, czy pół morgi. Nie miał o tem żadnego pojęcia, a chodziło mu jedynie, żeby się ludzie w jego obecności ruszali.

Ludzie się też ruszali — był kontent.

Ale nowy "rzońca," nie tylko dziedzicowi, ale i służbie i najemnikom przypadł do gustu, znalazł sposób dogodzenia obu stronom.

Zaraz pierwszego wieczoru, po objęciu rządów, zaszedł Wyżerko do kuchni czeladnej i uciął do służby mówkę, która jak najlepsze w Malinówce zrobiła wrażenie.

— Widzicie, moi kochani — przemówił do zebranej służby — na ludzką pracę nie jestem łakomy, sam lubię wypocząć, i wiem, że czasem krzyż wyprostować trzeba. Chociaż więc zaklnę, to tak więcej dla oka... bo dziedzic, jakikolwiek tam byłby, zawsze dziedzic... Byle słyszał, że się coś robi, o resztę niniejsza! Posłuszeństwo pierwsze, niż nabożeństwo... Korona z głowy nie spadnie, jak czapkę uchylisz, a skłonisz się do ziemi. Kiedy ja mogę czapkować i dla was dyshonoru niema...

— Kiej pono z żydów?.. — odezwał się któryś z parobków.

— Wszystko jedno. Jak płaci, to mu się uszanowanie należy. Zresztą z "pyskiem" niedaleko zajedzie — odparł Wyżerko. — Pokora niebiosa przebija, a ciche cielę dwie krowy ssie! Co wam do tego, kto? Dziedzic i kwita!.. Ja sam mu będę mówił "jaśnie panie." Czy to co kosztuje?

— Juści nie — potaknęli słuchacze.

— A widzicie! Więc pamiętajcie, że jak ja będę miał spokój, to i wy także. A że czasem zaklnę, no, bo na to jestem, żebym klął. Za to na co innego będę patrzył przez szpary, bo kto przy kościele służy, ten z kościoła żyje...

Mowa pana "rzońcy," zwłaszcza pełen humanizmu końcowy ustęp o szparach, trafiła w zupełności do przekonania słuchaczy, usposabiając ich dla nowego władcy bardzo przychylnie.

— Ludzki człek. Nie trza mu na despekt robić. Juścić dobrze gada... dziedzic dziedzicem! A choć to "nasz" cebulskiem zalatuje, to się przecie od "jaśnie pana" gęba nie sparzy — zawyrokowano między sobą.

Było to najzupełniejsze votum zaufania. Zawarte w programowej mówce Wyżerki pada conventa, zostały jednomyślnie przyjęte i z ogólnem zadowoleniem stron interesowanych wykonywane.

Wędrowały więc obroki, siano, koniczyna, zboże z dworskich zabudowań do wiejskich zagród; gadzina przypadkiem pożywiła się na dworskiej łące; czasem któryś z parobków, wyjechawszy z pługiem za górkę, przywiązał szkapy do krzaka i poszedł do chałupy babie pomódz, lub do lasu po jaki "kawałek"; najemnicy dopiero koło południa wychodzili do roboty, ale za to tak służba, jak i pańszczyzna, a nawet gospodarze wiejscy, gdy się tylko dziedzic ukazał, nosili czapki pod pazuchą, kłaniali się "jaśnie panu" do kolan, a w polu, czy stodołach, aż wrzało, tak się zwijano przy robocie, Wyżerko zaś klął co się zmieści. Aby się nie dać zaskoczyć znienacka, pomysłowy rządca stawiał jednego z robotników na straży. Jak tylko patrol dojrzał w oddali granatową "maciejówkę" dziedzica, zaraz sygnalizował: "Idzie!.."

Wyżerko, najczęściej drzemiący w cieniu, zrywał się wtedy na równe nogi i rozpoczynała się istna bastonada klątw i złorzeczeń, których, rzecz prosta, podwładni nie brali do serca, uważając takowe jedynie za punkta objęte warunkami obopólnej umowy.

Z początku nie podobało się im tylko, że nowy "rzońca" klnie jakoś odmiennie, nie po ludzku.

— Nie powie człowiekowi: ty kondlu! abo chamskie ziebro! jeno cudackie jakieś przezwiska nadaje — skarżył się Kuba fornal. — Stanąłem z pługiem na uwrociu — opowiadał — a tu Jędrek krzycy, że "idzie.." Jak ci się ekonom nie zerwie, jak nie zacznie wrzeszczeć! Mnie się pierwszemu dostało. Doleciał i peda: "Kuba! Hamlecie jeden! czegoż ty stoisz? Jak cię lunę, to ci się Ofelia przyśni..." Aż mię zaćmiło od takiej pogańskiej nazwy...

Istotnie, pan Alfons Wyżerko klął odmiennie, posiłkując się w przezwiskach głównie bohaterami szekspirowskich dramatów lub sztuk, które nie urządziły "klapy." Czynił to prawdopodobnie z miłości dla sceny, której był wykolejonym filarem, w ten chociaż sposób przypominając sobie chwile dawnego powodzenia.

Ponadawał też Wyżerko całej służbie przezwiska z teatralnego repertuaru i tych stale przy dozorze lub dyspozycyi używał. Pierwiastkowo nowość ta, jak to widzieliśmy u Kuby, wywoływała drobne niesnaski, ale stopniowo przyzwyczajono się do zagranicznej mowy "rzońcy," a z czasem przywyknięto do tego stopnia, że czeladź sama między sobą tytułowała się po aktorsku.

Najpierw uległa żyłce dramatycznej płeć piękna, dziewki folwarczne i najemnice, które zjednał sobie Wyżerko przez nauczenie ich walca z "Ptasznika." Rozumiano też przezwiska wybornie. Bywało, huknie w krowiarni:

— Juści gębę rozpuściła Madame Sans Géne! — to zaraz gruba Kaśka odrzeknie:

— O, ciewy! cóż to, gadać niewolno!

Na kucharkę wolał pan Alfons Desdemono, bo miała zazdrosnego męża; nocnego stróża, niegrzeszącego urodą, przezwał Hansem Jurgą; pachciarza Schyllokiem; pokojówkę nazywał Romeówką; Kaśkę od krów Madame Sans Géne — o czem już wiemy — a polowego przemianował na Poloniusza, prawdopodobnie z powodu zbliżonego źródłosłowu.

Wśród najemników i najemic były Doryny, Karyatyda, kilku Fikalskich, Sołoducha, Rip-rip, Gasparone, Perichola — bo i operetką Wyżerko nie gardził.

O ile z służbą, w początkowych chwilach szczepienia nowej nomenklatury, miewał rządca niejakie zatargi i nieporozumienia, o tyle dziedzic uważał tę sprawę za bardzo użyteczną.

— Bardzo dobrze — mówił do Wyżerki — że pan grubiaństwo zarzucił. Dla wieśniaka z edukacyą nawet słuchać nieprzyjemnie takiego paskudztwa! Po co mówić "psia dusza, drwalu?", kiedy jest na to inny wyraz! Bardzo chwalę pański sposób... Bardzo!

Czasami nawet, w przystępie dobrego humoru, sam pan Maurycy używał zwrotów ekonoma, zmieniając niekiedy przytem "obsadę ról." I tak, naprzykład, pastucha źrebiąt Wicka-Romea przerobił na Wicka-Mazepę, co ze względu na styczność z końmi, mającemi związek z tragiczną śmiercią nieszczęśliwego pazia, wydało mu się właściwszem. Krótko mówiąc, stosunek dziedzica z rządcą był jak najlepszym, nic przeto dziwnego, że jeszcze przed upływem próbnego miesiąca pan Maurycy zawarł kontrakt z eks-aktorem.

Z rozpoczęciem sianokosów, kiedy już dwór został zupełnie odnowiony, naglony listami żony, wybrał się pan Maurycy po małżonkę i dzieci do Warszawy.

Na wyjezdnem, zawoławszy pana Alfonsa, polecił mu gorąco pieczę nad gospodarstwem i wyjawił nawiasowo w delikatny sposób, że życzyłby sobie, aby służba i gromada zgotowały jemu, żonie i dzieciom przyjęcie, jako dziedzicom, którzy pierwszy raz do swojej własności zjeżdżają.

— Pan masz do tego głowę, panie Wyżerko! — mówił. — Urządź pan to wszystko z szykiem, jak to ja lubię... Pan wiesz? Przyjedzie może z nami parę osób z Warszawy na lato... Niech wiedzą, co to znaczy mieć swoje dobra. Ludzie dostaną wódki i piwa, niech im pan to powie dla ochoty... a i pana prezent nie minie...

— Zrobi się, panie dziedzicu, zrobi! — upewniał z istotnem zadowoleniem z okazyi popisu Wyżerko.

— Na koszta niech pan nie zważa — przerwał w dalszym ciągu dziedzic — kazałem pachciarzowi dać ile potrzeba. Pan potrzebuje tylko wystawić kwitek. Może być i muzyka...

— Zastosuję się do woli pana dziedzica! A że będzie dobrze, zaręczam! jakem Wyżerko! Chciałbym tylko dokładnie wiedzieć, kiedy wielmożni państwo zjadą... to konieczne...

— Za jaki tydzień. Zresztą przyślę depeszę do pana. Tymczasem trzeba być w pogotowiu...

— O, pan dziedzic nie zawiedzie się na mnie!

— No, to bądź pan zdrów — rzucił na rozstaniu pan Maurycy i z różowemi myślami ruszył do Warszawy.

Po jego odjeździe, wziął się Wyżerko ostro do dzieła. Zawiesiwszy wszelkie roboty gospodarcze, użył całej służby do sporządzenia bram tryumfalnych i przyozdobienia dworu w wieńce i girlandy z świerczyny. Sołtysowi podarował dwie fury siana, stojącego w kopach, byle tylko z gromadą, odświętnie przystrojoną, w oznaczonym dniu, na granicy Malinówki, przyjazdu dziedziców oczekiwał.

Według rozkładu kolejowego, przybycie warszawskich gości mogło nastąpić tylko wieczorem. Nasunęło to Wyżerce nowy pomysł: A gdyby tak "żywe obrazy"?

Widział wprawdzie niejakie trudności w wykonaniu, lecz postanowił je zwalczyć. Najodpowiedniejszem mu się wydało coś z mitologii... muzy... bożkowie... fauny...

Chwyciwszy się tej myśli, nakreślił plan obrazu. Schylloka wysłał do miasta po niektóre potrzebne rekwizyta, a głównie po zafantowaną garderobę teatralną, zamierzając po odpowiedniem przerobieniu użyć kostyumów z "Pięknej Heleny" dla wiejskich Kasiek i Marysiek, Kubów i Jacków, przeistoczonych na mieszkańców Helikonu. O odpowiedni personel żeński było dość łatwo, co do męskiego okazały się niejakie trudności, więc też Wyżerko ograniczył ilość mitologicznej brzydkiej połowy do Merkurego i Wulkana.

Rolę Merkurego powierzył gajowemu, na Wulkana znalazł doskonałego przedstawiciela w utykającym na nogę kowalu. Sprowadzony z miasteczka krawiec Szlomka dopasowywał szaty dla zbyt korpulentnych muz, a sam pan Wyżerko umiejętnie przygotowywał ognie sztuczne, na czem się znał, bo przez jakiś czas piastował godność inspicyenta teatralnego, zaś przed wieczorem odbywały się na dziedzińcu "próby."

Wszystko szło jak najlepiej. Po kilku próbach, przekonał się, że silna wola wszystkiego dokona.

— Nawet z takiego bydła coś zrobić można — mówił do siebie z zadowoleniem, patrząc na Parnas z malinowszczanek złożony. W samej rzeczy, przystrojone w greckie tuniki, pepla i chlamidy, dziewczęta przedstawiały się niczego.

Melpomenę wcale nieźle reprezentowała przysadzista Kaśka "od krów"; Maryśka, córka polowego, dziewka żylasta a krwista, była pełną zdrowia Euterpą; Terpsychora, uosobiona przez żonę stangreta, imponowała cielesną budową; Józka, przedzierzgnięta w Klio, wybornie wyglądała w powiewnych tarlatanach; nad wszystkiemi jednak górowała urodą i wdziękiem Jagusia, jako Erato.

Pan Alfons, reżyserując "próbami," po każdej upewniał się, że powodzenie dopisze, a wykonawcy nie pokpią sprawy. Miał wszystko w pogotowiu, chodziło tylko o wybór miejsca na prowizoryczną scenę. Upatrzył niebawem najodpowiedniejsze.

Stała w Malinówce stodoła z młocarnią, zwrócona szczytem ku dworowi. Był to budynek okazały, drewniany, ale na murowanych filarach, świeżo gontem z rozkazu pana Maurycego pobity. Zwieziono doń już nieco siana, ale pan Wyżerko postanowiwszy tutaj urządzić scenę, przerwał zwózkę, kazał siano z jednego zapola uprzątnąć i sporządzić odpowiednie wzniesienie z desek. Prócz tego polecił wyjąć z dwóch prząseł drewniane okrajki ścienne, zawiesił w tem miejscu wańtuchy, mające zastąpić kurtynę, za której podniesieniem, przez otwór ścienny widzieć można było całe wnętrze stodoły.

Urządziwszy scenę, która mu najwięcej troski przyczyniła, pewny siebie, oczekiwał z niecierpliwością depeszy, zwiastującej przybycie dziedziców.

— Dopiero "mechesom" frajdę zrobię! — cieszył się w duchu. — Ciekawym, jaki ja będę miał za to benefis!

Nareszcie jednego ranka, posłaniec z telegrafu przyniósł lakoniczną depeszę: "Dziś wieczorem — niech się pan szykuje... Dziedzic."

Przeczytawszy te słowa, pobiegł Wyżerko na wieś do sołtysa, dal mu kwit na dwa wiadra wódki do karczmarza i najsolenniej zalecił już od południa czatować z gromadą na granicy Malinówki. Sam wrócił do domu, własną ręką pozawieszał girlandy i wieńce, a następnie odbył "generalną próbę w kostyumach" i z akcesoryami: Dla Wulkana przyniesiono największy młot i kowadło z kuźni.

Przed wieczorem, dosiadł konia i zaleciwszy karbowemu, aby za zbliżeniem się pojazdów, zapalono ognie bengalskie i podniesiono w górę wańtuchy, ruszył na miedzę do gromady. I tutaj znalazł wszystko w porządku. Cała wieś wyległa na to widowisko. Poczęstunek zrobił swoje.

Zmierzchało już, gdy wysłany patrol dał znać, że jadą. Niebawem ukazały się trzy pojazdy, wiozące państwa Malinowskich z dziećmi i zaproszonych gości z Warszawy. Pierwszy pan Alfons podrzucił czapkę do góry, krzycząc:

— Vivat!

Zawtórowało mu kilka głosów, zrazu nieśmiało, potem coraz głośniej, a gdy pojazdy zrównały się z oczekującymi, cała gromada, zachęcona przez sołtysa, wołała: vivat! choć jaki taki śmiał się na uboczu.

Pan Maurycy, wychyliwszy się z powozu, kłaniał się na wszystkie strony, kłaniała się pani Amelia, kłaniał Leon i Róża, kłaniali goście. Uradowany przyjęciem pan Maurycy rzucił nawet garść srebrnej monety i kazał jechać wolno, aby się widokiem miłym jego sercu nasycić. Do Wyżerki, obok jadącego konno, odzywał się co chwila z pochwałami:

— Ładnie! bardzo ładnie! dostaniesz pan dwadzieścia pięć rubli gratyfikacyi.

Wyżerko uśmiechał się pod wąsem, jakby w przewidywaniu, że nie na tem koniec.

— Jak zobaczy "żywe obrazy" — myślał — zdechnie z radości i da pięćdziesiąt!

Nie przewidywał nic złego; dotychczas wszystko szło, jak po maśle.

Dojeżdżano już do stodoły, zakrywając niespodziankę. Rządca ruszył nieco szybciej przodem i zakomenderował:

— Już! hop! hop!

Na to hasło, rozstawieni pod stodołą chłopcy zapalili ognie bengalskie, podniosły się w górę wańtuchy, i oczom przybyłych ukazał się niespodziewanie dość dobrze ułożony obraz dziewięciu Muz na Helikonie.

— A! a! a! — dało się słyszeć z pojazdów, a Wyżerko, podbiegłszy do pani Amelii, jednym tchem wyrecytował:

— Oto Muzy witają dziedziczkę!

Nie dokończył jeszcze oracyi, gdy nagle straszny krzyk dał się słyszeć z wnętrza stodoły:

— Gore! gore!

Wulkan, który z obowiązku musiał być zaopatrzony w ogień, sparzywszy rękę, rzucił na ziemię tlący zwitek papieru z wybuchającym materyałem. Iskry padły na znajdujące się w stodole resztki siana i w mgnieniu oka cały budynek stanął w ogniu.

Przestraszone Muzy, drąc się w niebogłosy, zaczęły co tchu uciekać z Helikonu; Merkury wołał z całych sił: Gore! wody! ratujcie! ludzie! krześcijany! bo ogień na wieś przejdzie...

Rzucono się na ratunek, lecz nadaremnie. Ludziska boso, nie bardzo ochotnie garnęli się do ognia, a i wody brakło. Szczęściem, że wiatru nie było, i katastrofa ograniczyła się tylko na zaimprowizowanym teatrze.

Na taką niespodziankę nie był Wyżerko przygotowany, stracił też zupełnie głowę. Biegał, jak opętany, z miejsca na miejsce, krzycząc:

— Królestwo za sikawkę!

Był to głos wołającego na puszczy.

Pan Maurycy, pani Amelia i goście zaraz przy pierwszym okrzyku: "gore!" wyskoczyli z pojazdów i pędem pobiegli do dworu. Bali się samego widoku ognia. Pani Amelia parę razy mdlała, a pan Maurycy biegał od okna do okna, zaciskał pięście i zapomniawszy o swej obywatelskiej godności, co chwila z głębi piersi wyrzuca!:

— Aj! waj! mir! aj! waj! mir!

Dopiero, gdy płomienie przygasły i pierwsze wrażenie strachu przeszło, podszedł do żony, mówiąc:

— Amelcia! nie bój się. Stodoła była asekurowana.

— Na wiele? — pytała szeptem pani Amelia.

— Na dwa tysiące. Straty nie będzie. Ale za ten strach, ja tego Wyżerkę wypędzę, gdzie pieprz rośnie! Niech tam robi takie iluminacyę, gałgan! On tak stworzony na rządcę, jak my do baletu.

Wyżerko nie zjawił się we dworze, aż dopiero drugiego dnia, wierząc widocznie, że noc przynosi ulgę. I nie zawiódł się; pan Moryc ochłódł z pierwszego gniewu, a i rachunek wykazał, że asekuracyą pokryje straty.

Zwymyślał wprawdzie ekonoma od "gałganów," "obieżyświatów," "czarnych charakterów," ale skończyło się tylko na wypowiedzeniu służby.

Że jednak Wyżerko kontraktu zwrócić nie chciał, dał mu "odczepnego" pięćdziesiąt rubli i kazał iść na złamanie karku.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

W parę dni potem ukazało się w pismach ogłoszenie: "Jest zaraz do wydzierżawienia wieś Malinówka, z inwentarzem i zacierami. Właściciel pragnie zachować dwór i ogród dla siebie. Warunki bardzo przystępne."

Pan Maurycy, zrażony na wstępie, nie chciał już widocznie nadal gospodarować na siebie.

Pan Alfons Wyżerko, mając pięćdziesiąt rubli gotówki i kilka kostyumów odebranych Muzom po pożarze, zamierza zorganizować nowe "towarzystwo dramatyczne," pod swoją dyrekcyą, z repertuarem złożonym wyłącznie ze sztuk ludowych. Gospodarstwo ani mu już w głowie...

Koniec wersji demonstracyjnej.

STOPA PROCENTOWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PROMIENIE ROENTGENA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BIEGŁY W PIŚMIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej